Thiên 9 — Thượng Hiền — Đề cao người hiền

 Thiên thứ chín: Thượng hiền (Tôn trọng người hiền tài)

 Văn Vương (tức Chu Văn Vương, vị vua đặt nền móng cho nhà Chu) hỏi Thái Công (tức Khương Thái Công, còn gọi là Lã Vọng, quân sư của Văn Vương): "Người làm vua cai trị dân thì nên đề cao ai, hạ thấp ai, dùng ai, bỏ ai, cấm điều gì, ngăn điều gì?" Thái Công đáp: "Đề cao người hiền tài, hạ thấp kẻ kém cỏi, hư hỏng. Dùng người thành thật, đáng tin. Bỏ kẻ gian trá, giả dối. Cấm sự hung bạo, gây loạn. Ngăn thói xa hoa, phung phí. Cho nên người làm vua phải đề phòng sáu loại giặc và bảy mối hại."

 Văn Vương nói: "Xin được nghe về điều ấy." Thái Công đáp: "Sáu loại giặc là:

 Một là bề tôi xây cất lớn cung điện, ao hồ, đình đài, ham rong chơi ngắm cảnh, mê ca múa hát xướng. Kẻ ấy làm tổn hại đức độ của vua.

 Hai là dân không chịu làm ruộng, trồng dâu nuôi tằm, cậy khí phách làm du hiệp (kẻ giang hồ hiệp khách, tự ý hành xử theo nghĩa khí riêng, coi thường phép nước), vi phạm lệnh cấm của pháp luật, không nghe theo sự dạy bảo của quan lại. Kẻ ấy làm tổn hại sự giáo hóa của vua.

 Ba là bề tôi kết bè kéo cánh, che lấp người hiền tài, người có trí, ngăn trở sự sáng suốt của vua. Kẻ ấy làm tổn hại quyền hành của vua.

 Bốn là kẻ sĩ (người có học, thuộc tầng lớp có thể ra làm quan) giữ chí ngang ngạnh, tự cho mình có khí tiết cao, lấy đó làm thanh thế; bên ngoài thì giao kết với các chư hầu (vua các nước nhỏ), không coi trọng chủ của mình. Kẻ ấy làm tổn hại uy thế của vua.

 Năm là bề tôi coi nhẹ tước vị (thứ bậc danh vị vua ban cho bề tôi), khinh rẻ các quan có trách nhiệm, lấy làm xấu hổ khi phải vì bề trên mà xông pha gian nguy. Kẻ ấy làm tổn hại công lao khó nhọc của các bề tôi có công.

 Sáu là các dòng họ mạnh xâm chiếm, cướp đoạt, lấn ép, khinh nhờn người nghèo yếu. Kẻ ấy làm tổn hại nghề nghiệp sinh sống của dân thường.

 "Bảy mối hại là:

 Một là kẻ không có trí tuệ, mưu lược, không biết tùy cơ ứng biến, mà lại được thưởng hậu, ban tước cao. Vì thế hắn cậy sức mạnh, sự dũng cảm mà coi nhẹ việc đánh trận, mong cầu may mắn ở ngoài chiến trường. Vua phải cẩn thận, đừng cho kẻ ấy làm tướng.

 Hai là kẻ có tiếng mà không có thực, lúc ra lúc vào nói khác nhau, che giấu điều tốt, phô bày điều xấu, khi tiến khi lui đều khéo léo luồn lách. Vua phải cẩn thận, đừng cùng kẻ ấy bàn mưu.

 Ba là kẻ làm ra vẻ mộc mạc giản dị, ăn mặc xoàng xĩnh, nói chuyện vô vi (không làm gì trái tự nhiên, buông bỏ mọi tranh giành — chủ trương của Đạo gia) để cầu danh tiếng, nói mình không ham muốn gì để cầu lợi. Đó là kẻ giả dối, vua phải cẩn thận, đừng gần gũi.

 Bốn là kẻ đội mũ thắt đai kỳ dị, mặc quần áo to tát khác người; nghe nhiều biết rộng, lời lẽ biện bác, bàn luận viển vông, nói chuyện cao xa, lấy đó để tô vẻ đẹp cho mình; sống ở nơi hẻo lánh, yên tĩnh mà chê bai thói đời. Đó là kẻ gian, vua phải cẩn thận, đừng sủng ái.

 Năm là kẻ gièm pha, nịnh hót, bất chấp tất cả để cầu quan tước; liều lĩnh, coi nhẹ cái chết để tham bổng lộc, phẩm trật (thứ bậc quan chức kèm lương bổng); không lo toan việc lớn, chỉ thấy lợi mới hành động; dùng lời bàn cao xa, viển vông để làm vua vui lòng. Vua phải cẩn thận, đừng dùng kẻ ấy.

 Sáu là kẻ làm đồ chạm trổ hoa văn, khắc gọt tinh xảo, trang trí lộng lẫy, làm hại đến việc nhà nông. Vua nhất định phải cấm.

 Bảy là phương thuật giả, kỹ thuật lạ, vu cổ (bùa ếm, nuôi trùng độc để hại người), tà đạo (các phép thuật bàng môn, không chính đáng), lời nói điềm gở, mê hoặc dân lành. Vua nhất định phải ngăn chặn.

 "Cho nên dân không hết sức làm việc thì không phải là dân của ta. Kẻ sĩ không thành thật, đáng tin thì không phải là kẻ sĩ của ta. Bề tôi không trung thành, không dám can ngăn thì không phải là bề tôi của ta. Quan lại không công bằng, trong sạch, thương người thì không phải là quan lại của ta.

 Tể tướng (vị quan đứng đầu triều đình) mà không làm được cho nước giàu, quân mạnh, không điều hòa được âm dương (giữ cho trời đất, bốn mùa và việc nước được hài hòa, thuận theo lẽ tự nhiên — chức trách lớn nhất của tể tướng theo quan niệm xưa), để giữ yên cho vị vua nước vạn cỗ xe (vua một nước lớn, có tới một vạn cỗ xe binh); không uốn nắn được các quan, không định rõ danh và thực (cho chức danh khớp với việc làm thật), không làm sáng tỏ việc thưởng phạt, không khiến muôn dân được vui sống, thì không phải là tể tướng của ta.

 "Đạo làm vua giống như cái đầu rồng: ở chỗ cao mà nhìn xa, nhìn sâu mà nghe kỹ; chỉ cho người ta thấy hình dáng bên ngoài, còn tình ý bên trong thì giấu kín. Như trời cao, không ai với tới được tận cùng; như vực sâu, không ai đo được đáy. Cho nên đáng giận mà không giận thì bề tôi gian sẽ nổi lên. Đáng giết mà không giết thì giặc lớn sẽ bùng phát. Sức mạnh quân đội không được đem ra dùng thì nước địch sẽ mạnh lên." Văn Vương nói: "Hay thay!"

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video