Thiên 1 — Phần Cổ Diễm (quan lại, khoa bảng, nhà giàu)

 Quyển một — Bộ Cổ diễm (chuyện cười về quan lại, người đi học, nhà giàu)

 Thăng quan

 Một ông quan được thăng chức, bảo vợ: "Chức quan của ta bây giờ to hơn trước rồi đấy." Vợ hỏi: "Quan to rồi, chẳng biết cái của ấy có to theo không?" Quan đáp: "Đương nhiên." Đến lúc ân ái, vợ lấy làm lạ vì nó vẫn bé tí như cũ. Quan bảo: "To hơn nhiều rồi, tại mình không thấy đấy thôi." Vợ nói: "Sao lại không thấy?" Quan nói: "Chẳng lẽ ông lớn đã thăng quan mà bà lớn vẫn y như cũ hay sao? Đương nhiên của tôi to thì của bà cũng to theo rồi."

 So chức

 Giáp và Ất là hai người đồng niên (đỗ cùng một khoa thi), vừa mới đỗ. Giáp được chọn vào làm quán chức (chức ở Hàn lâm viện, nơi soạn thảo văn thư, chép sử cho triều đình), Ất được bổ làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện).

 Một hôm Giáp kiêu ngạo nói với Ất: "Tôi đứng vào hàng chức thanh hoa (chức thanh nhàn, cao quý), thân ở gần chốn cung cấm của vua, so với niên huynh (cách gọi người đỗ cùng khoa, nghĩa là "anh cùng khoa") làm hữu ty (quan coi việc ở địa phương), thì tư cách khác xa nhau. Chuyện khác chưa bàn, chỉ riêng việc đi thăm khách dùng danh thiếp chữ to, về thân phận thể diện, khác nhau há chỉ như trời với vực."

 Ất nói: "Danh thiếp của anh viết được mấy chữ, sao bằng chữ trong cáo thị của tôi, chẳng to hơn nhiều à? Dán ở đường lớn để báo cho dân biết, trăm họ không ai không kính sợ tuân theo, còn niên huynh thì chẳng có ích gì."

 Giáp nói: "Thế còn kim qua hoàng cái (dùi đồng mạ vàng hình quả dưa và lọng vàng, đồ nghi trượng rước trước mặt quan) rực rỡ hiển hách, anh có không?" Ất nói: "Tôi có lính cầm biển, cầm gậy đi dẹp đường, đứng đầy phố xá, há chỉ nhiều hơn anh mấy lần?"

 Giáp nói: "Ấn chương của Thái sử (cách gọi tôn quan Hàn lâm, vốn là chức quan chép sử), tên ghi ở Thượng uyển (vườn ngự của vua, chỉ chốn triều đình), niên huynh không hâm mộ sao?" Ất nói: "Tôi có ấn tín của triều đình, quyền cho sống bắt chết đều do tôi nắm, còn niên huynh ngồi ở lãnh tào (nha môn nhàn, ít quyền), ấn thì tự khắc lấy, ai mà sợ anh?"

 Giáp bất giác đuối lý, bèn nói: "Tóm lại, danh giá của Hàn lâm đáng ngàn vàng." Ất cười nói: "Lúc tôi ngồi công đường, dân miệng gọi là ông Thanh thiên (Trời xanh — tiếng tôn xưng quan xử án sáng suốt), há chỉ đáng ngàn vàng thôi ư?"

 Mở hàng lấy hên

 Một ông quan mới đến nhậm chức, cúng nghi môn (cửa thứ hai trong nha môn) xong, trên đất còn tiền giấy chưa cháy hết, quan liền nhặt lấy một thỏi bạc giấy thiếc (tiền vàng mã làm bằng giấy bọc thiếc) giấu kỹ. Môn tử (lính hầu giữ cửa) thưa: "Bẩm ông lớn, đây là tiền giấy, ông lấy làm gì?" Quan nói: "Ta biết, cứ để ta mở hàng lấy hên cái đã."

 Quan tham

 Có ông nông dân trồng cà không sống, đi hỏi kế ông lão chuyên trồng rau. Ông lão nói: "Việc này không khó, dưới mỗi gốc cà chôn một đồng tiền là sống." Hỏi vì sao, lão đáp: "Có tiền thì sống, không tiền thì chết."

 Có lý

 Một ông quan rất tham. Một hôm bắt hai bên đương sự đến đối chất. Nguyên cáo (bên đi kiện) đút cho quan năm mươi lạng bạc; bị cáo nghe biết, đút gấp đôi. Đến lúc xử, quan không hỏi đầu đuôi, rút thẻ lệnh ra cho đánh ngay nguyên cáo. Nguyên cáo xòe năm ngón tay làm dấu số năm, nói: "Con là người có lý ạ." Quan cũng úp bàn tay xuống đáp: "Đồ nô tài, mày bảo mày có lý." Rồi lại lật ngửa bàn tay lên (ý là thêm một lần năm nữa, tức gấp đôi) nói: "Nó còn có lý hơn mày đấy."

 Lấy vàng

 Một ông quan ra chu phiếu (phiếu lệnh quan viết bằng mực son) lấy hai thỏi vàng ròng; chủ tiệm đem nộp xong, ra công đường lĩnh tiền. Quan hỏi: "Giá bao nhiêu?" Chủ tiệm nói: "Giá thường đáng chừng ấy, nay vì ông lớn lấy dùng, chỉ xin lĩnh nửa giá thôi ạ." Quan quay sang người hầu hai bên nói: "Thế thì trả lại nó một thỏi." Trả vàng xong, chủ tiệm vẫn đứng đợi lĩnh tiền. Quan nói: "Tiền đã trả rồi." Chủ tiệm nói: "Đã trả đâu ạ." Quan giận quát: "Đồ điêu ngoa, mày nói chỉ lĩnh nửa giá, nên trả lại mày một thỏi, trừ vào nửa giá tiền. Bản huyện có làm mày thiệt đâu, sao còn lằng nhằng? Đuổi nó ra mau!"

