Thiên 1 — Quyển thượng – Ma vương thỉnh Phật nhập diệt, Phật xả thọ, từ biệt thành Tỳ-da-ly, dạy pháp dọc đường

 Kinh Đại Bát Niết-bàn (bộ kinh lớn về việc Phật nhập Niết-bàn. Niết-bàn là trạng thái dứt sạch mọi khổ đau và ra khỏi vòng sinh tử. "Bát Niết-bàn" là đi vào Niết-bàn hoàn toàn, ở đây chỉ việc Đức Phật qua đời).

 Kinh Đại Bát Niết-bàn

 Pháp Hiển (vị tăng đời Đông Tấn, từng sang Ấn Độ tìm kinh) đời Đông Tấn (triều đại Trung Quốc, năm 317–420) dịch.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thượng.

 Sa-môn (người xuất gia tu hành) Thích Pháp Hiển (Thích là họ chung của người xuất gia, lấy theo họ Thích-ca của Phật), người đất Bình Dương, đời Đông Tấn, dịch.

 Tôi nghe như thế này. Một thời, Phật ở tại giảng đường Trùng Các (giảng đường có lầu nhiều tầng) trong khu rừng Đại Lâm thuộc thành Tỳ-ya-ly (thành Vaishali, một thành lớn ở miền bắc Ấn Độ thời cổ). Cùng ở với Phật có đại chúng tỳ-kheo (tăng sĩ nam đã nhận đủ giới luật) gồm một nghìn hai trăm năm mươi người.

 Bấy giờ, buổi sáng sớm, Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật) cùng A-nan (người em họ, đồng thời là thị giả theo hầu Phật) mặc áo, cầm bát (bình bát, đồ đựng thức ăn của người xuất gia đi khất thực), vào thành xin ăn rồi trở về chỗ ở. Ăn xong, Ngài rửa tay súc miệng, cất áo và bát, rồi bảo A-nan: "Ông hãy lấy tấm ni-sư-đàn (tấm vải trải ra để ngồi) của ta lại đây. Nay ta sẽ đến chi-đề (tháp thờ, đền thờ, nơi linh thiêng) Già-ba-la để nhập định (đi vào thiền định, tâm lắng yên và chuyên chú vào một điểm) suy ngẫm." Nói xong, Ngài liền cùng A-nan đi đến nơi đó.

 Đến nơi, A-nan trải tấm ni-sư-đàn. Thế Tôn ngồi kiết-già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân gác ngửa lên hai đùi), lặng lẽ suy ngẫm. Lúc ấy A-nan ở cách Phật không xa, cũng ngồi ngay ngắn nhập định ở một chỗ khác.

 Một lát sau, Thế Tôn ra khỏi định, bảo A-nan: "Đất Tỳ-ya-ly này có chi-đề Ưu-đà-diên, chi-đề Cù-đàm, chi-đề Am-la, chi-đề Đa Tử, chi-đề Sa-la, chi-đề Già-ba-la. Những chi-đề này thật đáng ưa thích. A-nan, người tu được tứ thần túc (bốn phép tu đưa đến thần thông: ý muốn mạnh mẽ, siêng năng, tâm chuyên nhất và suy xét) còn có thể kéo dài tuổi thọ, ở lại đời trọn một kiếp (khoảng thời gian rất dài) hoặc gần một kiếp. Như Lai (bậc đến từ chân lý như thật, danh hiệu Phật tự xưng) nay có sức thần thông lớn, lẽ nào không thể ở lại đời một kiếp hoặc gần một kiếp?"

 Khi ấy Thế Tôn đã mở ra cánh cửa để được thỉnh cầu như vậy mà nói với A-nan, nhưng A-nan im lặng, không nhận ra ý Ngài. Thế Tôn ân cần nói đến ba lần, A-nan vẫn ngơ ngác, không hiểu, nên không thỉnh cầu Như Lai ở lại đời một kiếp hoặc gần một kiếp để làm lợi ích cho chư thiên (các vị trời, các vị thần ở cõi trời) và loài người trong thế gian. Vì sao vậy? Vì A-nan bị ma vương (vua cõi ma, kẻ chuyên ngăn cản người tu đạo) làm cho mê muội. Bấy giờ Thế Tôn đã nói ba lần mà vẫn thấy A-nan chưa tỉnh ngộ, nên Ngài im lặng.

 Lúc đó ma vương đến chỗ Phật, thưa với Phật: "Nay Thế Tôn nên nhập Niết-bàn. Nay Thiện Thệ (bậc đã khéo đi đến bờ giải thoát, một danh hiệu của Phật) nên nhập Niết-bàn. Vì sao vậy? Xưa kia, bên bờ sông Ni-liên-thiền (con sông gần nơi Phật thành đạo), tôi đã thỉnh Thế Tôn nhập Niết-bàn. Khi ấy Thế Tôn đáp tôi rằng: 'Tứ bộ chúng của ta (bốn hạng đệ tử của Phật) gồm tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni (nữ tu sĩ đã nhận đủ giới), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ ở nhà theo Phật, giữ giới) và ưu-bà-di (nữ cư sĩ ở nhà theo Phật, giữ giới) chưa đầy đủ; các ngoại đạo (những giáo phái ngoài đạo Phật) khác cũng chưa được hàng phục; vì vậy ta chưa nên nhập Niết-bàn.' Nay tứ bộ chúng của Thế Tôn không còn thiếu gì, các ngoại đạo khác cũng đã được hàng phục, những việc cần làm đều đã xong hết. Nay Ngài nên nhập Niết-bàn."

 Ma vương thỉnh như thế ba lần. Như Lai liền đáp: "Được lắm. Xưa kia bên bờ sông Ni-liên-thiền, ta đã tự hứa với ngươi; chỉ vì tứ bộ chúng chưa đầy đủ nên mới kéo dài đến nay. Nay đã đầy đủ rồi, ba tháng nữa ta sẽ nhập Niết-bàn." Ma vương nghe Phật nói vậy, mừng rỡ nhảy nhót, trở về cung trời.

 Bấy giờ Thế Tôn liền xả thọ (buông bỏ phần tuổi thọ còn lại), dùng sức thần thông giữ mạng sống thêm ba tháng. Lúc ấy mặt đất rung chuyển theo mười tám cách, trống trời tự vang lên. Nhờ sức Phật, giữa hư không có tiếng nói lớn: "Không bao lâu nữa Như Lai sẽ nhập Niết-bàn." Chư thiên và loài người chợt nghe tiếng ấy, lòng vô cùng đau đớn sầu muộn, khắp thân thể như rướm máu. Khi ấy, ngay tại chỗ đó, Thế Tôn nói bài kệ (bài thơ ngắn trong kinh Phật) rằng:

 Hết thảy mọi chúng sinh
Đều theo hữu (sự hiện hữu trong các cõi luân hồi) mà sinh tử;

 Nay ta cũng sinh tử,
Nhưng chẳng theo hữu nữa.

 Mọi hành do tạo tác (mọi thứ do nhân duyên gom góp mà thành, ở đây chỉ thân mạng),
Nay ta muốn buông bỏ.

