Thiên 40 — Phù thũng khi có thai

 Phù thũng khi mang thai (nhâm thần phù thũng: người có thai bị sưng phù), bài thứ bốn mươi

 Có người phụ nữ mang thai đến tháng thứ năm thì chân tay, thân mình mỏi mệt rã rời, ăn uống không thấy ngon. Lúc đầu hai bàn chân sưng trước, dần dần cả người, cả đầu và mặt đều sưng. Người ta cho là do thấp khí (khí ẩm thấp, một loại tác nhân gây bệnh làm nước đọng lại trong cơ thể) gây ra, đâu biết rằng đó là do khí của tỳ và phế bị hư. Tỳ (theo Đông y là tạng lo tiêu hoá, hấp thu thức ăn và giữ máu đi đúng đường) và phế (theo Đông y là tạng phổi, chủ về khí của toàn thân) đều yếu thì gọi là khí hư (khí trong cơ thể thiếu, yếu).

 Khi mang thai tuy có thuyết dưỡng thai theo từng tháng (thuyết cho rằng mỗi tháng của thai kỳ có một đường kinh mạch riêng lo nuôi thai), nhưng thật ra không nên câu nệ vào số tháng. Tóm lại phải lấy việc kiện tỳ (làm mạnh tạng tỳ) và bổ phế (bồi bổ tạng phế) làm nguyên tắc chính. Bởi vì tỳ thống huyết (tỳ quản lý, giữ cho máu vận hành đúng đường), phế chủ khí (phế làm chủ khí của toàn thân). Thai không có máu thì không được nuôi dưỡng, không có khí thì không sinh trưởng được. Tỳ mạnh thì máu dồi dào mà nuôi được thai. Phế trong sạch thì khí dồi dào mà sinh được con.

 Nếu phế suy thì khí yếu, khí yếu thì không đưa khí ra đến da được. Tỳ hư thì máu ít, máu ít thì không đưa máu đến chân tay, thân thể được. Khí và huyết đều hư, tỳ và phế không làm tròn chức năng. Vì thế thức ăn khó tiêu, tinh vi (chất tinh tuý bổ dưỡng lấy từ thức ăn) không chuyển hoá được. Tất yếu sẽ đến chỗ khí huyết hạ hãm (khí và máu sa xuống dưới), không nâng lên được. Thấp tà (khí ẩm thấp gây bệnh) liền thừa chỗ hư yếu ấy mà xâm vào, tích tụ lại thành chứng phù thũng (sưng phù). Như vậy chẳng phải là do khí huyết của tỳ và phế bị hư mà ra hay sao?

 Cách chữa là nên bổ máu cho tỳ và bổ khí cho phế, không cần trừ thấp mà thấp tự nhiên không có lý gì không hết. Bài thuốc dùng là Gia giảm Bổ trung ích khí thang (bài thuốc "bồi bổ trung tiêu, tăng thêm khí" có thêm bớt vị; trung tiêu là phần giữa cơ thể, chủ yếu là tỳ và vị).

 Riêng vị bạch truật (một vị thuốc bổ tỳ, kiện tỳ), nay người ta phần nhiều lấy thương truật (một loại củ cùng họ, tính ráo mạnh, dùng để trừ thấp) để thay thế. So với bạch truật thì loại giả lại càng nhiều hơn. Bạch truật giúp giữ thai, còn thương truật thì làm sẩy thai, người dùng phải xem xét kỹ. Nếu sợ thuốc giả thì dùng bạch biển đậu (hạt đậu ván trắng) và sơn dược (củ hoài sơn) thay vào thì ổn thoả hơn.

 Nhân sâm (năm tiền; "tiền" là đơn vị cân thời xưa, khoảng 3,7 gam), hoàng kỳ (ba tiền, dùng sống, không qua sao tẩm), sài hồ (một tiền), cam thảo (một phân; "phân" bằng một phần mười tiền), đương quy (ba tiền, rửa bằng rượu), bạch thược (năm tiền, sao với đất), phục linh (một lạng; "lạng" bằng mười tiền), thăng ma (ba phân), trần bì (ba phân; vỏ quýt để lâu năm).

 Sắc với nước mà uống, uống bốn thang thì khỏi, uống mười thang thì không tái phát nữa. Bài Bổ trung ích khí thang được lập ra vốn là để thăng đề (nâng khí lên) khí của tỳ và phế. Nhìn qua thì có vẻ như chỉ bổ khí mà không bổ máu. Nhưng máu không có khí thì không sinh ra được, cho nên bổ khí cũng chính là cách để sinh máu. Xem bài Đương quy bổ huyết thang (bài thuốc bổ máu có vị đương quy) dùng hoàng kỳ làm vị quân (vị thuốc chủ chốt, giữ vai trò chính trong bài thuốc) thì điều này càng rõ ràng.

 Huống chi thấp khí thừa lúc tỳ và phế hư mà xâm phạm, thì chưa tiện bổ máu thật mạnh, vì sợ phần âm (máu và thấp đều thuộc âm) quá thịnh mà lại kéo thêm thấp là thứ thuộc âm vào. Chỉ bổ khí và dùng thêm các vị thuốc lợi thấp (giúp thải nước, trừ ẩm thấp) để hỗ trợ, thì khí được nâng lên mà nước lại càng dễ tan, máu cũng theo đó mà sinh ra.

 Vậy thì tại sao lại dùng phục linh nhiều đến một lạng, như thế chẳng gần như lấy việc lợi thấp làm chính sao? Than ôi! Chứng thấp mà không lấy vị này làm quân thì còn lấy vị nào làm quân nữa? Huống chi dùng nhiều phục linh trong bài thuốc bổ khí, tuy gọi là thấm thấp (làm cho nước ẩm thấm ra, thải ra ngoài), nhưng vẫn mang ý kiện tỳ và làm trong sạch phế. Vả lại phàm các vị thuốc lợi thủy (lợi tiểu, thải nước) phần nhiều đều làm hao khí. Nhưng phục linh khi phối hợp với nhân sâm và bạch truật thì thực ra phần bổ nhiều hơn phần thải nước. Cho nên dùng nhiều phục linh vừa để tách trừ thấp tà, cũng chính là để bổ khí huyết vậy.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video