 Hồ đồ

 Một người mắc bệnh thanh manh (mắt trông vẫn bình thường mà không nhìn thấy) dính vào vụ kiện, tự khai là mắt mù. Quan nói: "Mày rõ ràng có đôi mắt trong trắng, sao giả mù?" Đáp: "Ông lớn thấy con là trong trắng, còn con thấy ông lớn thì mù mờ lắm ạ." ("trong trắng" cũng có nghĩa là trong sạch, ngay thẳng; "mù mờ" cũng có nghĩa là hồ đồ, xử án không sáng suốt.)

 Không sáng suốt

 Một ông quan xử việc không sáng suốt, chỉ ham rượu, bỏ bê việc quan, tham tiền, hà hiếp dân. Trăm họ oán giận, bèn làm bài thơ để giễu rằng: "Đèn lồng da sơn đen, đom đóm giữa lưng trời. Tường trắng vẽ hổ trắng, giấy vàng viết rồng đen. Quả cà gõ khánh đất, bí đao thúc chuông gỗ. Chỉ biết tiền với rượu, chẳng màng ngay với công." (những hình ảnh này đều chỉ sự tối tăm, mờ mịt, gõ không kêu, làm việc chẳng ra gì.)

 Tâu vua

 Một ông quan bị vợ giẫm rách mũ sa (mũ the của quan), giận dữ dâng tâu: "Thần xin tâu bệ hạ, vợ thần hay sinh sự, hôm qua cãi nhau, giẫm rách mũ the của thần." Vua truyền chỉ rằng: "Khanh nên nhẫn nhịn. Hoàng hậu cũng có phần ngang ngược, một lời không hợp với trẫm, đã đập nát cả mũ bình thiên (mũ miện của vua), cái mũ the của khanh chỉ coi như cái bìu dái thôi."

 Trộm bò

 Có người mất bò đến kiện ở chỗ quan. Quan hỏi: "Bị trộm bao giờ?" Đáp: "Bẩm ông lớn, ngày mai thì mất rồi ạ." Viên thư lại đứng bên bất giác bật cười. Quan giận nói: "Chắc chính mày trộm!" Thư lại giũ hai tay áo, nói: "Tùy ông lớn khám."

 Tránh nóng

 Gặp tháng nóng, ông quan muốn tìm chỗ hóng mát. Đồng liêu (các quan cùng làm việc) bàn tán, người bảo núi nọ thanh u, người bảo chùa kia yên tĩnh. Một ông già tiến lên nói: "Núi chùa tuy tốt, nhưng vẫn không bằng cái công đường này, mát nhất đấy." Quan hỏi: "Lấy gì mà biết?" Đáp: "Chỗ khác thường có mặt trời, riêng chỗ này có trời mà không có mặt trời." ("có trời không có mặt trời" là cách nói chỉ cảnh tối tăm, không có công lý.)

 Bia đá

 Một ông quan vốn có tiếng thanh liêm; đến kỳ khảo sát (kỳ xét công trạng quan lại) thì mãn nhiệm, các bô lão dựng bia đức chính (bia ghi công đức cai trị) cho ông, đã làm xong. Quan sai khiêng kiệu đến xem, trước hết ngồi nghỉ ở nhà công. Lát sau người hầu thưa: "Mời ông lớn xem bia đá." (hai chữ "bia đá" ở đây đọc chệch đi nghe như một câu chửi tục chỉ việc giao hợp.)

 Chân kẻ cướp

 Một người nhà quê lần đầu vào thành, thấy có thùng gỗ treo trên thành, hỏi người ta: "Trong này là cái gì?" Người kia đáp: "Đầu kẻ cướp." Đến trước huyện đường, thấy vô số hộp gỗ đóng trên lầu canh, đều là những đôi ủng "di ái" (tục dân giữ lại đôi ủng của vị quan tốt khi ông rời đi, tỏ ý quan để lại lòng thương cho dân) mà các quan trước để lại. Người nhà quê không biết, gật gù nói: "Trên thành treo đầu kẻ cướp, chỗ này chắc là chân kẻ cướp rồi."

 Tuổi Sửu

 Một ông quan đến ngày sinh nhật, đám thư lại nghe nói ông tuổi Tý (cầm tinh con chuột), bèn góp vàng đúc một con chuột để mừng thọ. Quan rất mừng, nói: "Các ngươi có biết sinh nhật bà lớn cũng sắp đến rồi không?" Các thư lại nói: "Không biết ạ, xin hỏi bà cầm tinh con gì?" Quan nói: "Kém ta một tuổi, sinh năm Sửu (cầm tinh con trâu)."

 Đồng liêu

 Có người vợ cả và vợ lẽ ở riêng hai nơi. Một hôm vợ lẽ muốn đến thăm vợ cả, bàn với chồng: "Nên viết thiếp thế nào?" Chồng nói: "Nên dùng hai chữ 'Dần đệ'." (cách tự xưng khiêm tốn giữa các quan cùng một nha môn, nghĩa là "em cùng làm việc"). Vợ lẽ hỏi: "Nghĩa là sao?" Chồng nói: "Các quan đồng liêu viết thiếp cho nhau đều dùng cách xưng hô này, đó là lệ của quan phủ." Vợ lẽ nói: "Chúng ta có chức quan gì đâu, sao cũng viết thiếp này?" Chồng nói: "Chức quan tuy không có, nhưng 'đồng liêu' thì vẫn y như nhau." (chữ "liêu" ở đây đọc giống một chữ chỉ dương vật, ý là hai người cùng chung một chồng.)