 Thế Tôn nói bài kệ xong thì lặng im. A-nan thấy đất rung chuyển, lòng hết sức kinh sợ, tự nghĩ: "Nay vì cớ gì bỗng có điềm như vậy? Việc này không phải do nguyên nhân nhỏ. Ta phải đến hỏi Thế Tôn." Nghĩ vậy rồi, A-nan đứng dậy khỏi chỗ ngồi, đến trước Phật, cúi đầu lạy sát chân Phật, thưa: "Bạch Thế Tôn, vừa rồi con đang suy ngẫm ở chỗ kia, chợt thấy mặt đất rung chuyển theo mười tám cách, lại nghe tiếng trống trời giữa hư không, lòng con rất sợ hãi, không biết điềm này do nhân duyên gì."

 Phật nói: "A-nan, đất rung chuyển có tám nguyên nhân. Thứ nhất: mặt đất nằm trên nước, nước lớn ấy nằm trên phong luân (tầng gió nâng đỡ thế giới, theo cách hình dung vũ trụ của đạo Phật), phong luân lại nằm trên hư không. Có lúc trong hư không nổi gió dữ, thổi vào phong luân; phong luân động thì nước động, nước động thì đất rung chuyển. Thứ hai: có tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di tu thần thông (năng lực siêu phàm như bay đi, biến hóa), mới thành tựu, muốn tự thử nghiệm, nên đất rung chuyển. Thứ ba: Bồ-tát (người tu hạnh cứu độ để thành Phật, ở đây chỉ Phật trước khi thành đạo) ở cõi trời Đâu-suất (một cõi trời, nơi vị Phật tương lai ở trước khi xuống trần), sắp giáng xuống, gửi thần thức vào thai mẹ, nên đất rung chuyển. Thứ tư: Bồ-tát vừa ra đời, từ hông phải của mẹ bước ra, nên đất rung chuyển. Thứ năm: Bồ-tát rời bỏ cung vua, xuất gia học đạo, thành tựu nhất thiết chủng trí (trí tuệ biết rõ mọi sự vật cùng mọi chi tiết của chúng, tức trí tuệ của Phật), nên đất rung chuyển. Thứ sáu: Như Lai thành đạo, lần đầu vì trời và người mà chuyển bánh xe Pháp nhiệm mầu (bắt đầu giảng dạy giáo pháp; giáo pháp được ví như bánh xe lăn đi, nghiền nát phiền não), nên đất rung chuyển. Thứ bảy: Như Lai xả thọ, dùng sức thần thông giữ mạng sống mà ở lại, nên đất rung chuyển. Thứ tám: lúc Như Lai nhập Niết-bàn, nên đất rung chuyển. A-nan, nên biết nguyên nhân đất rung chuyển có tám việc như thế."

 "A-nan, có tám bộ chúng: một là sát-lợi (giai cấp vua chúa, quý tộc, võ sĩ ở Ấn Độ), hai là bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ ở Ấn Độ), ba là trưởng giả (người giàu có, có danh vọng) và cư sĩ (người ở nhà), bốn là sa-môn, năm là Tứ Thiên Vương (bốn vị vua trời trấn giữ bốn phương), sáu là trời Đao-lợi (cõi trời thứ hai trong cõi Dục, do vua trời Đế Thích cai quản), bảy là ma vương, tám là Phạm vương (vua cõi trời Phạm thiên). Với tám bộ chúng này, ta xem căn cơ (khả năng tiếp nhận giáo pháp) của họ, ai đáng được cứu độ thì ta hiện ra hình dạng hợp với họ mà giảng pháp cho họ, và họ cũng không biết đó là ta nói."

 "A-nan, có tám thắng xứ (tám phép quán tưởng giúp người tu làm chủ được đối tượng thiền định): một là bên trong có tưởng về sắc (ý nghĩ về hình sắc của thân mình), bên ngoài quán sắc với phạm vi nhỏ; hai là bên trong có tưởng về sắc, bên ngoài quán sắc với phạm vi vô lượng; ba là bên trong không có tưởng về sắc, bên ngoài quán sắc với phạm vi nhỏ; bốn là bên trong không có tưởng về sắc, bên ngoài quán sắc với phạm vi vô lượng; năm là quán mọi sắc đều xanh; sáu là quán mọi sắc đều vàng; bảy là quán mọi sắc đều đỏ; tám là quán mọi sắc đều trắng. Đây là pháp cao vượt của người tu hành."

 "Lại nữa A-nan, có tám giải thoát (tám tầng thiền định giúp thoát khỏi sự ràng buộc): một là bên trong có tưởng về sắc, bên ngoài quán sắc; hai là bên trong không có tưởng về sắc, bên ngoài quán sắc, suy ngẫm về sự nhơ nhớp; ba là tịnh giải thoát (quán cái đẹp trong sạch mà không sinh lòng đắm nhiễm); bốn là Không xứ giải thoát (tầng định chỉ thấy hư không vô biên); năm là Thức xứ giải thoát (tầng định chỉ thấy tâm thức vô biên); sáu là Vô sở hữu xứ giải thoát (tầng định thấy không có gì cả); bảy là Phi tưởng phi phi tưởng xứ giải thoát (tầng định mà ý nghĩ cực kỳ vi tế, không thể nói là có hay không); tám là Diệt tận định giải thoát (tầng định dứt hết cảm giác và ý nghĩ). Đây cũng là pháp cao vượt của người tu hành. Nếu ai tu đến cùng các pháp này thì đối với mọi pháp đều tự tại, không bị ngăn ngại."

 "A-nan, ông có biết chăng? Xưa kia, lúc mới thành đạo, ta cứu độ Ưu-lâu-tần-loa Ca-diếp (một đạo sĩ thờ lửa, sau thành đệ tử Phật) bên bờ sông Ni-liên-thiền. Khi ấy ma vương đến chỗ ta, thỉnh ta rằng: 'Thế Tôn, nay nên nhập Niết-bàn. Thiện Thệ, nay nên nhập Niết-bàn. Vì sao vậy? Những người đáng cứu độ đều đã được giải thoát, nay chính là lúc nhập Niết-bàn.' Ma vương thỉnh như vậy ba lần. Ta liền đáp: 'Nay chưa phải lúc nhập Niết-bàn. Vì sao vậy? Vì tứ bộ chúng của ta chưa đầy đủ, những người đáng được cứu độ đều chưa trọn vẹn, các ngoại đạo cũng chưa được hàng phục.' Ta đáp như vậy ba lần. Ma vương nghe xong, lòng buồn bực, trở về cung trời."

 "Vừa rồi ma vương lại đến, thỉnh ta rằng: 'Thế Tôn, nay nên nhập Niết-bàn. Thiện Thệ, nay nên nhập Niết-bàn. Vì sao vậy? Xưa kia bên bờ sông Ni-liên-thiền, tôi đã thỉnh Thế Tôn nhập Niết-bàn. Khi ấy Thế Tôn đáp tôi: Tứ bộ chúng của ta gồm tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di chưa đầy đủ, các ngoại đạo khác cũng chưa được hàng phục, nên ta chưa nhập Niết-bàn. Thế Tôn, nay tứ bộ chúng không còn thiếu gì, các ngoại đạo khác cũng đã được hàng phục, những việc cần làm đều đã xong hết, nay Ngài nên nhập Niết-bàn.' Ma vương thỉnh như vậy đến ba lần. Ta liền đáp: 'Xưa kia bên bờ sông Ni-liên-thiền, ta đã tự hứa với ngươi; chỉ vì tứ bộ chúng chưa đầy đủ nên kéo dài đến nay. Nay đã đầy đủ rồi, ba tháng nữa ta sẽ nhập Niết-bàn.' Ma vương nghe ta nói vậy, mừng rỡ nhảy nhót trở về cung trời. Ta đã nhận lời thỉnh của ma tại đây rồi thì liền xả thọ, giữ mạng sống thêm ba tháng. Vì nhân duyên ấy mà đất rung chuyển."

