Kinh Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật (Ma-ha: lớn; Bát-nhã: trí tuệ thấy rõ bản chất thật của mọi sự vật; ba-la-mật: vượt sang bờ bên kia, tức sự tu tập hoàn hảo), phẩm Thích-đề-hoàn-nhân, thứ hai
Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua của cõi trời Đao-lợi) cùng bốn vạn thiên tử (các vị trời) đều có mặt trong hội; Tứ Thiên vương (bốn vị vua trời trấn giữ bốn phương) cùng hai vạn thiên tử đều có mặt trong hội; chúa của thế giới Ta-bà (thế giới chúng ta đang sống) là Phạm Thiên vương (vua của các cõi trời Phạm thiên) cùng một vạn Phạm thiên đều có mặt trong hội; cho đến chúng trời Tịnh cư (cõi trời trong sạch, nơi ở của các bậc thánh không còn trở lại cõi Dục) không biết bao nghìn loại cũng đều có mặt trong hội. Ánh sáng của các chúng trời ấy, vốn do quả báo của nghiệp lành đời trước mà có, vì ánh sáng thần lực từ thân Phật (bậc giác ngộ hoàn toàn) nên đều không hiện ra được nữa.
Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân nói với Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lẽ không): "Vô số chúng trời này đều cùng tụ hội, muốn nghe Tu-bồ-đề nói nghĩa Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát (người phát nguyện tu hành thành Phật để cứu độ mọi loài) trụ trong Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?"
Tu-bồ-đề nói với Thích-đề-hoàn-nhân và các chúng trời: "Kiều-thi-ca (tên họ của Đế Thích)! Nay tôi sẽ nương thần lực của Phật mà nói về Bát-nhã ba-la-mật. Nếu các thiên tử nào chưa phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (tâm cầu đạt sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn khắp, tức quả vị Phật), thì nay nên phát. Nếu người đã vào chính vị (địa vị thánh của hàng Thanh văn, đã thấy chân lý và chắc chắn đi đến Niết-bàn riêng mình) thì không còn đủ sức phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề nữa. Vì sao vậy? Vì họ đã tự ngăn cách mình với dòng sinh tử (nên không còn ở lại trong sinh tử để cứu độ chúng sinh). Nếu người ấy phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, tôi cũng tùy hỷ (vui theo), quyết không làm dứt công đức của họ. Vì sao vậy? Vì người bậc trên nên cầu pháp bậc trên."
Bấy giờ Phật khen Tu-bồ-đề: "Lành thay, lành thay! Ông có thể khuyến khích các Bồ-tát như thế." Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả đời tôn kính)! Con phải đền ơn Phật. Như các đức Phật quá khứ và các đệ tử đã dạy Như Lai (danh hiệu của Phật; ở đây khi Ngài còn là Bồ-tát), Như Lai trụ trong pháp không mà học các ba-la-mật (?). Như Lai học pháp ấy mà được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bạch Thế Tôn! Nay con cũng sẽ che chở, nghĩ nhớ đến các Bồ-tát như thế. Nhờ nhân duyên con che chở, nghĩ nhớ, các Bồ-tát sẽ mau đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Tu-bồ-đề nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Kiều-thi-ca! Ông hãy một lòng lắng nghe về việc Bồ-tát trụ trong Bát-nhã ba-la-mật. Kiều-thi-ca! Bồ-tát khoác áo giáp trang nghiêm lớn (lập nguyện lớn, vững chắc như mặc áo giáp), cưỡi cỗ xe Đại thừa (con đường tu để thành Phật và cứu độ mọi loài), lấy pháp không mà trụ trong Bát-nhã ba-la-mật.
"Không nên trụ (bám vào, dừng lại) nơi sắc (hình sắc, phần vật chất), không nên trụ nơi thọ (cảm nhận khổ vui), tưởng (nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự hay biết, phân biệt) — năm thứ hợp thành thân tâm con người. Không nên trụ nơi sắc là thường hay vô thường (thay đổi, không bền), không nên trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức là thường hay vô thường; không nên trụ nơi sắc là khổ hay vui, không nên trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức là khổ hay vui; không nên trụ nơi sắc là sạch hay không sạch, không nên trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức là sạch hay không sạch; không nên trụ nơi sắc là có cái tôi hay không có cái tôi, không nên trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức là có cái tôi hay không có cái tôi; không nên trụ nơi sắc là không hay chẳng không, không nên trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức là không hay chẳng không.
