Thiên 1 — Phẩm Nhất thiết Phật ngữ tâm, phần một (quyển 1)

 Phẩm "Tâm (ở đây nghĩa là phần cốt lõi, tinh túy) trong lời dạy của tất cả các đức Phật", thứ nhất, phần một.

 Tôi nghe như vầy. Một thời, đức Phật (bậc đã giác ngộ hoàn toàn) ở trên đỉnh núi Lăng-già (núi trên đảo Lăng-già, thường được cho là đảo Tích Lan, nay là Sri Lanka), bên bờ biển phía Nam. Núi được trang hoàng bằng đủ loại hoa báu. Ngài ở cùng đông đảo các vị đại tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ đủ giới) trong Tăng đoàn (đoàn thể người xuất gia) và các vị đại Bồ-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh). Các vị ấy đến từ đủ các cõi Phật khác nhau.

 Các vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát đã tu chứng cao) ấy có sức tự tại của vô lượng tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên nhất không tán loạn), dùng thần thông (năng lực siêu phàm do tu tập mà có) thong dong như dạo chơi. Đại Bồ-tát Đại Tuệ đứng đầu. Tất cả chư Phật đều đã đưa tay xoa và rưới nước lên đỉnh đầu các vị (lễ quán đỉnh: nghi thức Phật ấn chứng, trao quyền kế thừa pháp). Các vị hiểu rõ ý nghĩa rằng mọi cảnh giới đều do chính tâm mình hiện ra. Đối với các loài chúng sinh khác nhau, với tâm và hình sắc khác nhau, các vị dùng vô số pháp môn cứu độ, tùy theo từng loài mà hiện thân khắp nơi. Đối với ngũ pháp (năm phạm trù: danh là tên gọi, tướng là hình tướng, vọng tưởng là sự phân biệt sai lầm, chánh trí là trí hiểu biết đúng, như như là thực tại đúng như nó vốn là), tự tính (ba loại bản chất của sự vật), thức (tám thức, các tầng lớp của tâm nhận biết) và hai loại vô ngã (nhân vô ngã: con người không có cái tôi thật; pháp vô ngã: mọi sự vật không có tự thể thật), các vị đều thông suốt đến tận cùng.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ cùng Bồ-tát Ma-đế dạo khắp tất cả các cõi Phật, nương thần lực của Phật, từ chỗ ngồi đứng dậy, để trần vai phải, gối phải quỳ sát đất, chắp tay cung kính, đọc kệ (bài thơ tụng trong kinh) ca ngợi rằng:

 Thế gian lìa sinh và diệt, giống như hoa đốm giữa hư không (ảo ảnh người đau mắt thấy, thật ra không có);

 trí tuệ của Ngài không nắm bắt có hay không, mà vẫn khởi lòng đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho mọi chúng sinh).

 Tất cả pháp (mọi sự vật, hiện tượng) như huyễn (như trò ảo thuật), xa lìa sự phân biệt của tâm thức;

 trí tuệ của Ngài không nắm bắt có hay không, mà vẫn khởi lòng đại bi.

 Xa lìa đoạn kiến và thường kiến (quan niệm cho rằng mọi thứ mất hẳn, hoặc cho rằng tồn tại mãi mãi), thế gian luôn như giấc mộng;

 trí tuệ của Ngài không nắm bắt có hay không, mà vẫn khởi lòng đại bi.

 Ngài biết người và pháp đều vô ngã; phiền não (những thứ làm tâm rối khổ như tham, giận, si mê) và nhĩ diễm (dịch âm chữ Phạn, nghĩa là "cái được biết", tức mọi đối tượng của nhận thức; ở đây chỉ sự ngăn che do chấp vào đối tượng nhận thức)

 đều thường thanh tịnh, không có tướng (không có hình tướng để bám vào), mà vẫn khởi lòng đại bi.

 Tất cả đều không có Niết-bàn (cảnh giới dứt hết khổ đau, ra khỏi vòng sinh tử), không có Phật ở trong Niết-bàn,

 không có Phật nhập Niết-bàn; xa lìa người giác ngộ và cái được giác ngộ.

 Hoặc có, hoặc không có, cả hai đều lìa bỏ.

 Bậc Mâu-ni (bậc Thánh vắng lặng, chỉ đức Phật) quán sát trong tịch tĩnh, như vậy là xa lìa sự sinh.

 Như thế gọi là không chấp giữ, đời này đời sau đều thanh tịnh.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ đọc kệ khen Phật xong, tự nói tên họ:

 Tôi tên là Đại Tuệ, thông suốt Đại thừa (giáo pháp "cỗ xe lớn", hướng đến cứu độ tất cả chúng sinh);

 nay đem một trăm lẻ tám nghĩa, kính hỏi bậc cao nhất trong các bậc đáng tôn kính.

 Đấng Thế Gian Giải (danh hiệu Phật: bậc hiểu thấu thế gian) nghe bài kệ ấy,

 quán sát khắp đại chúng, bảo các Phật tử (con Phật, người theo Phật) rằng:

 Các ông, các Phật tử, nay cứ tùy ý mà hỏi;

 ta sẽ vì các ông nói về cảnh giới do tự mình giác ngộ.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ được Phật cho phép, cúi đầu lạy chân Phật, chắp tay cung kính, đọc kệ hỏi:

 Làm sao cho ý niệm thanh tịnh? Làm sao ý niệm tăng trưởng?

 Làm sao thấy được si mê lầm lạc? Làm sao lầm lạc tăng trưởng?

 Vì sao có các cõi nước, các sự biến hóa, các tướng và các ngoại đạo (những người theo các đạo ngoài Phật giáo)?

 Thế nào là không còn thọ nhận và ham muốn? Vì sao gọi là "không thọ nhận"?

 Vì sao gọi là Phật tử? Giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc khổ đau) thì đi đến đâu?

 Ai bị trói buộc, ai được giải thoát? Cảnh giới của thiền (thiền định) là gì?

 Làm sao có ba thừa (ba "cỗ xe", tức ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát)? Kính mong Ngài giải nói.

 Duyên khởi (sự vật sinh ra do nhiều điều kiện hợp lại) do đâu mà sinh? Thế nào là cái làm và cái được làm?

 Thế nào là thuyết "cùng một" và thuyết "khác nhau"? Thế nào là tăng trưởng?

 Thế nào là vô sắc định (thiền định vượt khỏi mọi hình sắc) và diệt chánh thọ (thiền định dứt hết cảm thọ và tư tưởng)?

 Thế nào là diệt tưởng? Do đâu từ trong định mà tỉnh ra?

 Thế nào là việc làm sinh ra, sự tiến bước và sự giữ gìn thân?

 Thế nào là hiện ra sự phân biệt? Làm sao sinh ra các địa (các bậc tu chứng của Bồ-tát)?

 Ai phá được tam hữu (ba cõi tồn tại: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc)? Ở chỗ nào, thân thế nào?

 Vãng sinh (sau khi chết sinh về cõi khác) thì đến đâu? Thế nào là người con tối thắng (chỉ Bồ-tát)?

 Do đâu được thần thông và tam-muội tự tại?

 Thế nào là tâm tam-muội? Kính xin bậc Tối Thắng vì con mà nói.

 Thế nào gọi là tạng (tạng thức, lớp thức sâu nhất chứa mọi hạt giống của kinh nghiệm)? Thế nào là ý (thức chấp có cái tôi) và thức (các thức nhận biết)?

 Thế nào là sinh và diệt? Thế nào là thấy rồi trở lại (?)?

 Thế nào là chủng tính (căn tính bẩm sinh quyết định con đường tu), không phải chủng tính, và tâm lượng (mọi thứ chỉ là sự hiện ra của tâm)?

 Thế nào là dựng lập tướng (gán đặt có tướng), và nghĩa của "không phải ngã"?

 Thế nào là không có chúng sinh? Thế nào là cách nói theo thế tục?

 Thế nào là đoạn kiến, và thường kiến không sinh khởi?

 Thế nào là Phật và ngoại đạo, mà tướng của họ không trái nhau?

 Thế nào là đời sau có đủ thứ bộ phái khác nhau?

 Thế nào là không (tính trống rỗng, không có tự thể)? Do đâu? Thế nào là hoại diệt trong từng sát-na (khoảnh khắc cực ngắn)?

 Thế nào là sinh từ thai tạng (bào thai)? Thế nào là thế gian bất động?

 Do đâu (mọi thứ) như huyễn, như mộng, và như thành Càn-thát-bà (thành ảo hiện giữa không trung, tương truyền do thần nhạc Càn-thát-bà biến ra)?

 như ảo ảnh nắng nóng của thế gian, và như bóng trăng dưới nước?

 Do đâu nói giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ) và bồ-đề phần (các pháp tu trợ giúp cho giác ngộ)?

 Thế nào là cõi nước loạn lạc? Thế nào là khởi kiến chấp "có"?

 Thế nào là không sinh không diệt, thế gian như hoa đốm giữa hư không?

 Thế nào là giác ngộ về thế gian? Thế nào là nói "lìa văn tự"?

 Ai lìa được vọng tưởng (sự phân biệt sai lầm của tâm)? Thế nào là ví dụ hư không?

 "Như thật" có mấy loại? Có mấy tâm ba-la-mật (pháp tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác)?

 Do đâu vượt qua các địa? Ai đến được chỗ không còn thọ nhận?

 Hai loại vô ngã là gì? Thế nào là nhĩ diễm thanh tịnh?

 Các trí có mấy loại? Có mấy loại giới (giới luật), có mấy tính của chúng sinh?

 Ai sinh ra các thứ báu như ngọc ma-ni (một loại ngọc quý), ngọc trai?

 Ai sinh ra các ngôn ngữ, các tính khác nhau của chúng sinh?

 Các minh xứ (các ngành học vấn) và kỹ thuật, do ai chỉ bày?

 Già-đà (kệ tụng) có mấy loại, kệ dài và kệ ngắn?

 Sự thành lập (lập luận) có mấy loại? Thế nào gọi là luận?

 Thế nào sinh ra ăn uống, và sinh ra các ái dục?

 Thế nào gọi là vua, Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chính pháp) và tiểu vương?

 Thế nào là giữ gìn đất nước? Chư thiên (các vị trời) có mấy loại?

 Thế nào gọi là đất, tinh tú (các vì sao) và mặt trời, mặt trăng?

 Người giải thoát, người tu hành, mỗi hạng có mấy loại?

 Đệ tử có mấy loại? Thế nào là a-xà-lê (thầy dạy, bậc thầy làm khuôn mẫu)?

 Phật có mấy loại? Lại có mấy loại sinh?

 Ma (thế lực ngăn cản người tu đạo) và các học phái khác, mỗi bên có mấy loại?

 Tự tính và tâm, mỗi thứ lại có mấy loại?

 Thế nào là đặt bày sự đo lường? Kính mong bậc Tối Thắng nói cho.

 Thế nào là hư không, gió, mây? Thế nào là trí nhớ, thông minh?

 Thế nào là rừng cây? Thế nào là dây leo, cỏ?

 Thế nào là voi, ngựa, nai? Thế nào là bắt chúng?

 Thế nào là hèn kém xấu xí? Do đâu mà hèn kém xấu xí?

 Lục sư (sáu vị thầy ngoại đạo nổi tiếng thời Phật) thu nhận đồ chúng thế nào? Thế nào là nhất-xiển-đề (người đã cắt đứt căn lành, rất khó thành Phật)?

 Nam, nữ và người không phải nam (người ái nam ái nữ), đều do đâu mà sinh?

 Thế nào là tu hành mà thoái lui? Thế nào là tu hành mà phát sinh?

 Thiền sư dùng pháp gì, để dựng lập loại người nào?

 Chúng sinh sinh vào các nẻo, mang tướng gì, hình dạng loại gì?

 Thế nào là giàu có? Do đâu mà được giàu có?

 Thế nào là dòng họ Thích (dòng họ của Phật Thích-ca)? Do đâu có dòng họ Thích?

 Thế nào là dòng họ Cam Giá (nghĩa là "Mía", dòng tổ tiên của họ Thích)? Kính mong bậc Vô Thượng Tôn nói cho.

