Thiên 3 — Quyển hạ – Độ Tu-bạt-đà-la, Phật nhập Niết-bàn, trà-tỳ và chia xá-lợi

 Kinh Đại Bát-niết-bàn (kinh kể lại những ngày cuối đời và sự nhập diệt của đức Phật; Bát-niết-bàn là sự diệt độ hoàn toàn: đức Phật rời bỏ thân xác, vĩnh viễn ra khỏi vòng sinh tử, không còn tái sinh), quyển hạ

 Sa-môn (người xuất gia tu hành) Thích Pháp Hiển (vị sư Trung Hoa từng sang Ấn Độ tìm kinh), người đất Bình Dương, đời Đông Tấn, dịch.

 Bấy giờ ở núi Tuyết (dãy Hy-mã-lạp-sơn) có tám vạn bốn nghìn con voi trắng, ngày ngày kéo đến xếp hàng trước cung điện nhà vua. Khi ấy vua nghĩ thầm: "Những con voi trắng này cứ đến chỗ ta, dọc đường giẫm đạp lên chúng sinh." Vua liền ra lệnh cho viên quan coi binh: "Từ nay về sau, không cần những con voi này ngày ngày đến chỗ ta nữa. Cứ một nghìn năm cho đến một lần, và chỉ cần bốn vạn hai nghìn con là đủ, không cần phải đủ tám vạn bốn nghìn."

 Vua có ngọc nữ bảo (người vợ quý bậc nhất, một trong bảy báu vật của vị vua thống trị thiên hạ) tên là Thiện Hiền. Bà cùng các phu nhân khác và cung nữ, tổng cộng tám vạn bốn nghìn người, ngồi tọa thiền (ngồi tĩnh lặng, tập trung tâm ý) suy ngẫm trong phòng yên tĩnh suốt bốn vạn năm. Họ bảo nhau: "Chúng ta ở đây tọa thiền suy ngẫm đã bốn vạn năm, không gặp đại vương. Nay nên đến lễ bái thăm hỏi." Nói xong, họ cùng nhau đến chỗ vua. Những cung nhân khác vào tâu vua: "Thiện Hiền nay cùng tám vạn bốn nghìn người nữ đến thăm hỏi nhà vua." Nghe xong, vua đến điện thuyết pháp, lên ngồi tòa sư tử (tòa cao dành cho bậc tôn quý khi giảng dạy). Chỉ trong chốc lát, Thiện Hiền và mọi người đến. Vua gọi họ lại gần. Họ theo nhau tiến lên đến chỗ vua, cúi đầu sát chân vua làm lễ, rồi lần lượt ngồi xuống và thưa: "Chúng thiếp cùng ở trong phòng yên tĩnh tọa thiền suy ngẫm đã bốn vạn năm, lâu không gặp nhà vua nên đến thăm hỏi. Chúng thiếp có điều muốn nói, xin vua cho phép." Vua đáp: "Tốt lắm, cứ tùy ý."

 Thiện Hiền liền tâu: "Châu Diêm-phù-đề (cõi đất phía nam, nơi loài người chúng ta ở), châu Cù-da-ni phía tây, châu Uất-đan-việt phía bắc, châu Phất-bà-đề phía đông (đây là bốn châu lớn quanh núi Tu-di theo quan niệm về vũ trụ của nhà Phật) — dân chúng bốn phương rất đông đúc thịnh vượng, giàu vui yên ổn, đều làm mười điều lành (thập thiện: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không mê muội theo thấy biết sai). Tất cả là nhờ sức đức độ giáo hóa của đại vương. Ở Diêm-phù-đề, những thành lớn như thành Câu-thi-bà-đế (kinh đô của vua Đại Thiện Kiến) có tất cả tám vạn bốn nghìn thành. Vua, quan, dân các thành ấy cùng các Bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ lo việc tế lễ trong xã hội Ấn Độ xưa) đều đến đây muốn gặp đại vương. Nhưng vua tọa thiền đã nhiều năm, người đến chầu đều không được gặp, giống như con hiếu không được thấy cha hiền. Lại nữa, cả bốn thiên hạ (bốn châu kể trên) đã rất lâu không thấy đại vương đi tuần du. Xin đại vương khéo theo thời thế mà vỗ về dân chúng. Chúng thiếp là đàn bà yếu đuối, chẳng ích gì cho nước, nên mới có thể tọa thiền tùy ý lâu dài được. Còn đại vương ở ngôi cao, cai quản trong ngoài, không người dân nào không kính ngưỡng, sao có thể làm như việc của đàn bà chúng thiếp? Voi trắng, xe, ngựa mỗi thứ có tám vạn bốn nghìn, đại vương nên cưỡi đi xem xét khắp nơi. Ngày trước đại vương thường giảng đủ các giáo pháp cho mọi người, dạy họ mười điều lành. Gần đây vì tọa thiền mà việc ấy bỏ hẳn." Bấy giờ Thiện Hiền đem những việc như thế can gián vua đủ đường.

 Vua Đại Thiện Kiến nghe xong đáp: "Trước sau nàng vẫn thường đem điều lành khuyên can ta, nay nghe lời nàng nói thì rất trái với ý xưa." Nghe vua dạy vậy, Thiện Hiền phiền muộn trong lòng, rơi nước mắt nghĩ: "Ta vừa rồi can đại vương là theo chỗ mình thấy, cho rằng như thế là đúng mực, nào ngờ lại sinh ra lỗi." Bà liền đứng dậy, cúi đầu lạy chân vua, tâu: "Nay thiếp ngu muội, không biết lẽ phải, lại đem việc ấy can vua. Xin đại vương cho thiếp sám hối (nhận lỗi và ăn năn)."

 Bấy giờ vua Đại Thiện Kiến đáp Thiện Hiền: "Hết thảy các hành (mọi sự vật, hiện tượng do nhân duyên hợp lại mà thành) đều vô thường (không bền, luôn đổi thay rồi mất đi). Ân ái hợp lại rồi cũng có lúc chia lìa. Bốn thiên hạ này tuy thịnh vượng như thế, chẳng bao lâu ta cũng phải bỏ lại. Ngày xưa ta làm trẻ thơ tám vạn bốn nghìn năm, làm thiếu niên tám vạn bốn nghìn năm, làm thái tử quán đỉnh (thái tử đã được làm lễ rưới nước lên đỉnh đầu, tức lễ phong chính thức theo tục Ấn Độ) tám vạn bốn nghìn năm, làm vua quán đỉnh (vua đã được làm lễ rưới nước lên đầu khi lên ngôi) tám vạn bốn nghìn năm. Sau đó ta mới thành Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng thống trị cả bốn châu bằng chính pháp, có bánh xe báu dẫn đường), cai quản bốn thiên hạ, có đủ bảy báu (bảy báu vật của Chuyển luân vương: bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, người nữ báu, quan giữ kho báu, tướng giữ binh báu). Ta lo việc dân tám vạn bốn nghìn năm, giảng các giáo pháp cho dân chúng tám vạn bốn nghìn năm, tọa thiền suy ngẫm tám vạn bốn nghìn năm. Từ thuở ấy đến nay đã năm mươi tám vạn tám nghìn năm. Tuổi thọ tuy dài như thế, rốt cuộc cũng phải hết. Nay ta đã già, lúc chết sắp đến. Các vua đời xưa tôn quý, sung sướng không khác gì ta, rồi cũng đổi thay, qua đời, trở về với vô thường. Thành Câu-thi-bà-đế và tám vạn bốn nghìn thành lớn khác rồi cũng tiêu mất. Không nên riêng sinh lòng yêu bám vào đó mà buông thả tâm ý. Sở dĩ nay ta được ngôi tôn quý này là đều do đời trước tích nhiều nghiệp lành. Nay ta nên gieo rộng các điều lành, tạo nhân cho đời sau. Vì vậy ta tọa thiền suốt nhiều năm."

