Thiên 2 — Phẩm Nhất thiết Phật ngữ tâm, phần hai (quyển 2)

 Phẩm "Tâm yếu trong lời dạy của tất cả chư Phật", phần thứ hai.

 Khi ấy Đại Huệ Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát nguyện tu thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh; ma-ha-tát: bậc lớn; Đại Huệ là vị Bồ-tát đứng ra thưa hỏi trong kinh này) bạch Phật:

"Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Đức Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian kính trọng). Trong tu-đa-la (kinh điển do Phật nói), Thế Tôn dạy rằng Như Lai tạng (kho tàng tánh Phật có sẵn trong mỗi chúng sinh; "Như Lai" là một danh hiệu của Phật) có tự tánh (bản chất vốn có) trong sạch. Như Lai tạng chuyển hiện ba mươi hai tướng (ba mươi hai nét tốt đẹp đặc biệt trên thân Phật) và có mặt trong thân của tất cả chúng sinh. Nó giống như viên ngọc rất quý bị quấn trong chiếc áo dơ. Như Lai tạng thường còn, không đổi, cũng như vậy. Nó bị chiếc áo dơ là ấm, giới, nhập quấn lấy (các nhóm yếu tố cấu thành thân tâm và thế giới con người cảm nhận: năm ấm, mười tám giới, mười hai nhập). Nó bị làm dơ bởi tham muốn, giận dữ, si mê, bởi vọng tưởng (ý nghĩ sai lầm, không thật) và trần lao (phiền não, ví như bụi bặm làm tâm nhọc mệt). Đó là điều tất cả chư Phật đều giảng nói.

Bạch Thế Tôn, vì sao Ngài lại nói giống như ngoại đạo (các giáo phái ngoài Phật giáo), cho rằng có Như Lai tạng, tức là nói có ngã (một cái "tôi" thường còn, bất biến)? Bạch Thế Tôn, ngoại đạo cũng nói có một đấng tạo tác thường còn, lìa khỏi cầu-na (các thuộc tính, phẩm chất của sự vật, theo triết học Ấn Độ), trùm khắp mọi nơi và không bao giờ diệt. Bạch Thế Tôn, họ nói là có ngã."

 Phật bảo: "Đại Huệ, Như Lai tạng mà ta nói không giống cái ngã mà ngoại đạo nói. Đại Huệ, có khi ta nói những câu như: không (mọi vật không có thực thể riêng), vô tướng (không có hình tướng cố định), vô nguyện (không còn mong cầu), thật tế (chỗ chân thật rốt ráo), pháp tánh (bản tánh chân thật của mọi sự vật), pháp thân (thân chân thật của Phật, tức chính chân lý), Niết-bàn (cảnh giới dứt hết khổ đau, phiền não), lìa tự tánh, không sinh không diệt, xưa nay vắng lặng, tự tánh vốn là Niết-bàn. Nói những câu như thế xong, ta gọi đó là Như Lai tạng.

Kẻ phàm phu ngu sợ hãi khi nghe câu "vô ngã" (không có cái tôi thật). Để dứt nỗi sợ ấy, Như Lai, Ứng Cúng (bậc xứng đáng nhận sự cúng dường), Đẳng Chánh Giác (bậc giác ngộ chân chánh, trọn vẹn) mới nói đến pháp môn Như Lai tạng, là cảnh giới lìa vọng tưởng, không có gì cả.

Đại Huệ, các Bồ-tát ma-ha-tát ở đời sau và đời nay không nên chấp vào cái thấy cho rằng có ngã. Ví như người thợ gốm, từ một đống đất sét, dùng sức người, nước, gậy, bàn xoay, dây cùng các cách khác mà làm ra đủ thứ đồ vật. Như Lai cũng vậy. Pháp vốn vô ngã và lìa mọi tướng vọng tưởng, nhưng Như Lai dùng đủ thứ trí tuệ và phương tiện khéo léo, khi thì nói Như Lai tạng, khi thì nói vô ngã. Vì nhân duyên đó, Như Lai tạng được nói ra không giống cái ngã mà ngoại đạo nói. Đó gọi là nói Như Lai tạng.

Ta nói Như Lai tạng để mở lối dẫn dắt những ngoại đạo chấp có ngã, khiến họ lìa cái thấy vọng tưởng về một cái ngã không thật, bước vào cảnh giới ba môn giải thoát (ba cửa ngõ đưa đến giải thoát: không, vô tướng, vô nguyện), và mong họ mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn khắp, tức quả vị Phật). Vì vậy Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác mới nói như thế. Nếu không hiểu Như Lai tạng theo cách ấy thì nó sẽ giống cái ngã mà ngoại đạo nói. Cho nên, Đại Huệ, muốn lìa cái thấy của ngoại đạo thì phải nương theo Như Lai tạng vô ngã."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ (bài thơ tụng trong kinh) rằng:

 Con người, dòng nối tiếp, các ấm, các duyên và vi trần (hạt vật chất cực nhỏ), cái Thắng (bản thể nguyên thủy theo phái Số luận) và đấng Tự Tại (vị thần sáng tạo theo ngoại đạo) tạo ra —

 tất cả chỉ là vọng tưởng trong phạm vi của tâm. (Bài kệ dường như chép không đủ (?))

 Khi ấy Đại Huệ Bồ-tát ma-ha-tát nghĩ đến chúng sinh đời sau, lại thỉnh Thế Tôn: "Cúi xin Ngài nói cho chúng con về phương tiện lớn của người tu hành, để chúng con tu không gián đoạn như các Bồ-tát ma-ha-tát."

Phật bảo Đại Huệ: "Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu bốn pháp thì được phương tiện lớn của người tu hành. Bốn pháp ấy là gì? Một là khéo phân biệt những gì do tự tâm hiện ra. Hai là quán thấy sự vật bên ngoài không có thật tánh. Ba là lìa cái thấy về sinh, trụ, diệt. Bốn là đạt niềm vui an lành của tự giác thánh trí (trí tuệ của bậc thánh tự mình chứng ngộ bên trong, không nhờ người khác). Đó là bốn pháp mà Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu thì được phương tiện lớn của người tu hành.

Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khéo phân biệt những gì do tự tâm hiện ra? Là quán như thế này: ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô Sắc, tức toàn bộ thế giới mà chúng sinh luân hồi) chỉ nằm trong phạm vi của tâm. Ba cõi lìa ngã và ngã sở (cái tôi và cái của tôi), không lay động, không đến không đi. Do tập khí (thói quen, dấu vết in sâu trong tâm từ những hành động và suy nghĩ trước kia) giả dối từ vô thủy (từ thuở xa xưa không có khởi điểm) xông ướp, các thứ hình sắc và hành động trong ba cõi trói buộc con người, thân thể và của cải được dựng lên, rồi theo vọng tưởng mà hiện ra. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khéo phân biệt những gì do tự tâm hiện ra.

Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khéo quán sự vật bên ngoài không có thật tánh? Là thấy mọi sự vật như ánh nắng dợn (ảo ảnh hơi nóng trông giống mặt nước), như giấc mộng, đều do nhân là tập khí vọng tưởng giả dối từ vô thủy. Bồ-tát quán tự tánh của mọi sự vật như vậy. Bồ-tát ma-ha-tát khéo quán sự vật bên ngoài không có thật tánh như thế, đó gọi là khéo quán sự vật bên ngoài không có thật tánh.

Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khéo lìa cái thấy về sinh, trụ, diệt? Là thấy mọi sự vật như huyễn, như mộng. Chúng không sinh ra từ chính nó, từ cái khác, hay từ cả hai. Chúng chỉ tùy theo phạm vi của tự tâm mà hiện ra, nên Bồ-tát thấy sự vật bên ngoài không có thật tánh. Bồ-tát thấy thức không sinh và các duyên không tích tụ, thấy mọi thứ đều do duyên vọng tưởng mà sinh. Trong ba cõi, mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) bên trong và bên ngoài đều không thể nắm bắt. Khi thấy được sự lìa tự tánh thì mọi cái thấy về sinh đều diệt. Bồ-tát biết tự tánh các pháp như huyễn, và đạt vô sanh pháp nhẫn (sự thấu hiểu và an trụ vững chắc vào chân lý rằng mọi pháp vốn không thật có sinh, có diệt). Đạt vô sanh pháp nhẫn rồi thì lìa cái thấy về sinh, trụ, diệt. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khéo phân biệt và lìa cái thấy về sinh, trụ, diệt.

Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát đạt niềm vui an lành của tự giác thánh trí? Là đạt vô sanh pháp nhẫn, trụ ở Bồ-tát địa thứ tám (địa: các bậc tu chứng của Bồ-tát, có mười bậc; bậc thứ tám là Bất Động địa). Khi đó Bồ-tát lìa được tâm, ý và ý thức (các tầng hoạt động của tâm: tâm là tạng thức chứa hạt giống của mọi việc, ý là thức chấp có ngã, ý thức là thức phân biệt), lìa năm pháp (danh, tướng, vọng tưởng, chánh trí, như như), lìa các tự tánh (ba cách hiện hữu của sự vật: do vọng tưởng chấp mà có, do duyên mà khởi, và chân thật trọn vẹn) và tướng hai vô ngã (con người không có ngã thật, các pháp không có tự tánh thật). Bồ-tát đạt được ý sanh thân (thân do ý sinh ra, đi lại tự do như ý nghĩ)."

 Đại Huệ hỏi: "Bạch Thế Tôn, ý sanh thân là do nhân duyên gì?"

Phật bảo Đại Huệ: "Gọi là ý sanh vì nó giống như ý nghĩ, đi rất nhanh và không bị gì ngăn trở. Ví như ý nghĩ vượt qua vách đá không bị cản, đến tận phương khác cách xa vô lượng do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số). Vì những gì đã thấy trước kia được nhớ mãi không quên, dòng tâm mình tuôn chảy không dứt, nên thân sinh ra mà không bị chướng ngại.

Đại Huệ, ý sanh thân là như vậy. Bồ-tát ma-ha-tát có ý sanh thân thì đạt tam-muội như huyễn (tam-muội: trạng thái tâm định tĩnh sâu; như huyễn: thấy mọi sự như trò ảo thuật). Cùng một lúc, Bồ-tát sinh ra thân thuộc dòng thánh, được trang nghiêm bằng sức tự tại, thần thông và các tướng tốt đẹp, giống như ý nghĩ sinh ra không chướng ngại. Bồ-tát tùy theo cảnh giới của bản nguyện (lời nguyện ban đầu) mà nhớ nghĩ, để giúp chúng sinh thành thục, và đạt niềm vui an lành của tự giác thánh trí.

Như vậy, Bồ-tát ma-ha-tát đạt vô sanh pháp nhẫn, trụ ở Bồ-tát địa thứ tám, chuyển bỏ cái thân gắn với tâm, ý, ý thức, năm pháp, các tự tánh và tướng hai vô ngã, đạt được ý sanh thân và niềm vui an lành của tự giác thánh trí. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu bốn pháp, được phương tiện lớn của người tu hành. Hãy học như thế."

 Khi ấy Đại Huệ Bồ-tát ma-ha-tát lại thỉnh Thế Tôn: "Cúi xin Ngài nói cho chúng con về tướng nhân và duyên của mọi pháp. Nếu hiểu được tướng nhân duyên, con và các Bồ-tát sẽ lìa được mọi cái thấy sai lầm về sự có và không của các sự vật, không còn cái thấy vọng tưởng rằng mọi vật sinh ra dần dần hay cùng một lúc."

Phật bảo Đại Huệ: "Mọi pháp có hai thứ duyên: duyên bên ngoài và duyên bên trong.

Duyên bên ngoài là như đống đất sét, cây gậy, bàn xoay, dây, nước, sức người. Nhờ các duyên phương tiện ấy mà có cái bình sinh ra. Cũng như từ đất sét có cái bình, từ sợi có tấm vải, từ cỏ có chiếc chiếu, từ hạt giống có mầm, từ sữa có váng sữa, có bơ, đều do các duyên phương tiện mà sinh ra. Đó gọi là duyên bên ngoài, sinh ra theo thứ tự trước sau.

