Thiên 1 — Thiên 1 — Bãi hạp: mở và đóng

 Sách *Quỷ Cốc Tử* (sách bàn về mưu lược và thuật du thuyết, tức thuật đi thuyết phục vua chúa, tương truyền do Quỷ Cốc tiên sinh, một ẩn sĩ thời Chiến Quốc, soạn ra). Thiên thứ nhất: Bãi hạp (nghĩa đen là "mở và đóng": "bãi" là mở ra, nói ra, khơi cho người ta bộc lộ; "hạp" là đóng lại, im lặng, thu giữ. Đây là phép then chốt của thuật du thuyết: lúc nào nên mở lời khơi gợi, lúc nào nên khép lại giữ kín).

 Xét chuyện đời xưa, bậc thánh nhân sống giữa trời đất là người đi trước dẫn dắt muôn dân. Ngài quan sát sự mở và đóng của âm dương (hai mặt đối lập mà nương vào nhau của mọi sự vật: dương là mặt sáng, động, mở, đi ra; âm là mặt tối, tĩnh, đóng, thu vào) để đặt tên cho muôn vật. Ngài biết đâu là cửa ngõ dẫn đến còn hay mất, tính toán được đầu đuôi của muôn loài, thấu hiểu lẽ của lòng người, nhìn ra dấu hiệu manh nha của mọi biến đổi, rồi giữ và cai quản lấy những cửa ngõ ấy. Cho nên thánh nhân ở trong thiên hạ, từ xưa đến nay, con đường của các ngài vẫn chỉ là một.

 Sự biến đổi thì không bao giờ cùng, nhưng mỗi thứ đều có chỗ quy về của nó: hoặc thuộc âm hoặc thuộc dương, hoặc mềm hoặc cứng, hoặc mở hoặc đóng, hoặc buông lỏng hoặc căng ra. Vì thế thánh nhân một mực giữ và cai quản cửa ngõ ấy, xem xét kỹ điều gì nên trước điều gì nên sau, đo mưu tính và lường tài năng của người, so sánh tài khéo của họ chỗ ngắn chỗ dài.

 Người hiền và kẻ kém cỏi, người khôn và kẻ ngu, người dũng cảm và kẻ nhút nhát, người có lòng nhân và người trọng lẽ phải, ai nấy đều khác nhau. Vì vậy mới có thể mở ra, có thể đóng lại, có thể đưa lên, có thể lui về, có thể hạ thấp, có thể đề cao. Thánh nhân dùng phép vô vi (không gượng ép can thiệp, thuận theo bản tính tự nhiên của sự vật) để chăn dắt họ.

 Phải xét định cho rõ người ta có hay không có thực tài, lời họ là thực hay hư, rồi thuận theo sở thích và lòng ham muốn của họ mà thấy được chí hướng, ý định của họ. Khẽ gạt lời họ ra, rồi dùng phép mở để lật ngược lại mà hỏi vặn, nhằm tìm ra sự thực; điều quý là nắm được ý chính của họ. Đóng lại rồi lại mở ra, để tìm chỗ lợi. Có khi mở ra để bày tỏ cho họ thấy, có khi đóng lại để khép kín với họ. Mở ra mà bày tỏ là vì tình ý của mình đồng với họ. Đóng lại mà khép kín là vì lòng thành của mình khác với họ. Việc gì làm được, việc gì không làm được, phải xét cho rõ kế mưu của họ để truy đến gốc chỗ giống và chỗ khác. Dù xa lìa hay hòa hợp cũng phải có chỗ giữ vững, trước hết hãy thuận theo chí hướng của họ. Nếu muốn mở ra thì quý ở chỗ chu toàn; nếu muốn đóng lại thì quý ở chỗ kín đáo. Chu toàn và kín đáo thì quý ở chỗ tinh tế, khó thấy, như thế mới theo sát được với Đạo (lẽ vận hành tự nhiên của trời đất và muôn vật).

 Mở ra là để dò xét tình ý của người. Đóng lại là để ràng buộc lòng thành của người. Cả hai đều nhằm thấy được người ấy cân nhắc nặng nhẹ ra sao, rồi mới định ra mức độ và chừng mực cho việc, thánh nhân nhân đó mà lo tính cho họ. Nếu họ không hợp với sự cân nhắc và chừng mực ấy, thánh nhân nhân đó mà tự mình lo tính lấy.