 Bấy giờ A-nan nghe Phật nói vậy, lòng vô cùng đau buồn, khắp thân như rướm máu, khóc lóc rơi lệ, thưa với Phật: "Cúi mong Thế Tôn thương xót chúng con, ở lại đời một kiếp hoặc gần một kiếp để làm lợi ích cho chư thiên và loài người trong thế gian." A-nan thỉnh như vậy ba lần.

 Thế Tôn bảo A-nan: "Nay không phải lúc ông thỉnh Như Lai nữa. Vì sao vậy? Ta đã hứa với ma, ba tháng nữa sẽ nhập Niết-bàn. Nay sao ông lại thỉnh ta ở lại? A-nan, từ khi ông theo hầu ta đến nay, có bao giờ nghe ta nói hai lời chăng?" A-nan thưa với Phật: "Quả thật con chưa từng nghe bậc Thầy của trời và người nói hai lời. Xưa kia con từng nghe Thế Tôn giảng cho tứ bộ chúng rằng: người tu được tứ thần túc còn có thể ở lại đời trọn một kiếp hoặc gần một kiếp; huống chi Như Lai là bậc vua tự tại với sức thần thông vô lượng, sao nay lại không thể ở lại đời một kiếp hoặc gần một kiếp, mà lại xả thọ, chỉ giữ mạng sống ba tháng? Cúi mong Thế Tôn thương xót chúng con, ở lại đời một kiếp hoặc gần một kiếp."

 Bấy giờ Thế Tôn đáp A-nan: "Nay sở dĩ ta xả thọ chính là vì ông. Vì sao vậy? Trước đó, tại chỗ này, ta đã nói với ông: người tu được tứ thần túc còn có thể ở lại đời trọn một kiếp hoặc gần một kiếp; Như Lai nay có sức thần thông lớn, lẽ nào không thể ở lại đời một kiếp hoặc gần một kiếp. Ta ân cần nói như vậy đến ba lần, mở cửa cho ông thỉnh cầu, mà ông im lặng, không hề thỉnh ta ở lại đời một kiếp hoặc gần một kiếp. Vì thế nay ta chỉ giữ mạng sống ba tháng. Sao bây giờ ông mới thỉnh ta ở lại?"

 A-nan nghe Phật nói vậy, biết chắc Phật sẽ nhập Niết-bàn, không thể thỉnh lại được nữa, trong lòng đau khổ, ngất lịm, buồn khổ, khóc lóc không ngừng, không tự kiềm chế được. Thế Tôn thấy A-nan đau khổ cùng cực, liền dùng Phạm âm (tiếng nói trong trẻo, thanh tịnh của Phật) an ủi: "A-nan, ông đừng lo buồn. Các pháp hữu vi (mọi sự vật do nhân duyên tạo thành, có sinh ra thì có mất đi) đều như vậy cả. Mọi sự gặp gỡ sum họp không gì không chia lìa." Thế Tôn liền nói bài kệ:

 Hết thảy pháp hữu vi
Đều trở về vô thường (không tồn tại mãi, luôn biến đổi);

 Những ai thương yêu nhau, sum họp,
Ắt sẽ phải chia lìa.

 Các hành pháp là như thế,
Chẳng nên sinh sầu muộn.

 Bấy giờ A-nan rơi lệ nói: "Bậc Thầy của trời và người, bậc Tôn Quý cao tột không ai hơn, không bao lâu nữa sẽ nhập Niết-bàn, nay con sao có thể không đau buồn được!" Rồi ông đập đầu, kêu lớn: "Than ôi, khổ thay! Con mắt của thế gian sắp tắt. Không bao lâu nữa chúng sinh sẽ mất đi người cha hiền từ!" Thế Tôn lại bảo A-nan: "Ông không nên đau buồn. Dù ta có ở lại một kiếp hoặc gần một kiếp thì rốt cuộc cũng phải diệt. Bản chất và hình tướng của pháp hữu vi là như vậy. Ông đừng riêng vì ta mà đau khổ. Nay ta muốn trở về giảng đường Trùng Các, ông hãy lấy tấm ni-sư-đàn của ta." Thế Tôn liền cùng A-nan trở về giảng đường Trùng Các.

 Bấy giờ Thế Tôn bảo A-nan: "Ông hãy báo cho các tỳ-kheo ở giảng đường Trùng Các trong rừng Đại Lâm này, bảo tất cả đến giảng đường Đại Tập (giảng đường để họp đông người)." A-nan vâng lời, liền báo khắp các tỳ-kheo rằng Thế Tôn bảo mọi người đến giảng đường Đại Tập. Các tỳ-kheo họp xong, A-nan thưa Phật: "Các tỳ-kheo đều đã họp đủ. Cúi mong Như Lai tự biết thời điểm thích hợp." Bấy giờ Như Lai từ giảng đường Trùng Các đến giảng đường Đại Tập, trải chỗ ngồi xuống, ngồi và bảo các tỳ-kheo:

 "Những pháp xưa nay ta đã giảng cho các ông, các ông hãy thường suy ngẫm, đọc tụng ôn tập chớ bỏ, tu phạm hạnh (đời sống trong sạch, không dâm dục, theo giới luật) trong sạch, giữ gìn giới cấm (những điều răn cấm người tu phải giữ), đem phúc lợi cho chư thiên và loài người trong thế gian. Này các tỳ-kheo, xưa nay ta đã giảng cho các ông những pháp nào? Các ông hãy suy ngẫm, chớ sinh lười biếng. Đó là ba mươi bảy đạo phẩm (ba mươi bảy phép tu đưa đến giác ngộ), tức là: tứ niệm xứ (bốn phép quán: quán thân là nhơ nhớp, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là không có cái ta), tứ chánh cần (bốn sự siêng năng đúng đắn: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm cho điều thiện chưa có được sinh ra, làm cho điều thiện đã có thêm lớn), tứ như ý túc (cũng tức là tứ thần túc), ngũ căn (năm gốc rễ của sự tu: lòng tin, sự siêng năng, sự nhớ nghĩ đúng, sự định tâm, trí tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh phát triển từ năm gốc rễ ấy), thất giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ) và bát thánh đạo (tám con đường chân chính dẫn đến giải thoát). Các ông nên tu tập, siêng năng suy ngẫm. Những pháp này có thể đưa người ta đến chỗ giải thoát."

 "Lại nữa các tỳ-kheo, mọi pháp đều vô thường, thân mạng mong manh như tia chớp lóe. Các ông không nên buông lung. Các ông nên biết, không bao lâu nữa, ba tháng sau, Như Lai sẽ nhập Niết-bàn." Rồi Thế Tôn nói bài kệ:

 Ta muốn vứt bỏ đi
Tấm thân già mục nát.

 Nay đã xả thọ rồi,
Giữ mạng lại ba tháng.

 Những người đáng giáo hóa cứu độ
Đều đã xong cả rồi;

 Vì thế không bao lâu,
Ta sẽ nhập Niết-bàn.

 Các pháp ta đã giảng
Chính là thầy các ông;

 Hãy kính đội và gìn giữ,
Tu tập chớ bỏ quên.

