Sách *Quỷ Cốc Tử* (sách về thuật du thuyết, mưu lược thời Chiến Quốc, tương truyền do Quỷ Cốc tiên sinh soạn), thiên thứ hai: Phản ứng (lật lại để dò xét, rồi nhìn lời đáp lại mà biết thực tình của người).
Những bậc làm cho thiên hạ biến đổi lớn lao thời xưa đều sống hòa cùng cái vô hình (cái không có hình dạng, tức Đạo, quy luật gốc của trời đất). Họ lật lại để nhìn việc đã qua, rồi quay về để kiểm nghiệm việc sắp tới. Lật lại để biết việc xưa, quay về để biết việc nay. Lật lại để biết người, quay về để biết mình.
Nếu lẽ động tĩnh (lúc hành động và lúc yên lặng), hư thực (chỗ trống rỗng giả tạo và chỗ đầy đặn có thật) không hợp với hiện tại, thì lật về việc xưa mà tìm. Có những việc phải lật lại rồi mới nắm được khi quay về. Đó là ý của thánh nhân (bậc người hiểu thấu đạo lý, trí tuệ và đức hạnh cao nhất), không thể không xét kỹ.
Người kia nói, đó là động. Mình im lặng, đó là tĩnh. Dựa vào lời người ấy nói mà lắng nghe ý tứ trong lời. Lời có chỗ không khớp thì lật lại mà dò hỏi, ắt câu đáp thật sẽ lộ ra.
Lời nói có tượng (hình ảnh mô phỏng sự việc), sự việc có tỷ (sự so sánh, đối chiếu với việc cùng loại). Đã có tượng và tỷ thì dựa vào đó mà xem bước tiếp theo.
Tượng là mô phỏng hình dạng của sự việc. Tỷ là so sánh lời lẽ với nhau. Dùng cái vô hình để tìm ra cái có tiếng nói. Lời dò dẫm như thả câu mà khớp với sự việc thì sẽ nắm được thực tình của người.
Việc ấy giống như giăng lưới bẫy (?) để bắt thú. Giăng lưới thật nhiều ở những chỗ thú hay tụ lại rồi canh giữ. Cách làm hợp với tình hình thì người kia sẽ tự lộ ra; đó chính là tấm lưới để câu người. Phải thường xuyên cầm tấm lưới ấy mà lùa người vào (?).
Mình lật lại để đi, người kia quay về để đáp lại. Lời nói đã có tượng và tỷ thì dựa vào đó mà đặt nền cho sự phán đoán. Làm đi làm lại, nối tiếp nhau, lật lại rồi quay về, thì muôn việc không để lọt lời nào. Thánh nhân dù gặp người ngu hay người khôn (?) đều không còn ngờ vực gì về sự việc.
Cho nên người giỏi lật lại để lắng nghe thì biến hóa khôn lường như quỷ thần để nắm được thực tình của người. Biến hóa phải đúng lúc, và việc nắm giữ, điều khiển người kia phải thật cẩn thận. Điều khiển không cẩn thận thì nắm thực tình không rõ. Nắm thực tình không rõ thì cái nền để phán đoán không vững chắc.
Khi thay đổi tượng và tỷ, ắt phải dùng lời lẽ ngược lại để nghe từ xa. Muốn nghe người ta nói thì mình lại im lặng. Muốn mở rộng thì lại thu lại. Muốn lên cao thì lại hạ thấp. Muốn lấy thì lại cho.
Muốn mở lòng người ra thì dùng tượng và tỷ để dẫn dắt và nắm lấy lời họ. Cùng một tiếng thì gọi nhau mà đáp, lẽ thật rồi cũng quy về một mối. Có khi dựa vào việc này, có khi dựa vào việc kia; có khi dùng để thờ người trên, có khi dùng để cai quản kẻ dưới. Đó là cách nghe để phân biệt thật giả, biết chỗ giống chỗ khác, nắm được tình thật hay sự dối trá của người.
Mọi cử động, lời nói hay im lặng đều ra vào theo phép này. Vui hay giận cũng nhờ đó mà thấy được dáng vẻ thật. Tất cả đều phải định sẵn trước để làm khuôn phép. Lật lại để tìm khi quay về, xem người kia gửi gắm ý mình vào đâu; vì thế mới dùng phép này (?).
Mình muốn giữ lòng bình thản, yên tĩnh để nghe lời người, xem xét sự việc, bàn luận muôn vật, phân biệt mạnh yếu, hơn kém. Dù không phải chính việc ấy, nhưng thấy dấu hiệu nhỏ là biết được cả loại việc.
Như dò xét người mà vào được tận bên trong lòng họ, lường được tài năng, đoán trúng ý định của họ. Lời đáp ăn khớp, không sai chút nào, như con đằng xà (rắn bay trong truyền thuyết, bảo điềm lành dữ rất đúng) (?) chỉ hướng, như Hậu Nghệ (tay thiện xạ trong truyền thuyết) giương cung bắn tên (?).
Cho nên sự hiểu biết bắt đầu từ chính mình; biết mình rồi sau mới biết người. Khi hiểu nhau thì gắn bó như cá bơn (loại cá tương truyền phải đi thành đôi mới bơi được), không rời nhau. Khi thấy hình dạng người thì như ánh sáng đi với cái bóng. Khi xét lời người thì không sai, như đá nam châm hút sắt, như cái lưỡi gỡ lấy thịt trên khúc xương nướng.
Cách mình đối đãi với người thì kín đáo, nhỏ nhặt; còn việc nhìn ra tình thật của người thì nhanh chóng. Như âm với dương (hai mặt đối lập mà nương nhau: âm là kín, mềm, tĩnh; dương là lộ, cứng, động), như tròn với vuông.
Khi chưa thấy rõ hình thế thì dùng cách tròn (mềm dẻo, linh hoạt) để dẫn dắt. Khi đã thấy rõ hình thế thì dùng cách vuông (cứng rắn, dứt khoát) để xử trí. Tiến hay lui, sang trái hay sang phải đều theo đó mà điều khiển.
Nếu bản thân không định liệu trước thì việc điều khiển người sẽ không đúng đắn; dùng cách ấy là vụng về, gọi là quên mất tình người, lạc mất đạo. Mình xét kỹ, định liệu trước rồi mới điều khiển người, mưu kế không để lộ hình dạng, không ai thấy được cửa ngõ của mình, như thế gọi là "thiên thần" (khéo léo, thần diệu như trời).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video