 Gia quyến

 Quan ngồi công đường, trong đám sai dịch có kẻ đánh một cái rắm thật kêu, quan liền quát: "Bắt lại!" Lính lệ thưa: "Bẩm ông lớn, rắm là một cơn gió, thổi tan mất dấu, bảo con bắt sao được?" Quan giận nói: "Sao lại vì tình riêng mà ăn tiền thả nó đi? Nhất định phải bắt được." Lính lệ không biết làm thế nào, đành nhặt cục phân khô về nộp: "Bẩm ông lớn, chính phạm chạy mất rồi, con bắt được gia quyến của nó đây."

 Châu đồng

 Một người rất mê đồ cổ. Có kẻ mang chiếc đỉnh Văn Vương (vạc đồng đời Chu Văn Vương) đến bán, ông mua với giá trăm lạng. Lại có một người mang một cái bô đi tiểu đêm đến, màu đồng loang lổ, bảo là đồ đời Chu Vũ Vương, cũng đòi giá cao. Ông nói: "Màu đồng tuy đẹp, chỉ có điều trong bụng hôi quá." Người kia đáp: "Trong bụng tuy hôi, nhưng chẳng lẽ không phải là một 'châu đồng'?" (châu đồng: chức phó quan ở một châu, nhiều người bỏ tiền ra mua được; tên chức này đọc giống "đồng đời Chu".)

 Câu đố của các quan nha môn

 Các quan trong nha môn hội họp, hỏi nhau làm chức gì. Một quan nói: "Cơm nước thường ngày bưng ra" — tức là lấy nghĩa "có sẵn", đọc giống "huyện thừa" (phó quan huyện). Một quan nói: "Nồi nước sôi bỏ công văn vào" — tức là "nấu sổ", đọc giống "chủ bạ" (quan giữ sổ sách văn thư của huyện). Một quan nói: "Tên mọi nhà quê thuê hố phân." Người hỏi không hiểu, quan ấy đáp: "Cầm cố phân" — đọc giống "điển sử" (quan coi ngục và việc bắt bớ ở huyện).

 Đoán mộng

 Một người làm thư lại, có cô con dâu rất giỏi đoán mộng. Vừa hay ông đã mãn "tam khảo" (ba lần sát hạch, tức đủ hạn làm thư lại), sắp đi yết tuyển (lên kinh chờ được chọn bổ làm quan). Đêm nằm mộng, ông gọi con dâu đoán. Con dâu hỏi: "Mộng gì ạ?" Ông nói: "Mộng thấy đem rất nhiều sổ sách bỏ vào nồi nấu, không biết báo điềm lành hay dữ?" Con dâu nói: "Lần chọn đầu nhất định làm chủ bạ." (đọc giống "nấu sổ".) Cách mấy hôm, ông nói: "Ta lại mộng thấy ta với con đều trần truồng đứng, thân thì quay lưng vào nhau, là sao?" Con dâu nói: "Chúc mừng cha, xoay lại một cái là có sẵn ngay." ("có sẵn" đọc giống "huyện thừa".)

 Thái giám đi xem phong tục

 Viên thái giám trấn thủ (hoạn quan được vua sai giữ một vùng) đi quan phong (xem xét phong tục, sát hạch học trò địa phương), ra đề "Hậu sinh khả úy yên" (câu trong sách Luận ngữ, nghĩa là "lớp người sinh sau thật đáng nể"), mọi người đều bụm miệng cười. Thái giám hỏi vì sao, giáo quan (quan dạy học ở trường) thưa: "Các học trò cho rằng đề khó quá, xin bớt cho một chữ cũng được." Thái giám cười nói: "Đã thế thì bỏ chữ 'hậu' đi, chỉ làm 'sinh khả úy yên' thôi."

 Lễ thường

 Một nội tướng (hoạn quan trong cung) thấy người ta đi tiểu, mừng lắm, gọi người ấy lại cho xem. Người ấy cởi quần, thấy cái của ấy còn đang ngóc lên ngọ nguậy, hoạn quan vỗ tay cười lớn: "Con ngoan của ta, gặp công công (cách gọi hoạn quan) chỉ cần làm lễ thường thôi." (ví cái ngọ nguậy như đang vái chào.)

 Đọc bản hặc tội

 Một võ quan ở Liêu Đông vốn không biết chữ. Một hôm bị người dâng sớ hặc tội, sai người đọc bản hặc cho nghe, trong đó có câu: "...đáng phải cách chức, trả về vệ sở giả dã." Ông ta khóc lớn: "'Cách chức trả về vệ sở' còn là chuyện nhỏ, chứ hai chữ 'giả dã' này thì làm sao chịu nổi!" ("giả dã" là hư từ đặt cuối câu văn cổ, không có nghĩa gì.)

 Võ quan đi tuần đêm

 Một võ quan đi tuần đêm, gặp kẻ phạm lệnh cấm đi đêm, người ấy tự xưng là học trò đi hội văn (họp nhau làm văn) về muộn. Võ quan nói: "Đã là học trò thì ta khảo thử mày." Học trò xin đề, võ quan nghĩ mãi không ra, quát: "Phúc cho mày, đêm nay may mà không có đề."

