Nữ khoa (môn chữa bệnh phụ nữ), quyển hạ
Mục 39: Nhâm thần ác trở (chứng nghén nặng khi có thai: buồn nôn, nôn mửa, sợ ăn)
Người phụ nữ sau khi có thai thì buồn nôn, nôn mửa, thèm của chua để đỡ khát, thấy thức ăn là ghê sợ, mệt mỏi chỉ muốn nằm. Ai cũng bảo đó là chứng nhâm thần ác trở, nhưng nào ai biết đó là do can huyết (máu do tạng can, tức gan theo Đông y, tàng chứa và điều hoà) quá khô ráo. Phụ nữ thụ thai vốn nhờ thận khí (sức hoạt động của tạng thận, gốc của sinh sản và sinh lực) mạnh. Thận mạnh nên mới giữ được tinh để thụ thai.
Nhưng khi thận đã nhận tinh mà thành thai, thì thận thủy (phần âm dịch, tinh chất nuôi dưỡng do thận giữ) dồn vào nuôi thai, không còn rảnh để chuyển hoá, tưới nhuận cho ngũ tạng (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận). Mà can là con của thận (theo ngũ hành, thận thuộc thủy, can thuộc mộc, nước sinh cây nên thận là mẹ, can là con). Ngày ngày can nhờ hút khí của mẹ mà được thư thái. Chỉ một ngày thiếu tân dịch (các chất dịch nuôi dưỡng cơ thể) nuôi dưỡng là can khí đã thúc ép đòi hỏi. Thận thủy không đáp ứng được thì can càng gấp gáp. Can gấp gáp thì hỏa (nhiệt trong cơ thể) động mà nghịch lên. Can khí đã nghịch lên nên mới sinh ra chứng nôn mửa, buồn nôn.
Nôn mửa dù không đến mức quá nặng, nhưng làm tổn thương khí thì vẫn như nhau. Khí đã bị tổn thương thì can huyết càng hao. Người đời dùng bài Tứ vật thang (bài thuốc bổ máu cơ bản gồm bốn vị: thục địa, đương quy, bạch thược, xuyên khung) để chữa các chứng trước khi sinh, chính vì nó sinh được máu cho can. Bổ can để sinh huyết thì không phải là không tốt, nhưng chỉ biết sinh huyết mà không biết sinh khí thì tỳ vị (hệ tiêu hoá theo Đông y) suy yếu, không chịu nổi nôn mửa luôn. Lại (?) e rằng khí đã suy hư thì huyết khó mà sinh ra được. Cho nên trong khi bình can (làm dịu, hạ can khí nghịch lên), bổ huyết, cần thêm các vị kiện tỳ khai vị (làm mạnh tỳ, giúp dạ dày ăn được) để sinh dương khí (khí ấm, sức vận hoạt của cơ thể). Như thế khí mới sinh ra huyết được, lại càng có lợi cho thai khí (sức sống, sự yên ổn của thai).
Có người ngờ rằng khí đang nghịch mà lại dùng thuốc bổ khí, chẳng phải càng giúp cho khí nghịch thêm sao? Không biết rằng ở chứng ác trở khi có thai, khí nghịch không nặng, hơn nữa là nghịch do hư, chứ không phải nghịch do tà khí (yếu tố gây bệnh từ ngoài vào hoặc ứ trệ bên trong). Nghịch do tà thì giúp khí lên sẽ làm nghịch tăng; nghịch do hư thì bổ khí sẽ làm khí nghịch quay về thuận. Huống chi bổ khí trong lúc bổ huyết thì âm (phần huyết, dịch) đủ để chế ngự dương (phần khí, hỏa), lo gì làm tăng khí nghịch nữa? Nên dùng bài Thuận can ích khí thang (thang thuốc làm thuận can, bổ khí).
Cũng có trường hợp can khí uất kết, khí bị ngưng trệ, ngực và vùng dưới ngực đầy tức khó chịu, thấy thức ăn thì không ghê sợ nhưng không ăn được nhiều. Tuy đang có thai nhưng đó không phải chứng ác trở, nên phân biệt mà chữa; phía sau có phương thuốc riêng.
(Lời ghi chú:) Phương thuốc rất hiệu nghiệm, nhưng tô tử (hạt tía tô) một lạng, ngờ là nhầm từ một tiền. Song người sinh vào thời thượng nguyên đầu triều (theo phép tam nguyên, mỗi chu kỳ 180 năm chia ba nguyên thượng, trung, hạ, mỗi nguyên 60 năm; người ta cho rằng người sinh vào thượng nguyên có thể chất khoẻ hơn) có bẩm chất (thể chất trời sinh) cường tráng nhất, có lẽ không dùng một lạng thì không có hiệu quả. Nay đang thời hạ nguyên, dùng một tiền là được, tuyệt đối không được dùng một lạng.
Bài Sơ can hóa trệ thang (thang thuốc làm thông khí can, tiêu chỗ ngưng trệ, dùng cho chứng ở mục trên): toàn đương quy, rửa bằng rượu, sáu tiền; hàng thược (bạch thược vùng Hàng Châu) sao rượu, ba tiền; đảng sâm, bỏ phần cuống đầu rễ, ba tiền; bạch biển đậu (đậu ván trắng), bỏ vỏ, bốn tiền; vân linh (phục linh vùng Vân Nam), hai tiền; hương phụ (củ gấu) sao cháy sém, hai tiền; sa nhân, sao rồi nghiền, một tiền rưỡi; điều cầm (hoàng cầm loại rễ non chắc ruột) sao cháy sém, tám phân; thần khúc (?) (men thuốc giúp tiêu hoá), sao cháy sém, một tiền rưỡi; quảng bì (vỏ quýt vùng Quảng Đông), tám phân; bạc hà, sáu phân; cam thảo, năm phân. Sắc với nước mà uống.
(Bài Thuận can ích khí thang:) Nhân sâm (một lạng), đương quy (một lạng, rửa bằng rượu), tô tử (một lạng, sao rồi nghiền), bạch truật (ba tiền, sao với đất), phục linh (hai tiền), thục địa (năm tiền, đồ chín lần), bạch thược (ba tiền, sao rượu), mạch môn (ba tiền, bỏ lõi), trần bì (vỏ quýt để lâu năm) (ba phân), sa nhân (một hạt, sao rồi nghiền), thần khúc (?) (một tiền, sao).
Sắc với nước, uống một thang thì bệnh nhẹ đi, hai thang thì yên, ba thang thì khỏi hẳn. Phương này bình can nên hết can khí nghịch, bổ thận nên dứt được can khô ráo, bổ khí nên huyết dễ sinh. Phàm các bệnh khi có thai mà kèm chút ác trở, đều dùng phương này thì không ai không yên. Phương này rất có lợi cho phụ nữ mang thai, công hiệu còn hơn cả bài Tứ vật thang.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video