Quyển hai
Thiên Thể Dụng Sinh Khắc, phần một (Thể: quẻ đơn ba vạch không có hào động, tượng trưng cho bản thân người xem hay chủ thể; Dụng: quẻ đơn có hào động, tượng trưng cho sự việc được hỏi; Sinh Khắc: quan hệ ngũ hành giữa hai bên, "sinh" là nuôi dưỡng, giúp cho mạnh lên, "khắc" là chế ngự, làm hại)
Những điều sâu kín của phép bói Tâm Dịch (Tâm Dịch: lối dùng sự nhạy bén của tâm ý để vận dụng Kinh Dịch một cách linh hoạt khi xem bói)
Việc trong thiên hạ có lành có dữ, nên nhờ vào bói toán để làm rõ mầm mống, then chốt của nó. Lẽ trong thiên hạ vốn không có hình dạng, dấu vết, nên phải mượn hình tượng để làm rõ ý nghĩa. Vì thế quẻ Càn mang lẽ "kiện" (mạnh mẽ, vận hành không ngừng), và lẽ ấy được thấy qua những loài như con ngựa. Cũng vì thế bói toán gửi gắm lẽ lành dữ, và lẽ ấy được thấy trong tượng quẻ (hình tượng mà mỗi quẻ tượng trưng). Nhưng nếu coi tượng quẻ là một lẽ cố định không bao giờ đổi, mà không có cách biến thông (biến đổi linh hoạt cho thông suốt), thì không được.
Dịch nghĩa là biến đổi mà thôi. Ví như hôm nay ngắm hoa mai, được điềm quẻ Cách (quẻ kép, trên là Đoài, dưới là Ly), đoán có cô gái đến bẻ hoa. Nếu ngày khác lại được quẻ ấy mà cũng đoán quả có cô gái bẻ hoa, thì có được chăng? Hôm nay xem cho hoa mẫu đơn, được điềm quẻ Cấu (trên là Càn, dưới là Tốn), đoán hoa sẽ bị ngựa giẫm. Nếu ngày khác cũng đoán hoa ắt bị ngựa giẫm nát, thì có được chăng? Vả lại những gì thuộc về quẻ Đoài đâu chỉ có con gái, những gì thuộc về quẻ Càn đâu chỉ có con ngựa. Nếu nói rằng người khác bẻ hoa, hay vật khác làm hỏng hoa, mà đều nghiệm đúng, thì ắt phải có loại tương ứng khác để suy (?). Than ôi! Đạo bói toán cốt phải biết biến thông. Người nắm được đạo biến thông là nhờ chỗ huyền diệu của Tâm Dịch vậy!
Bí quyết chung về bói toán
Đại để phép bói là sau khi lập xong quẻ, trước hết xem hào từ (lời giải cho từng hào, tức từng vạch của quẻ) trong sách Chu Dịch (tức Kinh Dịch) để đoán lành dữ. Như hào Sơ Cửu (hào dương nằm ở vị trí thứ nhất, dưới cùng) của quẻ Càn nói: "Tiềm long vật dụng" (rồng còn ẩn dưới nước, chớ đem dùng), thì mọi việc chưa nên làm, chỉ nên ẩn mình chờ thời. Hào Cửu Nhị (hào dương ở vị trí thứ hai) nói: "Kiến long tại điền, lợi kiến đại nhân" (rồng đã hiện ra trên ruộng, có lợi khi gặp bậc đại nhân), thì nên đến yết kiến người quyền quý. Các hào khác cứ theo đó mà suy.
Kế đến xem Thể và Dụng của quẻ để bàn về ngũ hành (năm hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) sinh khắc. Thể và Dụng chính là thuyết về động và tĩnh. Thể là chủ, Dụng là việc. Nếu Dụng sinh Thể (?), hoặc hai bên tỷ hòa (cùng một hành, hòa hợp với nhau), thì tốt. Nếu Thể sinh Dụng, hoặc Dụng khắc Thể, thì không tốt.
Sau nữa xem khắc ứng (những lời nói, sự vật, hiện tượng bất chợt xảy ra quanh mình lúc xem bói, được coi là ứng với việc đang hỏi). Như nghe lời tốt, thấy điềm tốt thì tốt; nghe lời xấu, thấy điềm xấu thì xấu. Thấy vật tròn đầy thì việc dễ thành; thấy vật sứt mẻ thì việc rốt cuộc hỏng, đại loại như thế.