"Không nên trụ nơi quả Tu-đà-hoàn (bậc thánh thứ nhất, đã vào dòng thánh), không nên trụ nơi quả Tư-đà-hàm (bậc thánh thứ hai, còn trở lại cõi người một lần), không nên trụ nơi quả A-na-hàm (bậc thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), không nên trụ nơi quả A-la-hán (bậc thánh cao nhất của Thanh văn, dứt hết phiền não, thoát sinh tử), không nên trụ nơi đạo Bích-chi-phật (người tự mình giác ngộ không cần thầy), không nên trụ nơi pháp Phật.
"Không nên trụ nơi quả vô vi (quả vị không do tạo tác, không sinh diệt) của Tu-đà-hoàn, không nên trụ nơi phúc điền (ruộng phúc, tức người đáng được cúng dường để người khác gieo phúc) của Tu-đà-hoàn, không nên trụ nơi việc Tu-đà-hoàn còn tối đa bảy lần qua lại sinh tử. Không nên trụ nơi quả vô vi của Tư-đà-hàm, không nên trụ nơi phúc điền của Tư-đà-hàm, không nên trụ nơi việc Tư-đà-hàm trở lại cõi này một lần thì dứt hết khổ. Không nên trụ nơi quả vô vi của A-na-hàm, không nên trụ nơi phúc điền của A-na-hàm, không nên trụ nơi việc A-na-hàm diệt độ ở cõi trời kia. Không nên trụ nơi quả vô vi của A-la-hán, không nên trụ nơi phúc điền của A-la-hán, không nên trụ nơi việc A-la-hán ngay đời này vào vô dư Niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, không còn thân để chịu khổ nữa). Không nên trụ nơi quả vô vi của đạo Bích-chi-phật, không nên trụ nơi phúc điền của Bích-chi-phật, không nên trụ nơi việc Bích-chi-phật vượt hơn bậc Thanh văn mà chưa đến bậc Phật thì nhập Niết-bàn. Không nên trụ nơi việc pháp Phật làm lợi ích vô lượng chúng sinh, độ vô lượng chúng sinh vào Niết-bàn."
Bấy giờ Xá-lợi-phất (đại đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) nghĩ: "Vậy Bồ-tát nên trụ như thế nào?" Tu-bồ-đề biết điều Xá-lợi-phất đang nghĩ, bèn nói với Xá-lợi-phất: "Ý ông thế nào? Như Lai trụ ở đâu?" Xá-lợi-phất đáp: "Như Lai không trụ ở đâu cả; tâm không trụ gọi là Như Lai. Như Lai không trụ nơi tính hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), cũng không trụ nơi tính vô vi (cái không do tạo tác, không sinh diệt)." "Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại sĩ, Bồ-tát lớn) cũng nên trụ như thế, như Như Lai trụ: đối với tất cả các pháp chẳng phải trụ cũng chẳng phải không trụ."
Bấy giờ trong chúng có các thiên tử nghĩ: "Lời lẽ câu chữ của bọn Dạ-xoa (một loài quỷ thần) còn có thể hiểu được nghĩa, chứ điều Tu-bồ-đề nói và bàn thì thật khó hiểu." Tu-bồ-đề biết điều các thiên tử đang nghĩ, bèn nói với họ: "Trong đây không có nói, không có chỉ bày, không có nghe." Các thiên tử nghĩ: "Tu-bồ-đề muốn làm cho nghĩa này dễ hiểu, nhưng lại càng sâu xa vi diệu hơn."
Tu-bồ-đề biết điều các thiên tử đang nghĩ, bèn nói với họ: "Nếu người tu muốn chứng quả Tu-đà-hoàn, muốn trụ nơi quả Tu-đà-hoàn, thì không lìa sự nhẫn này (sự chấp nhận, thấu hiểu an nhiên lẽ thật rằng các pháp không sinh). Muốn chứng quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, muốn chứng đạo Bích-chi-phật, muốn chứng pháp Phật, cũng không lìa sự nhẫn này."
Bấy giờ các thiên tử nghĩ: "Hạng người nào có thể thuận theo mà nghe được điều Tu-bồ-đề nói?" Tu-bồ-đề biết điều các thiên tử đang nghĩ, bèn nói với họ: "Người huyễn (người do nhà ảo thuật biến hóa ra) có thể thuận theo mà nghe điều tôi nói, mà không có nghe, không có chứng." Các thiên tử nghĩ: "Chỉ người nghe là như huyễn, hay chúng sinh cũng như huyễn? Quả Tu-đà-hoàn cho đến đạo Bích-chi-phật cũng như huyễn?"