 Đích bắn giúp trận

 Một võ quan ra trận sắp thua, bỗng có thần binh đến giúp, lại thành đại thắng. Quan dập đầu xin hỏi tên thần, thần nói: "Ta là cái đích bắn." Quan nói: "Tiểu tướng có đức gì mà dám phiền thần Đích bắn đến cứu?" Thần đáp: "Cảm ơn ngươi ngày thường ở trường tập, chưa từng có một mũi tên nào làm ta bị thương."

 Nhà tiến sĩ

 Một người là em trai của bậc có danh vị, hoành hành ở làng, kẻ thù mắng: "Anh mày đỗ hoàng giáp (đỗ trên bảng vàng ở kỳ thi tiến sĩ), can gì đến mày mà ngang ngược thế?" Hắn đáp: "Mày không thấy trên tấm biển viết 'Tiến sĩ đệ' đấy à?" (chữ "đệ" trên biển nghĩa là "nhà", nhà của tiến sĩ, nhưng đọc giống chữ "đệ" nghĩa là "em".)

 Cập đệ

 Một cử tử (người đi thi) lên kinh dự thi, đầy tớ gánh hành lý theo sau. Đi đến chỗ đồng không, bỗng gió lớn nổi lên, thổi cái khăn đội đầu (khăn của nho sinh) trên gánh rơi xuống. Đầy tớ kêu to: "Rơi xuống đất rồi!" (câu này đọc giống "thi trượt".) Chủ trong lòng không vui, dặn: "Từ nay đừng nói 'rơi xuống đất', chỉ nói 'cập đệ' (thi đỗ)." Đầy tớ vâng lời, buộc hành lý cho chặt, nói: "Bây giờ dù ông có đi lên tận trời, cũng chẳng bao giờ 'cập đệ' nữa đâu." (ý nó là chẳng rơi nữa, nhưng thành ra nói "chẳng bao giờ đỗ".)

 Thơ giễu võ cử

 "Đầu đội chóp mũ hình chim sẻ bằng bạc (đồ trang sức trên mũ người đỗ võ cử), chân đi ủng đen đế trắng. Cũng đi bái chủ khảo, cũng đến lạy miếu Khổng Tử. Nhan Uyên thở dài ngao ngán, Phu tử (tức Khổng Tử) mỉm cười. Tử Lộ (Nhan Uyên, Tử Lộ đều là học trò Khổng Tử; Tử Lộ nổi tiếng dũng mãnh) giận dữ ra gặp, nói: 'Cái lũ chó ngốc (?) thế này, nếu ta cầm ba quân, cho hết đi bỏ cỏ cho ngựa ăn.'"

 Phong quân

 Có người dân buôn bán ngoài chợ được phong làm phong quân (cha của người làm quan, được triều đình ban tước hiệu theo con), lần đầu gặp quan huyện, rất lúng túng, khăng khăng không chịu ngồi ghế trên. Quan nói: "Tôi được làm đồng niên với lệnh lang (cách gọi tôn con trai người khác), theo lẽ còn phải ngồi hầu bác." Phong quân trợn mắt hỏi: "Ông cũng tuổi Tuất (cầm tinh con chó) à?" (ông tưởng "đồng niên" là cùng năm sinh.)

 Ông bố già

 Một người buôn bán ngoài chợ được phong tước, lần đầu gặp quan huyện; quan vì ông nhiều tuổi nên gọi là "lão tiên". Ông ta giận dỗi về nhà, con hỏi vì sao, ông nói: "Quan khinh ta quá. Hắn phải gọi ta là 'lão tiên sinh' (ông tiên sinh già, tiếng tôn xưng) mới phải, lại nói kiểu bỏ lửng chữ cuối, gọi cái gì mà 'lão tiên', rõ là khinh bạc. Ta gọi lại cũng chẳng chịu thiệt." Con hỏi ông gọi thế nào, ông đáp: "Ta vốn phải gọi hắn là 'lão phụ mẫu' (cách dân gọi quan huyện, nghĩa là cha mẹ của dân), nay ta cũng cắt bớt chữ cuối, chỉ gọi hắn là 'lão phụ' (ông bố già)."

 Vừa là công tử vừa là phong quân

 Có người vừa là công tử (con nhà quan) vừa là phong quân (cha của quan). Người cha đứng trước con mình thì cứ hâm mộ mãi không thôi. Người ta lạ lùng hỏi vì sao, ông đáp: "Cha của mày đã hơn cha của tao, con của mày lại hơn con của tao."

 Đưa cha đi học

 Một người hỏi: "Làm công tử với làm phong quân, cái nào sướng hơn?" Đáp: "Làm phong quân tuy sướng nhưng tuổi đã già rồi, chỉ có làm công tử lúc còn trẻ là sướng nhất." Người kia vội vã bỏ đi, người ta đuổi theo hỏi vì sao, hắn đáp: "Đi mua sách, để còn đưa cha tôi đi học."

 Thơ tặng người nạp túc

 Bài thơ tặng người nạp túc (bỏ tiền thóc ra mua danh vị giám sinh) rằng: "Mua được chiếc 'xe da' cắt cao (?) (xe da: chữ trong sách Mạnh Tử, câu 'xe da ba trăm cỗ', ngầm chỉ số tiền ba trăm lạng bỏ ra mua danh). Trước cửa sổ Chu Tử đầy bụng bao (Chu Tử tức Chu Đôn Di, để cỏ mọc trước cửa sổ không cắt; ngầm chê trong bụng toàn cỏ, không có chữ). Có ngày nếu gặp cao tằng tổ (ông sơ, ông cố, ông nội; trong sách lễ, sau mấy chữ này là chữ 'khảo', ngầm chỉ ngày gặp kỳ thi khảo). Rực rỡ thay cái ấy, chẳng có mảy may (câu Luận ngữ 'rực rỡ thay văn chương', ngầm nói văn chương chẳng có chút nào)."