Thế nào là duyên bên trong? Là vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý), ái (lòng ham muốn, bám víu), nghiệp (hành động tạo ra kết quả về sau) và các pháp như thế, được gọi là duyên. Từ chúng sinh ra các pháp ấm, giới, nhập, được gọi là những thứ do duyên khởi lên. Thật ra chúng không có sai khác gì, chỉ là kẻ phàm phu ngu vọng tưởng ra. Đó gọi là pháp duyên bên trong.

Đại Huệ, nhân thì có sáu loại: nhân sẽ có, nhân tiếp nối, nhân tướng, nhân tạo tác, nhân hiển bày và nhân đối đãi.

Nhân sẽ có: khi nó làm nhân xong thì các pháp trong và ngoài sinh ra.
Nhân tiếp nối: khi nó làm chỗ để tâm nương theo xong thì các pháp trong và ngoài sinh ra, như hạt giống của các ấm.
Nhân tướng: nó tạo ra tướng không gián đoạn để các pháp nối tiếp nhau sinh ra.
Nhân tạo tác: nó làm việc tăng thêm sức mạnh, như vị Chuyển Luân Vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chánh pháp).
Nhân hiển bày: sau khi sự việc vọng tưởng sinh ra, tướng của nó hiện rõ, làm lộ ra cái tạo tác và cái được tạo tác, như ngọn đèn soi rõ các vật.
Nhân đối đãi: khi diệt thì nó làm cho dòng tiếp nối bị đứt, và cái tánh không còn vọng tưởng sinh ra.

Đại Huệ, những nhân ấy là do kẻ phàm phu ngu tự vọng tưởng ra. Chúng không sinh dần dần, cũng không sinh cùng một lúc. Vì sao? Nếu sinh cùng một lúc thì không phân biệt được cái tạo tác và cái được tạo tác, vì không có được tướng của nhân. Nếu sinh dần dần thì không có được tự thể của nó (?). Cái gọi là sinh dần dần thật ra không sinh, cũng như khi chưa sinh con thì không thể gọi ai là cha.

Đại Huệ, sự tiếp nối sinh dần dần như vậy là không đúng, chỉ là vọng tưởng mà thôi. Người ta cho rằng nhờ nhân duyên, sở duyên (đối tượng để tâm nương theo), thứ đệ duyên (cái trước nối liền cái sau) và tăng thượng duyên (điều kiện hỗ trợ thêm) mà cái sinh ra được sinh ra. Đại Huệ, sinh dần dần thật ra không sinh, vì đó là tướng chấp trước vào tự tánh do vọng tưởng. Sinh dần dần hay sinh cùng lúc đều không có, vì đó chỉ là cái do tự tâm hiện ra để mình thọ dụng. Tự tướng (tướng riêng) và cộng tướng (tướng chung) của sự vật bên ngoài đều không có thật tánh.

Đại Huệ, sinh dần dần hay cùng lúc đều không có. Chỉ vì không nhận ra những gì do tự tâm hiện ra, nên vọng tưởng mới khiến tướng sinh ra. Vì vậy, đối với tướng nhân duyên tạo tác sự việc, phải lìa cái thấy sinh dần dần hay sinh cùng lúc."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Tất cả đều không sinh, cũng không do nhân duyên mà diệt.

 Trong cái sinh diệt ấy, người ta khởi lên ý tưởng về nhân duyên.

 Không phải để ngăn cái diệt rồi sinh lại, hay sự tiếp nối do nhân duyên khởi lên,

 mà chỉ để dứt duyên vọng tưởng mê lầm của kẻ phàm ngu.

 Các pháp có, không, do duyên khởi lên, tất cả đều không có sinh.

 Do tập khí làm mê mà xoay chuyển, từ đó ba cõi hiện ra.

 Thật ra không có duyên sinh, cũng không có diệt.

 Hãy quán mọi pháp hữu vi (các sự vật do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) như hoa đốm giữa hư không (hoa giả do mắt bệnh nhìn thấy trên không trung).

 Hãy bỏ cái chủ thể nắm giữ và cái đối tượng bị nắm giữ, lìa cái thấy mê loạn.

 Không có cái đã sinh, cái sẽ sinh, cũng không có nhân duyên.

 Tất cả đều không có gì, những điều ấy chỉ là lời nói.

 Khi ấy Đại Huệ Bồ-tát ma-ha-tát lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, cúi xin Ngài nói về tâm yếu của tướng lời nói và vọng tưởng (lời chú trong nguyên bản: chữ "tâm" này cùng nghĩa với chữ "tâm" trong tên phẩm "Phật ngữ tâm" ở trên). Bạch Thế Tôn, nếu con và các Bồ-tát ma-ha-tát khác hiểu rõ tâm yếu ấy, thì sẽ thông suốt được hai nghĩa là lời nói và điều được nói, mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, và dùng cả hai nẻo lời nói và điều được nói ấy để làm cho tất cả chúng sinh được trong sạch."

Phật bảo Đại Huệ: "Hãy lắng nghe, lắng nghe, và khéo suy nghĩ. Ta sẽ nói cho ông."

Đại Huệ bạch Phật: "Lành thay Thế Tôn, con xin vâng lời dạy."

Phật bảo Đại Huệ: "Có bốn thứ tướng lời nói vọng tưởng: lời nói về tướng, lời nói trong mộng, lời nói do chấp vào lỗi lầm cũ, và lời nói do vọng tưởng từ vô thủy.

Lời nói về tướng sinh ra từ việc chấp vào hình sắc do chính mình vọng tưởng.
Lời nói trong mộng sinh ra khi nhớ lại cảnh đã trải qua trước kia; khi tỉnh dậy mới biết cảnh ấy không thật có.
Lời nói do chấp vào lỗi lầm cũ sinh ra khi nhớ lại những việc thù oán đã làm trước kia.
Lời nói do vọng tưởng từ vô thủy sinh ra từ tập khí, tức hạt giống của chính những lỗi lầm do chấp trước giả dối từ vô thủy.
Đó là bốn thứ tướng lời nói vọng tưởng."

 Khi ấy Đại Huệ Bồ-tát ma-ha-tát lại dựa vào nghĩa này mà thỉnh Thế Tôn: "Cúi xin Ngài nói thêm về cảnh giới mà lời nói vọng tưởng hiện ra. Bạch Thế Tôn, lời nói vọng tưởng của chúng sinh sinh ra ở đâu, vì sao, ra sao và do nhân gì?"

Phật bảo Đại Huệ: "Đầu, ngực, cổ họng, mũi, môi, lưỡi, nướu và răng hòa hợp với nhau mà phát ra tiếng nói."

Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, lời nói và vọng tưởng là khác nhau hay không khác?"

Phật bảo Đại Huệ: "Lời nói và vọng tưởng không phải khác, cũng không phải không khác. Vì sao? Vì lời nói sinh ra từ nhân là vọng tưởng. Đại Huệ, nếu lời nói và vọng tưởng khác nhau thì vọng tưởng không thể là nhân của lời nói. Nếu không khác thì lời nói không thể bày tỏ nghĩa, vậy mà nó vẫn bày tỏ được. Vì thế không phải khác, cũng không phải không khác."

Đại Huệ lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, chính lời nói là đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng), hay điều được nói là đệ nhất nghĩa?"

Phật bảo Đại Huệ: "Lời nói không phải đệ nhất nghĩa, điều được nói cũng không phải đệ nhất nghĩa. Vì sao? Đệ nhất nghĩa là niềm vui của bậc thánh. Lời nói chỉ là chỗ để đi vào đệ nhất nghĩa, chứ lời nói không phải là đệ nhất nghĩa. Đệ nhất nghĩa là cái mà thánh trí tự mình chứng ngộ, không phải cảnh giới của lời nói hay sự hiểu biết vọng tưởng. Vì vậy lời nói vọng tưởng không thể bày tỏ đệ nhất nghĩa.

Lời nói thì sinh diệt, lay động, khởi lên do các nhân duyên nối tiếp nhau. Cái gì khởi lên do các nhân duyên nối tiếp nhau thì không thể bày tỏ đệ nhất nghĩa. Đại Huệ, vì tướng mình và tướng người đều không có thật tánh, nên tướng của lời nói không bày tỏ được đệ nhất nghĩa.

Lại nữa, Đại Huệ, mọi thứ chỉ tùy theo phạm vi của tự tâm mà hiện ra, nên các tướng của sự vật bên ngoài đều không có thật tánh, và lời nói vọng tưởng không bày tỏ được đệ nhất nghĩa. Vì vậy, Đại Huệ, hãy lìa các tướng vọng tưởng của lời nói."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Các sự vật không có tự tánh, cũng không có lời nói.

 Nghĩa "không" và "không của cái không" rất sâu xa, kẻ phàm phu ngu không hiểu được.

 Tự tánh của mọi sự vật và các pháp của lời nói đều như cái bóng.

 Hỡi người con có tự giác thánh trí, đó là điều chân thật mà ta nói.

 Khi ấy Đại Huệ Bồ-tát ma-ha-tát lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, cúi xin Ngài nói cho chúng con về những điều sau.

Đó là sự lìa các cái thấy: có và không, một và khác, cả hai và không phải cả hai, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường. Đó là chỗ mà mọi ngoại đạo không đi đến được, mà chỉ tự giác thánh trí mới đi đến được. Đó là sự lìa tự tướng và cộng tướng do vọng tưởng, để đi vào nghĩa chân thật bậc nhất.

Đó là tướng thanh tịnh tiến dần lên cao qua các địa nối tiếp nhau, rồi đi vào tướng của Như Lai địa (bậc của Phật). Ở đó bản nguyện tự vận hành mà không cần khởi công, như cảnh giới của viên ngọc ma-ni (ngọc báu như ý) tỏa ra đủ mọi màu sắc. Đó là hạnh có tướng vô biên, và là tướng về các phần, các nẻo do tự tâm hiện ra của mọi pháp.

Nhờ vậy, con và các Bồ-tát ma-ha-tát khác sẽ lìa được những cái thấy về tự tánh, tự tướng và cộng tướng do vọng tưởng như thế, mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, và làm cho tất cả chúng sinh được đầy đủ trọn vẹn mọi sự an vui."

 Phật bảo Đại Huệ: "Lành thay, lành thay! Ông hỏi ta nghĩa ấy thì đem lại nhiều an vui, nhiều lợi ích, là thương xót tất cả chư thiên và người đời." Phật bảo Đại Huệ: "Hãy lắng nghe, lắng nghe, và khéo suy nghĩ. Ta sẽ vì ông mà phân tích giảng giải."

Đại Huệ bạch Phật: "Lành thay Thế Tôn, con xin vâng lời dạy."

Phật bảo Đại Huệ: "Kẻ phàm phu ngu si không biết phạm vi của tâm, nên chấp lấy sự vật bên trong và bên ngoài. Họ dựa vào các cái thấy một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường, lấy tập khí về tự tánh làm nhân mà chấp vào vọng tưởng.

Ví như bầy nai bị cơn khát thúc bách, thấy ánh nắng dợn mùa xuân thì tưởng là nước, mê loạn chạy theo mà không biết đó không phải nước. Kẻ phàm phu ngu cũng vậy. Họ bị vọng tưởng giả dối từ vô thủy xông ướp, ba độc (tham, sân, si) thiêu đốt tâm, ưa thích cảnh giới hình sắc, thấy có sinh, trụ, diệt, chấp lấy sự vật bên trong và bên ngoài, rơi vào các tưởng một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường. Họ thấy sai và nắm giữ những cái đó.

Lại như thành càn-thát-bà (thành quách ảo hiện trên không trung hay trên biển, ví cho cái không thật), kẻ phàm phu ngu không có trí lại tưởng là thành thật. Đó là do tập khí từ vô thủy chấp trước mà ý tưởng hiện ra. Cái thành ấy không phải có, cũng không phải không có. Ngoại đạo cũng vậy. Do tập khí giả dối từ vô thủy chấp trước, họ dựa vào các cái thấy một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường, nên không thể hiểu được những gì chỉ do tự tâm hiện ra.