 Nghe vua nói vậy, Thiện Hiền và mọi người rất vui mừng, cúi đầu lạy chân vua rồi lui về chỗ ở. Không bao lâu sau, vua mắc bệnh nặng, tự biết mạng sắp hết, liền lập thái tử làm vua. Vua nhóm các đại thần, Bà-la-môn, trưởng giả (người giàu có, có danh vọng), cư sĩ (người tại gia có của cải, đức hạnh), lấy nước bốn biển rưới lên đỉnh đầu thái tử. Việc xong, vua liền qua đời, sinh lên cõi Phạm thiên (cõi trời cao, nơi những người tu thiền định được sinh về).

 "A-nan (em họ và là thị giả theo hầu đức Phật), vua Đại Thiện Kiến làm vua bốn thiên hạ, nhưng chỗ ở chỉ ở Diêm-phù-đề. Thành lớn tuy có tám vạn bốn nghìn, nhưng nơi vua ở chỉ là thành Câu-thi-bà-đế. Trong núi Tuyết có tám vạn bốn nghìn voi trắng báu, nhưng vua cưỡi không quá một con. Tuy có tám vạn bốn nghìn ngựa hay, nhưng vua cưỡi không quá một con. Tuy có tám vạn bốn nghìn cỗ xe bảy báu, nhưng vua thường đi không quá một chiếc. Tuy có tám vạn bốn nghìn phu nhân, nhưng người vua yêu chỉ có một. Cung điện báu chạm trổ có tám vạn bốn nghìn, nhưng chỗ vua ở không quá một phòng. Những thứ thân cần dùng thì chỉ cần no đủ là thôi. Vậy mà vua lo nghĩ khắp bốn phương, buộc lòng vào công việc, nhọc tinh thần vô ích, chẳng lợi gì cho thân.

 A-nan, vua Đại Thiện Kiến đâu phải người nào khác, chính là thân ta đó. Ngày xưa ta được sự tôn quý ấy, thành nước nơi ta ở chính là chỗ này. Ta ở thành này làm Chuyển luân vương nhiều lần không đếm xuể, làm lợi ích cho vô số chúng sinh. Nay chư thiên (các vị trời) đầy khắp hư không đều là những người được ta đem các pháp lành giáo hóa khi ta làm vua. Hôm nay họ lại ở thành này chứng kiến ta Bát-niết-bàn, ta sẽ khiến họ đạt được quả Bát-niết-bàn. A-nan, vì lẽ ấy, sao ông lại nói thành Câu-thi-na (thành của bộ tộc Mạt-la ở miền bắc Ấn Độ, chính là đất thành Câu-thi-bà-đế thời xa xưa) này là chốn biên địa chật hẹp? Nay ta quyết định ở lại thành này mà Bát-niết-bàn."

 Khi Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc theo chân lý mà đến) nói việc này, có ức na-do-tha (con số cực lớn; một na-do-tha bằng khoảng trăm nghìn hoặc nghìn vạn) chư thiên và người xa lìa bụi bặm, cấu nhiễm đối với các pháp, được pháp nhãn tịnh (con mắt trí tuệ trong sạch thấy rõ chân lý, tức bước đầu chứng đạo). Họ liền đồng thanh bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức đức Phật), từ vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp (những khoảng thời gian dài đến mức không đếm được) trước, Ngài đã đem các pháp lành làm lợi cho chúng con. Nay Ngài lại ở đây đem niềm vui Bát-niết-bàn giúp chúng con được an ổn vững chắc." Rồi họ rải hoa quý, trổi nhạc trời, ca hát tán thán, cúng dường Như Lai. Bấy giờ A-nan bạch Phật: "Lạ thay, Thế Tôn! Thành Câu-thi-na này thời quá khứ lại có việc kỳ lạ như vậy. Nay con không còn khởi lòng coi thường nữa."

 Bấy giờ Thế Tôn bảo A-nan: "Ông hãy vào thành Câu-thi-na nói với các lực sĩ (người bộ tộc Mạt-la, nổi tiếng có sức mạnh, cai quản thành Câu-thi-na) rằng: 'Hôm nay, vào phần cuối đêm (canh chót, gần sáng), ta sẽ nhập Bát-niết-bàn.' Hãy bảo tất cả đến gặp ta. Nếu có điều gì nghi, cứ tự do hỏi, chớ để đến lúc ta Bát-niết-bàn mà không kịp gặp rồi về sau hối hận." A-nan nghe Phật nói xong, khóc lóc phiền muộn, cúi đầu lạy chân Phật, giữ gìn oai nghi (dáng vẻ, cử chỉ nghiêm trang đúng phép người tu), cùng một tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ đầy đủ giới luật) vào thành. Lúc ấy các lực sĩ thành Câu-thi-na, nam nữ lớn nhỏ, vừa nhóm họp bàn chuyện Như Lai sắp Bát-niết-bàn, ai nấy đều muốn đến chỗ Phật. Gặp A-nan, họ liền hỏi: "Chúng tôi nghe Thế Tôn ở giữa đôi cây (hai cặp cây sa-la nơi Phật nằm nhập diệt) sắp Bát-niết-bàn, đang cùng bàn nhau muốn đến chỗ Phật." A-nan liền đem đầy đủ lời Như Lai dặn mà nói với các lực sĩ. Các lực sĩ nghe xong, kêu khóc thảm thiết, ngất xỉu ngã lăn ra đất, rồi khẽ nói với nhau: "Than ôi, khổ thay! Con mắt của thế gian đã tắt! Từ nay chúng ta biết nương tựa vào đâu, như trẻ thơ mất mẹ hiền. Từ nay về sau, người và trời sẽ dần ít đi, còn ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh — ba cảnh giới khổ đau mà kẻ làm ác phải sinh vào) ngày càng đông thêm." Họ thưa A-nan: "Quyến thuộc chúng tôi nay muốn theo nhau đến chỗ Phật." A-nan trở về bạch Phật: "Con đem lời Thế Tôn vào thành báo cho, các lực sĩ ai cũng kinh hoàng ngất lịm, khóc nấc nghẹn ngào, đều sắp đến chiêm ngưỡng, phụng sự Thế Tôn." Các lực sĩ nam nữ lớn nhỏ, tất cả theo nhau, rơi lệ nức nở, men theo đường mà đi.

 A-nan thấy số lực sĩ rất đông, tự nghĩ: "Nếu đám đông này từng người một lạy Phật thì không biết bao giờ mới xong. Nay ta nên cho mỗi nhà cùng lạy một lượt." Các lực sĩ đến chỗ Phật rồi, A-nan liền nói chung với họ: "Các vị đến đây không ít; nếu từng người lạy Phật thì không thể xong ngay được. Nay hãy cho từng nhà cùng lạy một lượt." Các lực sĩ vâng lời, liền lạy Phật, lui đứng một bên, bạch Phật: "Xin Thế Tôn ở lại đời một kiếp (một khoảng thời gian cực dài theo cách tính của Ấn Độ xưa) hoặc gần một kiếp, đừng Bát-niết-bàn, để làm lợi ích cho hết thảy chư thiên và nhân dân. Nay các chúng sinh không có mắt trí tuệ, xin Thế Tôn mở lối dẫn đường cho." Bấy giờ Như Lai bảo các lực sĩ: "Các ông không nên thỉnh cầu ta như vậy. Vì sao? Hết thảy các hành đều vô thường, ân ái hợp lại ắt có lúc chia lìa. Giả sử ta ở đời đủ một kiếp, rồi cũng phải diệt. Pháp ta đã giảng, các ông chỉ cần ghi nhớ, tụng niệm, chớ quên; như thế chẳng khác gì ta còn ở đời." Các lực sĩ nghe Phật nói, không được như lời thỉnh cầu, lòng ôm sầu não, khóc lóc phiền muộn, lặng im đứng đó.