 Thi ở Quốc tử giám

 Một giám sinh (học trò Quốc tử giám, trường học cao nhất của triều đình; nhiều người có danh này nhờ bỏ tiền ra mua) đi qua cổng Quốc học, nghe nói Tế tửu (quan đứng đầu Quốc tử giám) đang nổi giận trị tội hai học trò, bèn hỏi người gác cổng: "Thế là đánh chăng? Phạt chăng? Hay gông xiềng chăng?" Đáp: "Ra đề bắt làm văn." Giám sinh liền phật ý nói: "Ối, tội đâu đến nỗi thế."

 Ngồi giám

 Vợ một giám sinh nhiều lần khuyên chồng đọc sách, nhân đó ông ta đến ở trọ trong chùa. Vốn không có hòm sách, bèn thuê phu khuân vác dùng gánh sọt gánh sách đi trước. Giữa đường phu mệt quá, ngồi luôn lên gánh. Vừa lúc giám sinh đến, nghe người bên cạnh nói phu đang ngồi lên bộ "Thông giám" (bộ sử lớn Tư trị thông giám), ông ta giận mắng phu. Phu xin lỗi: "Con vì không biết chữ nên nhất thời ngồi lên 'giám', xin đừng trách, đừng trách." ("ngồi giám" đồng âm với "ngồi tù", và cũng là cách nói "làm giám sinh".)

 Không lên kinh

 Một giám sinh lấy vợ lẽ, gọi là Kinh tỷ (chị Kinh), vợ cả ghen lắm. Mỗi khi chồng sang chỗ vợ lẽ, phải bảo: "Lên kinh đây." Một hôm ông định "lên kinh", vợ cả nói: "Hãy ở cửa ải này nộp thuế lụa đã." (ví như người buôn lên kinh phải qua cửa ải nộp thuế hàng; ý vợ cả đòi chồng ân ái với mình trước.) Xong việc, vợ cả nói: "Bây giờ sao không lên kinh đi!" Giám sinh nói: "Đến một chút hàng nhung cũng chẳng còn trong bụng, lên kinh làm gì nữa!"

 Cắn rìa bạc

 Một gã nghèo gặp giám sinh giữa đường, bỗng ôm chầm lấy, cắn vào tai một cái. Giám sinh kinh hãi hỏi vì sao, hắn đáp: "Tôi nghèo khổ cùng cực rồi, thấy thỏi bạc lớn, sao lại không cắn ít rìa bạc mà tiêu." (rìa bạc: phần mép thừa trên thỏi bạc đúc; giám sinh mua danh bằng nhiều bạc nên bị ví như thỏi bạc lớn.)

 Vào trường thi

 Một giám sinh đi thi cho có lệ, vừa ra khỏi trường, gặp một người quen vái chào, người ấy vái luôn cả đống phân lợn bên đường. Giám sinh hỏi: "Cái vật thối này, vái nó làm gì?" Đáp: "Nó thối thì thối thật, nhưng cũng từ 'đại trường' mà ra." ("đại trường" nghĩa là ruột già, đọc giống "trường lớn", tức trường thi.)

 Sách thấp

 Một nho sinh thuê phòng nhà chùa để đọc sách, ngày nào cũng đi chơi, quá trưa mới về phòng, gọi tiểu đồng lấy sách ra. Tiểu đồng đưa bộ "Văn tuyển" (tuyển tập văn chương nổi tiếng), ông xem rồi nói: "Thấp." Đưa bộ "Hán thư" (sách sử đời Hán), xem rồi nói: "Thấp." Lại đưa bộ "Sử ký" (bộ sử lớn của Tư Mã Thiên), xem rồi nói: "Thấp." Nhà sư rất lấy làm lạ, nói: "Ba bộ sách này, thuộc một bộ đã đủ gọi là học rộng, sao đều chê thấp?" Nho sinh nói: "Tôi muốn ngủ, lấy sách làm gối thôi."

 Bà Giám sinh

 Một giám sinh đến miếu Thành hoàng (thần giữ thành), bên cạnh có án thờ thần Giám sinh (thần coi việc sinh đẻ), có tạc tượng Giám sinh nương nương (bà mụ coi việc sinh nở). Về nhà bảo vợ: "Hóa ra giám sinh bọn tôi tôn quý đến thế, đến tượng của bà cũng đã được tạc sẵn trong miếu Thành hoàng từ lâu rồi."

 Giám sinh tự cao

 Một giám sinh ở thành và một giám sinh ở quê, ai cũng muốn tranh mình lớn hơn. Giám sinh thành chê: "Bọn tôi thấy nhiều biết rộng, người nhà quê các anh hẹp hòi, ít hiểu biết." Hai người cãi nhau mãi không thôi, bèn cùng ra phố lớn, mỗi người tỏ sở trường của mình.

 Đến cửa một dinh thự lớn, trên biển đề ba chữ "Đại trung thừa" (danh hiệu tôn xưng quan Tuần phủ, đứng đầu một tỉnh), giám sinh thành đọc ngược, chỉ vào nói: "Đây chẳng phải là 'thành trung đại' (trong thành là lớn) đó sao? Một bằng chứng đấy." (chữ "thừa" đọc gần giống chữ "thành".)