Ví như có người nằm mộng thấy trai gái, voi ngựa, xe cộ, người đi bộ, thành ấp, vườn rừng, núi sông, ao tắm và đủ thứ trang hoàng, thấy chính mình đi vào trong đó. Tỉnh dậy rồi người ấy vẫn nhớ mãi. Đại Huệ, ý ông thế nào? Người ấy nhớ mãi giấc mộng trước kia không chịu buông, có phải là người sáng suốt không?"

Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, không phải."

 Phật bảo Đại Huệ: "Kẻ phàm phu bị tà kiến cắn nuốt cũng vậy. Trí tuệ của ngoại đạo không biết rằng mọi thứ như giấc mộng, chỉ do tự tâm hiện ra, nên họ dựa vào các cái thấy một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường.

Ví như bức tranh vốn không có chỗ cao chỗ thấp, mà kẻ phàm ngu lại tưởng có cao có thấp. Ngoại đạo đời sau cũng vậy. Họ đầy dẫy tập khí tà kiến, dựa vào các cái thấy một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường, nên tự hại mình và hại người. Đối với giáo lý lìa có và không, nói về sự không sinh, họ lại cho là "không có gì". Họ chê bỏ luật nhân quả, nhổ mất gốc rễ điều lành, phá hoại nhân thanh tịnh. Người cầu đạo cao quý nên tránh xa những kẻ nói như thế. Những kẻ ấy rơi vào cái thấy vọng tưởng về mình, người, cả hai, có và không, rồi rơi vào kiến lập (cho cái vốn không có là có) và phỉ báng (cho cái vốn có là không). Vì những tà kiến ấy, họ sẽ rơi vào địa ngục.

Ví như người mắt có màng, thấy như có sợi tóc rủ xuống trước mắt, bảo mọi người: "Các anh hãy xem cái này." Nhưng sợi tóc rủ ấy rốt cuộc chẳng phải có, cũng chẳng phải không có, vì người thì thấy, người thì không thấy. Ngoại đạo cũng vậy. Họ mong cầu theo cái thấy sai lầm, dựa vào các cái thấy một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường, chê bai chánh pháp, tự hãm hại mình và hãm hại người.

Ví như vòng lửa (đốm lửa quay nhanh trông thành vòng tròn) không phải là vòng thật, kẻ ngu lại tưởng là vòng, người có trí thì không. Ngoại đạo cũng vậy. Họ mong cầu theo tà kiến, dựa vào các tưởng một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường, mà cho rằng mọi sự vật có sinh ra.

Ví như bọt nước trông giống ngọc ma-ni, kẻ ngu nhỏ không có trí tưởng là ngọc ma-ni, chấp trước và đuổi theo nó. Nhưng bọt nước ấy chẳng phải ngọc ma-ni, cũng chẳng phải không phải ngọc ma-ni, vì người thì chấp lấy, người thì không. Ngoại đạo cũng vậy. Do tập khí của tà kiến và vọng tưởng xông ướp, nơi cái không có gì, họ lại nói là có sinh; nơi cái do duyên mà có, họ lại nói là diệt."

 "Lại nữa, Đại Huệ, có những người dùng ba thứ lượng (ba cách nhận biết đúng: thấy biết trực tiếp, suy luận, và dựa vào lời bậc thánh) và luận năm phần (lối lập luận năm bước của môn luận lý Ấn Độ xưa: nêu mệnh đề, nêu lý do, nêu ví dụ, áp dụng, kết luận). Mỗi người lập thuyết xong, rồi đối với cái mà tự giác thánh trí chứng được, vốn lìa hai tự tánh, họ lại cho rằng sự việc có tự tánh, chấp trước vào vọng tưởng (?).

Đại Huệ, khi tâm, ý, ý thức và thân tâm chuyển đổi, các vọng tưởng về cái nắm giữ và cái bị nắm giữ do tự tâm hiện ra đều dứt, đó là tự giác thánh trí ở Như Lai địa. Người tu hành không nên khởi tưởng có hay không có đối với cảnh giới ấy. Nếu người tu hành nắm giữ cảnh giới ấy và khởi tưởng có hay không có, thì người đó đã chấp vào sự nuôi lớn (chấp có một sinh mạng) và chấp có ngã, có người.

Đại Huệ, những điều nói về tự tánh và cộng tướng của sự vật đều là do Hóa Phật (thân Phật biến hiện ra để giáo hóa chúng sinh) nói, không phải do Pháp Phật (Phật ở dạng pháp thân, tức chân lý) nói. Hơn nữa, mọi lời nói đều do cái thấy mong cầu của kẻ phàm phu ngu mà sinh ra. Những lời ấy không nhằm phân biệt, chỉ bày cho những người đã đạt niềm vui an trụ trong tam-muội của tự giác thánh trí một pháp hướng đến tự tánh được dựng lập riêng.

Ví như bóng cây hiện trong nước, nó chẳng phải bóng cũng chẳng phải không phải bóng, chẳng phải hình cây cũng chẳng phải không phải hình cây. Ngoại đạo cũng vậy. Bị tập khí của tà kiến xông ướp, họ chấp vào vọng tưởng, dựa vào các tưởng một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường, mà không biết được những gì do tự tâm hiện ra.

Ví như tấm gương sáng tùy theo duyên mà hiện ra mọi hình ảnh nhưng không hề vọng tưởng. Những hình ảnh ấy chẳng phải hình ảnh, cũng chẳng phải không phải hình ảnh; thấy là hình ảnh mà không phải hình ảnh. Kẻ ngu vọng tưởng lại cho đó là hình ảnh thật. Tà kiến của ngoại đạo cũng vậy. Hình ảnh của tự tâm hiện ra, họ vọng tưởng chấp trước, dựa vào các cái thấy một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường.

Ví như gió và nước hòa hợp mà phát ra tiếng vang, tiếng ấy chẳng phải có cũng chẳng phải không có. Tà kiến vọng tưởng của ngoại đạo cũng vậy, dựa vào các cái thấy một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường.

Ví như trên mặt đất không có cỏ cây, hơi nóng bốc lên trông như sông chảy, sóng lớn, mây cuồn cuộn. Những thứ ấy chẳng phải có, cũng chẳng phải không có, vì kẻ thì tham muốn, người thì không. Kẻ phàm phu ngu cũng vậy. Bị tập khí giả dối từ vô thủy xông ướp, họ chấp vào vọng tưởng, dựa vào sinh, trụ, diệt, một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường, nương vào sự việc mà mình đang an trụ (?), cũng giống như sóng nước do hơi nóng tạo ra kia.

Ví như có người dùng chú thuật làm cho máy móc chuyển động; hoặc thứ không phải chúng sinh (như xác chết), nhờ phép của quỷ tỳ-xá-xà (loài quỷ ăn tinh khí, hay nhập vào xác chết) mà cử động, nói năng. Kẻ phàm ngu vọng tưởng chấp rằng có kẻ đi người lại thật. Ngoại đạo cũng vậy. Họ mong cầu theo tà kiến, dựa vào các cái thấy một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường, chấp vào lời bàn luận suông, dựng lên những điều không thật.

Đại Huệ, vì vậy, ai muốn đạt tự giác thánh trí thì phải lìa các tà kiến vọng tưởng về sinh, trụ, diệt, một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Trò huyễn, giấc mộng, bóng cây trong nước, sợi tóc rủ trước mắt bệnh, ánh nắng dợn lúc trời nóng —

 quán ba cõi như thế thì rốt ráo được giải thoát.

 Ví như con nai khát nước, tâm mê loạn chuyển động,

 nai tưởng đó là nước, mà thật ra không có nước.

 Cũng vậy, hạt giống của thức chuyển động mà thấy ra cảnh giới,

 kẻ ngu sinh vọng tưởng như mắt bị màng che.

 Trong vòng sinh tử từ vô thủy, chấp trước và nắm giữ các sự vật,

 như dùng cái chêm để tháo cái chêm (?) (dùng cái này để gỡ cái kia), hãy buông bỏ lòng tham nắm giữ.

 Như trò huyễn, như máy chạy bằng chú thuật, như mây trôi, như giấc mộng, như ánh chớp —

 quán được như vậy thì được giải thoát, dứt hẳn ba dòng tiếp nối (tham, sân, si).

 Trong đó không có gì được làm ra, như ánh nắng dợn, như hư không.

 Biết các pháp như thế thì là không có gì để biết.

 Lời dạy chỉ là tên gọi tạm, chúng cũng không có tướng thật.

 Đối với chúng mà khởi vọng tưởng thì các ấm hiện ra như sợi tóc rủ.

 Như bức tranh, như sợi tóc rủ, như trò huyễn, như giấc mộng, như thành càn-thát-bà,

 như vòng lửa, như ánh nắng dợn lúc trời nóng — không có mà hiện ra cho chúng sinh thấy.

 Thường và vô thường, một và khác, cả hai và không phải cả hai cũng vậy;

 đó là lỗi lầm nối tiếp từ vô thủy, là vọng tưởng si mê của kẻ ngu.

 Gương sáng, mặt nước, con mắt trong, viên ngọc báu ma-ni nhiệm mầu —

 trong đó hiện ra đủ mọi màu sắc mà thật ra không có gì.

 Mọi sự vật hiện ra như bức tranh, như ánh nắng dợn lúc trời nóng,

 đủ mọi màu sắc hiện ra, như giấc mộng không có gì thật.

 "Lại nữa, Đại Huệ, Như Lai nói pháp lìa bốn câu (tứ cú: bốn cách khẳng định về sự vật), tức là lìa một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường. Như Lai lìa sự phân biệt, gom góp những kiến lập và phỉ báng về có và không. Chân đế (chân lý tuyệt đối), duyên khởi (mọi vật do nhân duyên hội đủ mà sinh), đạo (con đường tu dứt khổ), diệt (sự dứt hết khổ) và giải thoát — Như Lai nói pháp lấy những điều ấy làm đầu. Như Lai nói pháp không cho rằng mọi vật do cái Thắng, do đấng Tự Tại, do không có nhân, do vi trần, do thời gian, hay do tự tánh tiếp nối mà sinh ra.

Lại nữa, Đại Huệ, để làm trong sạch phiền não chướng (sự ngăn che do phiền não) và nhĩ diễm chướng (sự ngăn che do chấp vào cái được biết, khiến không đạt trí tuệ trọn vẹn), Như Lai, ví như vị thương chủ (người trưởng đoàn buôn dẫn đường cho cả đoàn), lần lượt dựng lập một trăm lẻ tám câu, tất cả đều không thật có, và khéo phân biệt tướng của các thừa (cỗ xe, ví cho các pháp tu đưa người đến giải thoát) và các địa."

 "Lại nữa, Đại Huệ, có bốn thứ thiền (pháp tu tập trung tâm ý để quán chiếu). Bốn thứ ấy là gì? Là thiền của kẻ phàm phu ngu, thiền quán xét nghĩa, thiền duyên vào chân như, và thiền Như Lai.

Thế nào là thiền của kẻ phàm phu ngu? Đó là thiền của những người tu theo Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình), Duyên giác (người tự quán lẽ nhân duyên mà ngộ đạo, cũng chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và ngoại đạo. Họ quán tự tướng và cộng tướng của tánh nhân vô ngã (con người không có cái tôi thật), quán bộ xương, chấp vào các tướng vô thường, khổ, không sạch làm đầu. Họ quán các tướng ấy không khác đi, tiến dần trước sau mà tưởng vẫn không dứt. Đó gọi là thiền của kẻ phàm phu ngu.

Thế nào là thiền quán xét nghĩa? Là sau khi biết rõ tự tướng và cộng tướng của nhân vô ngã, biết rằng các thuyết về mình, người, cả hai của ngoại đạo đều không có thật tánh, hành giả quán pháp vô ngã (các pháp không có tự tánh thật), và nghĩa về tướng của các địa ấy tiến dần lên. Đó gọi là thiền quán xét nghĩa.

Thế nào là thiền duyên vào chân như (như: tánh chân thật đúng như vậy của mọi vật)? Là biết rằng cái tưởng về hai vô ngã cũng là vọng tưởng, và ở chỗ như thật thì không sinh vọng tưởng. Đó gọi là thiền duyên vào chân như.

