Phẩm Mở đầu, thứ nhất
Tôi nghe như thế này:
Một thời, Phật (bậc giác ngộ hoàn toàn) ở trong núi Kỳ-xà-quật (núi Linh Thứu) gần thành Vương Xá (kinh đô nước Ma-kiệt-đà, Ấn Độ xưa), cùng với đại chúng tỳ-kheo (người xuất gia nam đã thọ giới đầy đủ) một nghìn hai trăm năm mươi người. Tất cả đều là A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, thoát khỏi sinh tử), các lậu (phiền não làm tâm rỉ chảy, trôi lăn trong sinh tử) đã hết, như voi chúa đã được thuần phục (ví tâm đã điều phục hoàn toàn), việc cần làm đã làm xong, đã bỏ gánh nặng, đã đạt được lợi ích của chính mình, đã dứt hết các trói buộc khiến còn phải tái sinh, được giải thoát nhờ trí tuệ chân chính, tâm được tự tại; chỉ trừ A-nan (em họ và thị giả của Phật).
Bấy giờ Phật bảo Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lẽ không): "Ông có tài thuyết giảng, hãy vì các Bồ-tát (người phát nguyện tu hành thành Phật để cứu độ mọi loài) mà nói về Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ thấy rõ bản chất thật của mọi sự vật, đưa sang bờ giác ngộ) mà họ cần thành tựu."
Xá-lợi-phất (đại đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) liền nghĩ: "Tu-bồ-đề tự dùng sức mình mà nói, hay nương vào thần lực của Phật?" Tu-bồ-đề biết điều Xá-lợi-phất đang nghĩ, bèn nói với Xá-lợi-phất: "Các đệ tử của Phật hễ dám nói điều gì thì đều là nhờ sức của Phật. Vì sao vậy? Người học theo pháp (giáo lý) do Phật nói thì có thể chứng nghiệm được tướng thật của các pháp (mọi sự vật, hiện tượng); chứng nghiệm rồi, có nói ra điều gì cũng đều không trái với tướng thật của các pháp, vì đó là sức của tướng thật các pháp."
Bấy giờ Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế Tôn (bậc được cả đời tôn kính)! Phật bảo con vì các Bồ-tát nói về Bát-nhã ba-la-mật mà họ cần thành tựu. Bạch Thế Tôn! Nói 'Bồ-tát, Bồ-tát', vậy pháp nào, nghĩa nào là Bồ-tát? Con không thấy có pháp nào gọi là Bồ-tát. Bạch Thế Tôn! Con không thấy Bồ-tát, không nắm được Bồ-tát, cũng không thấy, không nắm được Bát-nhã ba-la-mật, thì sẽ dạy Bát-nhã ba-la-mật cho Bồ-tát nào?
"Nếu Bồ-tát nghe nói như thế mà không kinh hãi, không sợ sệt, không chìm đắm nản lòng, không thối lui, làm đúng như điều đã được nói, thì gọi là dạy Bồ-tát Bát-nhã ba-la-mật.
"Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật nên học như thế này: không nghĩ tưởng đến tâm Bồ-tát ấy. Vì sao vậy? Vì tâm ấy chẳng phải là tâm, tướng của tâm vốn trong sạch."
Bấy giờ Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Có cái tâm 'chẳng phải tâm' ấy không?" Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Cái tâm 'chẳng phải tâm' ấy có thể nắm bắt được là có hay là không chăng?" Xá-lợi-phất đáp: "Không thể." Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Nếu cái tâm 'chẳng phải tâm' không thể nắm bắt được là có hay không, thì có nên nói là có tâm hay không có tâm chăng?" Xá-lợi-phất hỏi: "Pháp nào là 'chẳng phải tâm'?"
Tu-bồ-đề đáp: "Là không biến hoại, không phân biệt. Bồ-tát nghe nói như thế mà không kinh hãi, không sợ sệt, không chìm đắm nản lòng, không thối lui, thì nên biết Bồ-tát ấy không rời hạnh Bát-nhã ba-la-mật.
"Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ hiền thiện, có lòng tin theo Phật) muốn học bậc Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát, quả cao nhất là A-la-hán), thì nên nghe Bát-nhã ba-la-mật này, thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), đọc tụng, tu hành đúng như lời dạy. Muốn học bậc Bích-chi-phật (người tự mình giác ngộ không cần thầy, thường xuất hiện vào thời không có Phật), cũng nên nghe Bát-nhã ba-la-mật này, thọ trì đọc tụng, tu hành đúng như lời dạy. Muốn học bậc Bồ-tát, cũng nên nghe Bát-nhã ba-la-mật này, thọ trì đọc tụng, tu hành đúng như lời dạy. Vì sao vậy? Vì trong Bát-nhã ba-la-mật có giảng rộng các pháp mà Bồ-tát cần phải học."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Con không nắm được, không thấy Bồ-tát, thì sẽ dạy Bát-nhã ba-la-mật cho Bồ-tát nào? Bạch Thế Tôn! Con không thấy pháp Bồ-tát có đến có đi, mà lại đặt tên gọi rằng 'đây là Bồ-tát', thì con sẽ nghi ngờ và hối hận (e mình nói sai). Bạch Thế Tôn! Lại nữa, tên gọi Bồ-tát không cố định, không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì tên gọi ấy không có thật. Cái không có thật thì cũng không cố định, không có chỗ trụ. Nếu Bồ-tát nghe điều này mà không kinh hãi, không sợ sệt, không chìm đắm nản lòng, không thối lui, thì nên biết Bồ-tát ấy rốt ráo trụ ở bậc bất thoái chuyển (bậc không còn lùi bước trên đường thành Phật), trụ mà không có chỗ để trụ.
"Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không nên trụ (bám vào, dừng lại) nơi sắc (hình sắc, phần vật chất của thân và vạn vật), không nên trụ nơi thọ (cảm nhận khổ, vui, không khổ không vui), tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm) và thức (sự hay biết, phân biệt) — năm thứ này gọi chung là năm uẩn, năm nhóm hợp thành con người. Vì sao vậy? Nếu trụ nơi sắc là đang làm cái hành của sắc; nếu trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức là đang làm cái hành của thức. Nếu thực hành theo pháp tạo tác thì không thể tiếp nhận Bát-nhã ba-la-mật, không thể tập luyện Bát-nhã ba-la-mật; không đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật thì không thể thành tựu Tát-bà-nhã (nhất thiết trí, trí biết hết thảy mọi điều của Phật).
"Vì sao vậy? Sắc không có sự nắm giữ, thọ, tưởng, hành, thức cũng không có sự nắm giữ. Nếu sắc không bị nắm giữ thì chẳng phải là sắc; thọ, tưởng, hành, thức không bị nắm giữ thì chẳng phải là thức. Bát-nhã ba-la-mật cũng không có sự nắm giữ. Bồ-tát nên học và thực hành Bát-nhã ba-la-mật như thế. Đó gọi là tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú sâu) 'không nắm giữ các pháp' của Bồ-tát, rộng lớn, không lường, không cố định, mà tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật đều không thể phá hoại.
"Vì sao vậy? Tam-muội này không thể đạt được bằng hình tướng. Nếu tam-muội này có thể đạt được bằng hình tướng thì phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn) Tiên-ni đã không thể sinh lòng tin nơi trí Tát-bà-nhã. Phạm chí Tiên-ni dùng trí có hạn lượng mà vào pháp này; vào rồi thì không nắm giữ sắc, không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức. Phạm chí ấy không do nghe được mà thấy trí ấy (?), không do sắc bên trong (thân mình) mà thấy trí ấy, không do sắc bên ngoài mà thấy trí ấy, không do sắc cả trong lẫn ngoài mà thấy trí ấy, cũng không lìa sắc trong và ngoài mà thấy trí ấy; không do thọ, tưởng, hành, thức bên trong mà thấy trí ấy, không do thọ, tưởng, hành, thức bên ngoài mà thấy trí ấy, không do thọ, tưởng, hành, thức cả trong lẫn ngoài mà thấy trí ấy, cũng không lìa thọ, tưởng, hành, thức trong và ngoài mà thấy trí ấy.