 Lại đến một ngôi nhà, biển đề "Đại lý khanh" (quan đứng đầu tòa Đại lý, nơi xét xử án lớn), giám sinh quê nhận chữ "khanh" thành chữ "hương" (làng quê), cũng vội đọc ngược, chỉ vào nói: "Đây là 'hương lý đại' (ở quê là lớn) rồi." Hai người vẫn chẳng phân cao thấp.

 Lại đến cửa một ngôi chùa, trên đề "Đại sĩ các" (gác thờ Đại sĩ, tức Bồ Tát Quan Âm), hai người bình tâm hòa giải, nói: "Hóa ra 'các sĩ đại'." (đọc ngược lại thành "các tự đại", nghĩa là ai nấy đều tự cho mình lớn.)

 Đánh đinh

 Một người đến nhà chứa "đánh đinh" (tiếng lóng chỉ việc ăn nằm; chữ "đinh" cũng là "suất đinh", tức người phải chịu thuế thân và lao dịch) xong, cô kỹ nữ kéo lại đòi tiền, hắn đáp: "Ta là sinh viên (người đã đỗ vào học ở trường huyện, tức tú tài), theo phép tổ tông được miễn đinh (miễn thuế thân và lao dịch)." Lát sau lại có một người đến, cũng làm như thế. Kỹ nữ hỏi: "Vì sao?" Đáp: "Ta là giám sinh." Kỹ nữ hỏi: "Giám sinh thì sao?" Người ấy nói: "Lại không biết giám sinh xưa nay vẫn là 'bạch đinh' à?" (bạch đinh: dân thường không có học vị; ở đây cũng hiểu là "đánh đinh không mất tiền".)

 Giám sinh họ Vương

 Một giám sinh họ Vương, bỏ thêm tiền mua được chức tri huyện, đến nhậm chức. Lần đầu xuống trường học, học trò áo xanh (cách gọi học trò) dâng sách lên giảng, gặp chương "dắt bò" (chương trong sách Mạnh Tử, kể chuyện vua nước Tề thấy người dắt bò đi giết để tế). Đang lúc giảng đọc, ông chợt hỏi: "Cái ông 'Vương kiến chi' này là ai?" (câu trong sách vốn nghĩa là "nhà vua thấy nó"; ông tưởng là tên người họ Vương.) Học trò đáp: "Đó là anh của ông Vương Tụng Chi." Lại hỏi: "Thế ông 'Vương viết nhiên' là ai?" (vốn nghĩa là "nhà vua nói: phải".) Đáp: "Đó là em của ông Vương Viết Tẩu." (câu đầu sách Mạnh Tử là "Vương viết tẩu", nghĩa là "nhà vua nói: ông lão…") Ông nói: "Hay lắm. Mừng thay cả một nhà họ Vương ta đều có tên trong sách."

 Không biết mình

 Có một giám sinh mặc áo rộng, đội mũ tròn, soi mình trong gương đứng, đắc ý lắm. Chỉ vào gương bảo vợ: "Bà xem trong gương là ai?" Vợ nói: "Đồ rùa thối (tiếng chửi)! Uổng cho ông làm giám sinh, đến 'tự' cũng không biết." ("tự" nghĩa là "mình", đọc giống "tự" nghĩa là "chữ", ý chê ông không biết chữ.)

 Giám sinh bái cha

 Một người theo lệ bỏ tiền vào Quốc tử giám, dặn người nhà sửa danh thiếp để đi bái lão tướng công (ông cụ trong nhà, tức cha mình). Đầy tớ nói: "Cha con với nhau sao lại dùng thiếp, e bị người ta bàn tán." Giám sinh nói: "Không phải thế. Hôm nay là ngày đầu tiên ta bước vào đường công danh, khách khác đều đi bái, lẽ nào cha ruột lại không bái?" Đầy tớ hỏi: "Dùng cách xưng hô nào?" Giám sinh ngẫm nghĩ rồi nói: "Viết 'quyến thị giáo sinh' đi." (cách tự xưng trên thiếp với người họ hàng thông gia, nghĩa là "kẻ bà con xin hầu học").

 Cha thấy thiếp, giận mắng. Giám sinh nói: "Cách xưng hô con cân nhắc rất xác đáng, tại cha không hiểu đó thôi. Cha con là ruột thịt cùng một gốc, nên đặt chữ 'quyến' (bà con). 'Thị' (hầu) là cha ngồi con đứng hầu. 'Giáo' (dạy) là từ nhỏ cha đã mời thầy dạy dỗ. 'Sinh' là cha mẹ sinh ra con." Cha càng giận hơn, mắng là đồ không thông. Giám sinh bảo đầy tớ: "Chắc là chê ta xưng hô ngông quá, ngươi đi đổi lại thiếp 'vãn sinh' (kẻ hậu bối) đi."

 Không đáng nửa chữ

 Vợ một giám sinh cho rằng chồng hẹp hòi ít hiểu biết, khuyên chồng đọc sách. Ông hỏi: "Đọc sách có gì hay?" Vợ nói: "Một chữ đáng ngàn vàng, sao lại vô ích?" Giám sinh đáp: "Chẳng lẽ cái thân tôi đây không đáng nổi nửa chữ?"