Lại xét động tĩnh của chính bản thân mình: đang ngồi thì việc ứng chậm, đang đi thì việc ứng nhanh, đang chạy thì càng nhanh, đang nằm thì càng chậm, đại loại như thế. Có đủ mấy điều trên thì có thể làm trọn đạo bói toán. Nhưng phải lấy quẻ Dịch làm chính, khắc ứng chỉ xếp thứ hai. Nếu cả hai đều tốt thì rất tốt; cả hai đều xấu thì rất xấu; nếu có xấu có tốt thì phải xét kỹ quái từ (lời giải chung cho cả quẻ), cùng các mối khắc, Dụng, Thể, ứng để đoán lành dữ. Cốt yếu là phải linh hoạt, không được câu nệ cứng nhắc.
Bí quyết bàn về lý khi bói
Thuyết về số (con số dùng để lập quẻ cùng những tượng gắn với từng quẻ) dù đã đúng, vẫn phải lấy lý (lẽ phải, lẽ thường của sự vật) mà bàn thì mới đầy đủ. Nếu chỉ bàn số mà không bàn lý thì bị trói buộc vào một cách hiểu, và sẽ không ứng nghiệm. Ví như xem về ăn uống được quẻ Chấn, mà Chấn tượng là rồng; xét theo lý thì rồng không thể đem ăn, nên phải lấy những thứ như cá chép để thay. Lại như xem thời tiết được quẻ Chấn thì phải có tiếng sấm; nhưng nếu xem vào tháng mùa đông mà được Chấn, xét theo lý thì mùa đông làm gì có sấm, nên phải hiểu là có gió lay động, rung chuyển, đại loại như thế. Đã biết mấy bí quyết trên, lại hiểu rõ về lý, thì đạo bói toán không còn gì ẩn giấu nữa.
Bàn về Tiên Thiên và Hậu Thiên (Tiên Thiên: cách lập quẻ bắt đầu từ con số rồi mới ra quẻ, theo thứ tự tám quẻ Tiên Thiên tương truyền do vua Phục Hy đặt; Hậu Thiên: cách lập quẻ bắt đầu từ hình tượng sự vật, theo thứ tự tám quẻ Hậu Thiên tương truyền do vua Văn Vương đặt)
Quẻ Tiên Thiên khi đoán lành dữ chỉ lấy quẻ mà bàn, không mấy dùng đến hào từ của Kinh Dịch. Còn quẻ Hậu Thiên thì dùng hào từ, lại dùng cả quái từ, là vì sao? Bởi vì Tiên Thiên là chưa có quẻ mà đã có số trước, tức là chưa có sách Dịch mà đã có lý Dịch, là cái Dịch có trước lời văn. Cho nên không cần dùng lời trong sách Dịch, chỉ lấy quẻ mà đoán. Còn Hậu Thiên thì có quẻ trước, ắt phải dùng đến các vạch của quẻ, là cái Dịch có sau lời văn. Cho nên dùng lời của hào, lại kèm cả quái từ trong Kinh Dịch để đoán.
Lại nữa, cách lập quẻ Hậu Thiên khác với Tiên Thiên, số dùng không giống nhau. Người nay phần nhiều dùng số: Khảm một, Khôn hai, Chấn ba, Tốn bốn, giữa là năm, Càn sáu, Đoài bảy, Cấn tám, Ly chín. Nhưng khi thánh nhân làm Kinh Dịch và vạch quẻ, bắt đầu từ Thái Cực (khối nguyên sơ thống nhất, chưa phân chia), sinh ra Lưỡng Nghi (hai mặt âm và dương), Lưỡng Nghi sinh Tứ Tượng (bốn tượng: thái dương, thiếu âm, thiếu dương, thái âm), Tứ Tượng sinh Bát Quái (tám quẻ đơn), mỗi bậc gấp đôi bậc trước, nên số tự thành: Càn một, Đoài hai, Ly ba, Chấn bốn, Tốn năm, Khảm sáu, Cấn bảy, Khôn tám. Vì thế khi bói lập quẻ, nên dùng số này. Lại nữa, người nay lập quẻ Hậu Thiên phần nhiều không cộng thêm số giờ, nên được quẻ nào thì chỉ có một hào ấy động, không còn cách biến đổi linh hoạt. Cho nên lập quẻ Hậu Thiên, khi định hào động, phải cộng thêm số giờ mới được.