Thế nào là thiền Như Lai? Là vào Như Lai địa, thực hành tướng của tự giác thánh trí, an trụ trong ba thứ an vui, và làm thành những việc không thể nghĩ bàn cho chúng sinh. Đó gọi là thiền Như Lai."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Thiền của kẻ phàm phu, thiền quán xét tướng và nghĩa,

 thiền duyên vào chân như, thiền thanh tịnh của Như Lai.

 Như hình mặt trời, mặt trăng, như hoa bát-đầu-ma (hoa sen đỏ), như biển sâu hiểm (?),

 như hư không, như lửa và than tàn — người tu hành quán thấy

 đủ thứ tướng như thế; đó là thiền thông về đạo của ngoại đạo,

 hoặc lại rơi vào cảnh giới của Thanh văn và Duyên giác.

 Buông bỏ tất cả những cái đó thì là không có gì,

 chư Phật ở khắp mọi cõi đưa bàn tay không thể nghĩ bàn

 cùng một lúc xoa lên đỉnh đầu người ấy, người ấy thuận theo mà đi vào tướng chân như.

 Khi ấy Đại Huệ Bồ-tát ma-ha-tát lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nói bát Niết-bàn (nhập vào Niết-bàn trọn vẹn) là nói pháp gì mà gọi là Niết-bàn?"

Phật bảo Đại Huệ: "Khi tạng thức (thức gốc chứa mọi hạt giống của hành động và kinh nghiệm), ý và ý thức cùng tập khí của mọi cái thấy về tự tánh được chuyển đổi, đó gọi là Niết-bàn. Niết-bàn của chư Phật và của ta là cảnh giới của sự việc mà tự tánh vốn không.

Lại nữa, Đại Huệ, Niết-bàn là cảnh giới tự chứng của thánh trí, lìa vọng tưởng về đoạn và thường, về có và không. Vì sao không phải thường? Vì vọng tưởng về tự tướng và cộng tướng đã dứt, nên không phải thường. Vì sao không phải đoạn? Vì tất cả các bậc thánh trong quá khứ, vị lai và hiện tại đều tự chứng được, nên không phải đoạn.

Đại Huệ, Niết-bàn không hoại, không chết. Nếu Niết-bàn mà chết thì lại phải chịu sinh ra nối tiếp. Nếu nó hoại thì phải rơi vào tướng hữu vi. Vì vậy Niết-bàn lìa hoại, lìa chết, nên là chỗ nương về của người tu hành.

Lại nữa, Đại Huệ, Niết-bàn không phải bỏ, không phải được, không phải đoạn, không phải thường, không phải một nghĩa, không phải nhiều nghĩa. Đó gọi là Niết-bàn.

Lại nữa, Đại Huệ, Niết-bàn của Thanh văn và Duyên giác là thế này: họ biết tự tướng và cộng tướng, không gần gũi với cảnh giới, không thấy điên đảo, vọng tưởng không sinh. Họ cho cái đó là Niết-bàn."

 "Lại nữa, Đại Huệ, có hai thứ chấp vào tướng tự tánh. Hai thứ ấy là gì? Là chấp vào tướng tự tánh của lời nói, và chấp vào tướng tự tánh của sự việc. Chấp vào tướng tự tánh của lời nói sinh ra từ sự chấp trước vào tập khí giả dối của lời nói từ vô thủy. Chấp vào tướng tự tánh của sự việc sinh ra từ việc không nhận biết rằng sự việc chỉ là phạm vi do tự tâm hiện ra."

 "Lại nữa, Đại Huệ, Như Lai dùng hai thứ thần lực để giúp đỡ, nhờ đó Bồ-tát ma-ha-tát cúi đầu lễ chư Phật, nghe nhận và hỏi nghĩa. Hai thứ thần lực ấy là gì? Một là thần lực hiện ra mọi thân, mọi mặt và lời nói khi Bồ-tát vào tam-muội chánh thọ (trạng thái định sâu, tâm nhận đúng cảnh giới). Hai là thần lực xoa tay quán đảnh (nghi thức rưới nước lên đỉnh đầu, như lễ lập vị nối ngôi; ở đây chỉ việc Phật trao truyền địa vị cho Bồ-tát).

Đại Huệ, Bồ-tát ma-ha-tát ở địa thứ nhất được thần lực của Phật giúp đỡ, tức là vào tam-muội Đại thừa chiếu sáng của Bồ-tát. Vào tam-muội ấy rồi, tất cả chư Phật trong mười phương thế giới dùng sức thần thông hiện ra mọi thân, mọi mặt và lời nói cho vị ấy, như với Kim Cang Tạng Bồ-tát ma-ha-tát và các Bồ-tát ma-ha-tát khác đã thành tựu công đức như thế. Đại Huệ, đó gọi là địa thứ nhất của Bồ-tát, Bồ-tát ma-ha-tát được thần lực của tam-muội chánh thọ.

Vị ấy được thành tựu nhờ tích chứa căn lành (gốc rễ của điều lành) trong trăm ngàn kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài). Lần lượt qua các địa, vị ấy thông suốt rốt ráo tướng của cái dùng để đối trị và cái bị đối trị, cho đến Pháp Vân địa (bậc thứ mười, cao nhất của Bồ-tát, ví như mây pháp che khắp). Ở địa ấy, vị ấy ở trong cung điện hoa sen lớn vi diệu, ngồi trên tòa sư tử báu (chỗ ngồi của bậc tôn quý, ví như vua của muôn thú) hình hoa sen lớn. Các Bồ-tát ma-ha-tát đồng bậc vây quanh, thân được trang hoàng bằng anh lạc (chuỗi ngọc đeo) đủ thứ báu vật, sáng như vàng ròng, như hoa chiêm-bặc (một loài hoa màu vàng rất thơm), như ánh mặt trời mặt trăng. Bàn tay của các đấng Tối Thắng (chư Phật) từ mười phương đến, đặt lên đỉnh đầu vị ấy đang ngồi trong cung điện hoa sen lớn mà quán đảnh, giống như vị Chuyển Luân Thánh Vương tự tại hay Thiên Đế Thích (vua của cõi trời Đao Lợi) quán đảnh cho thái tử. Đó gọi là thần lực xoa tay quán đảnh của Bồ-tát.

Đại Huệ, đó là hai thứ thần lực của Bồ-tát ma-ha-tát. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát được hai thứ thần lực ấy giúp đỡ thì được thấy tận mặt chư Phật Như Lai, nếu không thì không thể thấy được.

Lại nữa, Đại Huệ, mọi việc mà Bồ-tát ma-ha-tát làm, như phân biệt, nhập tam-muội, dùng thần túc (thần thông đi lại, biến hóa tự do) và nói pháp, tất cả đều nhờ hai thứ thần lực của Như Lai giúp đỡ. Đại Huệ, nếu Bồ-tát ma-ha-tát lìa thần lực của Phật mà vẫn biện thuyết được, thì tất cả phàm phu cũng phải nói được. Vì sao? Vì phàm phu không được thần lực giúp đỡ.

Đại Huệ, núi đá, cây cối, các nhạc cụ, thành quách, cung điện, nhờ sức oai thần của Như Lai khi vào thành mà đều tự nhiên phát ra tiếng nhạc, huống gì là loài có tâm. Những người điếc, mù, câm và chịu vô lượng nỗi khổ khác đều được thoát khỏi. Như Lai có vô lượng thần lực như thế để làm lợi ích, an vui cho chúng sinh."

 Đại Huệ Bồ-tát lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vì nhân duyên gì mà Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác gia thêm thần lực cho Bồ-tát ma-ha-tát khi vị ấy ở trong tam-muội chánh thọ và khi được quán đảnh ở địa cao hơn?"

Phật bảo Đại Huệ: "Để Bồ-tát lìa được việc làm của ma (những thế lực phá hoại sự tu hành) và phiền não, để không rơi vào thiền của địa vị Thanh văn, để đạt được địa vị tự chứng của Như Lai, và để tăng tiến những pháp đã đạt được. Vì vậy Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác đều dùng thần lực giúp đỡ các Bồ-tát ma-ha-tát. Nếu không dùng thần lực giúp đỡ thì Bồ-tát sẽ rơi vào tà kiến vọng tưởng của ngoại đạo, vào sự mong cầu của Thanh văn và các ma, và không đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì thế chư Phật Như Lai đều dùng thần lực nâng đỡ các Bồ-tát ma-ha-tát."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Bậc tôn quý nhất trong loài người có thần lực, đại nguyện đều trong sạch,

 ban tam-ma-đề (tam-muội, định sâu) và quán đảnh cho Bồ-tát từ địa thứ nhất cho đến địa thứ mười.

 Khi ấy Đại Huệ Bồ-tát ma-ha-tát lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Phật dạy về duyên khởi, tức là nói nhân duyên, chứ không nói về đạo lý của chính mình. Bạch Thế Tôn, ngoại đạo cũng nói về nhân duyên, cho rằng các sự vật sinh ra từ cái Thắng, từ đấng Tự Tại, từ thời gian, từ vi trần. Vậy mà Thế Tôn nói các sự vật do nhân duyên sinh ra, theo hai tất-đàn: tất-đàn có gián đoạn và tất-đàn không gián đoạn (lời chú trong nguyên bản: tất-đàn dịch nghĩa là "tông chỉ", có khi là "thành tựu", có khi là "im lặng").

Bạch Thế Tôn, ngoại đạo cũng nói từ có và từ không mà sinh ra. Thế Tôn cũng nói từ không có mà sinh, sinh rồi thì diệt. Như Thế Tôn dạy: vô minh làm duyên cho hành, cho đến già chết (chuỗi mười hai nhân duyên giải thích vòng sinh tử). Đó là Thế Tôn nói không có nhân, chứ không phải nói có nhân. Thế Tôn lập thuyết rằng: "Cái này có thì cái kia có", chứ không lập rằng sinh ra dần dần. Xét ra thuyết của ngoại đạo hơn, chứ không phải của Như Lai. Vì sao? Bạch Thế Tôn, ngoại đạo nói có nhân không do duyên sinh mà vẫn có cái được sinh ra. Còn Thế Tôn nói rằng nhìn vào nhân thì có sự việc, nhìn vào sự việc thì có nhân. Như thế nhân và duyên lẫn lộn, cứ nối tiếp nhau không cùng tận."

Phật bảo Đại Huệ: "Ta không nói không có nhân, cũng không nói nhân duyên lẫn lộn. "Cái này có thì cái kia có" nghĩa là cái nắm giữ và cái bị nắm giữ đều không có thật tánh, và nhận biết rằng mọi thứ chỉ là cái do tự tâm hiện ra. Đại Huệ, nếu ai chấp vào cái nắm giữ và cái bị nắm giữ, không nhận biết những gì do tự tâm hiện ra, cho rằng cảnh giới bên ngoài có hay không có, thì người ấy mới mắc lỗi như vậy, chứ không phải duyên khởi mà ta nói. Ta thường nói: các pháp sinh ra do nhân duyên hòa hợp, chứ không phải không có nhân mà sinh."

Đại Huệ lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, chẳng phải lời nói có tánh, tức là mọi sự vật đều có tánh sao? Bạch Thế Tôn, nếu không có tánh thì lời nói không sinh ra. Bạch Thế Tôn, vì vậy lời nói có tánh, tức là mọi sự vật đều có tánh."

Phật bảo Đại Huệ: "Cái không có tánh mà vẫn có lời nói, như sừng thỏ, lông rùa và những thứ khác, thế gian vẫn có lời nói về chúng. Đại Huệ, chúng chẳng phải có, cũng chẳng phải không có, mà chỉ là lời nói mà thôi. Như ông nói rằng lời nói có tự tánh nên mọi sự vật có tánh, thì luận điểm của ông bị phá.