Tu-bồ-đề biết điều các thiên tử đang nghĩ, bèn nói với họ: "Tôi nói chúng sinh như huyễn như mộng, quả Tu-đà-hoàn cũng như huyễn như mộng, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi-phật cũng như huyễn như mộng." Các thiên tử hỏi: "Tu-bồ-đề cũng nói pháp Phật như huyễn như mộng sao?" Tu-bồ-đề đáp: "Tôi nói pháp Phật cũng như huyễn như mộng, tôi nói Niết-bàn (sự diệt tắt hết phiền não, chấm dứt vòng sinh tử) cũng như huyễn như mộng." Các thiên tử hỏi: "Đại đức (tiếng tôn xưng bậc có đức lớn) Tu-bồ-đề cũng nói Niết-bàn như huyễn như mộng sao?" Tu-bồ-đề đáp: "Các thiên tử! Giả sử lại có pháp nào vượt hơn Niết-bàn, tôi cũng nói là như huyễn như mộng. Các thiên tử! Huyễn mộng và Niết-bàn không hai, không khác."
Bấy giờ Xá-lợi-phất, Phú-lâu-na Di-đa-la-ni tử (đại đệ tử giỏi thuyết pháp), Ma-ha Câu-hy-la (đại đệ tử giỏi biện luận), Ma-ha Ca-chiên-diên (đại đệ tử giỏi giảng giải nghĩa lý) hỏi Tu-bồ-đề: "Nói nghĩa Bát-nhã ba-la-mật như thế, ai có thể tiếp nhận được?" Lúc ấy A-nan (em họ và thị giả của Phật) nói: "Nói nghĩa Bát-nhã ba-la-mật như thế, thì các Bồ-tát A-tỳ-bạt-trí (bậc không còn thối lui trên đường thành Phật), những người có đầy đủ chính kiến (cái thấy đúng đắn), những vị A-la-hán đã mãn nguyện — những người ấy có thể tiếp nhận." Tu-bồ-đề nói: "Nói nghĩa Bát-nhã ba-la-mật như thế thì không có ai tiếp nhận được. Vì sao vậy? Vì trong pháp Bát-nhã ba-la-mật này không có pháp nào để nói, không có pháp nào để chỉ bày. Vì lẽ ấy nên không có ai tiếp nhận."
Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân nghĩ: "Trưởng lão Tu-bồ-đề đang tuôn mưa pháp (ví lời dạy thấm nhuần như mưa). Ta nên hóa ra hoa rải lên Tu-bồ-đề." Thích-đề-hoàn-nhân liền hóa ra hoa rải lên Tu-bồ-đề. Tu-bồ-đề nghĩ: "Hoa mà Thích-đề-hoàn-nhân vừa rải, ta chưa từng thấy ở cõi trời Đao-lợi (cõi trời Ba mươi ba, nơi Đế Thích làm chúa). Hoa này từ cây tâm mà ra (do tâm biến hóa), không phải từ cây mà mọc."
Thích-đề-hoàn-nhân biết điều Tu-bồ-đề đang nghĩ, bèn nói với Tu-bồ-đề: "Hoa này không phải là vật sinh ra, cũng không phải sinh ra từ cây tâm." Tu-bồ-đề nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Kiều-thi-ca! Ông nói hoa này không phải là vật sinh ra, cũng không phải sinh ra từ cây tâm. Nếu không phải là vật sinh ra thì không gọi là hoa." Thích-đề-hoàn-nhân nghĩ: "Trưởng lão Tu-bồ-đề trí tuệ thật sâu xa, không phá bỏ tên gọi tạm đặt mà vẫn nói được nghĩa chân thật."
Nghĩ xong, ông nói với Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Tu-bồ-đề! Như Tu-bồ-đề nói, Bồ-tát nên học như thế. Bồ-tát học như thế thì không học quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi-phật. Nếu không học các bậc ấy thì gọi là học pháp Phật, học Tát-bà-nhã (nhất thiết trí, trí biết hết thảy mọi điều của Phật). Nếu học pháp Phật, học Tát-bà-nhã, thì học vô lượng vô biên pháp Phật. Nếu học vô lượng vô biên pháp Phật, thì không vì làm tăng hay giảm sắc mà học, không vì làm tăng hay giảm thọ, tưởng, hành, thức mà học; không vì nắm giữ sắc mà học, không vì nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức mà học. Người ấy học vì đối với pháp không có gì để nắm lấy, không có gì để diệt bỏ."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Người tu không vì nắm lấy Tát-bà-nhã, không vì diệt bỏ Tát-bà-nhã mà học." Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy, đúng vậy! Xá-lợi-phất! Bồ-tát cho đến đối với Tát-bà-nhã cũng không nắm lấy, không diệt bỏ mà học. Khi quán sát như thế thì có thể học Tát-bà-nhã, có thể thành tựu Tát-bà-nhã."
Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân hỏi Xá-lợi-phất: "Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát nên tìm ở đâu?" Xá-lợi-phất đáp: "Bát-nhã ba-la-mật nên tìm trong những điều Tu-bồ-đề giảng ra (?)." Thích-đề-hoàn-nhân hỏi Tu-bồ-đề: "Đó là thần lực của ai?" Tu-bồ-đề đáp: "Là thần lực của Phật. Kiều-thi-ca! Như ông hỏi Bát-nhã ba-la-mật nên tìm ở đâu, thì Bát-nhã ba-la-mật không nên tìm trong sắc, không nên tìm trong thọ, tưởng, hành, thức; cũng không lìa sắc mà tìm, cũng không lìa thọ, tưởng, hành, thức mà tìm. Vì sao vậy? Sắc chẳng phải Bát-nhã ba-la-mật, lìa sắc cũng chẳng phải Bát-nhã ba-la-mật; thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải Bát-nhã ba-la-mật, lìa thọ, tưởng, hành, thức cũng chẳng phải Bát-nhã ba-la-mật."
Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Ba-la-mật lớn là Bát-nhã ba-la-mật, ba-la-mật không lường là Bát-nhã ba-la-mật, ba-la-mật không bờ bến là Bát-nhã ba-la-mật." Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy, đúng vậy! Kiều-thi-ca! Ba-la-mật lớn là Bát-nhã ba-la-mật, ba-la-mật không lường là Bát-nhã ba-la-mật, ba-la-mật không bờ bến là Bát-nhã ba-la-mật. Kiều-thi-ca! Vì sắc không lường nên Bát-nhã ba-la-mật không lường; vì thọ, tưởng, hành, thức không lường nên Bát-nhã ba-la-mật không lường. Vì đối tượng nhận biết không bờ bến nên Bát-nhã ba-la-mật không bờ bến; vì chúng sinh không bờ bến nên Bát-nhã ba-la-mật không bờ bến.
"Kiều-thi-ca! Thế nào là vì đối tượng nhận biết không bờ bến nên Bát-nhã ba-la-mật không bờ bến? Các pháp không có đầu, không có giữa, không có cuối, vì thế đối tượng nhận biết không bờ bến, Bát-nhã ba-la-mật không bờ bến. Lại nữa, Kiều-thi-ca! Các pháp không bờ bến, thời trước không thể nắm bắt, thời giữa, thời sau cũng không thể nắm bắt, vì thế đối tượng nhận biết không bờ bến, Bát-nhã ba-la-mật không bờ bến."
Thích-đề-hoàn-nhân hỏi: "Trưởng lão Tu-bồ-đề! Thế nào là vì chúng sinh không bờ bến nên Bát-nhã ba-la-mật không bờ bến?" "Kiều-thi-ca! Chúng sinh không lường, không thể đếm được. Vì thế chúng sinh không bờ bến, Bát-nhã ba-la-mật không bờ bến."
Thích-đề-hoàn-nhân hỏi: "Đại đức Tu-bồ-đề! Chúng sinh có nghĩa gì?" Tu-bồ-đề đáp: "Nghĩa của chúng sinh chính là nghĩa của pháp. Ý ông thế nào? Nói 'chúng sinh, chúng sinh' thì có nghĩa gì?"
Thích-đề-hoàn-nhân đáp: "Chúng sinh chẳng phải nghĩa của pháp, cũng chẳng phải nghĩa của phi pháp, chỉ có tên gọi tạm. Tên gọi ấy không có gốc, không có nguyên nhân, chỉ gượng đặt ra mà gọi là chúng sinh."
Tu-bồ-đề hỏi: "Ý ông thế nào? Trong đây có thật chúng sinh để có thể nói ra, chỉ bày ra được không?" "Không có!"
Tu-bồ-đề nói: "Kiều-thi-ca! Nếu chúng sinh không thể nói, không thể chỉ bày, thì sao lại nói: 'Chúng sinh không bờ bến, Bát-nhã ba-la-mật không bờ bến'? Kiều-thi-ca! Giả sử Như Lai sống ở đời lâu như số kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) nhiều bằng cát sông Hằng, luôn miệng nói 'chúng sinh, chúng sinh', thì có thật chúng sinh nào sinh ra hay diệt đi không?" Thích-đề-hoàn-nhân đáp: "Không! Vì sao vậy? Vì chúng sinh từ xưa đến nay vốn luôn trong sạch." "Kiều-thi-ca! Vì thế nên biết chúng sinh không bờ bến, Bát-nhã ba-la-mật không bờ bến."
Kinh Tiểu phẩm Bát-nhã, quyển thứ nhất (hết)
Kinh Tiểu phẩm Bát-nhã ba-la-mật, quyển thứ hai
Đời Hậu Tần, Tam tạng (bậc thông suốt cả ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Cưu-ma-la-thập người nước Quy Tư dịch
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video