 Mượn thuyền tán thuốc

 Một giám sinh lúc sắp chết bảo vợ: "Tôi cả đời kiếm được bộ áo mũ này, chết rồi nhất định phải mặc cho tôi mà khâm liệm." Vợ vâng lời. Chết rồi, mặc áo, đi ủng xong, chỉ có cái mũ tròn nghiêng bên này lệch bên kia, khó đội. Vợ khóc: "Trời ơi, đến một cái mũ cũng không có phúc mà đội." Giám sinh hồi hồn lại, mở mắt bảo vợ: "Nhất định phải đội." Vợ nói: "Không phải không muốn đội, chỉ tiếc là gối không vững." Giám sinh nói: "Nhà ông thầy thuốc trước cửa có cái thuyền tán thuốc (máng gỗ hình chiếc thuyền, có bánh xe lăn để nghiền thuốc), mượn về mà làm gối."

 Kho trai giới

 Một giám sinh họ Tề, nhà rất giàu nhưng không biết chữ. Một hôm, quan tri phủ ra phiếu lệnh lấy hai con gà, một con thỏ. Lính lệ cũng không biết chữ trong phiếu, nhờ Tề giám sinh xem. Giám sinh nói: "Đòi gà hai con, miễn một con." (chữ "thỏ" trông giống chữ "miễn".) Lính lệ chỉ mua một con gà về nộp. Quan thái thú (tức tri phủ) giận nói: "Phiếu ghi lấy hai con gà, một con thỏ, sao chỉ nộp một con gà?" Lính lệ đem chuyện giám sinh thưa lại, thái thú bèn bắt giám sinh đến hỏi.

 Lúc ấy thái thú đang bận việc công, tạm giam giám sinh vào kho trai giới (gian nhà quan dùng để ăn chay, giữ mình thanh sạch trước khi tế lễ), chờ tra hỏi. Giám sinh vào kho, thấy trên bia có hai chữ "Trai giới", nhận ra là tên cha mình "Tề Thành" (vì hai chữ ấy trông giống nhau), trợn mắt kinh ngạc, khóc nức nở không thôi. Người ta hỏi vì sao, ông đáp: "Linh vị của cha tôi, ai lập ở đây thế này? Nhìn vật mà thương cảm, sao không khóc được."

 Phụ lệ

 Một tú tài sợ thi nên theo lệ bỏ tiền ra mua danh. Ngày thi ở công đường, đến tối vẫn không viết thành bài. Bèn viết chữ to lên mặt quyển rằng: "Chính vì như thế, cho nên như thế. Nếu muốn như thế, sao phải khổ như thế." Quan xem thấy, cười nói: "Viết được bốn câu này ra, rốt cuộc vẫn chỉ là một kẻ 'phụ lệ'." (phụ lệ: người được vào học nhờ bỏ tiền theo lệ, không phải do thi đỗ.)

 Chua và thối

 Hổ con nói với hổ già: "Hôm nay ra khỏi núi, vồ được một người, ăn thấy mùi vị rất lạ, nửa trên chua, nửa dưới thối, rốt cuộc không biết là hạng người gì." Hổ già nói: "Đó ắt là tú tài bỏ tiền mua danh giám sinh." (tú tài thường bị chê là "chua", tức hủ lậu; giám sinh mua danh bị chê là "thối".)

 Bắt chước chữ "chế"

 Một nho sinh thấy có người đưa thiếp xưng "chế sinh" (cách tự xưng của người đang để tang cha mẹ), rất khen chữ "chế" mới lạ. Nhân dịp gửi một bức thư đi xa, liền bắt chước dùng. Đầy tớ mang thư trả lời về, ông hỏi: "Xem thư họ nói gì?" Đầy tớ thưa: "Họ mở thư xem ngay trước mặt con, rồi hỏi: 'Lão tướng công (ông cụ nhà ta) vẫn mạnh khỏe chứ?' Lại hỏi: 'Lão an nhân (bà cụ nhà ta) khỏe chứ?' Con đáp: 'Đều bình an cả.' Họ ngẫm nghĩ hồi lâu, mỉm cười đi vào, rồi mới gửi thư trả lời." Nho sinh mừng lắm, nói: "Người ta không thể không học, chỉ một chữ dùng đúng chỗ mà cả nhà đều được hỏi han, lại thêm biết bao ân cần."

 Thiếp "xuân sinh"

 Một tài chủ (nhà giàu) không thông chữ nghĩa, nói với bạn: "Người kia kém hiểu biết lắm, sáng sớm đến thăm tôi mà lại viết thiếp 'vãn sinh'." ("vãn" nghĩa là kẻ sinh sau, nhưng cũng có nghĩa là "buổi tối".) Một giám sinh bên cạnh nói: "Thế còn chưa sai xa đâu. Như mấy hôm nay đang mùa thu đi thăm khách, có người còn viết thiếp 'xuân sinh' kia!" (thật ra là chữ "quyến sinh", người bà con thông gia; chữ "quyến" trông giống chữ "xuân" nghĩa là mùa xuân.)

 Mượn trâu

 Có người gửi thư sang mượn trâu của một phú ông. Ông đang tiếp khách, giấu chuyện mình không biết chữ, giả vờ mở thư ra xem. Rồi bảo người đưa thư: "Biết rồi, lát nữa ta tự đến."

 Khóc lân

 Khổng Tử thấy con kỳ lân (con thú lành, mình có vảy) chết, khóc mãi không thôi. Học trò bàn cách an ủi thầy, bèn xâu tiền treo khắp mình một con bò (giả làm vảy lân), thưa: "Lân sống lại rồi." Khổng Tử nhìn rồi nói: "Đây rõ ràng là một con bò quê mùa, chẳng qua có thêm mấy đồng tiền thôi."