 Bấy giờ ở thành Câu-thi-na có một người ngoại đạo (người theo tôn giáo, học thuyết ngoài đạo Phật), một trăm hai mươi tuổi, tên là Tu-bạt-đà-la. Ông thông minh nhiều trí, tụng thuộc bốn bộ kinh Vi-đà (bốn bộ thánh điển cổ của đạo Bà-la-môn), mọi sách vở luận thuyết đều thông suốt, được mọi người tôn kính. Nghe tin Như Lai ở giữa đôi cây trong rừng Sa-la (loại cây cao lớn ở Ấn Độ) sắp Bát-niết-bàn, ông tự nghĩ: "Sách vở của ta nói Phật ra đời rất khó gặp, như hoa ưu-đàm-bát (loài hoa tương truyền rất lâu mới nở một lần, ví điều cực hiếm) lâu lâu mới hiện một lần. Nay Ngài đang ở trong rừng Sa-la. Ta có điều nghi, thử đến hỏi xem. Nếu Cù-đàm (họ của đức Phật; người ngoài đạo gọi Phật theo họ) giải được nỗi nghi của ta, thì đúng là đã đạt được nhất thiết chủng trí (trí tuệ biết rõ hết thảy mọi sự, mọi loại, tức trí tuệ của Phật)." Nghĩ xong, ông đến chỗ Phật. Ở ngoài rừng, ông gặp A-nan, liền nói: "Sách vở của tôi nói Phật ra đời rất khó gặp, ức nghìn vạn kiếp mới thỉnh thoảng xuất hiện, như hoa ưu-đàm-bát không thể thường thấy. Ngài ở đời giáo hóa mà tôi chưa từng được gặp. Nay nghe Ngài ở trong rừng Sa-la này sắp Bát-niết-bàn, tôi có điều nghi muốn đến hỏi. Ông có thể vì tôi bạch với Thế Tôn rằng nay tôi mong được gặp không?"

 A-nan nghe vậy, tự nghĩ: "Thế Tôn nay tứ đại không hòa (tứ đại là bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió cấu thành thân thể; tứ đại không hòa tức là thân đau ốm), tiếp khách đã lâu, bệnh đã nặng thêm. Nếu lại gặp người ngoại đạo này, ắt sẽ có bàn cãi, có thể khiến bệnh trầm trọng hơn." Ông liền đáp: "Thế Tôn nay tứ đại không hòa, nằm trong rừng, thân đau đớn cực khổ. Ông không cần gặp Như Lai đâu, chớ vào lúc Thế Tôn sắp Bát-niết-bàn mà gây trở ngại." Tu-bạt-đà-la xin như vậy ba lần, A-nan cũng ba lần đáp như vậy. Bấy giờ Thế Tôn dùng thiên nhĩ thanh tịnh (khả năng nghe xa, nghe khắp, vượt hẳn người thường) nghe tiếng Tu-bạt-đà-la xin A-nan, lại xét căn cơ (khả năng tiếp nhận đạo) của ông, thấy đã đến lúc có thể độ (dắt dẫn ra khỏi khổ, đến giải thoát), liền dùng Phạm âm (giọng nói trong trẻo, thanh tịnh của Phật) bảo A-nan: "Ông chớ ngăn trở người đệ tử cuối cùng của ta. Hãy cho Tu-bạt-đà-la vào, ta muốn gặp ông ấy. Người này chất phác ngay thẳng, thông minh, dễ ngộ. Ông ấy xin vào là muốn giải những điều nghi khó, chứ không cố ý đến để tranh hơn thua." A-nan vâng lời Phật, nói với Tu-bạt-đà-la: "Thế Tôn đã cho phép ông vào."

 Tu-bạt-đà-la nghe Phật cho vào, vui mừng hớn hở không kìm được, nghĩ thầm: "Sa-môn Cù-đàm quả thật đã đạt nhất thiết chủng trí." Ông liền đến trước Phật, chào hỏi nhau rồi ngồi một bên, bạch Phật: "Thưa Cù-đàm, tôi có điều muốn hỏi, xin Ngài cho phép." Phật nói: "Tốt lắm, tốt lắm, Tu-bạt-đà-la, cứ hỏi tùy ý." Tu-bạt-đà-la liền hỏi Phật: "Hiện nay trong đời có các sa-môn, Bà-la-môn ngoại đạo, và sáu thầy (lục sư: sáu nhà tư tưởng lớn ngoài đạo Phật thời ấy) là Phú-lan-na Ca-diếp, Mạt-già-lợi Câu-xa-lê Tử, San-xà-dạ Tỳ-la-thị Tử, A-kỳ-đa Sí-xá Khâm-bà-la, Ca-la Cưu-đà Ca-chiên-diên, Ni-kiền-đà Nhã-đề Tử. Ai nấy đều tự nói mình là bậc nhất thiết trí (biết hết tất cả), gọi những người theo học thuyết khác là tà kiến (thấy biết sai lầm); nói con đường mình tu là con đường giải thoát (thoát khỏi mọi ràng buộc khổ đau và vòng sinh tử), còn con đường người khác tu là nguyên nhân dẫn vào sinh tử. Họ cãi nhau đúng sai. Làm sao biết được ai thật ai hư? Thầy nào đáng gọi là sa-môn? Thầy nào chắc chắn là nhân dẫn đến giải thoát?"

 Bấy giờ Như Lai đáp: "Tốt lắm, tốt lắm, Tu-bạt-đà-la, ông hỏi được ta nghĩa lý như vậy. Hãy lắng nghe kỹ, ta sẽ nói cho ông. Tu-bạt-đà-la, trong giáo pháp nào mà không có Bát thánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống bằng nghề chân chính, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng), thì nên biết ở đó không có danh hiệu sa-môn thứ nhất, cũng không có thứ hai, thứ ba, thứ tư (ở đây 'bốn danh hiệu sa-môn' chỉ bốn bậc quả chứng của người tu: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán). Đã không có sa-môn thì cũng không có giải thoát; đã không có giải thoát thì không phải nhất thiết chủng trí. Tu-bạt-đà-la, trong giáo pháp nào có Bát thánh đạo, thì nên biết ắt có bốn danh hiệu sa-môn. Có danh hiệu sa-môn thì có giải thoát; đã có giải thoát thì là nhất thiết chủng trí. Tu-bạt-đà-la, chỉ trong giáo pháp của ta mới có Bát thánh đạo, có bốn danh hiệu sa-môn; đó là con đường giải thoát, là nhất thiết chủng trí. Các ngoại đạo kia như Phú-lan-na Ca-diếp và những người khác, trong giáo pháp của họ không có Bát thánh đạo, không có danh hiệu sa-môn, không phải là giải thoát, cũng không phải nhất thiết chủng trí. Nếu họ bảo là có, nên biết đó ắt là lời dối trá. Tu-bạt-đà-la, chúng sinh nào nghe lời ta nói mà tin nhận, suy ngẫm, nên biết người ấy ắt không nghe suông, chắc chắn sẽ được giải thoát.

