Thiên 3 — Thiên 3 — Nội kiện: kết chặt lòng người trên

 Sách «Quỷ Cốc Tử» (sách tương truyền của Quỷ Cốc tiên sinh thời Chiến Quốc, chuyên bàn về thuật du thuyết, tức thuật đi thuyết phục các vua chúa) — Thiên thứ ba: Nội kiện (“nội” là đưa lời thuyết phục vào lòng người trên; “kiện” vốn là cái then cài cửa, ở đây chỉ việc gắn chặt mưu kế của mình với người trên như then đã cài thì khó tháo). Nội kiện, thiên thứ ba.

 Chuyện giữa vua với bề tôi, giữa người trên với kẻ dưới: có người ở xa mà lại thân thiết, có người ở gần mà lại xa cách. Có người đến bên cạnh thì không được dùng, bỏ đi rồi thì lại bị tìm về. Có người ngày ngày ra trước mặt mà không được trọng dụng, có người ở xa chỉ nghe tiếng mà vua đã mong nhớ.

 Mọi việc đều có mối “nội kiện” (mối gắn kết từ bên trong), được kết từ thuở ban đầu. Có khi gắn kết bằng đạo đức, có khi gắn kết bằng phe cánh bạn bè, có khi gắn kết bằng tiền của, có khi gắn kết bằng sắc đẹp, của ngon vật lạ (?). Nắm được ý của người trên thì muốn vào là vào, muốn ra là ra; muốn thân là thân, muốn xa là xa; muốn đến gần là đến gần, muốn rời đi là rời đi; muốn được tìm đến thì được tìm đến, muốn được mong nhớ thì được mong nhớ. Giống như con thanh phù mẹ theo con (theo truyền thuyết, loài sâu thanh phù, mẹ với con dù bị tách ở đâu cũng tìm về với nhau, ý nói hai bên gắn bó không rời): khi ra không có kẽ hở, khi vào không để dấu vết. Một mình đi, một mình về, không ai ngăn được.

 “Nội” là dâng lời thuyết phục. “Kiện” là gắn chặt điều đã mưu tính. Người muốn thuyết phục phải lặng lẽ đo lường cho chắc; người tính việc phải thuận theo tình thế. Ngầm suy xét việc nên hay không nên, nói rõ điều được điều mất, để chế ngự ý chí của người trên. Khi việc đến thì ứng hợp đúng thời, để hòa hợp với mưu tính của người trên. Suy nghĩ kỹ càng rồi mới đến gắn kết, đi tới thì phải ứng đúng thời cơ.

 Hễ bên trong có điều chưa hợp thì không thể đem ra thi hành. Bèn phải đo lường, dò xét điều hợp với thời thế, theo chỗ thuận tiện mà làm, để tìm cách biến đổi. Dùng sự biến đổi để đưa lời vào lòng người trên thì giống như dùng chìa khóa mà mở then cài. Khi nói về chuyện đã qua thì trước hết dùng lời thuận theo; khi bàn chuyện sắp tới thì dùng lời biến hóa. Người giỏi biến hóa thì xét rõ địa thế, nhờ đó thông với đạo trời, thuận theo sự biến chuyển của bốn mùa, sai khiến được quỷ thần, hợp với âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của mọi sự vật, như sáng – tối, cứng – mềm, tiến – lui), rồi chăn dắt muôn dân.

 Thấy người trên mưu tính việc gì thì biết được ý chí của họ. Việc mà không hợp là vì còn có điều mình chưa biết. Hợp mà không gắn kết được là vì bề ngoài thì thân mà bên trong thì xa. Việc đã không hợp thì bậc thánh nhân (người có trí tuệ và đức hạnh cao nhất) không bày mưu cho.

 Cho nên, ở xa mà thân là vì có sự hợp ý ngầm với nhau. Ở gần mà xa là vì chí hướng không hợp. Đến mà không được dùng là vì kế sách không đắc dụng. Đi rồi lại bị tìm về là vì việc về sau ứng nghiệm đúng như lời mình đã nói. Ngày ngày ra trước mặt mà không được trọng dụng là vì việc làm không hợp ý. Ở xa nghe tiếng mà được mong nhớ là vì mưu kế hợp ý, người trên đang chờ người ấy đến để quyết việc.

 Cho nên nói: chưa thấy rõ tình hình mà đã làm thì sẽ bị chống đối. Chưa nắm được thực tình mà đã thuyết phục thì sẽ bị chê trách. Nắm được thực tình rồi mới định ra thuật của mình; dùng như thế thì có thể ra, có thể vào, có thể cài chặt, có thể mở ra. Cho nên bậc thánh nhân dựng việc là nhờ cách này mà biết trước, rồi gắn kết được muôn vật.

 Dựa vào đạo đức, nhân nghĩa, lễ nhạc (lễ nghi và âm nhạc, hai thứ dùng để giáo hóa và giữ trật tự xã hội), trung tín, mưu kế; trước hết dẫn Kinh Thi, Kinh Thư (hai bộ kinh điển cổ: tập thơ ca và tập văn kiện của các đời vua xưa), xen lẫn bàn về điều nên thêm nên bớt, bàn luận nên đi hay nên ở. Muốn hợp với người trên thì dùng cách “nội” (đưa mình vào), muốn rời đi thì dùng cách “ngoại” (đưa mình ra). Dùng ngoại hay nội đều phải hiểu rõ đạo lý và phép tắc. Đoán định việc sắp tới, thấy chỗ ngờ thì quyết đoán. Kế sách không sai sót, lập được công, dựng được đức, lo việc trị dân cho dân yên ổn làm ăn (?), thế gọi là cài chặt mà hợp được bên trong.

 Nếu bề trên u mê không lo việc trị nước, kẻ dưới loạn mà không tỉnh ngộ (?), thì gỡ mối gắn kết ấy ra mà làm ngược lại. Nếu người trên tự cho mình là đúng, không giữ người ngoài lại, thì thuyết phục bằng lời tâng bốc. Nếu có lệnh tự tìm đến triệu mình, thì đón lấy mà chế ngự. Nếu muốn rời bỏ thì nhân lúc nguy biến mà rời đi. Xoay vòng theo sự biến hóa, không ai biết mình làm gì; biết rút lui là phép tắc lớn.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video