Lại nữa, quẻ Tiên Thiên khi định thời kỳ việc ứng nghiệm thì lấy theo quái khí (khí ngũ hành của quẻ, ứng với can chi của ngày giờ). Như Càn, Đoài thì ứng vào các ngày Canh, Tân (hai thiên can thuộc hành Kim) và ngày Thân (địa chi thuộc Kim); hoặc Khôn ứng vào ngày giờ Tuất, Hợi (?), Đoài ứng vào ngày giờ Dậu. Như Chấn, Tốn thì ứng vào các ngày Giáp, Ất và những ngày có địa chi thuộc Mộc; hoặc Chấn lấy Mão, Tốn lấy Thìn, đại loại như thế. Còn Hậu Thiên thì lấy số quẻ cộng với số giờ, gộp lại, rồi chia theo nhanh chậm của lúc đang đi, nằm, ngồi, đứng mà định thời kỳ việc ứng. Cách tính theo số quẻ và số giờ chỉ ứng được việc gần, không quyết được việc xa; muốn vậy phải kết hợp số quẻ của cả Tiên Thiên lẫn Hậu Thiên mà lấy bí quyết thì mới được.
Lại nữa, phàm khi xem quẻ để quyết đoán lành dữ, muốn thấu suốt lẽ ấy thì chỉ cần dựa vào lý Thể Dụng sinh khắc của cả quẻ, lại tham khảo lời trong Kinh Dịch, như thế là đủ. Nay có người dùng quẻ Hậu Thiên mà lại lấy trong các ngày thuộc vòng Lục Thập Giáp Tý (chu kỳ sáu mươi tổ hợp can chi dùng để ghi ngày) những thứ như sao "Khôi" ở phương đối diện, cùng các sát "Phá", "Bại", "Vong", "Diệt tích"… (tên các thần sát trong phép chọn ngày giờ) để giúp việc đoán. Những thứ ấy thuộc phép lịch số chọn ngày giờ, chẳng dính dáng gì đến Chu Dịch, không nên dùng.
Bàn bổ sung về cách đoán quẻ
Phàm khi bói để quyết đoán, dĩ nhiên lấy Thể Dụng làm chính, nhưng cũng có khi không câu nệ vào Thể Dụng. Như trong phần ví dụ lập quẻ, xem tấm biển chùa Tây Lâm được quẻ Sơn Địa Bác (trên là Cấn, dưới là Khôn), Thể, Dụng, quẻ hỗ (quẻ ghép từ các hào ở giữa, chỉ diễn biến giữa chừng của việc) và quẻ biến (quẻ có được sau khi hào động đổi âm dương, chỉ kết cục của việc) đều tỷ hòa, lẽ ra là tốt, thế mà lại không tốt, là vì sao? Bởi chùa là nơi những người thuần dương (các vị sư nam) ở, mà tượng các hào lại toàn là âm, thì nghĩa bầy âm bào mòn dương đã rõ ràng. Lẽ này rất sáng tỏ, không cần câu nệ vào Thể Dụng.
Lại như có người hỏi: "Hôm nay động tĩnh thế nào?", được quẻ Địa Phong Thăng (trên là Khôn, dưới là Tốn), hào đầu động; Dụng khắc quẻ Thể, lẽ ra đều không có ăn uống gì, vậy mà cũng có người mời, tuy ăn uống chẳng thịnh soạn nhưng rốt cuộc vẫn có lời mời, là vì sao? Đó là vì lúc ấy người này ắt có sự ứng của chính ngày hôm đó, lại thêm hai chữ "như hà" (thế nào) đều có bộ khẩu (cái miệng) (?), mang nghĩa hai quẻ Đoài chồng lên nhau (Đoài tượng cái miệng, chủ việc ăn uống).