 Tu-bạt-đà-la, khi ta còn ở cung vua chưa xuất gia, cả thế gian đều bị sáu thầy làm cho mê muội như say, chưa từng thấy có sa-môn thật sự. Tu-bạt-đà-la, năm hai mươi chín tuổi ta xuất gia học đạo; năm ba mươi sáu tuổi, dưới cây Bồ-đề (cây nơi đức Phật ngồi thiền và thành đạo), ta suy xét Bát thánh đạo đến tận cội nguồn, thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn, cao tột không gì hơn, tức thành Phật), đạt nhất thiết chủng trí. Rồi ta đến nơi các vị tiên ở, trong vườn Lộc Dã (vườn Nai) nước Ba-la-nại, vì năm người A-nhã Kiều-trần-như và các bạn mà chuyển bánh xe pháp Tứ đế (giảng giáo lý bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự hết khổ, con đường dẫn đến hết khổ; 'chuyển bánh xe pháp' là ví việc giảng đạo lan ra như bánh xe lăn). Họ được dấu vết của đạo (bước đầu chứng quả). Từ đó mới có danh xưng sa-môn xuất hiện ở thế gian, đem phúc lợi cho chúng sinh. Tu-bạt-đà-la, nên biết pháp của ta có thể đưa đến giải thoát, Như Lai thật là bậc nhất thiết chủng trí."

 Bấy giờ Tu-bạt-đà-la nghe Như Lai nói về Bát thánh đạo, lòng sinh vui mừng, khắp người nổi gai ốc, khao khát muốn nghe nghĩa lý Bát thánh đạo, liền bạch Phật: "Xin Thế Tôn vì con phân tích nghĩa lý Bát thánh đạo." Thế Tôn liền vì ông phân tích, giảng giải rộng rãi. Tu-bạt-đà-la nghe Phật giảng nghĩa lý Bát thánh đạo xong, tâm ý sáng rỡ, bỗng nhiên đại ngộ, xa lìa bụi bặm cấu nhiễm đối với các pháp, được pháp nhãn tịnh. Ông liền bạch Phật: "Nay con muốn xuất gia trong Phật pháp." Thế Tôn liền gọi ông: "Thiện lai tỳ-kheo (Lành thay, tỳ-kheo đã đến — lời Phật gọi để nhận người xuất gia ngay lập tức)!" Râu tóc ông tự rụng, áo ca-sa (áo của người xuất gia) tự khoác lên thân, ông liền thành sa-môn. Thế Tôn lại giảng rộng về Tứ đế, ông liền đạt lậu tận (dứt sạch mọi phiền não), thành A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh).

 Bấy giờ Thế Tôn bảo A-nan: "Ông nên biết, ta ở đạo tràng (nơi tu hành và thành đạo) thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, lần đầu thuyết pháp độ năm người A-nhã Kiều-trần-như và các bạn. Hôm nay ở trong rừng Sa-la, lúc sắp Bát-niết-bàn, ta thuyết pháp lần cuối độ Tu-bạt-đà-la. Trong chư thiên và loài người, không còn ai nghe ta thuyết pháp mà được độ nữa. Nếu có ai có thiện căn (gốc lành, hạt giống lành đã gieo từ trước) đáng được giải thoát, thì về sau đều là đệ tử của ta, truyền nhau dạy bảo. A-nan, Tu-bạt-đà-la tuy là ngoại đạo, nhưng thiện căn của ông ấy đã đến lúc chín muồi, điều này chỉ có Như Lai mới phân biệt biết được. Sau khi ta Bát-niết-bàn, nếu có ngoại đạo muốn xin xuất gia trong giáo pháp của ta, các ông không nên cho ngay. Trước hết hãy cho họ tụng học kinh điển bốn tháng, xem tâm tính họ là giả hay thật. Nếu thấy việc làm của họ chất phác ngay thẳng, mềm mỏng, thật lòng ưa thích sâu xa giáo pháp của ta, sau đó mới cho xuất gia. A-nan, sở dĩ như vậy là vì trí các ông còn nhỏ, chưa thể phân biệt căn cơ của chúng sinh, nên ta bảo các ông trước hãy xem xét họ."

 Bấy giờ Tu-bạt-đà-la bạch Phật: "Vừa rồi con xin xuất gia, nếu Thế Tôn bảo con trước hết phải tụng học kinh điển trong Phật pháp bốn mươi năm rồi mới cho xuất gia, con cũng làm được, huống chi bốn tháng." Thế Tôn liền bảo: "Đúng vậy, đúng vậy, Tu-bạt-đà-la. Ta xem ý ông, đối với giáo pháp của ta thì tha thiết khát ngưỡng; nay nói lời này không phải là nói suông." Tu-bạt-đà-la tiến lên bạch Phật: "Nay con không nỡ nhìn bậc tôn quý của trời và người nhập Bát-niết-bàn. Hôm nay con muốn nhập Bát-niết-bàn trước Thế Tôn." Phật nói: "Tốt lắm." Khi ấy Tu-bạt-đà-la ngay trước mặt Phật nhập hỏa giới tam-muội (một phép thiền định trong đó thân tự phát lửa; tam-muội là trạng thái tâm định sâu, chuyên nhất) mà Bát-niết-bàn.

 Bấy giờ Như Lai bảo A-nan: "Ông chớ thấy ta nhập Bát-niết-bàn mà cho rằng chánh pháp (giáo pháp chân chính của Phật) từ đây dứt hẳn. Vì sao? Ngày trước ta đã vì các tỳ-kheo chế định giới luật Ba-la-đề-mộc-xoa (bộ giới điều mà người xuất gia phải giữ; giữ đúng thì được giải thoát) cùng các pháp mầu khác đã giảng; đó chính là bậc Thầy lớn của các ông, như ta còn ở đời, không khác gì. A-nan, sau khi ta Bát-niết-bàn, các tỳ-kheo hãy theo thứ bậc trên dưới mà kính trọng nhau, không được gọi họ, đều phải gọi tên. Hãy để ý xem xét lẫn nhau, đừng để trong chúng có người phạm giới lớn; nhưng không nên rình tìm lỗi nhỏ của người khác. Tỳ-kheo Xa-nặc (người đánh xe cho Phật khi Ngài còn là thái tử, sau xuất gia, tính ngạo mạn) phải chịu phạt nặng." A-nan hỏi Phật: "Phạt nặng thế nào?" Phật nói: "A-nan, phạt nặng là tất cả tỳ-kheo đều không nói chuyện với ông ấy." A-nan vâng làm theo lời dạy.

 Bấy giờ Thế Tôn bảo các tỳ-kheo: "Nếu các ông có điều gì nghi khó, cứ tự do hỏi, chớ để sau khi ta diệt độ lại hối tiếc rằng: 'Như Lai ở gần ngay trong rừng Sa-la, lúc ấy ta lại không đến hỏi cho rõ, đến nay lòng còn vướng mắc.' Nay ta tuy thân có bệnh, vẫn còn đủ sức giải thích nghi ngờ cho các ông. Nếu muốn sau khi ta Bát-niết-bàn vẫn vâng giữ chánh pháp, làm lợi cho trời người, thì nay nên mau đến giải điều nghi." Thế Tôn bảo như vậy đến ba lần, các tỳ-kheo vẫn im lặng, không ai xin giải nghi. A-nan liền bạch Phật: "Lạ thay, Thế Tôn! Ngài dạy ba lần như vậy mà trong chúng này không ai có điều nghi." Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy, A-nan. Nay trong chúng này có năm trăm tỳ-kheo chưa đắc đạo; sau khi ta Bát-niết-bàn, trong đời sau họ sẽ dứt sạch phiền não. Ông cũng ở trong số đó."