Đại Huệ, không phải cõi nào cũng có lời nói. Lời nói chỉ là một cách ra dấu mà thôi. Có cõi Phật dùng cách nhìn ngắm để chỉ bày pháp, có cõi dùng cử chỉ, có cõi nhướng mày, có cõi đưa mắt, hoặc cười, hoặc ngáp, hoặc tằng hắng, hoặc nghĩ đến cõi nước, hoặc lay động thân. Đại Huệ, như cõi dùng cách nhìn ngắm, và thế giới Hương Tích (cõi Phật nơi giáo hóa bằng mùi hương), cõi nước của Phổ Hiền Như Lai, chỉ cần nhìn ngắm mà khiến các Bồ-tát đạt vô sanh pháp nhẫn và các tam-muội thù thắng. Vì vậy không phải lời nói có tánh thì mọi sự vật có tánh. Đại Huệ, hãy nhìn trong thế giới này, các loài muỗi mòng, sâu bọ, kiến, những chúng sinh ấy không có lời nói mà vẫn làm được việc của chúng."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Như hư không, sừng thỏ, và đứa con của người đàn bà không thể sinh đẻ —

 không có mà vẫn có lời nói; sự vật do vọng tưởng cũng như thế.

 Đối với các pháp do nhân duyên hòa hợp, kẻ phàm ngu khởi vọng tưởng,

 không thể biết đúng như thật, nên luân hồi trong ngôi nhà ba cõi.

 Khi ấy Đại Huệ Bồ-tát ma-ha-tát lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, lời nói "thường còn" là nói về việc gì?"

Phật bảo Đại Huệ: "Là nói về sự mê loạn. Sự mê loạn ấy cũng hiện ra với các bậc thánh, nhưng các ngài không thấy điên đảo. Đại Huệ, như ánh nắng dợn mùa xuân, vòng lửa, sợi tóc rủ, thành càn-thát-bà, trò huyễn, giấc mộng, hình ảnh trong gương — đó là cái thấy điên đảo của thế gian, không phải của người có trí sáng suốt. Nhưng không phải chúng không hiện ra.

Đại Huệ, sự mê loạn ấy hiện ra đủ thứ, nhưng không phải vì mê loạn mà nó thành vô thường. Vì sao? Vì nó lìa có và không. Đại Huệ, thế nào là sự mê loạn lìa có và không? Là vì mọi kẻ ngu đều có đủ thứ cảnh giới khác nhau. Như sông Hằng (con sông lớn ở Ấn Độ), loài ngạ quỷ (quỷ đói) không thấy nó là nước, nên sự mê loạn ấy không có tánh. Nhưng với loài khác thì nó hiện ra là nước, nên nó không phải không có tánh. Sự mê loạn cũng như vậy; các bậc thánh lìa cả cái thấy điên đảo lẫn không điên đảo đối với nó. Vì vậy nói sự mê loạn là thường, vì các tướng của nó không hoại.

Đại Huệ, không phải đủ thứ tướng của sự mê loạn làm cho tướng vọng tưởng bị hoại. Vì vậy sự mê loạn là thường. Đại Huệ, thế nào là sự mê loạn chân thật? Là do nhân duyên, các bậc thánh đối với sự mê loạn này không khởi cái biết điên đảo, cũng không khởi cái biết không điên đảo. Đại Huệ, chỉ trừ khi các bậc thánh còn chút ít tưởng đối với sự mê loạn này, thì đó không phải là tưởng thuộc việc của thánh trí (?)."

 "Đại Huệ, phàm cái gì nói là "có" thì đó là lời nói càn của kẻ ngu, không phải lời của bậc thánh. Sự mê loạn ấy, do vọng tưởng điên đảo hay không điên đảo, khởi lên hai thứ chủng tánh (dòng giống, căn tánh bẩm sinh quyết định khuynh hướng tu tập): chủng tánh thánh và chủng tánh phàm ngu.

Chủng tánh thánh có ba loại: Thanh văn thừa, Duyên giác thừa và Phật thừa. Thế nào là kẻ ngu do vọng tưởng mà khởi chủng tánh Thanh văn thừa? Là do chấp vào tự tướng và cộng tướng mà khởi chủng tánh Thanh văn thừa. Đó gọi là do vọng tưởng khởi chủng tánh Thanh văn thừa.

Đại Huệ, cũng chính từ vọng tưởng mê loạn ấy mà khởi chủng tánh Duyên giác thừa: đối với tự tướng và cộng tướng của sự mê loạn ấy, không quán xét mà vẫn chấp trước, nên khởi chủng tánh Duyên giác thừa.

Thế nào là người trí, từ chính tưởng mê loạn ấy mà khởi chủng tánh Phật thừa? Là nhận biết rằng mọi thứ chỉ do tự tâm hiện ra, sự vật bên ngoài không có thật tánh, không khởi tướng vọng tưởng, nên khởi chủng tánh Phật thừa. Đó gọi là từ chính sự mê loạn ấy mà khởi chủng tánh Phật thừa.

Lại nữa, đối với đủ thứ sự việc, kẻ phàm phu mê tưởng nên khởi chủng tánh phàm ngu. Những sự việc ấy chẳng phải có, cũng chẳng phải không có. Đó gọi là nghĩa của chủng tánh.

Đại Huệ, đối với chính sự mê loạn ấy mà không vọng tưởng, thì tâm, ý, ý thức của các bậc thánh lìa được lỗi lầm của tập khí, và pháp tự tánh được chuyển đổi. Đó gọi là Như (chân như). Vì vậy nói Như là lìa tâm. Ta nói câu này để chỉ rõ sự lìa tưởng, tức là nói lìa mọi tưởng."

 Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, sự mê loạn là có hay không có?"

Phật bảo Đại Huệ: "Nó như trò huyễn, không có tướng để chấp trước. Nếu sự mê loạn có tướng để chấp trước thì cái tánh bị chấp trước không thể diệt được, và duyên khởi sẽ giống như ngoại đạo nói rằng các pháp do nhân duyên sinh ra."

Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu sự mê loạn như trò huyễn, thì nó lại sẽ làm nhân cho những mê lầm khác."

Phật bảo Đại Huệ: "Trò huyễn không phải là nhân của mê lầm, vì nó không sinh ra lỗi lầm. Đại Huệ, trò huyễn không sinh ra lỗi lầm, không có vọng tưởng. Đại Huệ, trò huyễn sinh ra từ chú thuật của người khác, chứ không phải sinh ra từ tập khí lỗi lầm của vọng tưởng nơi chính nó, nên không sinh ra lỗi lầm. Đại Huệ, đó là sự chấp trước do tâm mê của kẻ ngu, không phải của bậc thánh hiền."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Bậc thánh không thấy sự mê loạn, ở khoảng giữa cũng không có gì thật.

 Nếu khoảng giữa mà chân thật, thì sự mê loạn cũng chân thật.

 Đã bỏ mọi sự mê lầm mà nếu còn có tướng sinh ra,

 thì đó cũng là mê loạn, không trong sạch, như mắt bị màng che.

 "Lại nữa, Đại Huệ, không phải là không có sự giống với trò huyễn, nên mới thấy mọi pháp như huyễn."

Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vì chấp vào đủ thứ tướng huyễn mà nói mọi pháp như huyễn, hay vì chấp vào tướng khác? Nếu vì chấp vào đủ thứ tướng huyễn mà nói mọi sự vật như huyễn, thì bạch Thế Tôn, có những sự vật không như huyễn. Vì sao? Vì đủ thứ tướng của hình sắc không có nhân. Bạch Thế Tôn, không có nhân nào khiến đủ thứ tướng của hình sắc hiện ra như huyễn. Bạch Thế Tôn, vì vậy không có sự giống nhau với việc chấp vào đủ thứ tướng huyễn để nói rằng sự vật như huyễn."

Phật bảo Đại Huệ: "Không phải vì giống với việc chấp vào đủ thứ tướng huyễn mà nói mọi pháp như huyễn. Đại Huệ, mà vì mọi pháp không thật, diệt nhanh như ánh chớp, nên nói là như huyễn. Đại Huệ, ví như ánh chớp hiện ra trong một sát-na (khoảnh khắc cực ngắn), hiện rồi liền diệt, không phải do kẻ ngu mà hiện ra (?). Cũng vậy, tự tướng và cộng tướng của mọi sự vật đều do vọng tưởng của chính mình; quán xét thì thấy chúng không có thật tánh, không phải hình sắc hiện ra để chấp trước."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Không phải trò huyễn thì không có gì để ví; ta nói tánh của các pháp như huyễn.

 Vì chúng không thật, nhanh như ánh chớp, nên nói là như huyễn.

 Đại Huệ lại bạch Phật: "Như Thế Tôn dạy, mọi sự vật không sinh và như huyễn. Chẳng phải lời Thế Tôn nói trước và nói sau trái nhau sao? Ngài nói tánh không sinh, lại nói như huyễn."

Phật bảo Đại Huệ: "Việc ta nói tánh không sinh và như huyễn không có lỗi trước sau trái nhau. Vì sao? Vì khi nhận biết cái sinh và cái không sinh đều chỉ do tự tâm hiện ra, thì có và không có, sự vật bên ngoài có tánh hay không có tánh, tất cả đều hiện ra là không sinh. Đại Huệ, ta nói trước sau không có lỗi trái nhau. Ta nói mọi sự vật không sinh là để phá thuyết của ngoại đạo cho rằng có nhân sinh ra mọi vật.

Đại Huệ, bọn ngoại đạo ngu si muốn cho rằng mọi vật sinh ra từ có và từ không, chứ không thấy đó là duyên chấp trước đủ thứ do vọng tưởng của chính mình. Đại Huệ, ta không nói sinh từ có hay sinh từ không, vì vậy ta dùng thuyết không sinh mà nói.

Đại Huệ, ta nói các sự vật có tánh là để giải thích sinh tử, để phá cái thấy chấp không có gì và cái thấy chấp đoạn diệt, và để các đệ tử của ta hiểu được những nơi thọ sinh do đủ thứ nghiệp. Ta dùng tiếng "có tánh" mà nói để giải thích sinh tử.

Đại Huệ, ta nói tướng tự tánh của sự vật như huyễn là để giúp lìa tướng tự tánh của sự vật. Kẻ ngu rơi vào sự mong cầu theo tướng tà kiến, không biết rằng mọi thứ do tự tâm hiện ra, chấp vào tướng tự tánh của nhân, của cái được tạo tác, và của duyên sinh. Để phá sự chấp ấy, ta nói mọi pháp có tướng tự tánh như huyễn, như mộng, để kẻ ngu không chấp trước theo sự mong cầu của tà kiến, khiến mình và người tạo ra những luận thuyết sai trái đối với cái thấy như thật về mọi pháp. Đại Huệ, thấy mọi pháp như thật nghĩa là nhận biết rằng chúng chỉ do tự tâm hiện ra."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Nói không sinh là để chỉ không có tánh; nói có tánh là để giải thích sinh tử.

 Quán xét thấy mọi thứ như huyễn, thì đối với các tướng không còn vọng tưởng.

 "Lại nữa, Đại Huệ, ta sẽ nói về tướng của danh thân, cú thân và hình thân. Bồ-tát ma-ha-tát nào khéo quán danh thân, cú thân và hình thân thì sẽ đi vào được nghĩa của chúng, mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Giác ngộ như thế rồi lại giúp cho tất cả chúng sinh giác ngộ.

Đại Huệ, danh thân (tập hợp các tên gọi) là dựa vào sự việc mà đặt tên, đó gọi là danh thân. Cú thân (tập hợp các câu) là câu có thân nghĩa, tự tánh xác định rốt ráo, đó gọi là cú thân. Hình thân là cái làm hiển lộ tên và câu, đó gọi là hình thân (lời chú trong nguyên bản: hình thân tức là chữ viết). Lại nữa, hình thân là dài, ngắn, cao, thấp. Lại nữa, cú thân là dấu vết, như dấu vết của voi, ngựa, người, thú đi qua, nên được gọi là cú thân.

Đại Huệ, danh và hình là thế này: dùng tên gọi để nói bốn ấm không có hình sắc (cảm nhận, nhận biết, tác ý và phân biệt biết), nên gọi là danh; vì tự tướng hiện ra nên gọi là hình. Đó gọi là danh thân, cú thân, hình thân. Ta đã nói về tướng và phạm vi của danh thân, cú thân, hình thân, các ông nên tu học."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Danh thân, cú thân và hình thân khác nhau,

 kẻ phàm phu ngu chấp trước vào chúng, như voi sa vào bùn sâu.