 Các ông siêng năng tinh tấn (cố gắng không ngừng trên đường tu),
Thì như ta còn đó, chẳng khác gì.

 Sinh tử thật mong manh,
Thân mạng đều vô thường;

 Hãy luôn cầu giải thoát,
Chớ làm việc buông lung.

 Giữ chánh niệm (luôn tỉnh giác, nhớ nghĩ đúng đắn), quán xét trong sạch,
Khéo giữ gìn giới cấm;

 Định ý, suy ngẫm ngay thẳng,
Thu giữ tâm tình trước cảnh bên ngoài.

 Nếu làm được như vậy,
Ấy là giữ gìn Chánh pháp (giáo pháp chân chính của Phật);

 Tự mình đến chỗ giải thoát,
Làm lợi ích cho trời và người.

 Bấy giờ các tỳ-kheo nghe Phật nói vậy, lòng đau khổ cùng cực, nước mắt chảy ròng, khắp thân như rướm máu, mê man buồn khổ, thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, cúi mong Ngài ở lại đời, chớ nhập Niết-bàn, để làm lợi ích cho chúng sinh, làm tăng trưởng loài người và chư thiên. Cúi mong Ngài ở lại đời, chớ nhập Niết-bàn, để mở con mắt trí tuệ cho chúng sinh. Hết thảy chúng sinh rơi vào chốn tối tăm, cúi mong Như Lai làm ánh sáng soi đường. Hết thảy chúng sinh đều trôi nổi chìm đắm trong biển lớn sinh tử, cúi mong Như Lai làm con thuyền đưa qua." Họ giơ tay đập đầu, đấm ngực kêu lớn: "Than ôi, khổ thay! Không bao lâu nữa Như Lai sẽ nhập Niết-bàn, hết thảy chúng sinh biết nương tựa vào đâu?"

 Thế Tôn bảo các tỳ-kheo: "Mọi pháp đều vô thường. Những ai thương yêu nhau, sum họp, không ai không phải chia lìa. Các ông không nên thỉnh ta ở lại đời. Vì sao vậy? Nay không phải lúc thỉnh ta nữa. Vừa rồi ta đã nói tóm tắt những điều cốt yếu của giáo pháp cho các ông, hãy khéo vâng giữ, như vậy là chẳng khác gì ta còn ở đây."

 Trời đã chiều tối, Thế Tôn cùng A-nan trở về giảng đường Trùng Các. Đến sáng hôm sau, Thế Tôn mặc áo cầm bát, cùng A-nan vào thành xin ăn. Xin được thức ăn rồi, Ngài trở về giảng đường Trùng Các. Ăn xong, rửa tay súc miệng, Ngài cùng các tỳ-kheo đi đến làng Can-đồ. Trên đường đi qua thành Tỳ-ya-ly, Thế Tôn quay lại nhìn thành mà mỉm cười. A-nan liền cúi đầu lạy sát chân Phật, hỏi: "Bậc Tôn Quý cao tột, Ngài không bao giờ cười mà không có lý do." Phật đáp: "A-nan, nay ta nhìn thành mà cười chính là vì đây là lần cuối ta thấy thành này."

 Ngay lúc Như Lai nói câu ấy, giữa hư không không có mây mà mưa rơi. A-nan lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, thật lạ lùng! Bầu trời trong sạch, không chút mây mù, bỗng nhiên lại đổ mưa dày như thế này." Phật bảo A-nan: "Ông có biết chăng? Chư thiên trên hư không nghe ta nói đây là lần cuối ta thấy thành Tỳ-ya-ly, lòng vô cùng buồn khổ, thương cảm khóc lóc. Đó là nước mắt của chư thiên, chứ không phải mưa."

 Bấy giờ A-nan và các tỳ-kheo nghe Phật nói vậy, lòng lại đau buồn, ngất lịm ngã xuống đất, thưa với Phật: "Nay trời và người đau khổ cùng cực, sao Thế Tôn lại muốn bỏ đi mà nhập Niết-bàn?" Như Lai liền dùng Phạm âm an ủi họ: "Các ông không nên lo buồn." Các tỳ-kheo nói: "Nay là lần cuối Thế Tôn thấy thành Tỳ-ya-ly, không bao lâu nữa Ngài sẽ nhập Niết-bàn, chúng con sao có thể không buồn khổ?"

 Tin ấy cứ thế truyền đi, người này báo cho người kia, cho đến khi vang tới tai những người dòng Ly-xa (dòng họ quý tộc cai quản thành Tỳ-ya-ly). Những người Ly-xa nghe tin này, lòng đau buồn, khắp thân như rướm máu, giơ tay đập đầu, đấm ngực kêu lớn: "Than ôi, khổ thay! Con mắt của thế gian sắp tắt, chúng sinh từ nay không còn chỗ nương tựa." Họ bảo nhau: "Nay chúng ta nên đến chỗ Phật, thỉnh Thế Tôn ở lại Tỳ-ya-ly, ở lại đời một kiếp hoặc gần một kiếp, làm lợi ích cho chư thiên và loài người trong thế gian."

 Họ liền sửa soạn xe ngựa, vội đến chỗ Phật. Ra khỏi cổng thành, từ xa trông thấy Như Lai, lại thấy A-nan và các tỳ-kheo khóc lóc không ngừng, ngất lịm buồn khổ, những người Ly-xa càng thêm đau xót. Họ tiến đến chỗ Phật, cúi đầu lạy sát chân Phật, thưa: "Bạch Thế Tôn, nay Ngài muốn nhập Niết-bàn thì hết thảy chúng sinh mất con mắt trí tuệ, sẽ phải ở trong tối tăm, làm sao thấy được con đường nên đi? Cúi mong Thế Tôn ở lại đời một kiếp hoặc gần một kiếp." Họ thỉnh như vậy ba lần. Phật liền đáp: "Pháp hữu vi đều vô thường. Dù ta có ở lại một kiếp hoặc gần một kiếp thì cũng trở về vô thường." Rồi Như Lai nói bài kệ:

 Núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất, đứng giữa thế giới theo quan niệm đạo Phật) tuy cao rộng,
Rốt cuộc cũng mòn tan;

 Biển lớn tuy sâu rộng,
Rồi cũng có ngày cạn khô;

 Mặt trời mặt trăng tuy sáng tỏ,
Chẳng bao lâu cũng lặn về tây;

 Mặt đất tuy vững chắc,
Gánh đỡ được muôn loài,

 Đến khi hết kiếp, lửa nghiệp bốc cháy,
Cũng trở về vô thường.

 Những ai thương yêu nhau, sum họp,
Ắt phải đến chia lìa.

 Các đức Như Lai thuở trước,
Thân kim cương không hoại,

 Cũng bị vô thường dời đổi,
Nay ta lẽ nào riêng khác?

 Pháp của chư Phật là như thế,
Các ông chẳng nên thỉnh cầu;

 Chớ riêng vì ta
Mà lại sinh sầu khổ.

 Thế Tôn nói bài kệ xong, bảo những người Ly-xa: "Các ông hãy thôi khóc lóc, lắng nghe lời dạy cuối cùng của Như Lai." Những người Ly-xa thưa: "Lành thay Thế Tôn, chúng con rất muốn được nghe." Như Lai liền trải tấm ni-sư-đàn, ngồi kiết-già. Các tỳ-kheo cùng những người Ly-xa cố gắng kìm nén, mỗi người ngồi sang một bên.