"Phạm chí Tiên-ni tin hiểu trí Tát-bà-nhã, vì đạt được tướng thật của các pháp nên được giải thoát. Được giải thoát rồi, đối với các pháp không lấy không bỏ, cho đến đối với Niết-bàn (sự diệt tắt hết phiền não, chấm dứt vòng sinh tử) cũng không lấy không bỏ. Bạch Thế Tôn! Đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát không nắm giữ sắc, không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức. Tuy không nắm giữ sắc, không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức, nhưng khi chưa đầy đủ Mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), Bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin vững chắc của Phật khi thuyết pháp), Mười tám pháp riêng (mười tám phẩm chất chỉ Phật mới có) của Phật, thì quyết không nửa đường mà nhập Niết-bàn.
"Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật nên suy xét như thế này: 'Cái gì là Bát-nhã ba-la-mật? Bát-nhã ba-la-mật là của ai? Nếu pháp không thể nắm bắt được, thì đó là Bát-nhã ba-la-mật chăng?' Nếu Bồ-tát khi suy xét quán sát như vậy mà không kinh hãi, không e ngại, không sợ sệt, không chìm đắm nản lòng, không thối lui, thì nên biết Bồ-tát ấy không rời hạnh Bát-nhã ba-la-mật."
Bấy giờ Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Nếu sắc lìa tính chất của sắc, thọ, tưởng, hành, thức lìa tính chất của thức, Bát-nhã ba-la-mật lìa tính chất của Bát-nhã ba-la-mật, thì sao lại nói Bồ-tát không rời hạnh Bát-nhã ba-la-mật?" Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy, Xá-lợi-phất! Sắc lìa tính chất của sắc, thọ, tưởng, hành, thức lìa tính chất của thức, Bát-nhã ba-la-mật lìa tính chất của Bát-nhã ba-la-mật. Các pháp ấy đều lìa tự tính (bản chất riêng cố định), và tính cùng tướng cũng lìa."
Xá-lợi-phất hỏi: "Nếu Bồ-tát học trong điều này thì có thể thành tựu Tát-bà-nhã chăng?" Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy, Xá-lợi-phất! Bồ-tát học như thế thì có thể thành tựu Tát-bà-nhã. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp không sinh, không thành tựu. Nếu Bồ-tát thực hành như thế thì gần với Tát-bà-nhã."
Bấy giờ Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Bồ-tát nếu thực hành theo sắc là thực hành theo tướng (hình tướng, dấu hiệu bề ngoài để nắm bắt); nếu thực hành theo sự sinh của sắc là thực hành theo tướng; nếu thực hành theo sự diệt của sắc là thực hành theo tướng; nếu thực hành theo sự hoại của sắc là thực hành theo tướng; nếu thực hành theo sự trống không của sắc là thực hành theo tướng. Nghĩ 'tôi thực hành hạnh này' cũng là thực hành theo tướng. Nếu thực hành theo thọ, tưởng, hành, thức là thực hành theo tướng; nếu thực hành theo sự sinh của thức là thực hành theo tướng; nếu thực hành theo sự diệt của thức là thực hành theo tướng; nếu thực hành theo sự hoại của thức là thực hành theo tướng; nếu thực hành theo sự trống không của thức là thực hành theo tướng. Nghĩ 'tôi thực hành hạnh này' cũng là thực hành theo tướng. Nếu nghĩ rằng: 'Ai thực hành được như thế là thực hành Bát-nhã ba-la-mật', thì đó cũng là thực hành theo tướng. Nên biết Bồ-tát ấy chưa khéo biết phương tiện (cách thức khéo léo)."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Vậy nay Bồ-tát thực hành thế nào thì gọi là thực hành Bát-nhã ba-la-mật?" Tu-bồ-đề đáp: "Nếu Bồ-tát không thực hành theo sắc, không thực hành theo sự sinh của sắc, không thực hành theo sự diệt của sắc, không thực hành theo sự hoại của sắc, không thực hành theo sự trống không của sắc; không thực hành theo thọ, tưởng, hành, thức, không thực hành theo sự sinh của thức, không thực hành theo sự diệt của thức, không thực hành theo sự hoại của thức, không thực hành theo sự trống không của thức, thì gọi là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Không nghĩ 'mình thực hành Bát-nhã ba-la-mật', không nghĩ 'mình không thực hành', không nghĩ 'vừa thực hành vừa không thực hành', cũng không nghĩ 'chẳng phải thực hành cũng chẳng phải không thực hành', thì gọi là thực hành Bát-nhã ba-la-mật.
"Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp đều không thể nắm giữ. Đó gọi là tam-muội 'không nắm giữ các pháp' của Bồ-tát, rộng lớn, không lường, không cố định, mà tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật đều không thể phá hoại. Bồ-tát thực hành tam-muội này thì mau đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn khắp, tức quả vị Phật)."
Tu-bồ-đề nương uy thần của Phật mà nói rằng: "Nếu Bồ-tát thực hành tam-muội này mà không nghĩ, không phân biệt rằng: 'Tam-muội này ta sẽ vào, tam-muội này ta đang vào, ta đã vào', không có sự phân biệt như thế, thì nên biết Bồ-tát ấy đã được chư Phật thọ ký (báo trước rằng người ấy chắc chắn sẽ thành Phật) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Tam-muội mà Bồ-tát thực hành để được chư Phật thọ ký A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, tam-muội ấy có thể chỉ ra được không?" Tu-bồ-đề đáp: "Không thể, Xá-lợi-phất! Vì sao vậy? Vì người thiện nam tử ấy không phân biệt tam-muội này. Vì sao vậy? Vì tính của tam-muội vốn không có gì."
Phật khen Tu-bồ-đề: "Lành thay, lành thay! Ta nói ông là bậc nhất trong những người đạt vô tránh tam-muội (định không tranh cãi, không làm phiền não ai). Đúng như lời ta dạy, Bồ-tát nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Nếu học như thế thì gọi là học Bát-nhã ba-la-mật."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát học như thế là học pháp gì?" Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát học như thế thì đối với pháp không có gì để học. Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Các pháp không như cách phàm phu (người thường chưa giác ngộ) bám chấp."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Vậy các pháp có như thế nào?" Phật nói: "Các pháp có theo cách không có gì cả. Các pháp vốn không có gì như thế (mà không biết), nên gọi là vô minh (sự mê muội, không thấy chân lý). Phàm phu phân biệt vô minh, tham đắm vô minh, rơi vào hai bên cực đoan (như có và không, còn mãi và mất hẳn), không biết không thấy; trong chỗ không có pháp mà nhớ tưởng phân biệt, tham đắm danh sắc (thân và tâm: danh là phần tinh thần, sắc là phần vật chất). Vì tham đắm, đối với các pháp vốn không có gì mà không biết không thấy, không ra khỏi, không tin, không an trụ; vì thế mà rơi vào hàng phàm phu tham đắm."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát học như thế thì cũng không học Tát-bà-nhã?" Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát học như thế thì cũng không học Tát-bà-nhã. Học như thế cũng gọi là học Tát-bà-nhã, thành tựu Tát-bà-nhã." Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu có người hỏi: 'Người huyễn (người do nhà ảo thuật biến hóa ra) học Tát-bà-nhã thì sẽ thành tựu Tát-bà-nhã chăng?' Bạch Thế Tôn! Con nên trả lời thế nào?"
"Tu-bồ-đề! Ta hỏi lại ông, ông cứ tùy ý trả lời. Ý ông thế nào? Huyễn khác với sắc, sắc khác với huyễn, huyễn khác với thọ, tưởng, hành, thức chăng?" Tu-bồ-đề đáp: "Huyễn không khác sắc, sắc không khác huyễn; huyễn chính là sắc, sắc chính là huyễn. Huyễn không khác thọ, tưởng, hành, thức, thức không khác huyễn; huyễn chính là thức, thức chính là huyễn."
"Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào? Năm thọ ấm (năm uẩn bị bám chấp, tức thân tâm con người) có được gọi là Bồ-tát chăng?" "Đúng vậy, bạch Thế Tôn!"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát học A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì nên học như người huyễn. Vì sao vậy? Nên biết năm ấm chính là người huyễn. Vì sao vậy? Vì đã nói sắc như huyễn, nói thọ, tưởng, hành, thức như huyễn, mà thức là sáu tình (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) và năm ấm (?)."
"Bạch Thế Tôn! Bồ-tát mới phát tâm (vừa phát nguyện cầu thành Phật) nghe nói như thế, liệu có kinh sợ, thối lui, chìm đắm chăng?" Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu Bồ-tát mới phát tâm theo ác tri thức (bạn xấu, người hướng dẫn sai lầm) thì sẽ kinh sợ, thối lui, chìm đắm. Nếu theo thiện tri thức (bạn tốt, người hướng dẫn đúng đắn) mà nghe điều này thì không kinh sợ, không chìm đắm, không thối lui."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là ác tri thức của Bồ-tát?" Phật nói: "Là người dạy cho xa lìa Bát-nhã ba-la-mật, khiến không ưa thích bồ-đề (giác ngộ); lại dạy cho học cách nắm bắt hình tướng mà phân biệt, trau chuốt văn chương kệ tụng; lại dạy cho học lẫn lộn kinh pháp của Thanh văn, Bích-chi-phật; lại tạo nhân duyên cho ma sự (những việc chướng ngại do ma — kẻ phá hoại việc tu — gây ra). Đó gọi là ác tri thức của Bồ-tát."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là thiện tri thức của Bồ-tát?" "Là người dạy cho học Bát-nhã ba-la-mật, nói cho biết về ma sự, nói cho biết những lỗi lầm do ma gây ra; khiến biết ma sự và lỗi lầm của ma rồi thì dạy cho xa lìa. Tu-bồ-đề! Đó gọi là thiện tri thức của Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại sĩ, Bồ-tát lớn) đã phát tâm Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường tu để thành Phật và cứu độ mọi loài), khoác áo giáp trang nghiêm lớn (lập nguyện lớn, vững chắc như mặc áo giáp)."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nói là Bồ-tát, vậy Bồ-tát có nghĩa gì?" Phật bảo Tu-bồ-đề: "Vì học tất cả các pháp mà không bị ngăn ngại, cũng biết đúng như thật tất cả các pháp, đó gọi là nghĩa Bồ-tát."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu biết tất cả các pháp gọi là nghĩa Bồ-tát, thì lại do nghĩa gì mà gọi là Ma-ha-tát?" Phật nói: "Vì sẽ làm người đứng đầu trong đại chúng, đó gọi là nghĩa Ma-ha-tát."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Con cũng muốn nói về lý do gọi là Ma-ha-tát." Phật nói: "Muốn nói thì cứ nói." Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát vì muốn đoạn trừ ngã kiến (chấp có một cái tôi thật), chúng sinh kiến (chấp có chúng sinh thật), thọ giả kiến (chấp có một sự sống, một linh hồn trường tồn), nhân kiến (chấp có con người thật), hữu kiến và vô kiến (chấp là có, chấp là không), đoạn kiến và thường kiến (chấp chết là mất hẳn, chấp có cái còn mãi), v.v. mà thuyết pháp, đó gọi là nghĩa Ma-ha-tát. Ở trong đó mà tâm không bám chấp gì, cũng gọi là nghĩa Ma-ha-tát."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Vì sao ở trong đó mà tâm không bám chấp gì?" Tu-bồ-đề đáp: "Vì không có tâm, nên ở trong đó mà tâm không bám chấp gì." Phú-lâu-na Di-đa-la-ni tử (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng thuyết pháp giỏi) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát khoác áo giáp trang nghiêm lớn, cưỡi cỗ xe Đại thừa, đó gọi là nghĩa Ma-ha-tát."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nói Bồ-tát khoác áo giáp trang nghiêm lớn, thế nào gọi là khoác áo giáp trang nghiêm lớn?" Phật nói: "Bồ-tát nghĩ thế này: 'Ta phải độ vô lượng a-tăng-kỳ (số lớn đến mức không đếm được) chúng sinh. Độ chúng sinh rồi mà không có chúng sinh nào được diệt độ (được đưa vào Niết-bàn).' Vì sao vậy? Vì tướng của các pháp là như thế. Ví như một nhà ảo thuật giỏi, ở ngã tư đường biến hóa ra một đám đông người, rồi chặt đầu hết những người biến hóa ấy. Ý ông thế nào? Có ai bị thương, có ai chết không?" Tu-bồ-đề đáp: "Không, bạch Thế Tôn!" Phật nói: "Bồ-tát cũng như thế, độ vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh rồi mà không có chúng sinh nào được diệt độ. Nếu Bồ-tát nghe điều này mà không kinh hãi, không sợ sệt, thì nên biết Bồ-tát ấy đã khoác áo giáp trang nghiêm lớn."