 "Lại nữa, Đại Huệ, ở đời sau, có người trí sẽ đem nghĩa thông suốt về tướng lìa các cái thấy một và khác, cả hai và không phải cả hai, ra hỏi người không có trí. Người không có trí sẽ đáp: "Đây không phải câu hỏi đúng." Những câu hỏi ấy như: hình sắc và các thứ khác, cái thường và cái vô thường, là khác hay không khác; cũng vậy, Niết-bàn và các hành (các sự vật do nhân duyên tạo thành), tướng và cái mang tướng, cầu-na và cái mang cầu-na, cái tạo ra và cái được tạo ra, cái thấy và cái được thấy, bụi và vi trần, sự tu và người tu, và cứ thế lần lượt các tướng tương tự. Đối với những câu hỏi như vậy, người ấy nói rằng Phật dạy đó là vô ký (không xác định, không trả lời) và gác lại không bàn. Kẻ ngu si ấy không thể hiểu được, vì nghe và hiểu biết chưa đủ.

Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác, để giúp họ lìa những câu gây sợ hãi, nên nói là vô ký, không trả lời. Lại để ngăn các luận thuyết theo cái thấy của ngoại đạo, nên không giảng cho họ. Đại Huệ, ngoại đạo nói như thế này: "Mạng sống chính là thân", và những luận thuyết vô ký như thế. Đại Huệ, các ngoại đạo ấy ngu si về nhân nên tạo ra luận vô ký, chứ không phải điều ta nói. Đại Huệ, điều ta nói là lìa cái nắm giữ và cái bị nắm giữ, vọng tưởng không sinh. Vì sao ta gác lại họ? Đại Huệ, vì họ chấp vào cái nắm giữ và cái bị nắm giữ, không biết rằng mọi thứ chỉ do tự tâm hiện ra, nên ta gác lại họ.

Đại Huệ, Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác dùng bốn cách trả lời để nói pháp cho chúng sinh. Đại Huệ, cách trả lời gác lại không bàn thì ta thỉnh thoảng mới dùng, là dành cho người có căn cơ (năng lực tiếp nhận giáo pháp) chưa thuần thục, không phải cho người đã thuần thục."

 "Lại nữa, Đại Huệ, mọi pháp lìa nhân duyên tạo tác thì không sinh; vì không có người tạo tác, nên mọi pháp không sinh.

Đại Huệ, vì sao mọi sự vật lìa tự tánh? Vì khi tự mình quán xét bằng trí giác ngộ, thì tự tướng và cộng tướng đều không thể nắm bắt được, nên nói mọi pháp không sinh.

Vì sao mọi pháp không thể mang đến, không thể mang đi? Vì muốn mang tự tướng và cộng tướng đến thì không có chỗ nào từ đó đến; muốn mang đi thì không có chỗ nào để đi đến. Vì vậy mọi pháp lìa sự mang đến và mang đi.

Đại Huệ, vì sao mọi pháp không diệt? Vì sự vật không có tướng tự tánh, mọi pháp không thể nắm bắt được, nên mọi pháp không diệt.

Đại Huệ, vì sao mọi pháp vô thường? Vì các tướng khởi lên có tánh vô thường, nên nói mọi pháp vô thường.

Đại Huệ, vì sao mọi pháp thường còn? Vì các tướng khởi lên mà vốn không sinh, tánh vô thường ấy là thường (?), nên nói mọi pháp thường còn."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Cách trả lời có bốn thứ: trả lời thẳng một chiều, hỏi ngược lại,

 phân tích từng phần, và gác lại không bàn, dùng để chế ngự các ngoại đạo.

 Thuyết sinh từ có và từ không của các thầy phái Tăng-khư (phái Số luận, Sāṃkhya) và Tỳ-xá (phái Thắng luận, Vaiśeṣika),

 tất cả đều là vô ký, họ chỉ bày như thế.

 Bậc Chánh Giác phân tích thì thấy tự tánh không thể nắm bắt;

 vì lìa lời nói, nên nói là lìa tự tánh.

 Khi ấy Đại Huệ Bồ-tát ma-ha-tát lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, cúi xin Ngài nói cho chúng con về tướng sai khác và tướng chung của các hướng đi đến quả Tu-đà-hoàn (quả Dự Lưu: bậc thánh thứ nhất, vừa bước vào dòng thánh). Nếu Bồ-tát ma-ha-tát hiểu rõ tướng sai khác và tướng chung của hướng Tu-đà-hoàn, cùng tướng phương tiện của Tư-đà-hàm (quả Nhất Lai: chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả Bất Hoàn: không còn trở lại cõi Dục) và A-la-hán (bậc đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), phân biệt biết rõ rồi, thì sẽ đúng như vậy mà nói pháp cho chúng sinh, tức là nói về tướng hai vô ngã và sự trong sạch khỏi hai chướng (phiền não chướng và sở tri chướng: sự ngăn che do phiền não và do chấp vào cái biết). Bồ-tát sẽ vượt qua tướng các địa, thông suốt rốt ráo, đạt cảnh giới rốt ráo không thể nghĩ bàn của chư Như Lai. Như viên ngọc ma-ni nhiều màu, Bồ-tát khéo làm lợi ích cho tất cả chúng sinh, dùng thân và của cải vô tận trong cảnh giới của mọi pháp mà nuôi dưỡng tất cả."

Phật bảo Đại Huệ: "Hãy lắng nghe, lắng nghe, và khéo suy nghĩ. Nay ta sẽ nói cho ông."

Đại Huệ bạch Phật: "Lành thay Thế Tôn, con xin vâng nghe."

Phật bảo Đại Huệ: "Tu-đà-hoàn và quả Tu-đà-hoàn có ba bậc sai khác. Ba bậc ấy là gì? Là bậc dưới, bậc giữa và bậc trên. Bậc dưới còn tái sinh nhiều nhất bảy lần. Bậc giữa còn tái sinh ba hoặc năm lần rồi nhập Niết-bàn. Bậc trên nhập Niết-bàn ngay trong đời ấy. Ba bậc này có ba kết (ba sợi dây trói buộc tâm) ở mức dưới, giữa, trên. Ba kết là gì? Là thân kiến (cái thấy chấp thân này là ta), nghi (nghi ngờ chánh pháp) và giới thủ (chấp vào những giới cấm, nghi thức sai lầm, tưởng rằng giữ chúng sẽ được giải thoát). Đó là sự sai khác của ba kết. Tiến lên dần dần thì đạt A-la-hán.

Đại Huệ, thân kiến có hai thứ: thân kiến câu sinh (sinh ra cùng với thân, có sẵn từ lúc sinh) và thân kiến do vọng tưởng. Như tự tánh duyên khởi và tự tánh vọng tưởng: ví như dựa vào tự tánh duyên khởi mà sinh ra sự chấp trước vào đủ thứ tự tánh vọng tưởng. Vì cái ấy chẳng phải có, chẳng phải không, chẳng phải vừa có vừa không, vốn không có tướng vọng tưởng thật, mà kẻ ngu lại vọng tưởng ra đủ thứ, chấp vào tướng tự tánh, như con nai khát tưởng ánh nắng dợn lúc trời nóng là nước. Đó là thân kiến do vọng tưởng của Tu-đà-hoàn. Vị ấy nhờ nhân vô ngã mà biết cái mình nắm giữ không có thật tánh, nên dứt trừ được sự chấp trước do vô tri đã lâu đời.

Đại Huệ, thân kiến câu sinh của Tu-đà-hoàn là thế này: vị ấy thấy thân mình và thân người đều có bốn ấm không có hình sắc; hình sắc sinh ra do cái tạo ra và cái được tạo ra; chúng làm nhân cho nhau mà có tướng; bốn đại chủng (bốn yếu tố lớn cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) và hình sắc không tụ lại thành thật thể. Tu-đà-hoàn quán xét thấy các loại có và không như vậy thì thân kiến liền dứt. Thân kiến dứt như thế thì lòng tham không sinh. Đó gọi là tướng của thân kiến.

Đại Huệ, tướng của nghi là thế này: vì đã thấy rõ tướng của pháp, và vì hai thứ thân kiến vọng tưởng trước kia đã dứt, nên sự nghi ngờ đối với pháp không sinh. Vị ấy không còn tìm nơi khác để thấy ai là bậc Đại sư (thầy lớn), hay phân vân ai trong sạch ai không. Đó gọi là tướng nghi mà Tu-đà-hoàn đã dứt.

Đại Huệ, về giới thủ, vì sao Tu-đà-hoàn không chấp giới? Vì vị ấy thấy rõ tướng khổ của những nơi thọ sinh, nên không chấp. Đại Huệ, chấp giới là kẻ ngu nhất quyết thọ trì, tập luyện khổ hạnh, vì muốn có đủ thứ khoái lạc mà cầu được tái sinh. Vị ấy không chấp như vậy. Vị ấy chỉ hồi hướng (hướng công đức của mình về) sự tự chứng thù thắng, lìa vọng tưởng, thực hành pháp vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy) bằng phương tiện mà thọ trì các phần giới. Đó gọi là tướng giới thủ mà Tu-đà-hoàn đã dứt.

Tu-đà-hoàn dứt ba kết thì tham và si không sinh. Nếu Tu-đà-hoàn nghĩ rằng: "Những kết này ta không còn mắc phải", thì sẽ có hai lỗi: rơi vào thân kiến, và các kết không dứt."

Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Thế Tôn nói có rất nhiều thứ tham muốn, vậy vị ấy dứt thứ tham nào?"

Phật bảo Đại Huệ: "Lòng ưa thích, đắm đuối, quấn quýt với nữ sắc, dùng đủ thứ thủ đoạn tạo nghiệp ác nơi thân và miệng, hưởng vui hiện tại mà gieo nhân khổ về sau — những thứ đó không sinh ra nơi vị ấy. Vì sao? Vì vị ấy đã được niềm vui của tam-muội chánh thọ. Vì vậy vị ấy dứt được những thứ tham đó, chứ không phải dứt lòng mong cầu hướng đến Niết-bàn.

Đại Huệ, thế nào là tướng Tư-đà-hàm? Là một lần soi thấu tướng hình sắc do vọng tưởng sinh ra, nên tướng thấy và tướng không sinh nữa; vì thấy rõ tướng các thiền, chỉ trở lại đời này một lần là dứt sạch khổ, đạt Niết-bàn. Vì vậy gọi là Tư-đà-hàm.

Đại Huệ, thế nào là A-na-hàm? Là đối với sự có hay không có của tướng hình sắc trong quá khứ, vị lai và hiện tại, vị ấy thấy rõ lỗi lầm, nên các sử (phiền não sai khiến tâm) vọng tưởng không sinh, và các kết đã dứt. Vì vậy gọi là A-na-hàm.

Đại Huệ, A-la-hán là bậc đã thành tựu các thiền, tam-muội, giải thoát, các năng lực và các minh (những hiểu biết siêu việt), phiền não, khổ và vọng tưởng đều không còn. Vì vậy gọi là A-la-hán."

 Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Thế Tôn nói có ba hạng A-la-hán, vậy ở đây nói hạng A-la-hán nào? Bạch Thế Tôn, là hạng đạt đạo nhất thừa vắng lặng, là hạng Bồ-tát ma-ha-tát dùng phương tiện thị hiện (hiện ra cho người thấy) làm A-la-hán, hay là hạng hóa thân do Phật biến hiện?"

Phật bảo Đại Huệ: "Đó là hàng Thanh văn đạt đạo nhất thừa vắng lặng, không phải hạng khác. Hạng khác là người tu hạnh Bồ-tát và hóa thân do Phật biến hiện. Họ dùng phương tiện khéo léo và bản nguyện mà thị hiện thọ sinh giữa đại chúng, để làm trang nghiêm hàng quyến thuộc của Phật.

Đại Huệ, ở chỗ vọng tưởng mà nói đủ thứ pháp, như nói đắc quả, đắc thiền, người tu thiền vào thiền — tất cả đều đã xa lìa. Vì vậy mà thị hiện việc đạt được những gì do tự tâm hiện ra, tức là tướng đắc quả, rồi gọi là đắc quả.