 Thế nào là vị tiên tu khổ hạnh lâu dài? Vị ấy dạy dỗ thế nào?

 Như Lai (danh hiệu Phật: bậc từ chân như mà đến) thế nào mà trong mọi lúc hiện ra ở mọi cõi,

 với đủ loại danh và sắc (tên gọi và hình thể), có các Phật tử tối thắng vây quanh?

 Vì sao không ăn thịt? Thế nào là răn cấm dứt ăn thịt?

 Các loài ăn thịt, do nguyên nhân gì mà ăn thịt?

 Thế nào là các cõi có hình như mặt trời, mặt trăng, núi Tu-di (núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) và hoa sen,

 cõi có tướng sư tử thù thắng, cõi nằm nghiêng, cõi úp xuống,

 cõi như lưới Nhân-đà-la (lưới báu của trời Đế Thích, mỗi mắt lưới có hạt châu phản chiếu lẫn nhau vô tận), hoặc cõi toàn bằng châu báu,

 cõi hình đàn không hầu, hình trống lưng thon, hình đủ loại hoa,

 hoặc cõi không có ánh sáng mặt trời, mặt trăng; vô lượng cõi như thế?

 Thế nào là hóa Phật (thân Phật biến hiện ra để độ chúng sinh)? Thế nào là báo sinh Phật (thân Phật do quả báo tu hành mà thành)?

 Thế nào là Như như Phật (Phật chính là chân như, thực tại chân thật)? Thế nào là Trí tuệ Phật?

 Vì sao ở Dục giới (cõi chúng sinh còn ham muốn, như cõi người) không thành Đẳng chánh giác (sự giác ngộ chân chánh, cùng khắp, tột bậc)?

 Vì sao ở cõi Sắc cứu cánh (tầng trời cao nhất của cõi Sắc) lìa ham muốn mà chứng bồ-đề (giác ngộ)?

 Sau khi Thiện Thệ (danh hiệu Phật: bậc đã đi đến chỗ tốt đẹp) bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn trọn vẹn, tức là qua đời), ai sẽ giữ gìn chánh pháp?

 Thiên Sư (thầy của trời và người, chỉ Phật) ở đời bao lâu? Chánh pháp tồn tại bao lâu?

 Tất-đàn (giáo lý đã được xác lập, tông chỉ) và kiến (quan điểm), mỗi thứ có mấy loại?

 Tỳ-ni (giới luật) và phận sự của tỳ-kheo là thế nào, do nhân duyên gì?

 Các Phật tử tối thắng, các Duyên giác (người tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên) và Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà giác ngộ),

 do đâu có trăm thứ biến đổi? Thế nào là trăm thứ không thọ nhận?

 Thế nào là thần thông thế tục? Thế nào là xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian)?

 Thế nào là bảy địa? Kính mong Ngài diễn nói.

 Tăng-già (đoàn thể người xuất gia) có mấy loại? Thế nào là phá hoại Tăng-già?

 Thế nào là y phương luận (sách về thuốc men, chữa bệnh)? Lại do nhân duyên gì?

 Vì sao bậc Đại Mâu-ni tuyên nói lời như vầy:

 "Ca-diếp, Câu-lưu-tôn, Câu-na-hàm (tên các đức Phật thời quá khứ) chính là ta"?

 Vì sao nói đoạn và thường, nói có ngã và không có ngã?

 Sao không phải lúc nào cũng diễn nói nghĩa chân thật,

 mà lại vì chúng sinh phân biệt nói về tâm lượng?

 Do đâu có rừng nam nữ, cây ha-lê-lặc, cây a-ma-lặc (các loại cây có quả dùng làm thuốc),

 núi Kê-la (?) và núi Thiết-vi (vòng núi sắt bao quanh thế giới), núi Kim cương và các núi khác,

 được vô lượng châu báu trang nghiêm, đầy dẫy tiên nhân và Càn-thát-bà (loài thần âm nhạc)?

 Đấng Vô Thượng Thế Gian Giải nghe bài kệ ấy,

 (nói về) các pháp môn cứu độ của Đại thừa, là cốt lõi bậc nhất của chư Phật:

 (Lời chú gốc: chữ "tâm" này như phần lõi chắc thật của cây, không phải tâm suy nghĩ.) "Lành thay, lành thay câu hỏi!

 Đại Tuệ, hãy khéo lắng nghe, nay ta sẽ theo thứ tự

 nói đúng như điều ông hỏi: sinh và không sinh,

 Niết-bàn, không, sát-na, các nẻo hướng tới, vô tự tính (không có bản chất tự có),

 Phật, các ba-la-mật, Phật tử và Thanh văn,

 Duyên giác, các ngoại đạo, và hạnh vô sắc,

 những việc khác nhau như thế, núi Tu-di, biển lớn, núi non,

 cù lao bãi nổi, cõi nước, đất đai, tinh tú và mặt trời, mặt trăng,

 ngoại đạo, chư thiên, a-tu-la (loài thần hay gây chiến), giải thoát, tự tại, thần thông,

 lực, thiền, tam-ma-đề (định), diệt, và như ý túc (bốn pháp tu đem lại thần thông),

 giác chi và đạo phẩm (các pháp tu dẫn đến giác ngộ), các thiền định, các tâm vô lượng,

 các ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) và thân đi lại, chánh thọ, diệt tận định (thiền định dứt hết cảm thọ và tư tưởng),

 tam-muội, khởi tâm, lời nói, tâm, ý và thức,

 vô ngã, pháp có năm, tự tính, tưởng và cái được tưởng,

 và hai kiến chấp hiện ra, các thừa và các chủng tính,

 vàng, bạc, ngọc ma-ni…, nhất-xiển-đề, đại chủng (bốn yếu tố lớn: đất, nước, lửa, gió),

 loạn lạc và một Phật, trí, nhĩ diễm, chỗ đạt đến và hướng tới,

 chúng sinh có và không có, voi, ngựa, các loài cầm thú,

 bắt chúng thế nào, ví dụ, nhân, sự thành lập, tất-đàn,

 và cái làm, cái được làm, rừng rậm, mê lầm, thần thông,

 tâm lượng không hiện có, các địa không vượt sang nhau,

 trăm biến đổi, trăm không thọ nhận, y phương, luận về nghề khéo,

 kỹ thuật, các minh xứ, các núi, núi Tu-di, đất đai,

 số đo của biển lớn, mặt trời, mặt trăng, chúng sinh hạng dưới, giữa, trên,

 thân mỗi loài có mấy vi trần (hạt bụi cực nhỏ), mỗi cõi có mấy vi trần,

 mỗi cung (đơn vị đo dài, bằng chiều dài cây cung) có bao nhiêu, khuỷu tay, bước chân, câu-lâu-xá (đơn vị đo dài của Ấn Độ, khoảng xa nghe được tiếng bò rống),

 nửa do-diên, một do-diên (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ, khoảng một ngày đường quân đi), bụi đầu lông thỏ, bụi bay trong tia nắng qua cửa sổ, con kiến (?),

 bụi đầu lông cừu, hạt lúa mạch; một bát-tha có mấy hạt lúa mạch,

 một a-la có mấy hạt lúa mạch (bát-tha, a-la: các đơn vị đo dung tích của Ấn Độ); độc-lung-na, khư-lê,

 lặc-xoa, cử-lợi, cho đến tần-bà-la (các con số rất lớn trong cách đếm của Ấn Độ),

 mỗi thứ là bao nhiêu? Bao nhiêu a-nậu (hạt cực vi, phần vật chất nhỏ nhất)

 thì gọi là một xá-lê-sa-bà (hạt cải); bao nhiêu xá-lê-sa-bà

 thì gọi là một lại-đề; bao nhiêu lại-đề, ma-sa (?)

 thành một ma-sa-đà-na; bao nhiêu ma-sa-đà-na

 thì gọi là một đà-na-la; lại bao nhiêu đà-na-la

 thành một ca-lê-sa-na; bao nhiêu ca-lê-sa-na

 thì thành một ba-la (đây đều là các đơn vị đo trọng lượng của Ấn Độ); tướng tích tụ của những thứ này,

 bao nhiêu ba-la thành một núi Di-lâu (tức núi Tu-di); những điều như thế mới nên hỏi,

 cần gì hỏi việc khác? Thanh văn, Bích-chi Phật (tức Duyên giác),

 Phật và các Phật tử tối thắng, thân mỗi vị có bao nhiêu (vi trần)?

 Sao không hỏi điều này: ngọn lửa có mấy a-nậu,

 gió lại có mấy a-nậu, mỗi căn (giác quan) có mấy a-nậu,

 lỗ chân lông, lông mày có bao nhiêu? (Thế nào là) vua Hộ Tài, vua Tự Tại,

 và Chuyển luân thánh đế vương? Vua giữ gìn (đất nước) thế nào?

 Thế nào là giải thoát? (Ta sẽ) nói rộng và nói theo từng câu,

 đúng như điều ông đã hỏi: các ham muốn khác nhau của chúng sinh,

 các thức ăn uống khác nhau, thế nào là rừng nam nữ,

 núi kim cương kiên cố, thế nào là như huyễn như mộng,

 ví dụ con nai khát (thấy ảo ảnh nắng tưởng là nước), thế nào là núi, trời, tiên,

 Càn-thát-bà trang nghiêm, giải thoát đi đến đâu,

 ai bị trói, ai được giải thoát, thế nào là cảnh giới thiền,

 biến hóa và ngoại đạo, thế nào là không có nhân mà tạo tác,

 thế nào là có nhân mà tạo tác, vừa có nhân vừa không nhân mà tạo tác,

 và chẳng phải có nhân, chẳng phải không nhân, thế nào là hiện ra rồi diệt,

 thế nào là làm thanh tịnh các giác (các sự nhận biết), thế nào là các giác chuyển,

 và chuyển các việc làm, thế nào là đoạn các tưởng,

 thế nào là khởi tam-muội, ai phá được tam hữu,

 ở chỗ nào, là thân gì, thế nào là không có chúng sinh

 mà lại nói có "ta", thế nào là nói theo thế tục,

 kính mong phân biệt rộng: tướng của điều được hỏi là thế nào,

 và điều được hỏi về "không phải ngã", thế nào là thai tạng,

 và các thân khác nhau, thế nào là đoạn kiến, thường kiến,

 thế nào là tâm được định, lời nói và các trí,

 giới, chủng tính, Phật tử, thế nào là sự thành lập và luận,

 thế nào là thầy và trò, các chúng sinh khác nhau,

 những điều ấy lại thế nào, thế nào là ăn uống,

 thông minh, sự đặt bày rộng rãi, thế nào là cây, dây sắn, dây leo,

 điều Phật tử tối thắng đã hỏi: thế nào là các cõi khác nhau,

 tiên nhân tu khổ hạnh lâu dài, thế nào là dòng tộc,

 theo thầy nào học, thế nào là xấu xí,

 thế nào là người tu hành, vì sao ở Dục giới không giác ngộ,

 mà thành Phật ở A-ca-nị-trá (tức cõi trời Sắc cứu cánh), thế nào là thần thông thế tục,

 thế nào là tỳ-kheo, thế nào là hóa Phật,

 thế nào là báo Phật, thế nào là Như như (Phật),

 Phật trí tuệ bình đẳng, thế nào là chúng Tăng,

 Phật tử đã hỏi như thế: (cõi hình) đàn không hầu, trống lưng thon, hoa,

 cõi nước lìa ánh sáng, tâm địa (các tầng bậc của tâm) có bảy,

 những điều hỏi đều đúng như thật; điều này và rất nhiều điều khác

 mà Phật tử nên hỏi, mỗi mỗi tướng đều tương ứng,

 xa lìa lỗi lầm của các kiến chấp; tất-đàn thì lìa lời nói;

 nay ta sẽ chỉ bày, theo thứ tự dựng lập các câu.

 Phật tử hãy khéo lắng nghe: một trăm lẻ tám câu này

 là như chư Phật đã nói."