Tu-bồ-đề thưa: "Theo chỗ con hiểu nghĩa lời Phật dạy, nên biết Bồ-tát ấy khoác áo giáp trang nghiêm lớn mà tự trang nghiêm mình. Vì sao vậy? Tát-bà-nhã là pháp không do tạo tác, không khởi sinh; vì chúng sinh mà khoác áo giáp trang nghiêm lớn, nhưng chúng sinh ấy cũng là pháp không do tạo tác, không khởi sinh. Vì sao vậy? Vì sắc không bị trói buộc cũng không được cởi mở, thọ, tưởng, hành, thức không bị trói buộc cũng không được cởi mở."
Phú-lâu-na hỏi Tu-bồ-đề: "Sắc không bị trói buộc cũng không được cởi mở, thọ, tưởng, hành, thức không bị trói buộc cũng không được cởi mở sao?" Tu-bồ-đề đáp: "Sắc không bị trói buộc cũng không được cởi mở, thọ, tưởng, hành, thức không bị trói buộc cũng không được cởi mở." Phú-lâu-na hỏi: "Sắc nào không bị trói buộc cũng không được cởi mở? Thọ, tưởng, hành, thức nào không bị trói buộc cũng không được cởi mở?" Tu-bồ-đề đáp: "Sắc của người huyễn không bị trói buộc cũng không được cởi mở; thọ, tưởng, hành, thức của người huyễn không bị trói buộc cũng không được cởi mở. Vì không có thật nên không trói không mở; vì lìa (không có tự tính) nên không trói không mở; vì không sinh nên không trói không mở. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khoác áo giáp trang nghiêm lớn mà tự trang nghiêm mình."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là Đại thừa? Thế nào là Bồ-tát hướng đến Đại thừa? Cỗ xe ấy dừng ở đâu? Cỗ xe ấy từ đâu mà ra?" Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đại thừa là vì không có hạn lượng, không thể chia đếm. Hỏi cỗ xe ấy từ đâu ra, dừng ở đâu, thì cỗ xe ấy ra khỏi ba cõi (cõi Dục — cõi còn ham muốn, cõi Sắc — cõi còn thân hình vi tế, cõi Vô sắc — cõi chỉ còn tâm thức) và dừng ở Tát-bà-nhã. Không có ai cưỡi cỗ xe này mà ra (?). Vì sao vậy? Cả pháp được ra lẫn người ra đều không có thật, thì pháp nào sẽ ra?"
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nói 'Ma-ha-diễn (âm Phạn của Đại thừa), Ma-ha-diễn', là vượt trên tất cả trời, người, A-tu-la (loài thần có sức mạnh nhưng hay giận dữ, hiếu chiến) trong thế gian. Bạch Thế Tôn! Ma-ha-diễn ngang bằng hư không. Như hư không dung chứa vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh, Ma-ha-diễn cũng vậy, dung chứa vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh. Ma-ha-diễn này như hư không, không có chỗ đến, không có chỗ đi, không có chỗ dừng; Ma-ha-diễn cũng vậy, không nắm được thời trước, không nắm được thời giữa, không nắm được thời sau. Cỗ xe này bình đẳng trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), vì thế gọi là Ma-ha-diễn." Phật khen Tu-bồ-đề: "Lành thay, lành thay! Ma-ha-diễn của các Bồ-tát ma-ha-tát đúng như ông nói."