 Thế Tôn bảo những người Ly-xa: "Các ông nên biết, có bảy pháp khiến cho ngày càng tiến lên mà không suy giảm. Một là vui vẻ hòa hợp, không chống đối nhau. Hai là cùng nhau bảo ban, bàn luận về điều thiện. Ba là giữ gìn giới cấm và giữ lễ nghi. Bốn là cung kính cha mẹ và các bậc bề trên. Năm là họ hàng hòa thuận, cùng nhau kính nhường. Sáu là các chi-đề trong nước được tu sửa và cúng dường (dâng lễ vật cúng tế, phụng thờ). Bảy là vâng giữ Phật pháp, thân cận kính trọng tỳ-kheo và tỳ-kheo-ni, thương mến che chở ưu-bà-tắc và ưu-bà-di. Bảy pháp như vậy, nếu ai nhận lấy mà làm theo thì uy đức (uy thế và đức độ) ngày càng tăng, đất nước thịnh vượng, dân chúng no ấm an vui. Các ông từ nay cho đến hết đời, hãy vâng giữ bảy pháp ấy, chớ có lười biếng."

 Những người Ly-xa liền thưa Phật: "Trong bảy pháp này, chúng con chỉ cần tu một việc cũng đủ làm tăng uy đức, huống chi tu đủ cả bảy pháp. Lành thay Thế Tôn! Nay chúng con đã được phúc lợi, xin vâng giữ đến hết đời không quên."

 Bấy giờ Thế Tôn bảo các tỳ-kheo: "Từ nay các ông cũng nên tu tập bảy pháp. Một là vui vẻ hòa hợp như nước với sữa. Hai là thường tụ họp với nhau để bàn luận kinh pháp. Ba là giữ gìn giới cấm, không nảy ý vi phạm. Bốn là cung kính thầy và các bậc thượng tọa (tỳ-kheo tu lâu năm, bậc trên trong tăng chúng). Năm là chăm lo, thương mến, kính trọng các tỳ-kheo a-luyện (tỳ-kheo sống tu ở nơi vắng vẻ, xa làng xóm). Sáu là khuyên bảo các đàn-việt (thí chủ, người bố thí cúng dường cho người tu) sửa sang, xây dựng nơi ở của Tam bảo (ba ngôi quý: Phật, giáo pháp của Phật và tăng đoàn). Bảy là siêng năng tinh tấn, gìn giữ Phật pháp. Các ông nên biết, tỳ-kheo nào thực hành bảy pháp này thì công đức và trí tuệ ngày càng tăng tiến."

 "Lại nữa các tỳ-kheo, còn có bảy pháp các ông nên tu. Một là không như người áo trắng (người thế tục, không xuất gia) mà lo làm ăn sinh sống. Hai là không nói những lời vô bổ, đùa cợt chế giễu. Ba là không ham ngủ mà bỏ sự siêng năng. Bốn là không bàn chuyện vô ích của thế gian. Năm là xa bạn xấu, gần bạn tốt. Sáu là giữ chánh niệm, không sinh ý nghĩ tà vạy. Bảy là đối với Phật pháp, nếu đã có chỗ chứng đắc thì càng cầu tiến lên cao hơn. Các ông nếu thực hành được bảy pháp này thì công đức và trí tuệ ngày càng tăng trưởng."

 "Lại nữa các tỳ-kheo, còn có bảy pháp các ông nên thực hành. Một là đối với Phật, Pháp, Tăng, sinh lòng tin vững chắc. Hai là có tàm (biết tự hổ thẹn với lương tâm mình khi làm điều xấu). Ba là có quý (biết hổ thẹn với người khác khi làm điều xấu). Bốn là lòng luôn ưa học hỏi nhiều. Năm là tâm không nông nổi. Sáu là ưa nghe nghĩa lý kinh điển. Bảy là ưa tu trí tuệ. Các ông nếu tu được bảy pháp này thì công đức và trí tuệ ngày càng tăng trưởng."

 "Lại nữa các tỳ-kheo, còn có bảy pháp giác ý (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ) các ông nên thực hành. Một là trạch pháp (phân biệt đúng sai, thật giả trong giáo pháp). Hai là tinh tấn. Ba là hỷ (niềm vui trong sáng khi tu tập). Bốn là niệm (luôn tỉnh giác, nhớ nghĩ đúng). Năm là định (tâm chuyên chú yên lặng). Sáu là khinh an (thân tâm nhẹ nhàng, an ổn). Bảy là xả (tâm bình thản, buông bỏ, không thiên lệch). Các ông nếu thực hành được bảy pháp này thì công đức và trí tuệ ngày càng tăng trưởng."

 "Lại nữa các tỳ-kheo, còn có bảy pháp. Một là quán vô thường. Hai là quán vô ngã (không có cái ta riêng biệt, thường còn). Ba là quán bất tịnh (sự nhơ nhớp của thân). Bốn là quán khổ. Năm là không ham thích thế gian. Sáu là không đắm vào ngũ dục (năm thứ ham muốn do mắt, tai, mũi, lưỡi, thân sinh ra: ham sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, cảm giác êm ái). Bảy là siêng tu hạnh tịch diệt (dứt lặng mọi phiền não). Các ông nếu thực hành được bảy pháp này thì công đức và trí tuệ ngày càng tăng trưởng."

 "Lại nữa các tỳ-kheo, còn có bảy pháp các ông nên thực hành. Một là thân thường làm việc từ bi. Hai là miệng thường nói lời từ bi. Ba là ý thường nghĩ điều từ bi. Bốn là nếu có đàn-việt bố thí các thứ thì chia đều cho mọi người, không để thiên lệch. Năm là đối với giáo pháp sâu xa nhiệm mầu, ưa giảng nói không biết chán. Sáu là không đem sách vở của thế gian ra dạy người. Bảy là thấy người không cùng học với mình thì không ghét bỏ, ganh tị. Các ông nếu tu được bảy pháp này thì công đức và trí tuệ ngày càng tăng trưởng."

 "Lại nữa các tỳ-kheo, còn có bảy pháp các ông nên thực hành. Một là đối với chín bộ pháp (chín thể loại kinh điển của Phật), khéo phân biệt được. Hai là hiểu rõ nghĩa lý. Ba là việc hành đạo và tụng đọc ôn tập đều đúng thời. Bốn là khi đi, đứng, ngồi, nằm đều giữ đúng oai nghi. Năm là khi giảng pháp cho người thì tự lượng sức mình, lấy chỗ sở trường của mình mà dạy người. Sáu là nếu có bà-la-môn, sát-lợi, trưởng giả, cư sĩ đến muốn nghe pháp thì nên khéo cân nhắc, tùy theo căn cơ mà giảng cho họ. Bảy là khéo phân biệt người ngu, người trí. Các ông nếu thực hành được bảy pháp này thì công đức và trí tuệ ngày càng tăng trưởng, và có thể gìn giữ Chánh pháp của ta."

 Bấy giờ vợ của những người Ly-xa trong nước nghe tin không bao lâu nữa Phật sẽ nhập Niết-bàn, và nay là lần cuối Ngài thấy thành Tỳ-ya-ly, lòng vô cùng buồn khổ, khóc lóc không ngừng. Mỗi bà đem theo năm trăm người tùy tùng, sắm năm trăm cỗ xe, chở đồ cúng dường, trang hoàng đủ kiểu. Xe kéo bằng bò trắng thì treo cờ phướn và lọng trắng; xe bò đen, bò vàng cũng vậy, màu cờ lọng theo màu bò. Họ lần lượt ra khỏi thành, đến chỗ Phật.