 Câu không sinh, câu sinh. Câu thường, câu vô thường. Câu tướng, câu vô tướng. Câu trụ và dị (sự tồn tại và sự biến đổi), câu không trụ dị. Câu sát-na, câu không sát-na. Câu tự tính, câu lìa tự tính. Câu không, câu chẳng không. Câu đoạn, câu chẳng đoạn. Câu biên (một bên cực đoan), câu chẳng biên. Câu trung (ở giữa), câu chẳng trung. Câu thường, câu chẳng thường (lời chú gốc: có cả thảy ba chữ "thường"; chữ "thường" này âm tiếng Phạn khác với chữ "thường" ở trên). Câu duyên, câu chẳng duyên. Câu nhân, câu chẳng nhân. Câu phiền não, câu chẳng phiền não. Câu ái (tham đắm), câu chẳng ái. Câu phương tiện (cách khéo léo để dẫn dắt), câu chẳng phương tiện. Câu khéo, câu chẳng khéo. Câu thanh tịnh, câu chẳng thanh tịnh. Câu thành, câu chẳng thành. Câu ví dụ, câu chẳng ví dụ. Câu đệ tử, câu chẳng đệ tử. Câu thầy, câu chẳng thầy. Câu chủng tính, câu chẳng chủng tính. Câu ba thừa, câu chẳng ba thừa. Câu có cái gì đó, câu không có gì. Câu nguyện, câu chẳng nguyện. Câu ba vòng (?), câu chẳng ba vòng. Câu tướng, câu chẳng tướng. Câu có phẩm loại, câu chẳng có phẩm loại. Câu cả hai, câu chẳng cả hai. Câu niềm vui ngay trong hiện tại do Thánh trí tự chứng, câu chẳng phải niềm vui trong hiện tại. Câu cõi nước, câu chẳng cõi nước. Câu a-nậu, câu chẳng a-nậu. Câu nước, câu chẳng nước. Câu cung, câu chẳng cung. Câu thật, câu chẳng thật. Câu số, câu chẳng số (lời chú gốc: đây là số lượng của vật). Câu đếm, câu chẳng đếm (lời chú gốc: chữ này đọc là "sổ", nghĩa là đếm tính). Câu hiểu biết, câu chẳng hiểu biết. Câu hư không, câu chẳng hư không. Câu mây, câu chẳng mây. Câu minh xứ về nghề khéo và kỹ thuật, câu chẳng minh xứ. Câu gió, câu chẳng gió. Câu đất, câu chẳng đất. Câu tâm, câu chẳng tâm. Câu đặt bày (gán đặt giả lập), câu chẳng đặt bày. Câu tự tính, câu chẳng tự tính. Câu ấm, câu chẳng ấm. Câu chúng sinh, câu chẳng chúng sinh. Câu tuệ, câu chẳng tuệ. Câu Niết-bàn, câu chẳng Niết-bàn. Câu nhĩ diễm, câu chẳng nhĩ diễm. Câu ngoại đạo, câu chẳng ngoại đạo. Câu loạn lạc, câu chẳng loạn lạc. Câu huyễn, câu chẳng huyễn. Câu mộng, câu chẳng mộng. Câu ảo ảnh nắng, câu chẳng ảo ảnh nắng. Câu hình bóng, câu chẳng hình bóng. Câu bánh xe (vòng lửa), câu chẳng bánh xe. Câu Càn-thát-bà, câu chẳng Càn-thát-bà. Câu trời, câu chẳng trời. Câu ăn uống, câu chẳng ăn uống. Câu dâm dục, câu chẳng dâm dục. Câu kiến chấp, câu chẳng kiến chấp. Câu ba-la-mật, câu chẳng ba-la-mật. Câu giới, câu chẳng giới. Câu mặt trời, mặt trăng, tinh tú, câu chẳng mặt trời, mặt trăng, tinh tú. Câu đế (chân lý), câu chẳng đế. Câu quả, câu chẳng quả. Câu diệt và khởi, câu chẳng diệt và khởi. Câu chữa trị, câu chẳng chữa trị. Câu tướng, câu chẳng tướng. Câu chi (phần), câu chẳng chi. Câu minh xứ về nghề khéo, câu chẳng minh xứ về nghề khéo. Câu thiền, câu chẳng thiền. Câu mê, câu chẳng mê. Câu hiện, câu chẳng hiện. Câu che chở, câu chẳng che chở. Câu dòng tộc, câu chẳng dòng tộc. Câu tiên, câu chẳng tiên. Câu vua, câu chẳng vua. Câu thu nhận, câu chẳng thu nhận. Câu thật, câu chẳng thật. Câu thọ ký (lời Phật báo trước sự thành tựu của ai đó), câu chẳng thọ ký. Câu nhất-xiển-đề, câu chẳng nhất-xiển-đề. Câu nữ, nam, không phải nam, câu chẳng nữ, nam, không phải nam. Câu vị, câu chẳng vị. Câu sự việc, câu chẳng sự việc. Câu thân, câu chẳng thân. Câu giác, câu chẳng giác. Câu động, câu chẳng động. Câu căn (giác quan), câu chẳng căn. Câu hữu vi (những gì do điều kiện tạo thành), câu chẳng hữu vi. Câu vô vi (những gì không do tạo tác), câu chẳng vô vi. Câu nhân quả, câu chẳng nhân quả. Câu Sắc cứu cánh, câu chẳng Sắc cứu cánh. Câu thời tiết, câu chẳng thời tiết. Câu cây cối dây leo rậm rạp, câu chẳng cây cối dây leo rậm rạp. Câu lẫn tạp, câu chẳng lẫn tạp. Câu nói, câu chẳng nói. Câu tỳ-ni, câu chẳng tỳ-ni. Câu tỳ-kheo, câu chẳng tỳ-kheo. Câu chỗ dựa, câu chẳng chỗ dựa. Câu văn tự, câu chẳng văn tự.

 Đại Tuệ, một trăm lẻ tám câu này là do chư Phật đời trước đã nói. Ông và các Đại Bồ-tát nên tu học.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu Phật: bậc được cả thế gian tôn kính), các thức có mấy loại sinh, trụ, diệt?" Phật bảo Đại Tuệ: "Các thức có hai loại sinh, trụ, diệt, không phải sự suy lường mà biết được. Các thức có hai loại sinh: lưu chú sinh (sự sinh liên tục như dòng nước chảy) và tướng sinh (sự sinh của hình tướng). Có hai loại trụ: lưu chú trụ và tướng trụ. Có hai loại diệt: lưu chú diệt và tướng diệt.

 Các thức có ba tướng: chuyển tướng (tướng hoạt động, chuyển động), nghiệp tướng (tướng do nghiệp tạo tác) và chân tướng (tướng chân thật, bản chất gốc). Đại Tuệ, nói gọn thì có ba loại thức, nói rộng thì có tám tướng. Ba loại là gì? Là chân thức (thức chân thật), hiện thức (thức làm hiện ra cảnh giới) và phân biệt sự thức (thức phân biệt các sự vật). Đại Tuệ, ví như tấm gương sáng giữ các hình ảnh, hiện thức làm hiện ra (cảnh giới) cũng giống như vậy. Đại Tuệ, hiện thức và phân biệt sự thức, hai thức này, một hoại một không hoại, xoay vần làm nhân cho nhau. Đại Tuệ, sự huân tập (sự thấm nhiễm dần dần như hương ướp vào áo) không thể nghĩ bàn và sự biến hiện không thể nghĩ bàn là nhân của hiện thức. Đại Tuệ, việc nắm giữ đủ loại trần cảnh (các đối tượng của giác quan) và sự huân tập của vọng tưởng từ vô thủy (từ thuở xa xưa không có điểm khởi đầu) là nhân của phân biệt sự thức.

 Đại Tuệ, nếu đủ thứ hư vọng không thật đang che phủ chân thức kia diệt đi, thì tất cả căn thức (các thức nương vào giác quan) đều diệt. Đại Tuệ, đó gọi là tướng diệt. Đại Tuệ, tương tục diệt (sự diệt của dòng nối tiếp) là: cái làm nhân cho sự nối tiếp diệt thì sự nối tiếp diệt; chỗ mà từ đó nó sinh ra diệt và chỗ mà nó duyên theo diệt thì sự nối tiếp diệt. Đại Tuệ, vì sao vậy? Vì đó là chỗ nương của nó. Chỗ nương là sự huân tập của vọng tưởng từ vô thủy; chỗ duyên là vọng tưởng về cảnh giới của thức, như cái thấy… do tự tâm hiện ra.

 Đại Tuệ, ví như cục đất sét và các hạt bụi đất, chẳng khác cũng chẳng không khác; vàng và đồ trang sức bằng vàng cũng vậy. Đại Tuệ, nếu cục đất sét và hạt bụi là khác nhau, thì cục đất đã không do bụi ấy tạo thành, nhưng thật ra nó do bụi ấy tạo thành, vì vậy không khác. Nếu không khác, thì cục đất và hạt bụi lẽ ra không phân biệt được. Như vậy, Đại Tuệ, nếu chuyển thức (các thức hoạt động bề mặt) và chân tướng của tạng thức là khác nhau, thì tạng thức không phải là nhân của chúng; nếu không khác, thì khi chuyển thức diệt, tạng thức cũng phải diệt, nhưng chân tướng của nó thật ra không diệt. Vì vậy, Đại Tuệ, không phải thức chân tướng diệt, mà chỉ có nghiệp tướng diệt. Nếu chân tướng diệt, thì tạng thức diệt. Đại Tuệ, nếu tạng thức diệt, thì chẳng khác gì lý luận đoạn kiến của ngoại đạo.

 Đại Tuệ, các ngoại đạo ấy lập luận thế này: cảnh giới được nắm giữ diệt thì dòng thức cũng diệt. Nếu dòng thức diệt, thì dòng chảy từ vô thủy lẽ ra phải dứt. Đại Tuệ, ngoại đạo nói nhân sinh ra dòng thức không phải do mắt, hình sắc và ánh sáng hội tụ mà sinh, mà còn có nhân khác. Đại Tuệ, nhân ấy, họ nói là: hoặc Thắng diệu (chất liệu nguyên sơ sinh ra vạn vật theo một phái ngoại đạo), hoặc Sĩ phu (linh hồn, cái tôi thần bí), hoặc Tự tại (vị thần Tự Tại được cho là tạo ra thế giới), hoặc thời gian, hoặc vi trần."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, có bảy loại tính tự tính (bản chất của sự vật): bản chất của sự tụ hợp, bản chất tự có, bản chất của hình tướng, bản chất của đại chủng (đất, nước, lửa, gió), bản chất của nhân, bản chất của duyên, bản chất của sự thành tựu.

 Lại nữa, Đại Tuệ, có bảy loại đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng): cảnh giới của tâm, cảnh giới của tuệ, cảnh giới của trí, cảnh giới của cái thấy, cảnh giới vượt qua hai kiến chấp, cảnh giới vượt qua địa vị của các Phật tử, cảnh giới tự mình đạt đến của Như Lai. Đại Tuệ, đây là tâm đệ nhất nghĩa về tính tự tính của chư Như Lai, Ứng Cúng (bậc xứng đáng được cúng dường), Đẳng Chánh Giác trong quá khứ, vị lai và hiện tại (lời chú gốc: chữ "tâm" này âm tiếng Phạn là "can-lật-đại", tiếng Hán là tâm, ý nói như phần lõi cây, không phải tâm suy nghĩ; tâm suy nghĩ thì âm tiếng Phạn gọi là "chất-đa"). Bằng tâm đệ nhất nghĩa về tính tự tính, Như Lai thành tựu các pháp thế gian, xuất thế gian, và pháp cao tột vượt trên xuất thế gian. Dùng con mắt trí tuệ của bậc Thánh đi vào tự tướng (đặc tính riêng) và cộng tướng (đặc tính chung) mà dựng lập; điều được dựng lập ấy không giống với ác kiến (quan điểm sai lệch) trong lý luận của ngoại đạo.