Bấy giờ Phú-lâu-na Di-đa-la-ni tử bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Phật bảo Tu-bồ-đề nói về Bát-nhã ba-la-mật, sao ông ấy lại nói về Ma-ha-diễn?" Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Những điều con nói há đã lìa Bát-nhã ba-la-mật chăng?" "Không, Tu-bồ-đề! Những điều ông nói đều thuận theo Bát-nhã ba-la-mật."
"Bạch Thế Tôn! Con không nắm được Bồ-tát đời quá khứ, cũng không nắm được Bồ-tát đời vị lai, đời hiện tại. Vì sắc không có giới hạn nên Bồ-tát cũng không có giới hạn; vì thọ, tưởng, hành, thức không có giới hạn nên Bồ-tát cũng không có giới hạn. Bạch Thế Tôn! Như vậy, ở mọi nơi, mọi lúc, mọi cách, Bồ-tát đều không thể nắm bắt được, thì sẽ dạy Bát-nhã ba-la-mật cho Bồ-tát nào? Con không nắm được, không thấy Bồ-tát, thì sẽ dạy pháp gì để vào Bát-nhã ba-la-mật?
"Bạch Thế Tôn! Nói 'Bồ-tát, Bồ-tát' thì chỉ có tên gọi mà thôi. Ví như nói 'tôi', mà pháp 'tôi' rốt ráo không hề sinh ra. Bạch Thế Tôn! Tính của tất cả các pháp cũng như thế. Trong đó, cái gì là sắc không bám chấp, không sinh? Cái gì là thọ, tưởng, hành, thức không bám chấp, không sinh? Sắc là Bồ-tát thì không thể nắm bắt được, thọ, tưởng, hành, thức là Bồ-tát thì không thể nắm bắt được, mà cái 'không thể nắm bắt' cũng không thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Ở mọi nơi, mọi lúc, mọi cách, Bồ-tát đều không thể nắm bắt được, thì sẽ dạy pháp gì để vào Bát-nhã ba-la-mật?
"Bạch Thế Tôn! Bồ-tát chỉ có tên gọi. Như cái 'tôi' rốt ráo không sinh, tính của các pháp cũng như thế. Trong đó, cái gì là sắc không bám chấp, không sinh? Cái gì là thọ, tưởng, hành, thức không bám chấp, không sinh? Tính của các pháp như thế, tính ấy cũng không sinh, mà cái không sinh cũng không sinh. Bạch Thế Tôn! Nay con sẽ dạy pháp không sinh để vào Bát-nhã ba-la-mật chăng? Vì sao vậy? Vì lìa pháp không sinh thì không thể có Bồ-tát thực hành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu Bồ-tát nghe nói như thế mà không kinh hãi, không sợ sệt, thì nên biết Bồ-tát ấy đang thực hành Bát-nhã ba-la-mật.
"Bạch Thế Tôn! Bồ-tát khi thuận theo thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà quán sát như thế, thì đối với các pháp không nắm giữ sắc. Vì sao vậy? Sắc không sinh thì chẳng phải là sắc, sắc không diệt thì chẳng phải là sắc. Không sinh không diệt thì không hai, không khác. Nếu nói là sắc thì đó là pháp không hai. Bồ-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Thức không sinh thì chẳng phải là thức, thức không diệt thì chẳng phải là thức. Không sinh không diệt thì không hai, không khác. Nếu nói là thức thì đó là pháp không hai."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Theo chỗ tôi hiểu nghĩa lời Tu-bồ-đề nói, Bồ-tát chính là không sinh. Nếu Bồ-tát không sinh, thì vì sao lại có những hạnh khó làm, vì chúng sinh mà chịu khổ não?" Tu-bồ-đề đáp: "Tôi không muốn để Bồ-tát có ý nghĩ về hạnh khó làm. Vì sao vậy? Nếu khởi ý nghĩ là hạnh khó làm, là hạnh khổ, thì không thể làm lợi ích cho vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh. Nếu đối với chúng sinh mà khởi ý nghĩ là dễ, là vui, nghĩ họ như cha mẹ, như con cái, như cái của chính mình, thì có thể làm lợi ích cho vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh. Như pháp 'tôi' ở mọi nơi, mọi lúc, mọi cách đều không thể nắm bắt được, Bồ-tát đối với các pháp bên trong và bên ngoài cũng nên khởi ý nghĩ như thế. Nếu Bồ-tát thực hành với tâm như thế thì cũng gọi là hạnh khó làm. Như Xá-lợi-phất nói: 'Bồ-tát không sinh.' Đúng vậy, Xá-lợi-phất! Bồ-tát thật là không sinh."