Lại có trường hợp Dụng không sinh Thể, nhưng quẻ hỗ và quẻ biến sinh Thể nên được tốt, như thấy một chàng trai mặt có vẻ vui, xem được quẻ Sơn Hỏa Bí (trên là Cấn, dưới là Ly) là vậy. Lại có trường hợp Dụng không khắc Thể, nhưng quẻ hỗ và quẻ biến đều khắc Thể nên xấu, như nghe con trâu kêu thảm thiết, xem được quẻ Địa Thủy Sư (trên là Khôn, dưới là Khảm) là vậy. Bởi chàng trai có vẻ mặt vui, xem thì đã biết sơ là có chuyện vui, mà lời Kinh Dịch lại có câu "thúc bạch tiên tiên" (bó lụa nhỏ, lễ vật tuy ít ỏi) mang ý tốt; cả hai đều tốt, quẻ hỗ và quẻ biến đều sinh Thể, càng thấy rõ là tốt. Dù Dụng không sinh Thể là không tốt, cũng chẳng gây hại gì. Còn tiếng trâu kêu thảm thì đã biết sơ là có chuyện xấu, mà hào trong Kinh Dịch lại có lời "dư thi" (xe chở xác chết) mang ý xấu, quẻ hỗ và quẻ biến đều khắc Thể, càng thấy rõ là xấu. Dù hào Dụng không khắc Thể cũng không che được cái xấu ấy. Tóm lại, dùng Kinh Dịch để đoán quẻ, nên dựa vào chỗ lý mạnh hơn mà nghiệm, không được câu nệ cứng nhắc vào một điều.
Bí quyết Thể Dụng của Tâm Dịch theo Bát Quái
Phép số của Tâm Dịch thì nhiều người biết, nhưng bí quyết Thể Dụng thì ít ai có. Thuở nhỏ ta đọc sách Dịch, lớn lên tham cứu môn số học, mới nắm được phép số lập quẻ của Tâm Dịch. Lúc đầu thấy các ví dụ lập quẻ, tưởng là biết xem lành dữ, nhưng chẳng khác gì lấy vỏ ốc đong nước biển, mênh mông không thấy bờ. Sau được bậc trí giả truyền cho bí quyết Thể Dụng của Tâm Dịch, từ đó phép xem việc mới có chỗ dựa, những điều ngờ vực mới định được, cứ đem ra nghiệm là ứng nghiệm, như Do Cơ (tức Dưỡng Do Cơ, tay thiện xạ nổi tiếng nước Sở thời Xuân Thu) bắn bia, trăm phát trăm trúng. Cốt yếu là ở chỗ phân biệt quẻ Thể và quẻ Dụng, xét lẽ ngũ hành sinh, khắc, tỷ hòa, để hiểu rõ then chốt của cát (tốt), hung (xấu), hối (điều đáng ăn năn), lận (điều trắc trở, xấu nhỏ). Đến đây chỗ diệu của phép số Dịch mới hiện ra, và nghĩa quẻ của đạo Dịch mới được đầy đủ. Trên đời vốn có bí quyết chân thực này, chỉ là người ta ít khi gặp được. Ai có được, mong hãy hết sức giữ kín!
Bí quyết chung về Thể Dụng
Gọi là Thể Dụng, ví như quẻ Dịch sẵn có đạo bốc phệ (bói toán; "bốc" là bói bằng mai rùa, "phệ" là bói bằng cỏ thi), thì quẻ Dịch là Thể (cái gốc), còn đem nó ra bói là Dụng (cái dùng). Cái gọi là Thể Dụng ở đây là mượn hai chữ ấy để chỉ quẻ động và quẻ tĩnh, để phân biệt điềm của chủ và khách, làm chuẩn mực cho phép xem bói. Đại để thuyết Thể Dụng là: quẻ Thể là chủ, quẻ Dụng là việc, quẻ hỗ là khoảng giữa của việc, còn quẻ biến là kết cục của việc. Quái khí của quẻ Thể nên thịnh, không nên suy. Thịnh là như: mùa xuân thì Chấn, Tốn; mùa thu thì Càn, Đoài; mùa hạ thì Ly; mùa đông thì Khảm; các tháng tứ quý (tháng cuối của mỗi mùa, tức tháng ba, sáu, chín, mười hai âm lịch, thuộc hành Thổ) thì Khôn, Cấn. Suy là như: mùa xuân thì Khôn, Cấn; mùa thu thì Chấn, Tốn; mùa hạ thì Càn, Đoài; mùa đông thì Ly; các tháng tứ quý thì Khảm.