 Đại Tuệ, thế nào là ác kiến trong lý luận ngoại đạo? Đó là dùng vọng tưởng thấy cảnh giới của mình, không biết rằng đó là do thức của tự tâm hiện ra, không thông suốt giới hạn của nó. Đại Tuệ, phàm phu ngu si đối với đệ nhất nghĩa về tính và không tính của tự tính mà lập luận theo hai kiến (có và không).

 Lại nữa, Đại Tuệ, về sự diệt khổ của tam hữu do vọng tưởng, sự diệt của các duyên vô tri (không hiểu biết chân lý), ái và nghiệp, và cảnh huyễn do tự tâm hiện ra, nay ta sẽ tùy theo cái thấy mà nói.

 Đại Tuệ, nếu có sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế ở Ấn Độ) muốn cho rằng từ không có hạt giống mà có hạt giống, nhân quả hiện ra, sự việc tồn tại theo thời gian; hoặc cho rằng ấm, giới, nhập (năm ấm, mười tám giới, mười hai nhập: các nhóm yếu tố cấu thành thân tâm và thế giới) nhờ duyên mà sinh, trụ; hoặc nói rằng sinh ra rồi diệt. Đại Tuệ, đối với họ, dù là sự nối tiếp, sự việc, sự sinh, sự có, Niết-bàn, đạo, nghiệp, quả, hay chân lý, đều thành lý luận đoạn diệt phá hoại. Vì sao? Vì những thứ ấy hiện tại không thể nắm bắt được, và cái thấy về điểm khởi đầu là không đúng chỗ (?).

 Đại Tuệ, ví như cái bình vỡ không làm được việc của cái bình, cũng như hạt giống bị cháy không nảy được mầm. Như vậy, Đại Tuệ, nếu tính của ấm, giới, nhập đã diệt, đang diệt, sẽ diệt, (thì đó) đều là cái thấy vọng tưởng của tự tâm; vì không có nhân nên chúng không sinh ra theo thứ tự.

 Đại Tuệ, nếu lại nói từ không có hạt giống mà có hạt giống, thức do ba duyên hợp lại mà sinh, thì rùa lẽ ra phải mọc lông, cát lẽ ra phải ép ra dầu; tông chỉ của ông bị phá, trái với nghĩa đã quyết định. Thuyết "có hạt giống, không có hạt giống" có những lỗi như vậy; mọi việc làm đều trống rỗng, vô nghĩa.

 Đại Tuệ, các ngoại đạo nói ba duyên hợp lại mà sinh, (họ nói về) phương tiện tạo tác, tự tướng của nhân quả, tướng có hạt giống và không có hạt giống trong quá khứ, vị lai, hiện tại, các tướng sự việc thành tựu nối tiếp nhau từ xưa đến nay, chuyển biến trên nền của tư tưởng phân biệt; do tập khí (sức thấm nhiễm còn lại của thói quen) về lỗi lầm trong kiến chấp của mình mà họ nói như vậy. Như vậy, Đại Tuệ, phàm phu ngu si bị ác kiến làm hại, tà vạy, mê muội như say, không có trí mà xưng càn là nói bằng nhất thiết trí (trí biết hết tất cả).

 Đại Tuệ, nếu lại có các sa-môn, bà-la-môn khác thấy (mọi thứ) lìa tự tính, như mây nổi, như vòng lửa (đốm lửa quay tròn tạo thành vòng ảo), như thành Càn-thát-bà, không sinh, như huyễn, như ảo ảnh nắng, như trăng dưới nước và như mộng; (thấy rằng) cả trong lẫn ngoài đều là vọng tưởng do tâm hiện ra, sự giả dối từ vô thủy không lìa tự tâm; nhân duyên của vọng tưởng đã diệt hết, lìa vọng tưởng về cái nói và cái được nói, cái quán và cái được quán; tạng thức là nơi dựng lập thân và đồ dùng; đối với cảnh giới của thức, cái được nắm giữ và người nắm giữ không tương ứng; cảnh giới không có gì cả thì lìa sinh, trụ, diệt; tự tâm khởi lên thì theo đó mà đi vào phân biệt. Đại Tuệ, vị Bồ-tát ấy không lâu sẽ được (thấy) sinh tử và Niết-bàn bình đẳng, có phương tiện khéo léo của lòng đại bi, là phương tiện tự nhiên không cần gắng sức tạo tác.

 Đại Tuệ, vị ấy (thấy) tất cả các cõi chúng sinh đều như huyễn, không cần gắng sức tạo nhân duyên, xa lìa cảnh giới trong và ngoài; ngoài tâm không thấy có gì; theo thứ tự đi vào chỗ vô tướng, theo thứ tự đi vào cảnh giới tam-muội từ địa này lên địa khác; hiểu ba cõi như huyễn, phân biệt quán sát, sẽ được Như huyễn tam-muội (thiền định thấy mọi thứ như huyễn); vượt qua cái không có gì do tự tâm hiện ra, được an trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ siêu việt đưa đến bờ giác ngộ); xả bỏ phương tiện tạo tác của sự sinh; (được) Kim cương dụ tam-ma-đề (thiền định vững chắc như kim cương), đi vào thân Như Lai, đi vào sự hóa hiện của như như, đầy đủ thần thông tự tại, từ bi, phương tiện trang nghiêm, đi vào đều khắp tất cả cõi Phật và chỗ của ngoại đạo, lìa tâm, ý và ý thức. Vị Bồ-tát ấy dần dần chuyển thân mà được thân Như Lai.

 Đại Tuệ, vì vậy, ai muốn được thân Như Lai thì phải xa lìa vọng tưởng giả dối về sinh, trụ, diệt của ấm, giới, nhập, của tâm, nhân duyên và phương tiện tạo tác; chỉ một mạch tiến thẳng bằng tâm, quán sát rằng lỗi lầm giả dối từ vô thủy và tập khí vọng tưởng là nhân của tam hữu; tư duy về địa vị Phật vốn không có gì, không sinh, để đạt đến nẻo Thánh tự giác ngộ; tự tâm được tự tại, đạt đến hạnh không cần tạo tác. Như ngọc ma-ni tùy theo các màu sắc (mà hiện màu tương ứng), vị ấy đi vào tâm vi tế của chúng sinh, dùng hóa thân tùy theo tâm lượng mà độ, các địa dần dần nối tiếp được dựng lập. Vì vậy, Đại Tuệ, phải khéo tu học giáo lý tự chứng."

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, (xin nói về) tướng của tâm, ý, ý thức, năm pháp và tự tính mà Thế Tôn đã nói, là chỗ hành trì của tất cả chư Phật và Bồ-tát, nơi đó không hòa hợp với cảnh giới được duyên theo như cái thấy… của tự tâm; (pháp ấy) chỉ bày tướng chân thật được thành lập bởi mọi lời nói, là cốt lõi của mọi lời Phật dạy. (Xin Ngài) vì các vị đại Bồ-tát ở nơi núi Ma-la-da giữa biển nước Lăng-già mà nói về pháp thân (thân chân lý của Phật), cảnh giới tạng thức như sóng biển mà Như Lai từng khen ngợi."

 Bấy giờ Thế Tôn bảo Bồ-tát Đại Tuệ: "Do bốn nhân duyên mà nhãn thức (thức nhận biết qua mắt) chuyển khởi. Bốn là gì? Một là không biết cái được nắm giữ là do tự tâm hiện ra; hai là chấp trước vào tập khí của hình sắc do lỗi lầm giả dối từ vô thủy; ba là tính tự tính của thức; bốn là muốn thấy đủ loại hình sắc. Đại Tuệ, đó gọi là bốn nhân duyên. Nơi dòng nước tạng thức, sóng chuyển thức nổi lên. Đại Tuệ, như nhãn thức, (thức của) tất cả các căn, vi trần, lỗ chân lông cùng lúc sinh khởi, hay tùy theo cảnh giới lần lượt sinh khởi, cũng như vậy, ví như gương sáng hiện các hình ảnh.

 Đại Tuệ, giống như gió mạnh thổi nước biển lớn, gió cảnh giới bên ngoài làm dao động biển tâm, sóng thức không dứt. Do tướng của nhân và cái được tạo ra là khác hay không khác, hợp với nghiệp mà sinh tướng, chấp trước sâu nặng, không thể biết rõ tự tính của hình sắc…, nên năm thức thân (năm thức của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) chuyển khởi. Đại Tuệ, cùng với năm thức thân ấy, nhờ có nhân phân biệt nhận biết các tướng sai biệt từng phần, nên biết đó là ý thức làm nhân khiến năm thức thân chuyển khởi. Chúng không nghĩ rằng: "Chúng ta xoay vần làm nhân cho nhau, do tự tâm hiện ra mà vọng tưởng chấp trước chuyển khởi". Nhưng chúng đều cùng chuyển khởi với các tướng hoại diệt riêng, phân biệt cảnh giới sai biệt từng phần.

 Sự chuyển khởi ấy giống như người tu hành nhập thiền tam-muội, tập khí vi tế vẫn chuyển mà không hay biết, lại nghĩ rằng: "Thức đã diệt rồi mới nhập thiền chánh thọ (thiền định chân chính)". Thật ra không phải thức diệt rồi mới nhập chánh thọ; vì hạt giống tập khí không diệt nên (thức) không diệt; vì sự nắm giữ cảnh giới chuyển khởi không đầy đủ nên (nói là) diệt.

 Đại Tuệ, giới hạn rốt ráo của tạng thức vi tế như vậy, trừ chư Như Lai và các Bồ-tát đã an trụ ở các địa, thì sức tam-muội và trí tuệ do tu hành mà được của các Thanh văn, Duyên giác, ngoại đạo, tất cả đều không thể đo lường, hiểu rõ. Những vị có trí tuệ và phương tiện khéo léo về tướng các địa còn lại, phân biệt quyết đoán nghĩa của các câu, căn lành vô biên tối thắng đã chín muồi, lìa vọng tưởng giả dối do tự tâm hiện ra, ngồi yên trong núi rừng tu tập bậc dưới, giữa, trên, mới thấy được dòng vọng tưởng của tự tâm; được chư Phật ở vô lượng cõi làm lễ quán đỉnh, được sức tự tại, thần thông, tam-muội, có các thiện tri thức (bạn lành dẫn đường tu tập) và quyến thuộc Phật tử; các vị ấy đã vượt qua hết các nhân như: tâm, ý, ý thức, cảnh giới tự tính do tự tâm hiện ra, biển sinh tử của tư tưởng hư vọng, nghiệp, ái và vô tri. Vì vậy, Đại Tuệ, người tu hành nên gần gũi bậc thiện tri thức tối thắng."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên nói kệ:

 Ví như sóng biển lớn, đều do gió mạnh nổi lên;

 sóng lớn vỗ vào hang sâu tối thẳm, không lúc nào dứt.

 Biển tạng thức thường còn, bị gió cảnh giới lay động,

 đủ loại sóng thức vọt lên mà chuyển sinh.

 Các màu xanh, đỏ, (màu trắng của) vỏ ốc ngọc và sữa, (vị ngọt của) đường phèn,

 vị nhạt, các thứ hoa quả, mặt trời, mặt trăng và ánh sáng,

 chẳng khác, chẳng không khác; như nước biển nổi sóng,

 bảy thức (bảy thức nổi lên trên nền tạng thức) cũng như thế, cùng với tâm hòa hợp mà sinh.

 Ví như nước biển biến động, đủ loại sóng chuyển,

 bảy thức cũng như thế, cùng với tâm hòa hợp mà sinh.

 Nghĩa là nơi tạng thức ấy, đủ loại thức chuyển khởi;

 nghĩa là nhờ ý thức ấy mà suy nghĩ ý nghĩa của các tướng.

 Tướng không hoại có tám, không có tướng cũng không có cái mang tướng (?);

 ví như sóng biển, thì không có sai biệt.

 Các thức và tâm cũng như thế, sự khác nhau cũng không thể nắm bắt.

 Tâm gọi là cái thu nhóm nghiệp, ý gọi là cái thu nhóm rộng khắp,

 các thức thì biết cái được biết; (biết) cảnh giới hiện trước mắt thì gọi là năm (thức).