Xá-lợi-phất hỏi: "Chỉ riêng Bồ-tát không sinh, hay Tát-bà-nhã cũng không sinh?" Tu-bồ-đề đáp: "Tát-bà-nhã cũng không sinh." Xá-lợi-phất hỏi: "Tát-bà-nhã không sinh, vậy phàm phu cũng không sinh?" Tu-bồ-đề đáp: "Phàm phu cũng không sinh."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Nếu Bồ-tát không sinh, thì pháp của Bồ-tát cũng không sinh; Tát-bà-nhã không sinh, thì pháp của Tát-bà-nhã cũng không sinh; phàm phu không sinh, thì pháp của phàm phu cũng không sinh. Vậy nay lấy cái không sinh mà đạt được cái không sinh, thì Bồ-tát lẽ ra đã đạt được Tát-bà-nhã rồi." Tu-bồ-đề đáp: "Tôi không muốn cho pháp không sinh có chỗ đạt được. Vì sao vậy? Vì pháp không sinh thì không thể nắm bắt được." Xá-lợi-phất hỏi: "Cái đã sinh mà sinh, hay cái không sinh mà sinh (?)? Điều ông nói, tài thuyết giảng của ông, là sinh hay không sinh?" Tu-bồ-đề đáp: "Các pháp không sinh, điều được nói là không sinh, tài thuyết giảng cũng không sinh; thuyết giảng là như thế."
Xá-lợi-phất nói: "Lành thay, lành thay! Tu-bồ-đề! Ông là bậc nhất trong những người thuyết pháp. Vì sao vậy? Tu-bồ-đề! Vì hỏi gì ông cũng đều trả lời được." Tu-bồ-đề đáp: "Lẽ pháp là như thế. Các đệ tử của Phật đối với pháp không chỗ nương tựa thì hỏi gì cũng trả lời được. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp đều không cố định." Xá-lợi-phất nói: "Lành thay, lành thay! Đó là sức của ba-la-mật nào?" Tu-bồ-đề đáp: "Đó là sức của Bát-nhã ba-la-mật. Xá-lợi-phất! Nếu Bồ-tát khi nghe nói như thế, bàn luận như thế mà không nghi ngờ, không hối hận, không thấy khó, thì nên biết Bồ-tát ấy đang thực hành, và sự thực hành ấy không rời ý niệm này."
Xá-lợi-phất nói: "Nếu Bồ-tát không rời sự thực hành này, không rời ý niệm này, thì tất cả chúng sinh cũng không rời sự thực hành này, không rời ý niệm này, vậy tất cả chúng sinh cũng phải là Bồ-tát. Vì sao vậy? Vì tất cả chúng sinh đều không rời ý niệm này." Tu-bồ-đề đáp: "Lành thay, lành thay! Xá-lợi-phất! Ông muốn bác lại tôi mà hóa ra làm thành ý của tôi (?). Vì sao vậy? Vì chúng sinh không có tự tính, nên biết ý niệm cũng không có tự tính; vì chúng sinh là lìa (không có thực thể), nên ý niệm cũng lìa; vì chúng sinh không thể nắm bắt được, nên ý niệm cũng không thể nắm bắt được. Xá-lợi-phất! Tôi muốn khiến Bồ-tát dùng ý niệm này mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video