 Bài phú "Giữa lòng sông"

 Có phú ông cùng bạn đi xa, đậu thuyền giữa sông. Nhân lên bờ dạo chơi, thấy trên vách đề ba chữ "Giang tâm phú" (bài phú "Giữa lòng sông"; phú là một thể văn), nhận nhầm chữ "phú" thành chữ "tặc" (giặc cướp), sợ hãi toan chạy trốn. Bạn hỏi vì sao, ông chỉ vào nói: "Chỗ này có giặc." Bạn nói: "Là 'phú' đấy, không phải 'tặc'." Ông nói: "Phú thì phú thật, nhưng rốt cuộc vẫn có hình dạng của giặc." ("phú" ở đây đọc giống "phú" là giàu có, ý nói kẻ giàu cũng có dáng kẻ cướp.)

 Ăn bánh sữa

 Phú ông bàn với một người rằng trẻ con phần nhiều giống vú nuôi, vì bú sữa của vú nên khí chất thấm sang nhau. Người kia nói với phú ông: "Nếu thế thì chắc ông từ nhỏ lớn lên nhờ ăn bánh sữa (bánh làm từ sữa bò, sữa dê)."

 Không muốn giàu

 Một con ma lúc đầu thai, Diêm vương (vua cõi âm) xử cho làm người giàu. Ma nói: "Tôi không muốn giàu. Chỉ cầu một đời cơm áo không thiếu, không dính thị phi, đốt nén hương thơm, uống chén trà đắng, nhàn nhã qua ngày là đủ." Diêm vương nói: "Muốn bạc thì ta cho thêm mấy vạn lạng nữa, còn cái phúc nhàn nhã thanh thản thế này thì không cho ngươi hưởng đâu."

 Tháp chữ "khương"

 Một phú ông hỏi chữ "khương" (gừng) viết thế nào, người ta bảo: trên là bộ thảo (bộ cỏ), dưới là một nét chữ nhất, rồi chữ điền, lại chữ nhất, lại chữ điền, lại chữ nhất. Ông ta viết bộ thảo, rồi chữ "nhất" kiểu viết kép (lối viết chữ số nhiều nét để ghi sổ sách), chữ điền, chữ "nhất" kép, chữ điền, chữ "nhất" kép. Viết xong ngắm nghía, chửi: "Đồ trời đánh, sao lại lừa ta! Rõ ràng là trêu ta, bắt ta dựng thành một tòa bảo tháp."

 Chữa bạc nuốt vào bụng

 Một phú ông ngậm bạc trong miệng, lỡ nuốt vào bụng, đau lắm, mời thầy thuốc đến chữa. Thầy thuốc nói: "Không khó, trước hết mua một bộ bài lá, đốt thành tro mà nuốt, rồi dùng viên ngải cứu đốt hơ vào rốn, bạc tự khắc ra." Ông hỏi cớ sao, thầy thuốc nói: "Bên ngoài dùng lửa đốt, bên trong có kẻ cướp đánh cướp (bài lá thời ấy in hình các tay hảo hán, giặc cướp), sợ gì bạc của ông không chịu ra!"

 Điền chủ thấy gà

 Một nhà giàu có mấy mẫu ruộng thừa, cho Trương Tam thuê cày, mỗi mẫu đòi một con gà. Trương Tam giấu gà sau lưng, điền chủ bèn ngâm nga: "Ruộng này không cho Trương Tam cày." Trương Tam vội đưa gà ra, điền chủ lại ngâm: "Không cho Trương Tam thì cho ai?" Trương Tam hỏi: "Lúc đầu không cho tôi, sau lại cho tôi, là sao?" Điền chủ nói: "Lúc đầu là lời nói 'vô kê' (thành ngữ nghĩa là không có căn cứ, đọc giống 'không có gà'), sau là 'kiến cơ nhi tác' (thành ngữ nghĩa là thấy thời cơ mà làm, đọc giống 'thấy gà mà làm')."

 Giảng giải

 Có người họ Lý giàu xổi mà kiêu ngạo, có người giễu rằng: Một đứa trẻ đọc câu đầu sách "Bách gia tính" (sách dạy trẻ các dòng họ, câu đầu là "Triệu Tiền Tôn Lý"), xin thầy giảng. Thầy nói: "Triệu là chữ 'triệu' trong 'tinh triệu' (người đất Ngô gọi kẻ ngớ ngẩn là 'triệu'), Tiền là chữ 'tiền' trong 'có tiền đồng', Tôn là chữ 'tôn' trong 'con khỉ con', Lý là chữ 'Lý' trong 'họ Trương họ Lý'." Trẻ lại hỏi: "Đọc ngược lại có giảng được không?" Thầy nói: "Cũng được." Trẻ hỏi: "Giảng thế nào?" Thầy nói: "Chẳng qua là thằng khỉ con họ Lý, có được mấy đồng tiền thối, nhất thời liền ngớ ngẩn hẳn lên."

 Dạy con

 Con trai phú ông không biết chữ, người ta khuyên mời thầy về dạy. Trước học chữ "nhất" (một) là một nét, rồi chữ "nhị" (hai) là hai nét, rồi chữ "tam" (ba) là ba nét. Đứa con liền vui vẻ vứt bút, thưa với cha: "Con đã hiểu hết nghĩa chữ rồi, cần gì thầy nữa?" Cha mừng, bèn cảm ơn cho thầy về. Một hôm, cha muốn mời một người họ Vạn (vạn nghĩa là mười nghìn) đến uống rượu, sai con sáng sớm dậy viết thiếp mời, đến trưa vẫn chưa thấy viết xong. Cha đến hỏi, con bực bội than: "Họ cũng nhiều lắm, sao cứ phải họ Vạn. Từ sáng đến giờ mới vạch được năm trăm nét thôi!"

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video