 Thế Tôn từ xa trông thấy họ đến, bảo các tỳ-kheo: "Các ông có thấy vợ của những người Ly-xa kia, người dẫn trước kẻ theo sau, vô cùng lộng lẫy không?" Các tỳ-kheo đáp: "Vâng, chúng con thấy." Phật bảo các tỳ-kheo: "Các trưởng giả dòng Ly-xa ở Tỳ-ya-ly này cùng vợ họ, mỗi khi ra vào, nghi vệ hết sức rực rỡ, chẳng khác gì cõi trời Đao-lợi."

 Vợ những người Ly-xa đến chỗ Phật, cúi đầu lạy sát chân Phật, khóc lóc không ngừng, không tự kiềm chế được. Họ đem các đồ lễ cúng dường Phật và thưa: "Bạch Thế Tôn, cúi mong Ngài ở lại đời giáo hóa chúng sinh. Nay nếu Thế Tôn nhập Niết-bàn thì chúng con mù lòa tăm tối, mãi mãi không được khai sáng. Chúng con sinh ra phúc mỏng, mang thân đàn bà, luôn bị gò bó, không được tự do, không có dịp thường xuyên gần gũi Thế Tôn. Nay Thế Tôn lại muốn nhập Niết-bàn thì căn lành (gốc rễ của điều thiện) của chúng con ngày càng suy giảm."

 Như Lai đáp: "Các bà từ nay cho đến hết đời, hãy siêng năng giữ giới như người ta giữ gìn con mắt, giữ lòng ngay thẳng, chớ sinh lòng xiểm nịnh, ganh ghét. Như thế tức là thường được thấy ta." Vợ những người Ly-xa nghe Phật nói vậy, càng thêm đau đớn, không tự kiềm chế được, lui về ngồi một bên.

 Bấy giờ có cô Am-bà-la (một kỹ nữ nổi tiếng ở thành Tỳ-ya-ly, chủ một vườn xoài), dung nhan xinh đẹp bậc nhất thế gian, nghe tin không bao lâu nữa Phật sẽ nhập Niết-bàn, đây là lần cuối Ngài thấy thành Tỳ-ya-ly, lòng đau buồn, nước mắt chảy ròng. Cô liền cùng năm trăm người tùy tùng, sửa soạn năm trăm cỗ xe, lần lượt ra khỏi thành, đến chỗ Phật.

 Thế Tôn từ xa trông thấy cô đến, bảo các tỳ-kheo: "Cô Am-bà-la nay đến chỗ ta, hình dung tuyệt đẹp, khắp đời không ai sánh bằng. Các ông hãy giữ lòng ngay thẳng, giữ chánh niệm, chớ sinh lòng đắm nhiễm. Này các tỳ-kheo, hãy quán xét thân này có đủ thứ nhơ nhớp: gan, mật, ruột, dạ dày, tim, phổi, lá lách, thận, phân, nước tiểu, mủ, máu chứa đầy bên trong; tám vạn loài trùng sống ở trong đó; tóc, lông, móng, răng, một lớp da mỏng bọc lấy thịt; chín lỗ (hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, hai lỗ bài tiết) thường rỉ chảy, không có chỗ nào đáng ưa. Hơn nữa, thân này từ gốc lúc mới sinh ra đã từ chỗ nhơ nhớp mà có. Thân này đi tới đâu cũng làm cho đồ nhơ nhớp chảy tràn ra đó. Dù có tô vẽ trang sức rực rỡ, xông ướp hương thơm quý, cũng giống như chiếc bình quý bên trong chứa đồ hôi thối."

 "Lại nữa, khi chết thì thân trương phình, thối rữa, rời ra từng khúc từng đốt; trùng sống trong thân quay lại ăn thân; lại bị hổ, sói, cú, diều hâu, kên kên xâu xé nuốt ăn. Người đời ngu si, không biết quán xét đúng đắn, quyến luyến tình yêu, giữ gìn thân này cho đến chết, vô cớ sinh lòng tham muốn đối với nó. Người có trí nào lại ưa thích thân ấy?" Rồi Thế Tôn nói bài kệ:

 Dù có đeo chuỗi ngọc,
Dùng hương hoa điểm trang,

 Thì phân, nước tiểu, nước bọt, nước mũi,
Những thứ nhơ vẫn chứa ở bên trong.

 Chúng sinh giữ gìn, tiếc nuối nó,
Mê muội chẳng tỉnh ngộ,

 Như lửa bị tro phủ lên,
Người ngu giẫm lên trên.

 Người trí nên xa lìa,
Chớ sinh lòng đắm nhiễm.

 Bấy giờ cô Am-bà-la đến trước Phật, cúi đầu lạy sát chân Phật, đem các đồ lễ cúng dường Phật, ngậm lệ nghẹn ngào thưa: "Cúi mong Thế Tôn ở lại đời, không nhập Niết-bàn, để làm lợi ích cho chư thiên và loài người trong thế gian. Nếu Thế Tôn quyết nhập Niết-bàn thì hết thảy chúng sinh không còn ai dẫn đường, như đứa trẻ thơ mất mẹ hiền." Thế Tôn bảo cô: "Bản chất và hình tướng của mọi hành là như vậy. Cô không nên đau buồn."

 Thế Tôn liền giảng pháp cho tất cả mọi người đến nghe: "Các vị từ nay hãy giữ gìn giới cấm, chớ để sứt mẻ, vi phạm. Người phá giới bị trời, rồng, quỷ thần cùng ghét bỏ, tiếng xấu đồn xa, người đời không muốn nhìn mặt; khi ở giữa đám đông thì riêng mình không có uy đức; các quỷ thần lành không còn che chở. Lúc sắp chết, tâm thức sợ hãi; dù có chút điều thiện nhỏ cũng không nhớ ra được. Chết rồi thì theo nghiệp (những việc mình đã làm, để lại kết quả) mà chịu khổ ở địa ngục, trải qua nhiều kiếp mới ra được; rồi lại mang thân ngạ quỷ (quỷ đói) và súc sinh, cứ thế xoay vần mãi không có ngày giải thoát. Còn tỳ-kheo giữ giới thì được trời, rồng, quỷ thần cùng cung kính, tiếng tốt đồn xa, vang khắp thế gian; khi ở giữa đại chúng thì uy đức sáng ngời; các quỷ thần lành thường theo che chở. Lúc sắp chết, chánh niệm rõ ràng; chết rồi liền sinh vào nơi trong sạch."

 Khi Như Lai giảng pháp này, có sáu vạn tám nghìn na-do-tha (đơn vị số đếm cực lớn) trời, người và tám bộ chúng (tám loài: trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà, a-tu-la, ca-lâu-la, khẩn-na-la, ma-hầu-la-già — các loài thần linh và quỷ thần hộ trì Phật pháp) xa lìa bụi trần, rời bỏ cấu nhiễm, được pháp nhãn tịnh (con mắt trong sạch thấy rõ chân lý, tức bước đầu chứng quả thánh). Sáu mươi tỳ-kheo lậu tận ý giải (dứt sạch phiền não — "lậu" nghĩa là rò rỉ, chỉ phiền não khiến người ta trôi lăn trong sinh tử — và tâm được giải thoát), thành A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn phải tái sinh).