Quẻ Thể nên được các quẻ khác sinh, không nên bị các quẻ khác khắc. Các quẻ khác là chỉ quẻ Dụng, quẻ hỗ và quẻ biến. Sinh là như: Thể là Càn, Đoài thuộc Kim thì được Khôn, Cấn sinh; Thể là Khôn, Cấn thuộc Thổ thì được Ly thuộc Hỏa sinh; Thể là Ly thuộc Hỏa thì được Chấn, Tốn thuộc Mộc sinh. Các quẻ khác cứ theo đó mà suy. Khắc là như: Thể thuộc Kim bị Hỏa khắc, Thể thuộc Hỏa bị Thủy khắc, đại loại như vậy.
Thuyết Thể Dụng là then chốt của động tĩnh, là chủ và khách trong tám quẻ. Xét theo ngũ hành sinh khắc, Thể là điềm của bản thân mình, Dụng là đầu mối của việc ứng. Thể nên được quẻ Dụng sinh, Dụng nên bị quẻ Thể khắc. Thể thịnh thì tốt, Thể suy thì xấu. Dụng khắc Thể dĩ nhiên không nên, mà Thể sinh Dụng cũng chẳng có lợi. Phe của Thể nhiều thì thế của Thể mạnh; phe của Dụng nhiều thì thế của Thể yếu. Như quẻ Thể là Kim, mà quẻ hỗ, quẻ biến đều là Kim, thì phe của Thể nhiều. Như quẻ Dụng là Kim, mà quẻ hỗ, quẻ biến đều là Kim, thì phe của Dụng nhiều. Thể sinh Dụng gọi là tiết khí (bị rò rỉ, hao mất sức lực); như Hỏa vào mùa hạ gặp Thổ cũng là tiết khí.
Giữa Thể và Dụng, tỷ hòa thì tốt. Quẻ hỗ là sự ứng ở khoảng giữa, quẻ biến là thời kỳ về sau cuối. Cho nên Dụng tốt mà quẻ biến xấu thì trước tốt sau xấu; Dụng xấu mà quẻ biến tốt thì trước xấu sau tốt. Thể khắc Dụng thì mọi việc tốt; Dụng khắc Thể thì mọi việc xấu. Thể sinh Dụng thì có nỗi lo hao tổn, mất mát; Dụng sinh Thể thì có niềm vui được thêm lợi. Thể Dụng tỷ hòa thì trăm việc thuận lợi. Lại nữa, trong quẻ có quẻ nào sinh Thể thì xem đó là quẻ gì.
Quẻ Càn sinh Thể thì chủ có chuyện vui, có lợi ở chốn cửa quan, hoặc vui về đường công danh, hoặc nhờ việc quan mà được của, hoặc kiện tụng được lẽ phải, hoặc có lợi về vàng bạc, của quý, hoặc có người già đem của đến, hoặc được bậc trên ban tặng, hoặc có tin vui từ người quyền quý.
Quẻ Khôn sinh Thể thì chủ có chuyện vui về ruộng đất, hoặc ruộng đất sinh thêm của, hoặc được người cùng làng giúp ích, hoặc được lợi nhờ phụ nữ, hoặc có lợi về hoa quả, lúa thóc, hoặc có chuyện vui về vải vóc.
Quẻ Chấn sinh Thể thì chủ có lợi về núi rừng, hoặc nhờ núi rừng mà được của, hoặc có của từ phương đông đến, hoặc có chuyện vui giữa lúc đang hoạt động, hoặc có lợi về buôn bán đồ gỗ, hoặc được vừa lòng nhờ người có họ mang bộ thảo, bộ mộc (cỏ, cây).
Quẻ Tốn sinh Thể cũng chủ có lợi về núi rừng, hoặc nhờ núi rừng mà được của, hoặc được của ở phương đông nam, hoặc nhờ người họ mang bộ thảo, bộ mộc mà được lợi, hoặc nhờ chè, hoa quả mà được lợi, hoặc có chuyện vui về chè, hoa quả, rau củ.