 Cho nên phép mở, có khi mở ra để đưa người ra, có khi mở ra để thu người vào. Phép đóng, có khi đóng lại để giữ lấy, có khi đóng lại để gạt bỏ đi. Mở và đóng là đạo của trời đất. Mở và đóng làm cho âm dương biến động, bốn mùa đóng mở luân phiên mà hóa sinh muôn vật. Các thuật tung hoành (dọc ngang: liên kết chỗ này, chia rẽ chỗ kia), thuật quay lại rồi rời ra, thuật lật đi lật lại, thuật làm trái ngược, tất cả đều phải từ đây mà ra.

 Mở và đóng là sự biến hóa lớn lao của Đạo, là sự biến hóa của lời du thuyết. Phải xét trước cho kỹ những biến hóa ấy. Lành dữ và vận mệnh lớn đều gắn vào đó (?). Cái miệng là cửa ngõ của lòng. Lòng là chủ của tinh thần. Chí hướng, ý định, niềm vui, lòng ham muốn, suy nghĩ, trí mưu, tất cả đều theo cửa ngõ ấy mà ra vào. Cho nên phải dùng phép mở và đóng làm then cửa canh giữ, để kiểm soát sự ra vào.

 Mở ra tức là mở, là nói, là dương. Đóng lại tức là đóng, là im lặng, là âm. Âm và dương phải hòa hợp với nhau, từ đầu đến cuối đều phải hợp lẽ.

 Vì thế, nói về "sống lâu", "yên vui", "giàu sang", "tôn quý vinh hiển", "danh tiếng lẫy lừng", "điều yêu thích", "của cải lợi lộc", "đắc ý", "niềm vui và ước muốn", đều thuộc về "dương", gọi là "khởi đầu".

 Nói về "chết chóc", "lo âu hoạn nạn", "nghèo hèn", "khổ sở nhục nhã", "bị ruồng bỏ, tổn hại", "mất lợi", "thất ý", "có hại", "bị hình phạt, giết chóc", "bị trừng phạt, xử tội", đều thuộc về "âm", gọi là "kết thúc".

 Những lời nói theo loại dương đều gọi là "khởi đầu": nói điều tốt để khởi đầu công việc. Những lời nói theo loại âm đều gọi là "kết thúc": nói điều xấu để chấm dứt mưu tính.

 Đạo mở và đóng là đem âm dương ra mà thử. Cho nên nói chuyện với người thuộc dương thì dựa vào những điều cao cả. Nói chuyện với người thuộc âm thì dựa vào những điều thấp nhỏ. Lấy cái thấp để cầu việc nhỏ, lấy cái cao để cầu việc lớn. Nói theo cách ấy thì không đâu là không ra được, không đâu là không vào được, không việc gì là không làm được. Có thể dùng nó để thuyết phục một người, thuyết phục một nhà (ở đây chỉ thái ấp, tức vùng đất phong của bậc đại phu), thuyết phục một nước, thuyết phục cả thiên hạ.

 Nhỏ thì nhỏ đến mức không còn có bên trong, lớn thì lớn đến mức không còn có bên ngoài. Thêm hay bớt, bỏ đi hay đến với, phản lại hay quay về, đều dùng âm dương để điều khiển công việc.

 Dương thì động mà đi tới, âm thì dừng mà ẩn giấu. Dương động mà đi ra, âm ẩn mà thu vào. Dương đi đến tận cùng thì thành âm, âm đến cực điểm thì trở lại thành dương.

 Dùng dương mà động thì đức (ân huệ, phẩm chất tốt) làm nảy sinh lẫn nhau. Dùng âm mà tĩnh thì hình thể làm thành cho nhau. Lấy dương để tìm đến âm thì phải bao bọc bằng đức. Lấy âm để kết với dương thì phải dùng đến sức. Âm dương tìm đến nhau là nhờ phép mở và đóng. Đây là đạo âm dương của trời đất, cũng là phép để thuyết phục người. Nó đứng đầu muôn việc, gọi là cửa ngõ của tròn và vuông (tròn chỉ sự linh hoạt, biến hóa như trời; vuông chỉ sự ngay thẳng, cố định như đất; ý nói đây là cửa ngõ của mọi cách ứng xử, lúc mềm dẻo lúc kiên định).

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video