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ đọc kệ hỏi:

 Các hình sắc xanh, đỏ, chúng sinh khởi lên các thức,

 các pháp khác nhau như sóng, là thế nào? Kính mong Ngài nói cho.

 Bấy giờ Thế Tôn đọc kệ đáp:

 Các màu xanh, đỏ lẫn lộn, nơi sóng đều không có.

 Nói "tâm thu nhóm nghiệp" là để khai ngộ các phàm phu.

 Nghiệp ấy đều không có, tự tâm lìa cái được nắm giữ;

 cái được nắm giữ vốn chẳng có gì để nắm, giống như những đợt sóng kia.

 Thân, đồ dùng và chỗ dựng lập, là hiện thức của chúng sinh;

 nơi đó hiện ra các nghiệp, ví như sóng nước.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ lại nói kệ:

 Tính của sóng biển lớn, vỗ vọt lên có thể phân biệt được;

 tạng thức và nghiệp cũng như vậy, vì sao lại không biết được?

 Bấy giờ Thế Tôn đọc kệ đáp:

 Phàm phu không có trí tuệ; tạng thức như biển lớn,

 tướng của nghiệp như sóng, nương theo ví dụ ấy mà hiểu thông.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ lại nói kệ:

 Mặt trời mọc, ánh sáng chiếu đều chúng sinh hạng dưới, giữa, trên;

 Như Lai soi chiếu thế gian, vì người ngu mà nói chân thật.

 Đã phân chia các pháp rồi, vì sao không nói chân thật?

 Bấy giờ Thế Tôn đọc kệ đáp:

 Nếu nói chân thật, thì tâm họ không có chân thật.

 Ví như sóng biển, hình trong gương và giấc mộng,

 tất cả cùng lúc hiện ra; cảnh giới của tâm cũng vậy.

 Vì cảnh giới không đầy đủ, nên nghiệp lần lượt chuyển sinh.

 Thức thì biết cái được biết, ý thì nghĩ rằng "là như thế",

 năm thức thì hiện ra, không có thứ tự nhất định.

 Ví như người thợ vẽ và đệ tử học vẽ,

 bày màu vẽ ra các hình; ta nói pháp cũng như thế.

 Màu sắc vốn không có hình vẽ, không ở nơi bút, cũng không ở nơi lụa;

 vì muốn làm chúng sinh vui thích, nên đan xen vẽ nên các hình.

 Lời nói là sự thi hành riêng biệt, chân thật thì lìa tên gọi và chữ nghĩa.

 Phân biệt để thích ứng người mới tu, với người tu hành thì chỉ bày chân thật.

 Chân thật là chỗ tự mình giác ngộ, lìa người phân biệt và cái bị phân biệt.

 Điều này nói cho Phật tử; với kẻ ngu thì phân biệt rộng ra.

 Đủ thứ đều như huyễn, tuy hiện ra mà không chân thật.

 Nói đủ thứ như vậy, là tùy việc mà đặt bày riêng.

 Điều được nói nếu không thích hợp, thì đối với người ấy không phải là lời nói đúng.

 Với từng người bệnh, thầy thuốc giỏi tùy bệnh mà cho toa;

 Như Lai vì chúng sinh, tùy tâm, hợp với sức lượng của họ mà nói.

 (Pháp này) không phải cảnh giới của vọng tưởng, Thanh văn cũng không có phần;

 điều mà bậc thương xót (chúng sinh) nói ra, là cảnh giới tự giác ngộ.

 "Lại nữa, Đại Tuệ, nếu Đại Bồ-tát muốn biết cảnh giới vọng tưởng về cái được nắm giữ và người nắm giữ vốn chỉ do tự tâm hiện ra, thì nên lìa chỗ tụ họp đông người, lìa thói tục, lìa ngủ nghỉ; đầu đêm, giữa đêm, cuối đêm thường tự tỉnh giác tu các phương tiện; nên lìa ác kiến, lời lẽ kinh luận (sai lệch) và tướng của thừa Thanh văn, Duyên giác; nên thông suốt tướng vọng tưởng do tự tâm hiện ra.

 Lại nữa, Đại Tuệ, Đại Bồ-tát đã an lập tướng trí tuệ rồi, thì đối với ba tướng của Thánh trí bậc trên phải siêng năng tu học. Thế nào là ba tướng của Thánh trí phải siêng tu học? Đó là: tướng không có gì cả, tướng nơi nguyện lực của tất cả chư Phật, và tướng rốt ráo của Thánh trí tự giác. Tu hành được những điều này rồi, có thể bỏ được tướng trí tuệ như con lừa què (trí tuệ thấp kém, chậm chạp), được địa thứ tám của Phật tử tối thắng, rồi từ đó tu sinh ra ba tướng trên.

 Đại Tuệ, tướng không có gì cả là tướng phát sinh khi tu tập (vượt qua) các tướng của Thanh văn, Duyên giác và ngoại đạo. Đại Tuệ, tướng nơi nguyện lực là tướng sinh ra do tu theo nơi nguyện lực của chư Phật đời trước. Đại Tuệ, tướng rốt ráo của Thánh trí tự giác là: đối với tướng của tất cả pháp không chấp trước gì, được thân Như huyễn tam-muội, tiến bước vào địa vị chư Phật mà sinh ra. Đại Tuệ, đó gọi là ba tướng của Thánh trí. Nếu thành tựu ba tướng Thánh trí này thì có thể đến được cảnh giới Thánh trí tự giác. Vì vậy, Đại Tuệ, ba tướng của Thánh trí phải siêng năng tu học."

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ biết điều tâm niệm của chúng đại Bồ-tát, về pháp môn tên là "Kinh phân biệt tự tính của Thánh trí", nương uy thần của tất cả chư Phật mà bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, kính mong Ngài vì chúng con nói Kinh phân biệt tự tính của Thánh trí, là chỗ nương của sự phân biệt một trăm lẻ tám câu. Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác nương sự phân biệt này mà nói cho các Đại Bồ-tát về tự tính của vọng tưởng đi vào tự tướng và cộng tướng. Nhờ được phân biệt nói về tự tính của vọng tưởng, nên (các Bồ-tát) có thể khéo biết, quán sát khắp nhân vô ngã và pháp vô ngã, trừ sạch vọng tưởng, soi sáng các địa, vượt qua niềm vui thiền định của tất cả Thanh văn, Duyên giác và ngoại đạo, quán sát cảnh giới hành trì không thể nghĩ bàn của Như Lai, dứt khoát xả bỏ năm pháp và tự tính, dùng trí tuệ pháp thân của chư Phật Như Lai khéo tự trang nghiêm, vượt qua cảnh giới huyễn, lên đến tất cả cõi Phật, cung trời Đâu-suất (cõi trời nơi vị Bồ-tát sắp thành Phật cư ngụ) cho đến cung trời Sắc cứu cánh, đạt được pháp thân thường còn của Như Lai."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Có một loại ngoại đạo khởi vọng tưởng chấp trước vào cái không có gì, biết rằng nhân đã hết, (bèn) nghĩ rằng thỏ không có sừng; như thỏ không có sừng, (họ cho rằng) tất cả pháp (?) cũng như vậy. Đại Tuệ, lại có ngoại đạo khác thấy đại chủng, cầu-na (các thuộc tính của sự vật, theo một phái ngoại đạo), cực vi (hạt vật chất nhỏ nhất), đà-la-phiếu (thực thể, chất), hình dạng, vị trí và các pháp khác (?) đều sai biệt nhau; thấy rồi chấp trước rằng pháp sừng thỏ là không có, mà nghĩ rằng bò có sừng.

 Đại Tuệ, họ rơi vào hai kiến chấp, không hiểu tâm lượng, vọng tưởng về cảnh giới tự tâm tăng trưởng; đối với thân, đồ dùng và chỗ dựng lập, vọng tưởng đặt ra giới hạn. Đại Tuệ, tính của tất cả pháp cũng như vậy, lìa có lìa không, không nên khởi tưởng. Đại Tuệ, nếu lìa có không rồi mà lại khởi tưởng thỏ không sừng, thì đó gọi là tà tưởng. Vì đối đãi nhau mà quán, nên không nên khởi tưởng thỏ không sừng; cho đến phân tích tới vi trần, tính của sự vật đều không thể nắm bắt. Đại Tuệ, (vì) cảnh giới của bậc Thánh lìa những thứ ấy, nên không nên khởi tưởng bò có sừng."

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, người đã không còn vọng tưởng, thấy tưởng không sinh rồi, theo đó so sánh suy lường, quán sát thấy vọng tưởng không sinh, nên nói là 'không có' phải chăng?" Phật bảo Đại Tuệ: "Không phải vì quán sát thấy vọng tưởng không sinh mà nói là không có. Vì sao? Vì vọng tưởng là do cái kia mà sinh ra. Nương vào sừng mà sinh vọng tưởng; vì nương vào sừng mà sinh vọng tưởng, nên nói là nương vào nhân; cho nên lìa khác và không khác; vì vậy không phải vì quán sát thấy vọng tưởng không sinh mà nói là không có sừng.

 Đại Tuệ, nếu vọng tưởng khác với sừng, thì nó đã không nhân nơi sừng mà sinh; nếu không khác, thì nó là do nhân nơi sừng; cho đến phân tích tới vi trần mà tìm kiếm cũng đều không thể nắm bắt; vì không khác với sừng, nên nó cũng không có tính. Cả hai đều không có tính, thì pháp gì, vì sao mà nói là không có? Đại Tuệ, nếu vì không có mà nói không có sừng, vì quán cái có mà nói thỏ không có sừng, thì không nên khởi tưởng. Đại Tuệ, vì nhân không đúng, nên nói có hay nói không, cả hai đều không thành.

 Đại Tuệ, lại có ngoại đạo khác có cái thấy chấp trước vào sắc (vật chất), hư không, sự việc, hình dạng, vị trí và các pháp khác (?), không thể khéo biết giới hạn của hư không, nói rằng sắc lìa hư không, khởi vọng tưởng về giới hạn. Đại Tuệ, hư không là sắc, đi vào trong đại chủng của sắc; Đại Tuệ, sắc là hư không; (hai bên) là tính dựng lập của chỗ chứa và cái được chứa. Nên biết sự phân biệt sắc và không là như vậy. Đại Tuệ, khi bốn đại chủng sinh ra, tự tướng của mỗi thứ khác nhau, cũng không trụ nơi hư không, nhưng không phải chúng không có hư không.

 Như vậy, Đại Tuệ, (họ) quán thấy bò có sừng nên nói thỏ không sừng. Đại Tuệ, sừng bò phân tích thành vi trần, lại phân tích vi trần thì từng sát-na không dừng; vậy họ quán cái gì mà nói là không có? Nếu nói là quán vật khác, thì pháp ấy cũng như vậy."

 Bấy giờ Thế Tôn bảo Đại Bồ-tát Đại Tuệ: "Nên lìa vọng tưởng về những cái thấy khác biệt như sừng thỏ, sừng bò, hư không, hình sắc. Các ông, các Đại Bồ-tát, nên tư duy về vọng tưởng do tự tâm hiện ra, đi vào làm Phật tử tối thắng ở tất cả các cõi, dùng phương tiện 'mọi thứ do tự tâm hiện ra' mà dạy dỗ họ." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này mà nói kệ:

 Sắc… và tâm đều không có; sắc… lại nuôi lớn tâm.

 Thân, đồ dùng, chỗ an lập, đều do tạng thức hiện ra cho chúng sinh.

 Tâm, ý và thức, tự tính, pháp có năm,

 hai loại vô ngã thanh tịnh, là điều bậc nói pháp rộng khắp đã nói.

 Dài ngắn, có không…, xoay vần sinh ra lẫn nhau.

 Vì có "không" nên thành "có", vì có "có" nên thành "không".

 Phân tích sự vật đến vi trần, thì không khởi vọng tưởng về sắc.

 Chỗ an lập của tâm lượng, kẻ có ác kiến không ưa thích.

 Không phải cảnh giới của tư tưởng phân biệt, đối với Thanh văn cũng vậy.