Quẻ Khảm sinh Thể thì có chuyện vui từ phương bắc, hoặc nhận được của từ phương bắc, hoặc người ở ven nước đem lợi đến, hoặc được vừa lòng nhờ người có tên họ mang bộ thủy (chấm nước), hoặc có lợi trong việc buôn bán cá, muối, rượu, giấy tờ, hoặc có chuyện vui được biếu cá, muối, rượu.
Quẻ Ly sinh Thể thì chủ có của từ phương nam, hoặc có chuyện vui về giấy tờ, văn thư, hoặc có lợi từ lò rèn, lò đúc, hoặc nhờ người họ mang bộ hỏa (lửa) mà được của.
Quẻ Cấn sinh Thể thì có của từ phương đông bắc, hoặc có chuyện vui về ruộng nương miền núi, hoặc nhờ núi rừng, ruộng đất mà được của, hoặc được của từ người có tên mang âm cung (một trong năm âm cổ, thuộc hành Thổ) hay có bộ thổ (đất). Vật thì yên ổn, việc thì có đầu có cuối.
Quẻ Đoài sinh Thể thì có của từ phương tây, hoặc có chuyện vui mừng, hoặc có nguồn lợi về đồ ăn, vàng ngọc, hàng hóa, hoặc vui mừng gặp người có tên mang âm thương (một trong năm âm cổ, thuộc hành Kim), người có tên họ mang bộ khẩu (cái miệng), hoặc có niềm vui giữa chủ và khách, hoặc có việc cùng bạn bè học hỏi, bàn luận.
Lại xem trong quẻ có quẻ nào khắc Thể thì xem đó là quẻ gì. Như quẻ Càn khắc Thể thì chủ có nỗi lo về việc quan, hoặc lo về nhà cửa, gia đình, hoặc mất của quý, hoặc tổn thất về vàng bạc, lúa thóc, hoặc làm bậc trên nổi giận, hoặc đắc tội với người quyền quý.
Quẻ Khôn khắc Thể thì chủ có nỗi lo về ruộng đất, hoặc ruộng đất bị tổn thất, hoặc bị phụ nữ lấn át, hoặc bị kẻ tiểu nhân làm hại, hoặc mất của cải về vải vóc, hoặc mất lợi về lúa thóc.
Quẻ Chấn khắc Thể thì chủ bị kinh sợ hão, thường hay lo sợ, hoặc thân tâm không được yên, hoặc nhà cửa gặp chuyện quái gở, tai họa, hoặc bị người họ mang bộ thảo, bộ mộc lấn hiếp, hoặc mất mát về núi rừng.
Quẻ Tốn khắc Thể cũng bị người họ mang bộ thảo, bộ mộc làm hại, hoặc sinh lo lắng về chuyện núi rừng. Nếu mưu việc thì (kẻ gây hại) là người phương đông nam;
nếu ở nhà thì phải phòng tai ách cho phụ nữ và trẻ nhỏ.
Quẻ Khảm khắc Thể thì chủ gặp việc hiểm nguy, sa sẩy, hoặc lo trộm cướp, hoặc bất hòa với người ở ven nước, hoặc sinh tai họa sau khi uống rượu, hoặc bị người có tên họ mang bộ thủy làm hại, hoặc bị người phương bắc gây vạ.
Quẻ Ly khắc Thể thì chủ có nỗi lo về giấy tờ, văn thư, hoặc bị kinh hãi vì cháy nhà, hoặc có nỗi lo từ phương nam, hoặc bị người họ mang bộ hỏa làm hại.
Quẻ Cấn khắc Thể thì mọi việc phần nhiều trái ý, trăm mưu tính đều bị cản trở giữa chừng, hoặc mất mát về núi rừng, ruộng đất, hoặc bị người có tên mang bộ thổ lấn hiếp; phải phòng tai họa từ phương đông bắc, hoặc lo mồ mả đặt không đúng chỗ.
Quẻ Đoài khắc Thể thì bất lợi ở phương tây, chủ có chuyện cãi cọ, tranh chấp, lời qua tiếng lại, hoặc bị người có tên họ mang bộ khẩu lấn lướt, lừa dối, hoặc có nỗi lo đồ vật bị gãy hỏng, hoặc vì ăn uống mà sinh lo. Nếu không gặp sinh mà cũng không gặp khắc, thì chỉ lấy bản quái (quẻ chính lập ra lúc đầu) mà bàn.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video