 Bấy giờ Thế Tôn bảo các tỳ-kheo: "Nếu các ông thấy thân, miệng, ý của ta có điều gì sơ suất xúc phạm, hãy nói cho ta biết." Các tỳ-kheo nghe Phật nói vậy, rơi lệ phiền muộn, bạch Phật: "Như Lai há lại có lỗi nhỏ nhặt nào nơi thân, miệng, ý sao?" Như Lai liền nói bài kệ (bài thơ, lời tụng có vần):

 "Mọi hành đều vô thường, / Là pháp có sinh diệt;

 Sinh diệt đã diệt rồi, / Tịch diệt (lặng yên, dứt hẳn sinh tử, tức niết-bàn) là niềm vui."

 Như Lai nói bài kệ ấy xong, bảo các tỳ-kheo: "Các ông nên biết, hết thảy các hành đều vô thường. Ta tuy có thân kim cương (thân Phật bền chắc như kim cương), cũng không tránh khỏi bị vô thường dời đổi. Ở trong sinh tử thật đáng sợ hãi; các ông nên siêng năng tinh tấn, mau tìm cách thoát khỏi hầm lửa sinh tử này. Đó là lời dạy cuối cùng của ta. Lúc ta Bát-niết-bàn đã đến." Các tỳ-kheo cùng trời người khác nghe Phật dạy, kêu gào khóc lóc, ngất xỉu ngã lăn ra đất. Như Lai liền bảo chung mọi người: "Các ông không nên sinh buồn khổ như vậy. Tính chất và hình tướng của các hành đều như thế cả."

 Rồi Như Lai nhập Sơ thiền, ra khỏi Sơ thiền nhập Nhị thiền, ra khỏi Nhị thiền nhập Tam thiền, ra khỏi Tam thiền nhập Tứ thiền (bốn bậc thiền định từ thấp đến cao, tâm ngày càng lắng sâu, dần lìa hết mừng vui, chỉ còn thanh tịnh), ra khỏi Tứ thiền nhập Không xứ (định quán hư không vô tận), ra khỏi Không xứ nhập Thức xứ (định quán tâm thức vô tận), ra khỏi Thức xứ nhập Vô sở hữu xứ (định quán không có gì cả), ra khỏi Vô sở hữu xứ nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ (bậc định cao nhất của cõi vô hình, nơi tâm chẳng phải có tư tưởng cũng chẳng phải không có tư tưởng), ra khỏi Phi tưởng phi phi tưởng xứ nhập Diệt tận định (định diệt hết mọi cảm thọ và tư tưởng). Bấy giờ A-nan thấy Như Lai lặng yên không nói, thân thể chân tay không còn cử động, liền rơi lệ nói: "Thế Tôn nay đã nhập Bát-niết-bàn rồi." Khi ấy A-nậu-lâu-đà (?) (tức A-na-luật, một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng có thiên nhãn, thấy được mọi cảnh giới) nói với A-nan: "Như Lai lúc này chưa Bát-niết-bàn. Ngài lặng yên, thân không động là vì đang nhập Diệt tận định thôi." Bấy giờ Thế Tôn ra khỏi Diệt tận định, lại trở vào Phi tưởng phi phi tưởng xứ, rồi lần lượt xuống đến Sơ thiền; lại ra khỏi Sơ thiền nhập Nhị thiền, ra khỏi Nhị thiền nhập Tam thiền, ra khỏi Tam thiền nhập Tứ thiền, và ngay từ tầng thiền này mà nhập Bát-niết-bàn. A-nậu-lâu-đà nói với A-nan: "Thế Tôn đã từ tầng Tứ thiền nhập Bát-niết-bàn rồi."

 Bấy giờ A-nan cùng bốn chúng (tứ bộ chúng: bốn nhóm đệ tử Phật gồm tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di — tức nam nữ xuất gia và nam nữ tu tại gia) nghe A-nậu-lâu-đà nói vậy, kêu gào nức nở, ngất xỉu ngã lăn ra đất. Có người giơ tay vỗ đầu, đấm ngực kêu to, bảo nhau: "Con mắt của thế gian sao tắt nhanh vậy! Từ nay về sau, hết thảy chúng sinh ai sẽ là người dẫn đường? Người và trời sắp ít đi, đường ác ngày một thêm đông." Khi ấy trong hư không, trời, rồng và tám bộ chúng (thiên long bát bộ: tám loài thần hộ trì Phật pháp gồm trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà, a-tu-la, ca-lâu-la, khẩn-na-la, ma-hầu-la-già) khóc lóc nước mắt tuôn như mưa rào, bảo nhau: "Từ nay chúng ta biết nương tựa vào ai, như trẻ thơ mất mẹ hiền. Lối vào ba đường ác ngày càng mở rộng, cửa giải thoát thì sắp đóng chặt nhiều lớp (?). Hết thảy chúng sinh chìm đắm trong biển khổ, lại như người bệnh xa thầy thuốc giỏi, như người mù mất người dắt đường. Chúng ta đã rời xa đấng Pháp vương vô thượng (vị vua của chánh pháp, cao tột không ai hơn, tức đức Phật), giặc phiền não (những tâm xấu làm rối loạn, khổ sở như tham lam, giận dữ, si mê) ngày càng xâm lấn bức bách." Nói xong, họ ngất xỉu phiền muộn, không tự kìm được.

 Khi ấy các lực sĩ thành Câu-thi-na đều mạnh mẽ như hương tượng (voi chúa sung sức nhất, thân tỏa mùi thơm, sức cực mạnh), thế mà khi thấy Như Lai nhập Bát-niết-bàn, ai nấy thần sắc tiều tụy như người vừa ốm dậy. Ngay lúc ấy, mặt đất rung chuyển, trống trời tự kêu, nước bốn biển lớn sóng cuộn lật nhào, núi chúa Tu-di (núi ở trung tâm thế giới theo quan niệm vũ trụ của nhà Phật) tự nghiêng lắc, gió dữ nổi lên, cây rừng gãy đổ, tiêu điều khô héo, khác thường đến đáng sợ. Bấy giờ Đại Phạm thiên vương (vua cõi trời Phạm thiên) liền nói kệ:

 "Quá khứ cùng vị lai / Và cả ngay hiện tại,

 Chẳng có chúng sinh nào / Không trở về vô thường.

 Như Lai, bậc tôn quý của trời và người, / Thân kim cương bền chắc,

 Còn chẳng khỏi vô thường, / Huống chi những người khác.

 Hết thảy mọi chúng sinh / Yêu tiếc, giữ gìn thân,

 Lấy hương hoa xông ướp, / Chẳng biết sẽ hủy diệt.

 Thân sắc vàng Như Lai / Được tướng tốt (những nét tướng đẹp đặc biệt trên thân Phật) trang nghiêm,

 Rồi cũng phải bỏ đi, / Nhập vào Bát-niết-bàn.

 Đã dứt hẳn phiền não, / Thành nhất thiết chủng trí,

 Mà còn chẳng tránh khỏi, / Huống người còn bị trói buộc (còn vướng phiền não ràng buộc)."

 Bấy giờ Thiên đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi, vị thần hộ trì Phật pháp) liền nói kệ:

 "Tính của mọi hành / Thật là pháp sinh diệt;

 Bậc tôn quý nhất trong loài hai chân (chỉ đức Phật) / Cũng trở về chỗ hết.

 Lửa ba độc (tham lam, giận dữ, si mê) cháy rực / Mãi thiêu đốt chúng sinh;

 Không còn mây đại bi (lòng thương xót lớn của Phật), / Ai làm mưa dập tắt?"

 Bấy giờ A-nậu-lâu-đà liền nói kệ:

 "Như Lai trong hôm nay / Các căn (các giác quan) chẳng lay động,

 Tâm ý hòa vào các pháp (?) / Mà bỏ lại thân này.