 Điều Đấng cứu đời nói ra, là cảnh giới tự giác ngộ.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ vì muốn làm sạch dòng hiện khởi của tự tâm, lại thưa thỉnh Như Lai, bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, làm sạch dòng hiện khởi của tự tâm tất cả chúng sinh là tức thì hay dần dần?" Phật bảo Đại Tuệ: "Sạch dần dần, không phải tức thì. Như quả am-la (quả xoài) chín dần chứ không phải chín ngay, Như Lai làm sạch dòng hiện khởi của tự tâm tất cả chúng sinh cũng như vậy, sạch dần dần chứ không phải tức thì. Ví như thợ gốm làm các đồ gốm, thành dần dần chứ không phải tức thì; Như Lai làm sạch dòng hiện khởi của tự tâm tất cả chúng sinh cũng như vậy, sạch dần dần chứ không phải tức thì. Ví như mặt đất sinh ra muôn vật dần dần chứ không phải sinh tức thì; Như Lai làm sạch dòng hiện khởi của tự tâm tất cả chúng sinh cũng như vậy, sạch dần dần chứ không phải tức thì. Ví như người học âm nhạc, viết chữ, vẽ tranh và các kỹ thuật, thành dần dần chứ không phải tức thì; Như Lai làm sạch dòng hiện khởi của tự tâm tất cả chúng sinh cũng như vậy, sạch dần dần chứ không phải tức thì.

 Ví như gương sáng tức thì hiện ra tất cả hình ảnh mà không có tướng (phân biệt); Như Lai làm sạch dòng hiện khởi của tự tâm tất cả chúng sinh cũng như vậy, tức thì hiện ra cảnh giới thanh tịnh, không tướng, không có gì cả. Như vầng mặt trời, mặt trăng tức thì chiếu rõ tất cả hình sắc; Như Lai vì chúng sinh muốn lìa lỗi lầm của tập khí do tự tâm hiện ra cũng như vậy, tức thì chỉ bày cảnh giới tối thắng của trí không thể nghĩ bàn. Ví như tạng thức tức thì phân biệt biết những gì tự tâm hiện ra và cảnh giới của thân, chỗ an lập, đồ dùng; các Y Phật (Phật được lưu xuất, nương nơi Pháp Phật) cũng như vậy (lời chú gốc: chữ "y", bản tiếng Phạn ghi là "chất thấm nhuần", ý nói hóa Phật là phần khí của Phật chân thật), tức thì làm chín muồi cảnh giới nơi chúng sinh ở, đặt người tu hành an trụ ở cõi trời Sắc cứu cánh. Ví như ánh sáng của Y Phật do Pháp Phật (Phật là thân chân lý) tạo ra chiếu rọi, nẻo Thánh tự giác ngộ cũng như vậy: soi chiếu khiến diệt trừ ác kiến vọng tưởng về có tính, không tính nơi tướng của các pháp.

 Đại Tuệ, Y Phật của Pháp nói rằng: tất cả pháp đi vào tự tướng và cộng tướng; tập khí do tự tâm hiện ra là nhân; sự chấp trước tự tính vọng tưởng nối tiếp nhau là nhân; đủ loại huyễn không thật, đủ loại chấp trước đều không thể nắm bắt.

 Lại nữa, Đại Tuệ, chấp trước tự tính duyên khởi thì sinh ra tướng tự tính vọng tưởng. Đại Tuệ, như nhà ảo thuật nương vào cỏ cây, ngói đá làm ra đủ thứ ảo thuật, hiện ra hình sắc của mọi chúng sinh, khiến người ta khởi lên đủ loại vọng tưởng; các vọng tưởng ấy cũng không chân thật. Như vậy, Đại Tuệ, nương vào tự tính duyên khởi mà khởi lên tự tính vọng tưởng: đủ loại tâm vọng tưởng, đủ loại tưởng về hành động và sự việc, tướng vọng tưởng, tập khí vọng tưởng chấp trước. Đại Tuệ, đó là sự sinh khởi tướng tự tính vọng tưởng. Đại Tuệ, đó gọi là Y Phật nói pháp.

 Đại Tuệ, Pháp Phật là: lìa tướng tự tính của tâm, dựng lập và tạo tác cảnh giới được duyên theo của Thánh trí tự giác. Đại Tuệ, Hóa Phật là: nói về bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định và tâm trí tuệ (sáu ba-la-mật); (nói về) lìa ấm, giới, nhập; giải thoát; phân biệt, quán sát, dựng lập tướng của thức; vượt qua kiến chấp của ngoại đạo và kiến chấp vô sắc. Đại Tuệ, lại nữa, Pháp Phật lìa sự bám víu và cái bị bám víu, lìa mọi việc làm, tướng của căn và sự đo lường đều diệt; không phải cảnh giới chấp trước của phàm phu, Thanh văn, Duyên giác và ngoại đạo chấp có ngã; mà dựng lập tướng sai biệt rốt ráo của Thánh trí tự giác. Vì vậy, Đại Tuệ, tướng sai biệt của Thánh trí tự giác phải siêng năng tu học; cái thấy do tự tâm hiện ra phải diệt trừ."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, có hai loại tướng phân biệt chung của thừa Thanh văn: tướng đạt được sự sai biệt của Thánh trí tự giác, và tướng chấp trước tự tính vọng tưởng về tính. Thế nào là Thanh văn đạt được tướng sai biệt của Thánh trí tự giác? Là (quán) cảnh giới vô thường, khổ, không, vô ngã; (thấy) chân đế (chân lý), lìa dục, tịch diệt; dập tắt tự tướng, cộng tướng của ấm, giới, nhập và tướng không hoại bên ngoài (?); biết đúng như thật, tâm được vắng lặng; tâm vắng lặng rồi thì (được) thiền định, giải thoát, tam-muội, đạo quả, chánh thọ, giải thoát; nhưng chưa lìa tập khí và cái chết biến dịch không thể nghĩ bàn (cái chết vi tế của bậc Thánh, khác với cái chết có giới hạn thân mạng của phàm phu); được an trụ trong niềm vui của Thánh trí tự giác. Đó là Thanh văn; đây gọi là Thanh văn đạt được tướng sai biệt của Thánh trí tự giác.

 Đại Tuệ, Đại Bồ-tát được an trụ trong niềm vui sai biệt của Thánh trí tự giác thì không (an trụ) nơi niềm vui chánh thọ của môn tịch diệt; vì thương xót chúng sinh và vì bản nguyện (lời nguyện ban đầu), nên không chứng (Niết-bàn ấy). Đại Tuệ, đó gọi là niềm vui về tướng sai biệt của Thánh trí tự giác của Thanh văn; Đại Bồ-tát đối với niềm vui ấy không nên tu học.

 Đại Tuệ, thế nào là Thanh văn có tướng chấp trước tự tính vọng tưởng về tính? Đó là (thấy) đại chủng có xanh, vàng, đỏ, trắng, cứng, ướt, ấm, động, không do tạo tác mà sinh, có tự tướng, cộng tướng, đã được các bậc thầy trước khéo nói; thấy rồi ở đó khởi vọng tưởng về tự tính. Đại Bồ-tát đối với điều ấy nên biết và nên bỏ, đi vào tưởng pháp vô ngã, diệt cái thấy về tướng nhân vô ngã, dần dần nối tiếp dựng lập các địa. Đó gọi là tướng chấp trước tự tính vọng tưởng về tính của các Thanh văn."

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, cái thường còn và không thể nghĩ bàn, cảnh giới nẻo Thánh tự giác ngộ và cảnh giới đệ nhất nghĩa mà Thế Tôn đã nói, bạch Thế Tôn, chẳng phải là nhân duyên thường còn không thể nghĩ bàn mà các ngoại đạo nói sao?" Phật bảo Đại Tuệ: "Không phải nhờ nhân duyên của ngoại đạo mà được cái thường còn không thể nghĩ bàn. Vì sao? Cái thường còn không thể nghĩ bàn của các ngoại đạo không do tự tướng mà thành. Nếu cái thường còn không thể nghĩ bàn không do tự tướng mà thành, thì do nhân gì mà hiển hiện ra cái thường còn không thể nghĩ bàn?

 Lại nữa, Đại Tuệ, nếu cái không thể nghĩ bàn do tự tướng mà thành, thì nó phải là thường còn; (nhưng) vì do tướng nhân của tác giả (đấng tạo tác ra vạn vật), nên cái thường còn không thể nghĩ bàn (của họ) không thành. Đại Tuệ, cái thường còn không thể nghĩ bàn của đệ nhất nghĩa mà ta nói là do tướng nhân của đệ nhất nghĩa mà thành; vì lìa có tính và không tính, được tính tự giác ngộ, nên có tướng; vì trí đệ nhất nghĩa làm nhân nên có nhân; vì lìa có tính và không tính, ví như hư không, Niết-bàn, diệt tận vốn không do tạo tác, nên thường còn. Như vậy, Đại Tuệ, không giống với luận thuyết thường còn không thể nghĩ bàn của ngoại đạo. Như vậy, Đại Tuệ, cái thường còn không thể nghĩ bàn này là chỗ chứng đắc của Thánh trí tự giác của chư Như Lai. Vì vậy, cái thường còn không thể nghĩ bàn do Thánh trí tự giác chứng được, nên tu học để đạt được.

 Lại nữa, Đại Tuệ, cái thường còn không thể nghĩ bàn của ngoại đạo là do tướng nhân khác với tính vô thường (mà gọi là thường), chứ không phải do sức của tướng nhân tự tạo mà thường. Lại nữa, Đại Tuệ, các ngoại đạo thấy những gì được tạo tác có rồi lại không, là vô thường, rồi suy lường mà chấp (cái kia) là thường. Đại Tuệ, ta cũng do nhân duyên như vậy: thấy những gì được tạo tác có rồi lại không là vô thường, rồi (dựa trên) cảnh giới Thánh tự giác ngộ mà nói cái thường ấy không có nhân.

 Đại Tuệ, nếu các ngoại đạo do tướng nhân mà thành cái thường còn không thể nghĩ bàn, (mà) tướng tự nhân ấy là có tính hay không tính thì giống như sừng thỏ; cái thường còn không thể nghĩ bàn ấy chỉ là vọng tưởng trên lời nói. Các ngoại đạo có lỗi như vậy. Vì sao? Vì chỉ là vọng tưởng trên lời nói, giống như sừng thỏ, không có phần tướng tự nhân (?). Đại Tuệ, cái thường còn không thể nghĩ bàn của ta do tướng tự giác ngộ chứng được làm nhân, lìa có tính và không tính của cái được tạo tác, nên thường còn; chứ không phải (thấy) tính bên ngoài có rồi không là vô thường mà suy lường chấp là thường. Đại Tuệ, nếu các ngoại đạo (thấy) tính bên ngoài có rồi không là vô thường, rồi suy lường chấp cái thường còn không thể nghĩ bàn là thường, thì họ không biết tướng tự nhân của cái thường còn không thể nghĩ bàn, cách xa tướng cảnh giới của Thánh trí tự giác; họ không nên nói như thế.

 Lại nữa, Đại Tuệ, các Thanh văn sợ khổ vọng tưởng của sinh tử mà cầu Niết-bàn; không biết rằng sinh tử và Niết-bàn không sai khác, tất cả tính đều là vọng tưởng, không có thực tính; (họ coi) sự dừng nghỉ của các căn và cảnh giới trong tương lai là Niết-bàn, chứ không phải (biết) sự chuyển đổi tạng thức để đi vào nẻo Thánh trí tự giác. Vì vậy kẻ phàm ngu nói có ba thừa, nói tâm lượng hướng đến chỗ không có gì (?). Vì vậy, Đại Tuệ, họ không biết cảnh giới do tự tâm hiện ra của chư Như Lai quá khứ, vị lai, hiện tại, chấp trước cảnh giới hiện ra ở ngoài tâm, nên bánh xe sinh tử thường quay mãi.