Lại nữa, Đại Huệ, ai muốn vượt qua các thiền, bốn vô lượng tâm (bốn tâm trải rộng không giới hạn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả) và cõi Vô Sắc (cõi của chúng sinh chỉ còn tâm, không có thân hình), thì phải lìa tướng do tự tâm hiện ra. Đại Huệ, cho rằng vào định diệt thọ tưởng (trạng thái định sâu dứt hết cảm thọ và nhận biết) là vượt qua những gì do tự tâm hiện ra thì không đúng. Vì sao? Vì vẫn còn phạm vi của tâm."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Các thiền, bốn vô lượng tâm, tam-ma-đề của cõi Vô Sắc,

 cho đến định diệt hết thọ và tưởng — nơi tâm chỉ là tâm thì những thứ ấy không có.

 Quả Tu-đà-bàn-na (tức Tu-đà-hoàn), quả Nhất Lai và Bất Hoàn,

 cùng với A-la-hán — những thứ ấy đều là tâm mê loạn.

 Người tu thiền, thiền và đối tượng của thiền, sự dứt trừ và sự biết rõ chân đế —

 đó chỉ là phạm vi của vọng tưởng; nếu giác ngộ điều này thì được giải thoát.

 "Lại nữa, Đại Huệ, có hai thứ trí giác: trí giác quán xét, và trí giác kiến lập do nắm giữ, chấp trước tướng vọng tưởng.

Đại Huệ, trí giác quán xét là khi nhận biết tướng tự tánh của sự vật, phân tích chọn lựa thì thấy lìa bốn câu, không thể nắm bắt được. Đó gọi là trí giác quán xét. Đại Huệ, bốn câu ấy là lìa một và khác, cả hai và không phải cả hai, có và không, chẳng có và chẳng không, thường và vô thường. Đó gọi là bốn câu. Đại Huệ, lìa bốn câu này, đó gọi là mọi pháp. Đại Huệ, dùng bốn câu này để quán xét mọi pháp, các ông nên tu học.

Đại Huệ, thế nào là trí giác kiến lập do nắm giữ, chấp trước tướng vọng tưởng? Là nắm giữ, chấp trước tướng vọng tưởng không thật về bốn đại chủng là cứng, ướt, nóng, động; chấp vào tông, nhân, dụ (mệnh đề, lý do, ví dụ trong lập luận), đem cái không thật mà dựng lập thành có. Đó gọi là trí giác kiến lập do nắm giữ, chấp trước tướng vọng tưởng. Đó là tướng của hai thứ trí giác.

Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu hai tướng trí giác này, biết rõ rốt ráo tướng nhân vô ngã và pháp vô ngã, dùng phương tiện thực hành ở địa quán xét bằng trí giác không có gì cả, thì đạt địa thứ nhất, vào được trăm tam-muội, đạt các tam-muội sai khác, thấy trăm vị Phật và trăm vị Bồ-tát, biết việc của trăm kiếp về trước và trăm kiếp về sau, phóng ánh sáng chiếu khắp trăm cõi, biết tướng của các địa cao hơn nữa. Bồ-tát có đại nguyện thù thắng, thần lực tự tại, được quán đảnh ở Pháp Vân địa, sẽ đạt địa vị tự chứng của Như Lai. Bồ-tát khéo buộc tâm vào mười câu vô tận (mười lời nguyện lớn không cùng tận), làm cho chúng sinh thành thục bằng đủ thứ biến hóa và ánh sáng trang nghiêm, vì đã đạt tam-muội chánh thọ trong niềm vui tự chứng của bậc thánh."

 "Lại nữa, Đại Huệ, Bồ-tát ma-ha-tát phải hiểu rõ bốn đại và sắc do bốn đại tạo ra. Thế nào là Bồ-tát hiểu rõ bốn đại và sắc do bốn đại tạo ra? Đại Huệ, Bồ-tát ma-ha-tát học như thế này: theo chân đế thì bốn đại không sinh. Đối với bốn đại không sinh ấy, Bồ-tát quán xét như vậy. Quán xét xong, Bồ-tát biết rằng tên gọi và hình tướng chỉ là phạm vi của vọng tưởng, là phạm vi do tự tâm hiện ra, sự vật bên ngoài không có thật tánh. Đó gọi là phạm vi vọng tưởng do tự tâm hiện ra. Nghĩa là quán thấy trong ba cõi, tánh của bốn đại và sắc do chúng tạo ra là lìa; lìa bốn câu thì thông suốt trong sạch, lìa ngã và ngã sở, an trụ trong phạm vi tự tướng đúng như tướng thật, thành tựu tự tướng không sinh.

Đại Huệ, bốn đại chủng sinh ra sắc như thế nào? Đại chủng do vọng tưởng về sự thấm ướt sinh ra thủy giới (yếu tố nước) bên trong và bên ngoài. Đại chủng do vọng tưởng về sự nóng bức (?) sinh ra hỏa giới (yếu tố lửa) bên trong và bên ngoài. Đại chủng do vọng tưởng về sự bay động sinh ra phong giới (yếu tố gió) bên trong và bên ngoài. Đại chủng do vọng tưởng về sự chia cắt hình sắc sinh ra địa giới (yếu tố đất) bên trong và bên ngoài. Hình sắc cùng với hư không, do chấp vào chân lý sai lầm, năm ấm tụ hợp lại thì sắc do bốn đại tạo ra sinh ra.

Đại Huệ, thức vì ưa thích dấu vết của đủ thứ cảnh giới, nên tiếp nối sang các đường tái sinh khác. Đại Huệ, đất và ba đại kia cùng sắc do chúng tạo ra có duyên của bốn đại, chứ không phải chính bốn đại kia làm duyên (?). Vì sao? Vì tánh, hình, tướng, nơi chốn, sự tạo tác và phương tiện đều không có thật tánh, nên đại chủng không sinh. Đại Huệ, tánh, hình, tướng, nơi chốn, sự tạo tác và phương tiện hòa hợp mà sinh ra, chứ không phải không có hình. Vì vậy, tướng bốn đại và sắc do chúng tạo ra là vọng tưởng của ngoại đạo, không phải điều ta nói."

 "Lại nữa, Đại Huệ, ta sẽ nói về tướng tự tánh của các ấm. Tướng tự tánh của các ấm là thế nào? Là năm ấm. Năm ấm là gì? Là sắc (hình chất), thọ (cảm nhận), tưởng (nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (tác ý, các hoạt động của tâm) và thức (sự phân biệt biết). Bốn ấm kia không có hình sắc, đó là thọ, tưởng, hành, thức. Đại Huệ, sắc là bốn đại và sắc do bốn đại tạo ra, mỗi thứ có tướng khác nhau.

Đại Huệ, những thứ không có hình sắc thì không thể có bốn con số, cũng như hư không. Ví như hư không vượt ngoài tướng con số, lìa con số, mà người ta vọng tưởng nói là "một hư không". Đại Huệ, các ấm cũng vậy, vượt ngoài tướng con số, lìa con số, lìa có và không, lìa bốn câu. Tướng con số là lời nói của kẻ ngu, không phải của bậc thánh hiền.

Đại Huệ, bậc thánh thấy các ấm như đủ thứ hình ảnh do trò huyễn tạo ra, lìa sự đặt bày là khác hay không khác; lại như hình người trong mộng, như cái bóng, vì lìa khác và không khác. Đại Huệ, đối với nẻo của thánh trí thì các ấm chỉ hiện ra do vọng tưởng. Đó gọi là tướng tự tánh của các ấm. Ông hãy dứt bỏ chúng. Dứt bỏ rồi thì nói pháp vắng lặng, dứt mọi cái thấy của ngoại đạo trong tất cả các cõi Phật.

Đại Huệ, khi nói pháp vắng lặng thì cái thấy về pháp vô ngã được trong sạch, và vào Bất Động địa (bậc thứ tám của Bồ-tát, tâm không còn bị lay động). Vào Bất Động địa rồi thì tự tại trong vô lượng tam-muội, được ý sanh thân, đạt tam-muội như huyễn, thông suốt rốt ráo, tự tại với các năng lực và các minh, cứu giúp, che chở và làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. Như mặt đất chở và nuôi dưỡng chúng sinh, Bồ-tát ma-ha-tát cứu độ khắp chúng sinh cũng như vậy."

 "Lại nữa, Đại Huệ, các ngoại đạo có bốn thứ Niết-bàn. Bốn thứ ấy là gì? Một là Niết-bàn cho rằng tự tánh của sự vật không có. Hai là Niết-bàn cho rằng đủ thứ tướng của sự vật không có. Ba là Niết-bàn hiểu rằng tự tướng và tự tánh không có. Bốn là Niết-bàn cho rằng dòng tiếp nối tuôn chảy của tự tướng và cộng tướng các ấm bị cắt đứt. Đó là bốn thứ Niết-bàn của ngoại đạo, không phải pháp ta nói. Đại Huệ, điều ta nói là: thức vọng tưởng diệt thì gọi là Niết-bàn."

 Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, chẳng phải Ngài lập ra tám thức (tám loại hoạt động nhận biết của tâm: năm thức giác quan, ý thức, ý thức chấp ngã và tạng thức) sao?"

Phật đáp: "Có lập."

Đại Huệ bạch Phật: "Nếu có lập, sao Ngài chỉ nói lìa ý thức, mà không nói lìa bảy thức?"

Phật bảo Đại Huệ: "Vì ý thức là nhân và là chỗ nương của bảy thức kia, nên ý thức diệt thì bảy thức không sinh. Ý thức sinh ra do chấp trước vào từng phần của cảnh giới. Tập khí nuôi lớn tạng thức; ý cùng với tạng thức sinh ra do nhân duyên suy nghĩ chấp trước vào ngã và ngã sở. Tạng thức là tướng của thân không hoại; do nương theo cảnh giới do tự tâm hiện ra mà chấp trước, nên nhóm tâm sinh ra. Chúng làm nhân cho nhau, ví như sóng biển: gió của cảnh giới do tự tâm hiện ra thổi đến, thì khi sinh, khi diệt cũng như vậy. Vì thế ý thức diệt thì bảy thức cũng diệt."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Ta không lấy tự tánh, việc tạo tác hay hình tướng làm Niết-bàn;

 thức vọng tưởng về cái được biết, khi nó diệt thì đó là Niết-bàn của ta.

 Ý thức là nhân và chỗ nương của các thức kia, các nẻo của ý cùng hợp thành thân.

 Cái làm nhân cho chúng là tâm, là chỗ nương tựa của các thức.

 Như dòng nước lớn cạn hết thì sóng không nổi lên,

 cũng vậy, ý thức diệt thì các thức khác không sinh.

 "Lại nữa, Đại Huệ, nay ta sẽ nói về tướng chung và sự phân biệt tự tánh của vọng tưởng. Nếu khéo phân biệt tướng chung và sự phân biệt tự tánh của vọng tưởng, thì ông và các Bồ-tát ma-ha-tát khác sẽ lìa vọng tưởng, đạt tự chứng của bậc thánh, thấy và biết rõ các nẻo hiểu biết của ngoại đạo (?), dứt vọng tưởng về cái nắm giữ và cái bị nắm giữ, không còn vọng tưởng về hoạt động của tự tánh vọng tưởng nơi đủ thứ tướng duyên khởi.

Đại Huệ, thế nào là tướng chung và sự phân biệt tự tánh của vọng tưởng? Là vọng tưởng về lời nói, vọng tưởng về sự việc được nói, vọng tưởng về tướng, vọng tưởng về lợi, vọng tưởng về tự tánh, vọng tưởng về nhân, vọng tưởng về cái thấy, vọng tưởng về sự thành lập, vọng tưởng về sinh, vọng tưởng về không sinh, vọng tưởng về sự tiếp nối, vọng tưởng về trói buộc và không trói buộc. Đó gọi là tướng chung và sự phân biệt tự tánh của vọng tưởng.

Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về lời nói? Là chấp trước, ưa thích đủ thứ âm thanh hay, tiếng ca hát đẹp đẽ. Đó gọi là vọng tưởng về lời nói.

Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về sự việc được nói? Là cho rằng có sự việc được nói ra, có tự tánh mà thánh trí biết được, rồi dựa vào đó mà sinh ra vọng tưởng về lời nói. Đó gọi là vọng tưởng về sự việc được nói.

Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về tướng? Là đối với chính sự việc được nói ấy, như con nai khát tưởng ánh nắng là nước, chấp trước đủ thứ, tức là chấp vào các tướng cứng, ướt, nóng, động, vọng tưởng về mọi sự vật. Đó gọi là vọng tưởng về tướng.

Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về lợi? Là ưa thích đủ thứ vàng bạc châu báu. Đó gọi là vọng tưởng về lợi.

Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về tự tánh? Là giữ chặt tự tánh, cho rằng nó là như thế, không khác, đó là vọng tưởng của tà kiến. Đó gọi là vọng tưởng về tự tánh.

Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về nhân? Là đối với nhân hay duyên, phân biệt có hay không, cho rằng tướng nhân sinh ra. Đó gọi là vọng tưởng về nhân.

Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về cái thấy? Là tà kiến về có và không, một và khác, cả hai và không phải cả hai, là vọng tưởng chấp trước của ngoại đạo. Đó gọi là vọng tưởng về cái thấy.

Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về sự thành lập? Là tưởng về ngã và ngã sở, thành lập thành luận thuyết quyết định. Đó gọi là vọng tưởng về sự thành lập."

 "Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về sinh? Là chấp rằng các sự vật nhờ duyên mà sinh ra từ có hay từ không. Đó gọi là vọng tưởng về sinh.

Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về không sinh? Là cho rằng mọi sự vật vốn không sinh, không có hạt giống nhân duyên mà sinh ra thân không có nhân. Đó gọi là vọng tưởng về không sinh.

Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về sự tiếp nối? Là cho rằng các vật cùng nhau nối tiếp, như sợi chỉ vàng nối liền. Đó gọi là vọng tưởng về sự tiếp nối.

Đại Huệ, thế nào là vọng tưởng về trói buộc và không trói buộc? Là chấp vào nhân duyên trói buộc, như một người dùng cách mà buộc lại hay cởi ra. Đó gọi là vọng tưởng về trói buộc và không trói buộc.

Đối với tướng chung và sự phân biệt tự tánh của vọng tưởng này, mọi kẻ ngu đều chấp vào có và không. Đại Huệ, người chấp vào duyên khởi rồi chấp trước, thì chấp vào đủ thứ tự tánh vọng tưởng, như trò huyễn hiện ra đủ thứ thân. Kẻ phàm phu vọng tưởng thấy đủ thứ khác với trò huyễn.

Đại Huệ, trò huyễn và đủ thứ hình ảnh không phải khác, cũng không phải không khác. Nếu khác thì trò huyễn không phải là nhân của đủ thứ hình ảnh. Nếu không khác thì trò huyễn và đủ thứ hình ảnh không có sai biệt, vậy mà vẫn thấy có sai biệt. Vì vậy không phải khác, cũng không phải không khác. Cho nên, Đại Huệ, ông và các Bồ-tát ma-ha-tát khác chớ chấp rằng tự tánh vọng tưởng và duyên khởi như huyễn là khác hay không khác, có hay không có."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Tâm bị trói buộc nơi cảnh giới, sự hiểu biết theo tưởng thì trí xoay chuyển theo;

 nơi chỗ không có gì và chỗ thù thắng, trí tuệ bình đẳng sinh ra.

 Tự tánh vọng tưởng là có, nhưng nơi duyên khởi thì không có;

 vọng tưởng có khi nắm giữ, còn duyên khởi thì không phải vọng tưởng.

 Đủ thứ phần chi sinh ra, như trò huyễn, vốn không thành.

 Tướng ấy có đủ thứ, nhưng vọng tưởng thì không thành.

 Tướng ấy chính là lỗi lầm, đều từ sự trói buộc của tâm mà sinh.

 Vọng tưởng không biết gì, nên vọng tưởng nơi duyên khởi.

 Tánh của các vọng tưởng ấy chính là duyên khởi kia.

 Vọng tưởng có đủ thứ, đều vọng tưởng nơi duyên khởi.

 Thế đế (chân lý theo quy ước thế gian), đệ nhất nghĩa, và thứ ba là sinh không có nhân —

 vọng tưởng thì nói là thế đế, dứt vọng tưởng thì là cảnh giới của bậc thánh.

 Ví như việc tu hành, nơi một thứ mà hiện ra đủ thứ,

 nơi ấy vốn không có đủ thứ; tướng vọng tưởng cũng như vậy.

 Ví như mắt có đủ thứ màng, do vọng tưởng mà hiện ra các màu sắc,

 màng không phải sắc cũng không phải không phải sắc; duyên khởi mà không nhận ra là như thế.

 Ví như luyện vàng ròng, lìa hết các thứ dơ bẩn,

 như hư không không có mây che, vọng tưởng được trong sạch cũng như vậy.

 Không có tánh vọng tưởng, mà có duyên khởi kia;

 kiến lập và phỉ báng đều do vọng tưởng mà hư hoại.

 Nếu vọng tưởng không có tánh, mà có tánh duyên khởi,

 thì không có tánh mà lại có tánh; có tánh và không có tánh đều sinh ra.

 Nương vào vọng tưởng làm nhân mà có duyên khởi kia;

 tướng và tên gọi luôn đi theo nhau mà sinh ra các vọng tưởng.

 Rốt ráo thấy chúng không thành tựu, thì vượt qua mọi vọng tưởng;

 sau đó biết sự trong sạch, đó gọi là đệ nhất nghĩa.

 Vọng tưởng có mười hai thứ, duyên khởi có sáu loại.

 Tự mình biết rõ cái được biết, thì chúng không có sai biệt.

 Năm pháp là chân thật, tự tánh có ba thứ;

 người tu hành phân biệt được điều này thì không vượt ra ngoài như như (chân như, tánh chân thật đúng như vậy của mọi vật).

 Các tướng và duyên khởi, cùng tên gọi của chúng, đều khởi vọng tưởng;

 các tướng vọng tưởng ấy từ duyên khởi kia mà sinh.

 Dùng trí tuệ giác ngộ khéo quán xét thì không có duyên, không có vọng tưởng.

 Khi đã thành tựu thì không còn tánh gì, làm sao còn sự hiểu biết vọng tưởng?

 Tự tánh vọng tưởng ấy dựng lập nên hai tự tánh kia.

 Vọng tưởng hiện ra đủ thứ, còn cảnh giới thanh tịnh là của bậc thánh.

 Vọng tưởng như màu sắc trong tranh, nơi duyên khởi mà chấp thành vọng tưởng.

 Nếu cho là khác với vọng tưởng, thì là nương theo luận thuyết của ngoại đạo.

 Vọng tưởng nói về cái được tưởng, do cái thấy làm nhân hòa hợp mà sinh.

 Người lìa được hai thứ vọng tưởng, như vậy là thành tựu.

 Đại Huệ Bồ-tát ma-ha-tát lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, cúi xin Ngài nói cho chúng con về tướng tự giác thánh trí và Nhất thừa (cỗ xe duy nhất đưa mọi người đến thành Phật; thừa: cỗ xe, ví cho pháp tu). Nếu Ngài nói về tướng tự giác thánh trí và Nhất thừa, thì con và các Bồ-tát khác sẽ hiểu rõ tướng tự giác thánh trí và Nhất thừa, không nhờ người khác mà vẫn thông suốt Phật pháp."

Phật bảo Đại Huệ: "Hãy lắng nghe, lắng nghe, và khéo suy nghĩ. Ta sẽ nói cho ông."

Đại Huệ bạch Phật: "Con xin vâng lời dạy."

Phật bảo Đại Huệ: "Các bậc thánh trước kia biết điều này và lần lượt truyền trao cho nhau: vọng tưởng không có tánh. Bồ-tát ma-ha-tát một mình ở nơi yên tĩnh, tự mình giác ngộ quán xét, không nhờ người khác, lìa cái thấy vọng tưởng, tiến lên dần dần mà vào Như Lai địa. Đó gọi là tướng tự giác thánh trí.

Đại Huệ, thế nào là tướng Nhất thừa? Là người giác ngộ được đạo Nhất thừa thì ta nói là Nhất thừa. Thế nào là giác ngộ được đạo Nhất thừa? Là biết vọng tưởng về cái nắm giữ và cái bị nắm giữ, và ở chỗ như thật thì không sinh vọng tưởng. Đó gọi là giác ngộ Nhất thừa. Đại Huệ, sự giác ngộ Nhất thừa thì các ngoại đạo, Thanh văn, Duyên giác, Phạm Thiên Vương (vị vua của cõi trời Phạm thiên) và những vị khác đều không đạt được, chỉ có Như Lai mới đạt được. Vì vậy gọi là Nhất thừa."

Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vì sao Ngài nói ba thừa mà không nói Nhất thừa?"

Phật bảo Đại Huệ: "Vì hàng Thanh văn và Duyên giác không tự mình đạt pháp bát Niết-bàn, nên ta không nói Nhất thừa với họ. Tất cả Thanh văn và Duyên giác đều nhờ Như Lai điều phục, trao cho phương tiện vắng lặng mà được giải thoát, chứ không phải bằng sức của chính mình. Vì vậy ta không nói Nhất thừa."

 "Lại nữa, Đại Huệ, vì tập khí của phiền não chướng và nghiệp chưa dứt, nên ta không nói Nhất thừa với tất cả Thanh văn và Duyên giác. Vì họ chưa giác ngộ pháp vô ngã, chưa lìa được phần đoạn tử (cái chết của thân có hình dáng và tuổi thọ giới hạn, tức sinh tử thông thường), nên ta nói ba thừa.

Đại Huệ, khi tất cả những người ấy dứt được tập khí lỗi lầm của mọi phiền não khởi lên, và giác ngộ pháp vô ngã, thì khi họ dứt được tập khí lỗi lầm của mọi phiền não khởi lên, sự đắm say vị ngọt của niềm vui tam-muội không còn, họ giác ngộ cõi vô lậu. Giác ngộ rồi, họ lại vào cõi vô lậu cao hơn nữa của xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian), đầy đủ mọi công đức, và sẽ đạt pháp thân tự tại không thể nghĩ bàn của Như Lai."

Khi ấy Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc kệ rằng:

 Thừa của chư thiên và thừa Phạm thiên (pháp tu để sinh lên các cõi trời), thừa Thanh văn, thừa Duyên giác,

 thừa của chư Phật Như Lai — ta nói các thừa ấy

 chừng nào tâm còn xoay chuyển thì các thừa đều chưa phải rốt ráo.

 Nếu tâm ấy diệt hết, thì không có thừa, cũng không có người cưỡi thừa.

 Không có thừa nào được dựng lập, ta nói đó là Nhất thừa.

 Vì để dẫn dắt chúng sinh, nên phân biệt mà nói các thừa.

 Giải thoát có ba thứ, cùng với pháp vô ngã;

 khi trí tuệ ngang bằng với phiền não, thì xa lìa giải thoát (?).

 Ví như khúc gỗ trôi trên biển, luôn theo sóng mà xoay chuyển,

 hàng Thanh văn ngu cũng vậy, bị gió của các tướng thổi dạt.

 Họ diệt được phiền não khởi lên, nhưng còn mê lầm của tập khí phiền não,

 đắm say niềm vui tam-muội, an trụ trong cõi vô lậu.

 Họ không có nẻo đi rốt ráo, cũng không thối lui trở lại;

 được thân tam-muội, trải qua bao kiếp vẫn không tỉnh ngộ.

 Ví như người say mê man, rượu tan rồi mới tỉnh,

 họ tỉnh ngộ ra pháp cũng vậy, và được thân vô thượng của Phật.

 Lăng-già A-bạt-đa-la bảo kinh (Kinh báu nói về việc Phật đến núi Lăng-già thuyết pháp), quyển thứ hai.

 Lăng-già A-bạt-đa-la bảo kinh, quyển thứ ba.

 Ngài Tam Tạng (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Cầu-na-bạt-đà-la dịch vào đời Tống (triều Lưu Tống ở Trung Quốc, thế kỷ thứ năm).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video