 Lặng yên, dứt suy nghĩ, / Cũng không còn các thọ (cảm giác vui, khổ),

 Như đèn hết, ánh tắt, / Như Lai diệt cũng vậy."

 Bấy giờ A-nan liền nói kệ:

 "Mặt đất chợt rung chuyển, / Gió dữ nổi bốn bề,

 Nước biển sóng lật nhào, / Núi báu Tu-di rung,

 Trời người lòng đau xót, / Nước mắt tuôn như mưa,

 Thảy đều rất kinh sợ / Như bị phi nhân (quỷ thần, loài không phải người) bắt.

 Vì Phật Bát-niết-bàn / Nên có những việc này."

 Bấy giờ trong đại chúng, những tỳ-kheo, người và trời chưa đắc đạo, thấy Như Lai đã Bát-niết-bàn thì lòng sinh phiền muộn, lăn lộn trên đất; những người đã đắc đạo thì than thở sâu xa nỗi khổ vô thường của thế gian, kêu gào khóc lóc không kìm được. Khi ấy A-nậu-lâu-đà nói với các tỳ-kheo và trời người: "Các ông không nên quá ưu sầu. Như Lai trước đây đã nói với các ông rằng tính chất và hình tướng của các hành đều như vậy, sao các ông vẫn còn khóc lóc?" A-nan liền nói chung với đại chúng từ bốn phương xa đến: "Như Lai nay đã nhập Bát-niết-bàn." Mọi người nghe A-nan nói, kêu gào khóc lóc, ngất lịm phiền muộn, rồi khẽ nói với A-nan: "Nay người đông nghẹt, chật kín cả ba mươi hai do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số). Xin tôn giả cho chúng con lần lượt được tiến lên tận mắt thấy Như Lai, chiêm ngưỡng, lễ bái, cúng dường lần cuối. Như Lai ra đời khó gặp, như hoa ưu-đàm-bát lâu lâu mới hiện; nay Ngài ngay ở đây Bát-niết-bàn, xin hãy thương xót cho chúng con được thấy."

 A-nan nghe mọi người nói, tự nghĩ: "Như Lai ra đời rất khó gặp, được cúng dường lần cuối cũng rất khó. Nay ta nên cho ai được cúng dường Phật trước? Nên cho các tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã thọ đủ giới) và ưu-bà-di (người nữ tu tại gia, đã quy y Phật) được đến cúng dường thân Phật trước. Vì sao? Vì những người nữ yếu đuối này, lúc trước khi đến đây, chưa chắc đã đến được chỗ Như Lai. Vì lẽ ấy nên cho họ đi trước." Nghĩ xong, ông liền xướng to: các tỳ-kheo-ni và ưu-bà-di đều được tiến đến chỗ thân Như Lai. Các tỳ-kheo-ni cùng vô số ưu-bà-di đến chỗ Phật, thấy Như Lai đã Bát-niết-bàn, khóc lóc phiền muộn, đi vòng quanh lễ bái, cúng dường đủ cách.

 Khi ấy có một ưu-bà-di nghèo khổ, một trăm tuổi, thấy các Bà-la-môn cùng những người Sát-lợi (tầng lớp vua chúa, quý tộc, võ sĩ), trưởng giả, cư sĩ, vợ con các lực sĩ, già trẻ lớn nhỏ, đem hương hoa quý cúng dường đủ cách, tự thương mình nghèo túng, riêng mình không thực hiện được ước nguyện ấy. Bà nghĩ thầm: "Như Lai ra đời rất khó gặp, cúng dường lần cuối lại càng khó; vậy mà nay ta nghèo kiệt, không có gì để bày tỏ tấm lòng." Nghĩ vậy, bà càng thêm đau xót, cúi bên chân Phật, lòng vô cùng phiền muộn, nước mắt tuôn chảy làm vấy bẩn chân Như Lai, và nguyện rằng: "Nguyện cho con về sau sinh ra ở đâu cũng thường được gặp Phật." Các tỳ-kheo-ni và ưu-bà-di cúng dường xong, liền trở về chỗ cũ. A-nan lại bảo chung những người còn lại: "Các tỳ-kheo-ni và ưu-bà-di đã cúng dường xong, các vị có thể lần lượt tiến lên cúng dường." Mọi người theo thứ tự đến chỗ thân Phật, thấy Như Lai đã Bát-niết-bàn, kêu khóc lăn lộn, lòng vô cùng bi thương, đem các đồ cúng ra cúng dường.

 Bấy giờ các lực sĩ đều nhóm họp, bàn với nhau: "Nay chúng ta nên làm lễ xà-duy (hỏa táng thi hài) thân Như Lai thế nào? Lúc Thế Tôn sắp Bát-niết-bàn, hẳn có để lại lời dặn." Họ liền cùng đến hỏi A-nan: "Nay chúng tôi muốn cùng làm lễ xà-duy thân Như Lai, phép tắc thế nào? Lúc Thế Tôn sắp Bát-niết-bàn hẳn có để lại ý chỉ, xin cho chúng tôi biết." A-nan nói với các lực sĩ: "Như Lai dặn lại phép xà-duy là làm giống hệt như với Chuyển luân thánh vương, không khác gì." Rồi A-nan kể đầy đủ những điều Phật đã dặn trước đó. Các lực sĩ nghe A-nan nói, cùng sửa soạn đồ dùng cho lễ xà-duy. Trước hết họ làm một chiếc kiệu báu chạm trổ trang hoàng lộng lẫy, đặt thân Như Lai lên kiệu báu, đốt hương rải hoa, tấu các thứ nhạc, ca tụng tán thán; trong tiếng nhạc lại giảng các pháp khổ, không, vô thường, vô ngã, bất tịnh (khổ: đời là khổ; không: mọi vật không có thực thể cố định; vô thường: không bền; vô ngã: không có cái "tôi" làm chủ thường còn; bất tịnh: thân không trong sạch).

 Các lực sĩ thưa A-nan: "Như Lai nay đã Bát-niết-bàn, dịp cúng dường lần cuối thật khó gặp. Chúng tôi xin lưu thân Như Lai bảy ngày bảy đêm để cúng dường tùy ý, khiến trời người được yên ổn lâu dài." A-nan liền đem lời các lực sĩ hỏi A-nậu-lâu-đà. A-nậu-lâu-đà đáp A-nan: "Tốt lắm, cứ tùy ý." A-nan bèn bảo các lực sĩ: "Cho phép lưu thân Phật bảy ngày bảy đêm để cúng dường tùy ý." Các lực sĩ nghe A-nan nói, trong lòng vừa buồn vừa mừng, liền ở trong rừng cúng dường đủ cách. Đủ bảy ngày, các lực sĩ lấy bông mới sạch và vải điệp mịn (?) (vải dệt từ bông cây) quấn thân Như Lai, rồi đặt vào quan tài vàng. Trong quan tài vàng rải bột hương chiên-đàn đầu trâu (loại gỗ đàn hương quý nhất, tương truyền mọc ở ngọn núi hình đầu trâu) cùng các thứ hoa đẹp. Rồi đặt quan tài vàng vào trong quan tài bạc, đặt quan tài bạc vào trong quan tài đồng, đặt quan tài đồng vào trong quan tài sắt, rồi đặt quan tài sắt lên kiệu báu, tấu nhạc, ca vịnh tán thán. Chư thiên trên không trung rải hoa mạn-đà-la (một loài hoa trời màu trắng, thơm), hoa ma-ha mạn-đà-la (hoa mạn-đà-la lớn), hoa mạn-thù-sa (một loài hoa trời màu đỏ, mềm mại), hoa ma-ha mạn-thù-sa (hoa mạn-thù-sa lớn), lại trổi nhạc trời, cúng dường đủ cách. Sau đó lần lượt đậy các nắp quan tài.