 Lại nữa, Đại Tuệ, tất cả pháp không sinh, đó là điều chư Như Lai quá khứ, vị lai, hiện tại đã nói. Vì sao? Vì những gì tự tâm hiện ra, dù có tính hay không tính, đều lìa sự sinh của có và không có. Đại Tuệ, tất cả tính không sinh, tất cả pháp như sừng thỏ, sừng ngựa; do vọng tưởng về tự tính không thật của phàm phu ngu si mà có vọng tưởng. Đại Tuệ, tất cả pháp không sinh là cảnh giới của nẻo Thánh trí tự giác; tướng tự tính của tất cả tính đều không sinh; không phải hai cảnh giới vọng tưởng của kẻ ngu, (tức là dựng lập) tự tính, thân, của cải và tướng tự tính của các nẻo.

 Đại Tuệ, tạng thức chuyển hiện ra tướng của cái nắm giữ và cái được nắm giữ; kẻ ngu rơi vào hai kiến chấp về sinh, trụ, diệt, mong cầu tất cả tính có sinh, khởi vọng tưởng về có và không có; đó không phải bậc hiền thánh. Đại Tuệ, đối với điều này nên tu học.

 Lại nữa, Đại Tuệ, có năm loại chủng tính vô gián (chủng tính liền một mạch, tức căn tính bẩm sinh hướng thẳng tới một loại quả chứng). Thế nào là năm? Là chủng tính vô gián của Thanh văn thừa, chủng tính vô gián của Duyên giác thừa, chủng tính vô gián của Như Lai thừa, chủng tính bất định (chưa xác định), và chủng tính riêng khác.

 Thế nào là biết chủng tính vô gián của Thanh văn thừa? Nếu nghe nói về việc chứng biết sự đoạn trừ tự tướng, cộng tướng của ấm, giới, nhập, thì khắp lỗ chân lông trên thân đều vui mừng hớn hở, ưa tu trí về tướng, không tu tướng khai ngộ về duyên khởi; đó gọi là chủng tính vô gián của Thanh văn thừa. Thanh văn vô gián thấy được địa thứ tám (của mình), đoạn được phiền não khởi lên, nhưng phiền não tập khí chưa đoạn; chưa vượt qua cái chết biến dịch không thể nghĩ bàn, chỉ vượt qua cái chết phần đoạn (cái chết của thân có giới hạn tuổi thọ và hình hài), rồi chánh thức rống tiếng sư tử (tuyên bố một cách chắc chắn): "Sự sinh của ta đã hết, phạm hạnh (đời sống trong sạch) đã lập, không còn nhận thân đời sau"; biết đúng như thật, tu tập nhân vô ngã, cho đến được cái biết về bát-niết-bàn.

 Đại Tuệ, chủng tính vô gián riêng khác là: (chấp có) ngã, nhân, chúng sinh, thọ mạng, trưởng dưỡng, sĩ phu (các tên gọi khác nhau của một cái "tôi" thường hằng); các chúng sinh ấy có cái biết như vậy mà cầu bát-niết-bàn. Lại có ngoại đạo khác nói: tất cả đều do tác giả tạo ra; thấy tất cả tính rồi nói "đây là bát-niết-bàn"; có cái biết như vậy. Họ không có phần thấy pháp vô ngã, họ không có giải thoát. Đại Tuệ, những người thuộc chủng tính vô gián của Thanh văn thừa và ngoại đạo này, coi cái không phải là thoát ra là thoát ra; để chuyển ác kiến ấy nên phải tu học.

 Đại Tuệ, chủng tính vô gián của Duyên giác thừa là: nếu nghe nói về các duyên riêng biệt (?), thì toàn thân lông dựng đứng, buồn khóc rơi lệ; không gần gũi các duyên, không chấp trước điều gì; khi nghe nói về đủ loại thân, đủ loại thần thông, đủ loại biến hóa hoặc tách hoặc hợp, thì tâm liền đi vào. Nếu biết người ấy có chủng tính vô gián của Duyên giác thừa rồi, thì thuận theo mà nói thừa Duyên giác cho họ. Đó gọi là tướng chủng tính vô gián của Duyên giác thừa.

 Đại Tuệ, chủng tính vô gián của Như Lai thừa có bốn loại: chủng tính vô gián về pháp tự tính, chủng tính vô gián về pháp lìa tự tướng, chủng tính vô gián về chứng đắc Thánh tự giác, chủng tính vô gián về cõi Phật thù thắng bên ngoài. Đại Tuệ, nếu khi nghe nói từng điều trong bốn việc này, và khi nghe nói về cảnh giới không thể nghĩ bàn: thân, của cải và chỗ dựng lập đều do tự tâm hiện ra, mà tâm không kinh sợ, đó gọi là tướng chủng tính vô gián của Như Lai thừa.

 Đại Tuệ, chủng tính bất định là: khi nói về ba loại kia, thì tùy theo điều được nói mà đi vào, tùy theo đó mà thành tựu. Đại Tuệ, đây là dành cho người mới bắt đầu sửa trị đất tâm, tức là dựng lập chủng tính; vì để vượt vào địa không có gì cả nên mới dựng lập như vậy. Người tự giác ngộ nơi tạng thức thì tập khí phiền não của mình được thanh tịnh, thấy pháp vô ngã, được an trụ trong niềm vui tam-muội; vị Thanh văn ấy rồi sẽ được thân tối thắng của Như Lai." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này mà nói kệ:

 Quả Tu-đà-hoàn (quả Nhập lưu, bậc thánh đầu tiên đã vào dòng thánh), quả Vãng lai (còn trở lại cõi người một lần) và quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục),

 đạt được quả A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh): những vị này tâm còn mê loạn.

 Ba thừa và một thừa, rồi chẳng phải thừa, là điều ta nói,

 (vì) kẻ ngu ít trí tuệ; các bậc Thánh thì xa lìa (mọi thứ), vắng lặng.

 Pháp môn đệ nhất nghĩa xa lìa hai giáo (hai bên đối đãi);

 (đã) an trụ nơi chỗ không có gì cả, thì sao lại dựng lập ba thừa?

 Các thiền, các tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn: từ, bi, hỷ, xả)…, các tam-ma-đề vô sắc,

 (khi) cảm thọ và tư tưởng đều vắng lặng, thì cũng không có tâm lượng.

 "Đại Tuệ, nếu nhất-xiển-đề kia không phải nhất-xiển-đề, thì ai chuyển được sự giải thoát của thế gian (?). Đại Tuệ, nhất-xiển-đề có hai loại: một là bỏ hết tất cả căn lành; (hai là) vì đã phát nguyện với chúng sinh từ vô thủy. Thế nào là bỏ hết tất cả căn lành? Là phỉ báng Bồ-tát tạng (kho kinh điển của Bồ-tát, tức kinh Đại thừa), và nói lời ác rằng: 'Đây không phải lời thuận theo tu-đa-la (kinh), tỳ-ni (luật) và giải thoát'. Vì bỏ hết căn lành nên không bát-niết-bàn. Hai là Bồ-tát, do bản nguyện và phương tiện, không phải là không bát-niết-bàn, (mà nguyện đợi) tất cả chúng sinh đều bát-niết-bàn (rồi mới tự mình nhập). Đại Tuệ, (Bồ-tát) chờ (chúng sinh) bát-niết-bàn ấy, đó gọi là tướng pháp không bát-niết-bàn; đây cũng đi đến nẻo nhất-xiển-đề."

 Đại Tuệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, trong đây loại nào rốt ráo không bát-niết-bàn?" Phật bảo Đại Tuệ: "Bồ-tát nhất-xiển-đề biết tất cả pháp vốn đã bát-niết-bàn, nên rốt ráo không bát-niết-bàn, chứ không phải nhất-xiển-đề bỏ hết căn lành. Đại Tuệ, nhất-xiển-đề bỏ hết căn lành, lại nhờ thần lực của Như Lai, có lúc căn lành sinh ra. Vì sao? Vì Như Lai không bỏ tất cả chúng sinh. Vì vậy, Bồ-tát nhất-xiển-đề không bát-niết-bàn."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, Đại Bồ-tát nên khéo biết ba tự tính. Thế nào là ba tự tính? Là vọng tưởng tự tính (bản chất do vọng tưởng gán đặt lên sự vật), duyên khởi tự tính (bản chất nương vào nhiều duyên mà sinh) và thành tự tính (bản chất trọn vẹn, chân thật). Đại Tuệ, vọng tưởng tự tính sinh ra từ tướng." Đại Tuệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vọng tưởng tự tính sinh ra từ tướng?" Phật bảo Đại Tuệ: "Tự tính duyên khởi (hiện ra) tướng của sự việc, tướng của hành động; hiện ra tướng của sự việc; chấp trước (vào đó) thì có hai loại vọng tưởng tự tính, do Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác dựng lập: là tướng chấp trước tướng danh (tên gọi), và tướng chấp trước tướng sự (sự vật). Tướng chấp trước tướng danh là chấp trước các pháp trong và ngoài; tướng chấp trước tướng sự là chấp trước tự tướng, cộng tướng trong và ngoài như vậy. Đó gọi là tướng của hai loại vọng tưởng tự tính. Nương vào cái gì, hay duyên vào cái gì mà sinh ra, đó gọi là duyên khởi. Thế nào là thành tự tính? Là lìa vọng tưởng về tướng danh, tướng sự; là chỗ chứng đắc của Thánh trí và cảnh giới hành trì của nẻo Thánh trí tự giác; đó gọi là thành tự tính, là tâm Như Lai tạng (bản tính Phật vốn sẵn có trong chúng sinh)." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này mà nói kệ:

 Danh (tên gọi), tướng (hình tướng), giác tưởng (vọng tưởng phân biệt) là tướng của hai tự tính (vọng tưởng và duyên khởi); chánh trí (trí hiểu biết đúng) và như như (thực tại đúng như nó vốn là)

 thì là tướng của thành tự tính.

 "Đại Tuệ, đó gọi là kinh quán sát tướng của năm pháp và tự tính, là cảnh giới hành trì của nẻo Thánh trí tự giác; các ông, các Đại Bồ-tát, nên tu học.

 Lại nữa, Đại Tuệ, Đại Bồ-tát khéo quán hai loại tướng vô ngã. Thế nào là hai loại tướng vô ngã? Là nhân vô ngã và pháp vô ngã. Thế nào là nhân vô ngã? Là lìa ngã (cái tôi) và ngã sở (cái của tôi); (con người) chỉ là khối ấm, giới, nhập, do vô tri, nghiệp và ái mà sinh; mắt nắm giữ hình sắc…, chấp trước mà sinh ra thức; tất cả các căn, thân thể, thế giới chứa đựng… và tạng thức đều là tướng vọng tưởng do tự tâm hiện ra, do đặt bày mà hiển hiện; như dòng sông, như hạt giống, như ngọn đèn, như gió, như mây, từng sát-na nối nhau hoại diệt; xao động như khỉ vượn; ưa chỗ dơ bẩn như ruồi bay; không biết đủ như gió và lửa; lấy tập khí giả dối từ vô thủy làm nhân, như guồng xe múc nước (quay mãi không ngừng); (xoay vần) như bánh xe trong các nẻo sinh tử và các cõi tồn tại; đủ loại thân hình sắc tướng như do ảo thuật, thần chú, máy móc làm cho hình người cử động. Khéo biết tướng ấy, đó gọi là trí nhân vô ngã.

 Thế nào là trí pháp vô ngã? Là biết tự tính của tướng vọng tưởng nơi ấm, giới, nhập. Như ấm, giới, nhập lìa ngã và ngã sở, ấm, giới, nhập chỉ là sự chất chứa, do sợi dây nghiệp và ái trói buộc, xoay vần làm duyên cho nhau mà sinh, tự nó không có sự lay động (?); các pháp cũng như vậy, lìa tự tướng, cộng tướng, chỉ là tướng vọng tưởng không thật; do sức vọng tưởng mà phàm phu sinh ra (thấy có), chứ không phải bậc thánh hiền; vì (bậc thánh) đã lìa tâm, ý, thức, năm pháp và tự tính.