 Bấy giờ Thế Tôn bảo những người Ly-xa cùng vợ họ và cô Am-bà-la: "Nay ta muốn tiến đến làng Can-đồ. Các vị hãy ai về chỗ nấy. Nên biết, mọi hành đều vô thường. Chỉ nên tu hành theo pháp ta đã giảng, chớ như trẻ thơ khóc lóc buồn rầu." Thế Tôn liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Những người Ly-xa, vợ họ và cô Am-bà-la nghe Phật nói vậy, đấm ngực đập đầu, gào khóc kêu lớn, men theo đường đi theo Phật, không chịu quay về.

 Thế Tôn thấy họ quyến luyến sâu nặng, không thể dùng lời nói mà an ủi được, liền dùng sức thần thông hóa ra một dòng sông, bờ sâu dốc đứng, sóng chảy xiết. Những người Ly-xa cùng người tùy tùng và cô Am-bà-la thấy Như Lai và chúng tỳ-kheo đã ở bên kia bờ sông thì càng thêm đau xót, ngất lịm ngã xuống đất, nói với nhau bằng giọng thều thào: "Chỗ này sao bỗng có con sông lớn, sóng lại chảy xiết dữ dội như vậy? Hẳn là Như Lai thấy chúng ta cứ đi theo không rời, nên cố ý làm ra để chặn đường đi đó thôi." Những người Ly-xa, vợ họ và cô Am-bà-la không qua sông được, lòng càng thêm xao động, cúi xuống ngẩng lên nghẹn ngào, tuyệt vọng mới quay về.

 Bấy giờ Như Lai đến khu rừng phía bắc làng Can-đồ và ở lại đó. Ngài bảo các tỳ-kheo: "Các ông nên biết, có bốn pháp: một là giới, hai là định, ba là tuệ, bốn là giải thoát. Ai không được nghe biết bốn pháp này thì người ấy ở mãi trong đêm dài của biển sinh tử. Xưa kia, nếu ta không được nghe biết bốn pháp này thì đã không thể mau chóng đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật)." Thế Tôn liền nói bài kệ:

 Giới, định, tuệ, giải thoát,
Nếu ta chẳng sớm nghe,

 Thì chẳng thể mau chứng
Đạo chân chính cao tột.

 Các ông nên tinh tấn,
Tu tập bốn pháp này,

 Dứt được khổ sinh tử,
Làm ruộng phước (nơi gieo phúc đức, ví như ruộng gieo hạt thì gặt được lúa) cao quý cho trời và người.

 Thế Tôn nói bài kệ xong, vì các tỳ-kheo mà phân tích giảng giải rộng nghĩa lý của bốn pháp này. Khi Như Lai giảng pháp này, có một nghìn hai trăm tỳ-kheo ngay đối với các pháp mà lậu tận ý giải, thành A-la-hán.

 Bấy giờ Thế Tôn cùng các tỳ-kheo đứng dậy khỏi chỗ ngồi, đi đến làng Tượng, làng Am-bà-la, làng Diêm-phù, cho đến thành Thiện-già. Đến thành ấy rồi, Ngài cùng các tỳ-kheo vây quanh trước sau, ngồi tại một chỗ. Thế Tôn bảo các tỳ-kheo: "Có bốn thánh đế (bốn chân lý cao quý), cần siêng năng quán xét: một là Khổ đế (chân lý về khổ), hai là Tập đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), ba là Diệt đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), bốn là Đạo đế (chân lý về con đường đưa đến chấm dứt khổ)."

 "Này các tỳ-kheo, Khổ đế tức là tám nỗi khổ: một là khổ vì sinh, hai là khổ vì già, ba là khổ vì bệnh, bốn là khổ vì chết, năm là khổ vì mong cầu không được, sáu là khổ vì phải gặp kẻ mình oán ghét, bảy là khổ vì phải xa lìa người mình thương yêu, tám là khổ vì năm thụ ấm (năm nhóm hợp thành con người — thân xác, cảm giác, tri giác, ý chí hành động, nhận thức — bị bám chấp là "ta"). Các ông nên biết, tám nỗi khổ này cùng các pháp hữu lậu (những gì còn dính phiền não, còn dẫn đến sinh tử) vì luôn bức bách nên thật sự là khổ. Tập đế là vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý) và ái (lòng tham ái, khao khát), làm nguyên nhân gốc sinh ra tám nỗi khổ; nên biết tập này thật sự là nguyên nhân của khổ. Diệt đế là khi vô minh và ái diệt thì dứt tuyệt nguyên nhân của khổ; nên biết diệt này thật sự là sự chấm dứt. Đạo đế là tám chánh đạo: một là chánh kiến (thấy biết đúng), hai là chánh niệm (nhớ nghĩ đúng), ba là chánh tư duy (suy nghĩ đúng), bốn là chánh nghiệp (hành động đúng), năm là chánh tinh tấn (siêng năng đúng), sáu là chánh ngữ (lời nói đúng), bảy là chánh mạng (sinh sống đúng), tám là chánh định (định tâm đúng). Tám pháp này thật sự là con đường của bậc thánh."

 "Nếu ai siêng năng quán xét bốn pháp này thì mau chóng ra khỏi sinh tử, đến chỗ giải thoát. Các tỳ-kheo, nếu ai đã tu đến cùng các pháp này thì cũng nên siêng năng giảng giải cho người khác. Sau khi ta diệt độ, các ông cũng nên siêng năng suy ngẫm tu tập." Khi Như Lai giảng pháp này, có năm trăm tỳ-kheo lậu tận ý giải, thành A-la-hán; chư thiên trên hư không, số đông đến bốn vạn, đối với các pháp xa lìa bụi trần, rời bỏ cấu nhiễm, được pháp nhãn tịnh.

 Bấy giờ Thế Tôn bảo các tỳ-kheo: "Có bốn cách nói quyết định (bốn tiêu chuẩn để xác định một lời giảng có đúng là lời Phật hay không)."

 "Một là: nếu có tỳ-kheo muốn giảng pháp, nói như thế này: 'Chính tôi được nghe pháp này từ Phật, hiểu rõ nghĩa lý, thọ trì (nhận lấy và giữ gìn) đọc tụng, hết sức thông thạo.' Các ông nên mời vị ấy giảng, rồi tùy theo điều đã nghe mà khéo tự suy xét: trong tu-đa-la (kinh, những lời Phật dạy), trong tỳ-ni (luật, giới luật của người tu), trong pháp tướng (các nghĩa lý căn bản của giáo pháp) có pháp ấy không? Nếu trong tu-đa-la và trong pháp tướng của tỳ-ni có pháp ấy thì nên thọ trì, khen 'lành thay'. Nếu trong tu-đa-la và trong pháp tướng của tỳ-ni không có pháp ấy thì không nên thọ trì, cũng chớ khen ngợi. Nên biết pháp ấy không phải do ta nói."