 Các lực sĩ bảo nhau: "Hạn bảy ngày nay đã đủ, chúng ta nên khiêng quan tài Như Lai đi vòng quanh thành, cho nhân dân tùy ý cúng dường, rồi đến phía nam thành làm lễ xà-duy." Nói xong, họ cùng khiêng quan tài Như Lai, dốc hết sức mà không nhấc lên được. Ai nấy kinh ngạc, không biết vì sao, bèn hỏi A-nậu-lâu-đà: "Chúng tôi muốn khiêng quan tài Phật đi vòng quanh thành, rồi trở về cửa nam cúng dường và làm lễ xà-duy, nhưng dốc hết sức mà không nhấc lên được. Không biết đó là điềm gì, xin tôn giả nói cho chúng tôi biết." A-nậu-lâu-đà nói với mọi người: "Sở dĩ như vậy là vì chư thiên trên hư không muốn quan tài Phật đi vòng quanh thành, vào cửa bắc, dừng lại trong thành để trời người cúng dường đủ cách, sau đó ra cửa đông, đến chỗ chi-đề Bảo Quan (chi-đề là đền tháp thờ phụng; Bảo Quan là tên ngôi đền ở phía đông thành) mà làm lễ xà-duy." Các lực sĩ nghe vậy, bảo nhau: "Ý chư thiên đã như thế, nên thuận theo." Họ liền khiêng quan tài Phật đi vòng quanh thành một lượt, vào cửa bắc, dừng lại giữa thành, cho trời người tùy ý cúng dường, tấu nhạc hay, đốt hương rải hoa, ca vịnh tán thán. Chư thiên trên không rưới hoa mạn-đà-la, hoa ma-ha mạn-đà-la, hoa mạn-thù-sa, hoa ma-ha mạn-thù-sa, lại trổi nhạc trời, cúng dường đủ cách. Cúng dường xong, họ liền ra khỏi cửa đông thành, đến chỗ chi-đề Bảo Quan.

 Đến nơi, các tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc (người nam tu tại gia, đã quy y Phật), ưu-bà-di, trời, rồng và tám bộ chúng đều xúc động nghẹn ngào không kìm được. Họ chất đống gỗ chiên-đàn đầu trâu cùng các loại gỗ thơm khác thành giàn hỏa (?), trên giàn hỏa trải lụa và vải điệp, giăng màn báu lớn che bên trên. Rồi họ khiêng quan tài báu đi vòng quanh giàn củi thơm bảy vòng, đốt hương rải hoa, tấu các thứ nhạc, rồi đặt quan tài báu lên giàn củi thơm, lấy dầu thơm quý tưới khắp xung quanh. Khi ấy bốn chúng cùng trời người thương nhớ phiền não không kìm được, liền châm lửa đốt từ dưới lên. Lửa không chịu bén; đốt đến lần thứ hai, thứ ba cũng không cháy. Mọi người không hiểu vì sao, liền đem việc này hỏi A-nậu-lâu-đà: "Ba lần đốt giàn củi thơm, vì sao không cháy?" A-nậu-lâu-đà nói: "Sở dĩ như vậy là vì tôn giả Ma-ha Ca-diếp (một trong các đại đệ tử lớn nhất của Phật) đang ở nước Đạc-xoa-na-kỳ-lợi, nghe Như Lai sắp Bát-niết-bàn, đã cùng năm trăm tỳ-kheo từ nước ấy lên đường, muốn gặp Thế Tôn. Vì thế Như Lai không cho lửa cháy." Đại chúng nghe vậy, hết sức thán phục điều kỳ lạ ấy.

 Bấy giờ Ma-ha Ca-diếp đang ở nước Đạc-xoa-na-kỳ-lợi, từ xa nghe tin Như Lai ở thành Câu-thi-na sắp Bát-niết-bàn, lòng vô cùng thương nhớ, liền cùng năm trăm tỳ-kheo men đường mà đến. Còn cách thành không xa, thân mỏi mệt rã rời, ông cùng các tỳ-kheo ngồi dưới gốc cây bên đường. Thấy một người ngoại đạo tay cầm hoa mạn-đà-la, Ca-diếp hỏi: "Ông từ đâu đến?" Người ấy đáp: "Tôi từ thành Câu-thi-na đến." Ca-diếp lại hỏi: "Ông có biết thầy tôi, bậc Ứng Chánh Biến Tri (danh hiệu của Phật: bậc đáng được cúng dường, biết đúng và biết khắp mọi sự) không?" Người ấy đáp: "Biết. Đại sư của các ông ở giữa đôi cây trong rừng Sa-la thành Câu-thi-na đã Bát-niết-bàn, đến nay được bảy ngày. Ngay lúc này đang ở chi-đề Bảo Quan, sắp làm lễ xà-duy. Trời người chật kín, tranh nhau cúng dường, nên tôi ở đó mà có được hoa trời này." Ca-diếp nghe vậy, kêu khóc nghẹn ngào; các tỳ-kheo ngất xỉu ngã lăn ra đất, khẽ nói với nhau: "Than ôi, khổ thay! Con mắt của thế gian đã tắt!" Ca-diếp liền an ủi họ: "Các ông không nên khổ não như vậy. Tính chất và hình tướng của các hành đều như thế cả. Như Lai là bậc tôn quý của trời mà còn không tránh khỏi, huống chi người khác lại thoát được sao? Nên tinh tấn tìm cách thoát khỏi khổ đau của đời. Nay hãy mau đứng dậy, đến chỗ chi-đề Bảo Quan lễ bái chiêm ngưỡng."

 Khi ấy trong chúng có một số tỳ-kheo xuất gia lúc tuổi già, ngu si không hiểu biết, bảo nhau: "Lúc Phật còn tại thế, Ngài ngăn cấm quở trách chúng ta, không được tùy ý. Nay Ngài đã Bát-niết-bàn, sướng biết bao!" Rồi Ca-diếp cùng các tỳ-kheo tiến vào thành Câu-thi-na, đến chỗ chi-đề Bảo Quan, thấy quan tài Như Lai đặt trên giàn củi thơm. Ông khóc thương rơi lệ, đi vòng quanh bảy vòng, rồi bước lên giàn củi thơm, đến bên quan tài báu, đứng ở phía chân, gào khóc nức nở, cúi đầu sát đất làm lễ. Bấy giờ từ trong quan tài báu, Như Lai đưa hai bàn chân ra. Ca-diếp thấy vậy, càng thêm bi thương kinh động. Chư thiên và người thấy việc kỳ lạ hiếm có ấy, ai cũng thán phục, lòng càng thương nhớ thiết tha.

 Bấy giờ Ca-diếp thấy trên chân Phật có vết bẩn, liền quay lại hỏi A-nan: "Trên chân Như Lai vì sao có vết này?" A-nan đáp: "Lúc Như Lai vừa Bát-niết-bàn, bốn chúng đông kín. Khi ấy tôi nghĩ: nếu để đại chúng cùng lúc tiến vào thì phụ nữ yếu đuối chưa chắc đến được phía trước, nên trước hết cho các tỳ-kheo-ni và ưu-bà-di đến chỗ Như Lai lễ bái cúng dường. Khi ấy có một ưu-bà-di nghèo khổ, một trăm tuổi, thấy các Bà-la-môn cùng những người Sát-lợi, trưởng giả, cư sĩ, vợ con các lực sĩ, già trẻ lớn nhỏ, đem hương hoa quý cúng dường đủ cách, tự thương mình nghèo túng, không có gì để bày tỏ lòng mình. Nghĩ vậy, bà càng thêm đau xót, cúi bên chân Phật, lòng vô cùng phiền muộn, nước mắt tuôn chảy làm vấy bẩn chân Như Lai." Ca-diếp nghe vậy, lòng buồn bã, trách A-nan sao không ngăn lại để đến nỗi vấy bẩn như thế. Ông liền đem hương hoa cúng dường quan tài Phật, lễ bái, tán thán. Mọi việc xong xuôi, hai bàn chân tự nhiên thu trở vào. Ca-diếp liền bước xuống đất.