 Đại Tuệ, Đại Bồ-tát nên khéo phân biệt pháp vô ngã của tất cả pháp. Đại Bồ-tát khéo biết pháp vô ngã, không lâu sẽ được tướng địa quán "không có gì cả" của Bồ-tát Sơ địa (địa thứ nhất trong mười địa), quán sát khai ngộ mà hoan hỷ, lần lượt tiến dần lên, vượt qua tướng của chín địa, được Pháp vân địa (địa thứ mười, như mây pháp che khắp). Ở đó dựng lập cung điện báu lớn với tòa hình vua hoa sen báu lớn, được vô lượng châu báu trang nghiêm, sinh ra từ sự tu tập cảnh giới tự tính như huyễn. Vị ấy ngồi trên đó, có các Phật tử tối thắng cùng một hình tướng làm quyến thuộc vây quanh; chư Phật từ tất cả cõi Phật đến, đưa tay làm lễ quán đỉnh, như thái tử của Chuyển luân thánh vương được làm lễ quán đỉnh (lễ rưới nước lên đầu khi được lập ngôi); vị ấy vượt qua địa vị Phật tử, đến nẻo pháp Thánh tự giác ngộ, sẽ được pháp thân tự tại của Như Lai, vì đã thấy pháp vô ngã. Đó gọi là tướng pháp vô ngã. Các ông, các Đại Bồ-tát, nên tu học."

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, kính mong Ngài nói về tướng kiến lập (gán đặt cái không có thành có) và phỉ báng (bác bỏ cái có thành không), khiến con và các Đại Bồ-tát lìa ác kiến thuộc hai bên kiến lập và phỉ báng, mau được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và cùng khắp); giác ngộ rồi thì lìa cái thấy kiến lập về thường và phỉ báng về đoạn, không phỉ báng chánh pháp." Bấy giờ Thế Tôn nhận lời thỉnh của Bồ-tát Đại Tuệ rồi nói kệ:

 Kiến lập và phỉ báng, (là do) không có (hiểu biết về) tâm lượng ấy;

 thân, đồ dùng, chỗ dựng lập và tâm (mình), (họ) đều không thể biết;

 kẻ ngu si không có trí tuệ, (nên mới) kiến lập và phỉ báng.

 Bấy giờ Thế Tôn, đối với nghĩa của bài kệ này, lại chỉ bày thêm, bảo Đại Tuệ: "Có bốn loại kiến lập cái không có thành có. Thế nào là bốn? Là kiến lập tướng không có, kiến lập kiến không có, kiến lập nhân không có, kiến lập tính không có. Đó gọi là bốn loại kiến lập. Còn phỉ báng là: đối với điều được kiến lập ấy, tìm không thấy được, quán sát không thấu, rồi khởi lên phỉ báng. Đó gọi là tướng kiến lập và phỉ báng.

 Lại nữa, Đại Tuệ, thế nào là tướng kiến lập tướng không có? Là đối với tự tướng, cộng tướng không có của ấm, giới, nhập mà khởi chấp trước: "Cái này là như thế, cái này không khác". Đó gọi là tướng kiến lập tướng không có. Vọng tưởng kiến lập tướng không có này sinh ra từ sự chấp trước các tập khí do lỗi lầm giả dối từ vô thủy. Đại Tuệ, tướng kiến lập kiến không có là: đối với ấm, giới, nhập như vậy mà kiến lập kiến chấp có ngã, nhân, chúng sinh, thọ mạng, trưởng dưỡng, sĩ phu. Đó gọi là tướng kiến lập kiến không có.

 Đại Tuệ, tướng kiến lập nhân không có là: cho rằng thức đầu tiên không có nhân mà sinh, về sau không thật, như huyễn, vốn không sinh; (rằng) do mắt, hình sắc, nhãn giới và niệm, trước thì sinh, sinh rồi có thật, rồi lại hoại diệt. Đó gọi là tướng kiến lập nhân không có. Đại Tuệ, tướng kiến lập tính không có là: đối với hư không, sự diệt, bát-niết-bàn vốn không do tạo tác mà chấp có tính để kiến lập. Những thứ này lìa có tính và không tính; tất cả pháp như sừng thỏ, sừng ngựa, như sợi tóc rủ hiện ra (trước mắt người bị bệnh mắt), lìa có và không có. Kiến lập và phỉ báng là vọng tưởng của kẻ ngu, không khéo quán sát tâm lượng do tự tâm hiện ra, không phải bậc hiền thánh. Đó gọi là tướng kiến lập tính không có. Vì vậy, để lìa ác kiến kiến lập và phỉ báng, nên tu học.

 Lại nữa, Đại Tuệ, Đại Bồ-tát khéo biết tâm, ý, ý thức, năm pháp, tự tính và tướng hai vô ngã, hướng tới chỗ rốt ráo; vì để an ổn chúng sinh nên hiện đủ loại hình tượng, như (vọng tưởng) nơi chỗ của vọng tưởng tự tính nương vào duyên khởi. Ví như ngọc như ý (ngọc báu đáp ứng mọi điều mong muốn) đủ màu sắc, (vị ấy) hiện khắp tất cả cõi Phật và các pháp hội đại chúng của tất cả Như Lai, đều ở trong đó lắng nghe kinh pháp, tức là: tất cả pháp như huyễn, như mộng, như ánh sáng và bóng hình, như trăng dưới nước; đối với tất cả pháp lìa sinh diệt, đoạn thường, và lìa pháp của Thanh văn, Duyên giác; được trăm nghìn tam-muội, cho đến trăm nghìn ức na-do-tha (con số cực lớn) tam-muội. Được tam-muội rồi, dạo khắp các cõi Phật, cúng dường chư Phật, sinh vào các cung trời, tuyên dương Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng), thị hiện thân Phật, có Thanh văn, Bồ-tát và đại chúng vây quanh, dùng tâm lượng do tự tâm hiện ra mà độ thoát chúng sinh, phân biệt diễn nói rằng tính bên ngoài không có tính, khiến tất cả đều lìa xa các kiến chấp có, không…" Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này mà nói kệ:

 Thế gian chỉ là tâm lượng, Phật tử quán sát như vậy, (được) thân tùy theo các loài,

 lìa hạnh tạo tác, được sức thần thông, tự tại thành tựu.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thỉnh Phật: "Kính mong Thế Tôn vì chúng con nói về tướng không, vô sinh, vô nhị (không có hai), lìa tự tính của tất cả pháp. Chúng con và các vị Bồ-tát khác giác ngộ tướng không, vô sinh, vô nhị, lìa tự tính ấy rồi, sẽ lìa vọng tưởng có không, mau được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề." Bấy giờ Thế Tôn bảo Đại Bồ-tát Đại Tuệ: "Hãy lắng nghe, lắng nghe, và khéo suy nghĩ; nay ta sẽ vì ông phân biệt nói rộng." Đại Tuệ bạch Phật: "Lành thay Thế Tôn, con xin vâng nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Không, không, chính là chỗ của vọng tưởng tự tính. Đại Tuệ, vì người chấp trước vọng tưởng tự tính mà nói tướng không, vô sinh, vô nhị, lìa tự tính. Đại Tuệ, nói gọn có bảy loại không: tướng không, tính tự tính không, hành không, vô hành không, tất cả pháp lìa lời nói không, đệ nhất nghĩa Thánh trí đại không, và bỉ bỉ không (cái này không có cái kia).

 Thế nào là tướng không? Là tự tướng, cộng tướng của tất cả tính đều không. Vì quán thấy chúng xoay vần tích tụ, phân biệt ra thì không có tính, tự tướng, cộng tướng không sinh; vì mình, người, cả hai đều không có tính, nên tướng không dừng trụ. Vì vậy nói tướng của tất cả tính là không. Đó gọi là tướng không. Thế nào là tính tự tính không? Là tính tự tính của chính nó không sinh. Đó gọi là tính tự tính không của tất cả pháp; vì vậy nói là tính tự tính không. Thế nào là hành không? Là các ấm lìa ngã và ngã sở, do nhân tạo thành, do nghiệp được làm và phương tiện mà sinh. Đó gọi là hành không. Đại Tuệ, chính hành không như vậy xoay vần duyên khởi, tự tính không có tính; đó gọi là vô hành không. Thế nào là tất cả pháp lìa lời nói không? Là vì vọng tưởng tự tính không có lời nói nên tất cả pháp lìa lời nói; đó gọi là tất cả pháp lìa lời nói không. Thế nào là đệ nhất nghĩa Thánh trí đại không của tất cả pháp? Là khi được Thánh trí tự giác thì tập khí lỗi lầm của tất cả kiến chấp đều không; đó gọi là đệ nhất nghĩa Thánh trí đại không của tất cả pháp. Thế nào là bỉ bỉ không? Là ở chỗ kia không có cái kia thì gọi là không; đó gọi là bỉ bỉ không.

 Đại Tuệ, ví như giảng đường của Lộc Tử Mẫu (tên gọi bà Tỳ-xá-khư, nữ thí chủ lớn thời Phật, người đã cúng dường giảng đường cho Tăng chúng) không có voi, ngựa, bò, dê…, nhưng không phải không có chúng tỳ-kheo, mà nói nó là không (theo nghĩa ấy); không phải nhà không có tính của nhà, cũng không phải tỳ-kheo không có tính của tỳ-kheo, cũng không phải ở chỗ khác không có voi ngựa. Đó gọi là tự tướng của tất cả pháp: ở chỗ kia không có cái kia, đó gọi là bỉ bỉ không. Đó gọi là bảy loại không. Bỉ bỉ không là loại không thô thiển nhất, các ông nên xa lìa.

 Đại Tuệ, không tự sinh, (nhưng) không phải không sinh, trừ khi an trụ trong tam-muội; đó gọi là vô sinh. Lìa tự tính tức là vô sinh. Lìa tự tính: (vì có) sự nối tiếp dòng chảy từng sát-na và sự hiện ra các tính khác nhau, nên tất cả tính đều lìa tự tính. Vì vậy tất cả tính lìa tự tính. Thế nào là vô nhị? Là tất cả pháp như lạnh và nóng, như dài và ngắn, như đen và trắng. Đại Tuệ, tất cả pháp không hai: không phải ngoài Niết-bàn có sinh tử, không phải ngoài sinh tử có Niết-bàn, vì (không phải) do tướng khác nhau làm nhân mà có tính (?). Đó gọi là vô nhị. Như Niết-bàn và sinh tử, tất cả pháp cũng như vậy. Vì vậy, tướng không, vô sinh, vô nhị, lìa tự tính phải tu học." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này mà nói kệ:

 Ta thường nói pháp không, xa lìa đoạn và thường;

 sinh tử như huyễn như mộng, mà nghiệp kia không mất.

 Hư không và Niết-bàn, cùng hai loại diệt (hai pháp không do tạo tác: sự diệt nhờ trí tuệ và sự diệt do thiếu duyên) cũng như vậy;

 kẻ ngu khởi vọng tưởng, các bậc Thánh lìa có và không.

 Bấy giờ Thế Tôn lại bảo Đại Bồ-tát Đại Tuệ: "Đại Tuệ, tướng không, vô sinh, vô nhị, lìa tự tính đi vào khắp tất cả tu-đa-la (kinh điển) của chư Phật; tất cả kinh đều nói nghĩa này. Các tu-đa-la đều thuận theo tâm mong cầu của chúng sinh mà phân biệt nói ra, chỉ bày nghĩa ấy, chứ chân thật không nằm ở lời nói. Như ảo ảnh nước mà con nai khát tưởng ra đã lừa dối bầy nai, nai đối với tướng ấy chấp là có nước, nhưng nơi ấy không có nước; cũng vậy, các pháp được nói trong tất cả tu-đa-la là để khiến kẻ ngu sinh lòng vui mừng, còn Thánh trí chân thật không nằm ở lời nói. Vì vậy nên nương theo nghĩa, chớ chấp vào lời nói."

 Kinh Lăng-già A-bạt-đa-la Bảo (kinh báu "Vào nước Lăng-già"), quyển thứ nhất.

 Kinh Lăng-già A-bạt-đa-la Bảo, quyển thứ hai.

 Tam tạng (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Cầu-na-bạt-đà-la dịch vào đời Tống (triều Lưu Tống thời Nam triều).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video