 "Hai là: nếu có tỳ-kheo muốn giảng pháp, nói như thế này: 'Tôi nghe pháp này từ chúng tỳ-kheo ở nơi nọ, hiểu rõ nghĩa lý, thọ trì đọc tụng, hết sức thông thạo.' Các ông nên mời vị ấy giảng, rồi tùy theo pháp đã nghe mà khéo tự suy xét: trong tu-đa-la, trong tỳ-ni, trong pháp tướng có pháp ấy không? Nếu trong tu-đa-la và trong pháp tướng của tỳ-ni có pháp ấy thì nên thọ trì, khen 'lành thay'. Nếu trong tu-đa-la và trong pháp tướng của tỳ-ni không có pháp ấy thì không nên thọ trì, cũng chớ khen ngợi. Nên biết pháp ấy không phải do ta nói, cũng không phải do chúng tỳ-kheo kia nói."

 "Ba là: nếu có tỳ-kheo muốn giảng pháp, nói như thế này: 'Chính tôi nghe pháp này từ nhiều vị tỳ-kheo thượng tọa ở tăng-già-lam (chùa, tu viện) nọ, ở chỗ a-luyện-nhã (nơi vắng vẻ yên tĩnh để tu hành) nọ, các vị ấy đều học rộng, sáng suốt, có trí tuệ; tôi hiểu rõ nghĩa lý, thọ trì đọc tụng, hết sức thông thạo.' Các ông nên mời vị ấy giảng, rồi tùy theo điều đã nghe mà khéo suy xét: trong tu-đa-la, trong tỳ-ni, trong pháp tướng có pháp ấy không? Nếu trong tu-đa-la và trong pháp tướng của tỳ-ni có pháp ấy thì nên thọ trì, khen 'lành thay'. Nếu trong tu-đa-la và trong pháp tướng của tỳ-ni không có pháp ấy thì không nên thọ trì, cũng chớ khen ngợi. Nên biết pháp ấy không phải do ta nói."

 "Bốn là: nếu có tỳ-kheo muốn giảng pháp, nói như thế này: 'Chính tôi nghe pháp này từ một vị tỳ-kheo thượng tọa có trí tuệ, học rộng, ở tăng-già-lam nọ, ở chỗ a-luyện-nhã nọ; tôi hiểu rõ nghĩa lý, thọ trì đọc tụng, hết sức thông thạo.' Các ông nên mời vị ấy giảng, rồi tùy theo điều đã nghe mà khéo suy xét: trong tu-đa-la, trong tỳ-ni, trong pháp tướng có pháp ấy không? Nếu trong tu-đa-la và trong pháp tướng của tỳ-ni có pháp ấy thì nên thọ trì, khen 'lành thay'. Nếu trong tu-đa-la và trong pháp tướng của tỳ-ni không có pháp ấy thì không nên thọ trì, cũng chớ khen ngợi. Nên biết pháp ấy không phải do ta nói."

 "Các ông nên khéo phân biệt bốn cách nói quyết định này, và cũng dùng cách phân biệt này mà truyền dạy cho người khác. Dù ta còn ở đời hay đã nhập Niết-bàn, điều gì giả dối, điều gì chân thật, cứ dựa vào đây mà biết." Các tỳ-kheo thưa Phật: "Lành thay Thế Tôn! Từ nay chúng con có thể phân biệt được đâu là lời Phật nói, đâu là lời ma nói."

 Bấy giờ Thế Tôn cùng các tỳ-kheo đứng dậy khỏi chỗ ngồi, đi đến làng Cưu-sa. Đến làng ấy rồi, Ngài cùng chúng tỳ-kheo vây quanh trước sau, ngồi dưới một gốc cây. Lúc đó các bà-la-môn, trưởng giả, cư sĩ trong làng nghe tin Phật đến, đều tranh nhau chạy đến chỗ Phật, cúi đầu lạy sát chân Phật, lui về ngồi một bên, thưa: "Bạch Thế Tôn, nay Ngài cùng các tỳ-kheo cố ý đến làng này, hẳn có ý định gì riêng chăng?" Như Lai liền đáp: "Ba tháng nữa ta sẽ nhập Niết-bàn. Ta từ thành Tỳ-ya-ly đi khắp các làng xóm, lần lượt đến đây."

 Bấy giờ mọi người nghe Phật nói vậy, khóc lóc buồn khổ, ngất lịm ngã xuống đất, giơ tay đập đầu, đấm ngực kêu lớn: "Than ôi, khổ thay! Con mắt của thế gian sắp tắt. Không bao lâu nữa chúng con sẽ mất chỗ nương tựa và người dẫn đường." Họ rơi lệ thưa: "Cúi mong Thế Tôn ở lại đời một kiếp hoặc gần một kiếp." Thế Tôn đáp: "Các ông không nên đau buồn như vậy. Vì sao vậy? Bản chất và hình tướng của pháp hữu vi là như thế. Các ông hãy dẹp bỏ nỗi lo buồn, lặng lòng nghe lời dạy cuối cùng của ta." Mọi người cố gắng kìm nén, cúi đầu lặng nghe.

 Lúc ấy trong hội có một bà-la-môn tên là Phất-ba-dục-đế, sáng suốt, có trí tuệ, học rộng, nhớ dai. Như Lai liền bảo: "Các ông nên biết, người tại gia (người sống ở nhà, không xuất gia) có bốn pháp nên tu tập. Một là cung kính cha mẹ, hết lòng hiếu thảo phụng dưỡng. Hai là luôn dùng điều thiện mà dạy bảo vợ con. Ba là thương xót tôi tớ, biết rõ chúng có hay thiếu thứ gì. Bốn là gần gũi thiện tri thức (bạn lành, người hiểu biết dẫn dắt mình đi đường chính), xa lánh kẻ xấu. Các ông nếu thường làm bốn pháp này thì đời này được người thương mến kính trọng, đời sau sinh ra thường ở nơi tốt lành."

 "Lại nữa Phất-ba-dục-đế, người tại gia có bốn cái vui. Một là không mắc nợ tiền của người khác, không có vẻ hổ thẹn. Hai là giàu có rất lớn nhưng tự giữ của không dùng, cha mẹ, vợ con, họ hàng, người thân đều không cho, cũng không cúng dường sa-môn và bà-la-môn. Ba là giàu có rất lớn, thân mặc áo đẹp, miệng ăn thỏa thích món ngon, phụng dưỡng cha mẹ, họ hàng, người thân đều cấp cho đầy đủ, lại phụng sự sa-môn và bà-la-môn. Bốn là thân, miệng, ý đều không làm điều ác, sáng suốt, có trí tuệ, ưa học hỏi nhiều."

 "Các ông nên biết, người tại gia tuy có bốn cái vui này, nhưng việc không mắc nợ người và việc keo kiệt tham lam, pháp ấy gọi là cái vui bậc thấp nhất. Ưa làm việc bố thí, gọi là cái vui bậc giữa. Thân, miệng, ý không làm điều ác, sáng suốt, có trí tuệ, ưa học hỏi nhiều, pháp ấy gọi là cái vui bậc cao nhất." Rồi Như Lai nói bài kệ:

 Không mắc nợ và keo kiệt,
Ấy gọi là vui bậc thấp;

 Có của mà làm việc bố thí,
Ấy gọi là vui bậc giữa;

 Thân, miệng, ý trong sạch,
Có trí tuệ, ưa học nhiều,

 Ấy là vui bậc cao,
Là điều người trí làm theo.

 Các ông từ hôm nay
Cho đến hết cuộc đời,

 Lớn nhỏ cùng dạy nhau,
Làm theo pháp bậc giữa, bậc cao.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thượng (hết).

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video