 Nhờ sức của Phật, giàn củi thơm tự nhiên bốc lửa từ bốn phía, cháy suốt bảy ngày, quan tài báu tan chảy hết. Khi ấy chư thiên rưới mưa xuống cho lửa tắt. Các lực sĩ thu lấy xá-lợi (phần xương cốt còn lại sau khi hỏa táng thân Phật, được tôn thờ). Trong nghìn tấm vải điệp quấn thân Phật, tấm trong cùng và lớp ngoài cùng vẫn nguyên như cũ, không bị cháy, vẫn bọc lấy xá-lợi. Lúc ấy chư thiên trên hư không rưới các thứ hoa đẹp, trổi nhạc, ca vịnh tán thán, cúng dường xá-lợi. Đại chúng đến đó và các lực sĩ đều bày đủ thứ cúng dường. Các lực sĩ liền dùng bình vàng đựng xá-lợi, đặt lên kiệu báu, đốt hương rải hoa, tấu các thứ nhạc, trở về vào thành. Họ dựng một tòa lầu lớn cao, đặt xá-lợi trên lầu, rồi chỉnh đốn bốn thứ quân (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) canh giữ bảo vệ. Chỉ cho tỳ-kheo và tỳ-kheo-ni được vào lễ bái, cúng dường đủ cách; còn các vua nước khác cùng Bà-la-môn, trưởng giả, cư sĩ và mọi người dân đều không được đến gần.

 Bấy giờ vua A-xà-thế, con bà Vi-đề-hy (vua nước Ma-kiệt-đà, đóng đô ở thành Vương Xá), nghe tin các lực sĩ kia thu xá-lợi Phật đặt trên lầu cao, chỉnh đốn bốn thứ quân canh giữ bảo vệ, thì lòng vô cùng đau buồn, lại giận các lực sĩ. Vua liền sai sứ nói với các lực sĩ: "Thế Tôn khi còn tại thế cũng là thầy của ta. Lúc Ngài Bát-niết-bàn, ta tiếc là không đến được. Dòng họ của ta và của Thế Tôn đều là Sát-lợi. Sao nay các ngươi lại giữ riêng xá-lợi, đặt trên lầu cao, chỉnh đốn bốn thứ quân canh giữ bảo vệ, không chia cho ai? Hãy chia một phần cho ta. Ta muốn dựng một ngôi đâu-bà (tháp xây để thờ xá-lợi) đẹp trong nước mình để cúng dường. Nếu bằng lòng thì hai nước mãi mãi giao hảo; nếu không bằng lòng, ta sẽ dấy binh đánh các ngươi." Bảy vua nước khác cùng người Ly-xa ở thành Tỳ-da-ly (bộ tộc cai quản thành Tỳ-da-ly, một thành lớn ở miền bắc Ấn Độ) cũng sai sứ nói y như vậy. Các Bà-la-môn, trưởng giả, cư sĩ cũng đều sai người thưa với các lực sĩ: "Thế Tôn cũng là thầy của chúng tôi, xin thương xót chia cho một phần xá-lợi."

 Sứ giả các nước đến chỗ các lực sĩ, truyền đầy đủ ý của vua mình. Các lực sĩ nghe xong, rất bất bình, đáp các sứ giả: "Phật đến nước chúng tôi mà Bát-niết-bàn, xá-lợi đương nhiên thuộc về chúng tôi. Muốn mang đi dựng đâu-bà trang nghiêm cúng dường ở nước mình thì không được. Khi đâu-bà xây xong, các vị cứ tùy ý vui vẻ cùng đến đây cúng dường lễ bái. Còn nếu muốn dấy binh kéo đến đánh, thì quân lính nước này cũng đủ sức chống lại." Các sứ giả trở về nước mình, ai nấy tâu lại việc ấy với vua. Các vua nghe xong càng thêm giận dữ, đều chỉnh đốn bốn thứ quân kéo đến đánh. Các lực sĩ cũng sửa soạn khí giới để chống giặc đến.

 Trong thành Câu-thi-na có một Bà-la-môn tên là Đồ-lô-na, thông minh nhiều trí, tin sâu Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp — tức giáo pháp, và Tăng — tức đoàn thể người xuất gia). Ông tự nghĩ: "Tám vua kia cùng người Ly-xa thân thể khỏe mạnh, quân lính tinh nhuệ; còn các lực sĩ thì dũng mãnh khó địch. Nếu giao chiến, ắt không bên nào vẹn toàn." Ông liền nói với các lực sĩ: "Các ông tuy dũng mãnh quả cảm, nhưng tám vua kia hợp sức đồng lòng, người kéo đến như mây, thế trận rất mạnh. Nếu đánh nhau, theo lẽ không bên nào vẹn toàn; gươm giáo đã chạm nhau, ắt có thương vong. Như Lai khi còn tại thế dạy người làm điều từ bi, thế mà hôm nay lại bỗng giết hại nhau. Các ông không nên tiếc xá-lợi, nên chia cho các nước và người Ly-xa, để mỗi nơi dựng đâu-bà trong đất của mình. Như vậy là hợp với lời dạy xưa của Thế Tôn, lại khiến các ông được phúc lợi khắp cả." Các lực sĩ nghe vậy, trong lòng hiểu ra, liền đáp: "Điều ông nói thật hợp lẽ, xin nghe theo lời ông."

 Vị Bà-la-môn ấy thấy các lực sĩ đều cởi giáp, liền ra khỏi thành, nói với các vua: "Nay các vị vì chánh pháp, sao lại dấy binh?" Các vua đáp: "Chúng tôi vì chánh pháp mà từ xa đến xin xá-lợi, nhưng bị từ chối, không chịu chia cho, nên nay mới cùng dấy binh kéo đến." Bà-la-môn lại nói với các vua: "Tôi đã hòa giải giúp các vị. Các lực sĩ đều bằng lòng chia phần xá-lợi cho các vị. Hãy lấy bình báu ra, tôi sẽ chia cho." Tám vua vui mừng, dâng bình vàng trao cho ông. Bà-la-môn nhận các bình vàng mang về, lên lầu cao chia xá-lợi cho tám vua. Tám vua được xá-lợi, vui mừng hớn hở đội lên đầu, trở về nước mình, mỗi người dựng một đâu-bà. Vị Bà-la-môn ấy xin các lực sĩ chiếc bình đã dùng chia xá-lợi để tự mình dựng đâu-bà. Các lực sĩ giữ một phần, tại chỗ làm lễ xà-duy thì gom tro than còn lại mà dựng đâu-bà. Như vậy, tổng cộng dựng được mười ngôi đâu-bà. Mọi việc từ lúc Như Lai sắp Bát-niết-bàn, đến sau khi Bát-niết-bàn, cho tới lễ xà-duy và việc dựng các đâu-bà, là như thế. Về sau, Ca-diếp cùng A-nan và các tỳ-kheo ở thành Vương Xá kết tập Tam tạng (nhóm họp tụng đọc lại và xác định toàn bộ lời Phật dạy, gồm ba kho: Kinh — lời Phật giảng, Luật — giới luật, Luận — các bài giải thích).

 Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển hạ

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video