Ất Tị chiêm (sách xem thiên văn để đoán việc người, do Lý Thuần Phong đời Đường soạn) — Quyển thứ ba
Phân dã (phép chia các vùng đất dưới mặt đất cho ứng với từng khu vực sao trên trời, để xem sao mà đoán điềm cho vùng đất tương ứng) — Thiên thứ mười lăm
Xin xét: Trên trời có hai mươi tám tú (hai mươi tám chòm sao lớn xếp dọc theo đường đi của mặt trời và mặt trăng, làm mốc chia vòng trời). Hai mươi tám tú ấy chia thành mười hai thứ (mười hai khu vực trên vòng trời, mỗi khu là chặng đường mặt trời đi qua trong khoảng một tháng). Ở dưới đất thì có mười hai thần (mười hai phương vị mang tên mười hai địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão…), ứng với mười hai nước. Còn chín châu (chín vùng lớn chia đất Trung Hoa thời cổ) cùng phân dã của chúng thì mỗi nơi đều có chỗ gắn với trời, trên dưới ứng nhau, vì vậy có thể xem điềm mà biết được.
Tên gọi các châu, quận, nước, ấp đều do Lưu Hướng (học giả đời Tây Hán) chia ra, chép trong thiên Địa lý chí của sách Hán thư. Bờ cõi xen lẫn nhau, thế đất rộng hẹp, có chỗ không khớp, phần nhiều là vì từ thời Xuân Thu về sau, người ta theo đất mà các nước thời Chiến Quốc chiếm giữ, lấy tên đất, tên nước để phân phối. Số độ (đơn vị đo vòng trời; cả vòng trời chia làm khoảng 365 độ và một phần tư độ) của các thứ sao cũng có chỗ xê dịch hơn kém. Kinh văn của các nhà không ai xét rõ duyên do.
Xét tên đất các nước, ba đời Hạ, Thương, Chu đều gọi giống nhau; thế đất không đổi, nhưng người thì dời đổi rất nhanh. Từ xưa đến nay, tước phong nối nhau truyền lại, nhưng phần trên gắn với sao và vùng đất thì cứ theo đó mà không khác. Từ khi nhà Tần đốt sách thẻ tre, sách sử tàn khuyết, chỉ thỉnh thoảng còn vài lời lẻ tẻ, lý lẽ không có căn cứ đầy đủ; tuy muốn khảo xét cho chắc, đâu dám không để trống những chỗ còn ngờ.
Chỉ có sách Nhị thập bát tú sơn kinh (sách về các núi ứng với hai mươi tám tú) chép vị trí các tú và các núi, mỗi núi nằm trong phần đất của nước mình. Tinh tú có biến thì ứng vào núi ấy; phần đất nước nơi núi ấy có điều lạ thì núi ấy cũng cảm lên hình tượng sao trên trời. Lại nữa, các sao của tú ấy thường ngự nơi núi ấy để dò xét lên trên. Trên dưới lần lượt cảm ứng nhau, thành cái lẽ trời răn bảo người.
Có người ngờ, cho là không phải như vậy, bèn nhân chuyện thanh gươm của Trương Hoa (đại thần đời Tấn) mà bàn. Xưa Trương Hoa thấy giữa sao Đẩu và sao Ngưu có khí lạ, biết đó là tinh khí của gươm thần, bèn theo phần đất ứng với hai sao ấy mà tìm, quả nhiên được gươm báu. Gươm chỉ là một món đồ sắc bén, còn ứng hiện được lên trời, huống chi tinh linh của người và vật, khí uất kết quanh co của núi sông, lẽ sâu xa của tính tình, há chẳng lớn hơn gươm sao?
Nay xin bày ra tên nước và độ sao của mười hai thứ thời xưa để làm giềng mối. Còn số độ các thứ sao mà các nhà nói khác nhau thì xin khảo luận riêng, chép trong Lịch tượng chí.
Giác, Cang (tên hai tú) là phân dã của nước Trịnh. Từ độ 12 của tú Chẩn đến độ 4 của tú Đê; xét theo thần thì ở cung Thìn; gọi là thứ Thọ Tinh. Vào tháng ba, muôn vật bắt đầu đứng lên trên mặt đất, khí xuân lan khắp nuôi nấng, mỗi vật được trọn tính của mình, không mắc chết non, nên gọi là Thọ Tinh (sao sống lâu). (Sách Nhĩ Nhã nói: Thọ Tinh là Giác, Cang. Thiên Thiên quan thư trong sách Sử ký nói: Giác, Cang, Đê là Duyện Châu.)
Nay là quận Nam Dương (nhà Tần đặt), cùng Dĩnh Xuyên, Định Lăng, Tương Thành, Dĩnh Dương, Dĩnh Âm, Trường Xã, Âm Địch, Giáp Vận (?) (tám huyện. Quận Dĩnh Xuyên do nhà Tần đặt). Phía đông giáp Nhữ Nam, phía tây giáp Hoằng Nông, được thêm Tân An, Nghi Âm (hai huyện thuộc quận Hoằng Nông, do Hán Vũ Đế đặt); tất cả đều là phần đất của nước Hàn.
Thiên Hàn thế gia (thiên chép về dòng họ Hàn trong Sử ký) nói: Họ Hàn là dòng dõi họ Cơ (họ của vua nhà Chu). Hàn Vũ Tử làm tôi nước Tấn, được phong ở đất Hàn. Chắt của Vũ Tử là Hiến Tử lấy Hàn làm họ, ở đất Bình Dương. Con là Tuyên Tử dời đến đất Châu. Cháu bốn đời là Khang Tử cùng họ Triệu, họ Ngụy diệt Trí Bá, chia đất của ông ta. Cháu năm đời của Khang Tử là Ai Hầu diệt nước Trịnh, nhân đó đóng đô ở Trịnh; tổng cộng hai mươi mốt đời.
Phần Quốc phong của Kinh Thi có nước Trần, nước Trịnh; hai nước này cùng chung phần sao với nước Hàn. Thiên Trần thế gia nói: Đất Trần vốn là nền cũ của Thái Hạo (một vị vua thời thượng cổ). Chu Vũ Vương thắng nhà Ân, bèn tìm con cháu vua Thuấn, được Quy Mãn, phong ở đất Trần để lo thờ cúng vua Thuấn, ấy là Hồ Công. Từ Hồ Công đến Vị Hầu (?) gồm hai mươi ba đời thì bị nước Sở diệt. Kinh Thi có câu: "Thình thình tiếng gõ trống" (câu trong bài thuộc phần Trần phong). Vùng Hoài Dương chính là đất huyện, quận của Trần.
Nước Trịnh nay là Tân Trịnh ở Hà Nam. (Tân Trịnh là một huyện thuộc quận Hà Nam; thời Tần là quận Tam Xuyên, Hán Cao Đế đổi tên.) Đất này vốn là nền cũ của Chúc Dung, người giữ chức Hỏa chính (quan coi việc lửa và việc xem sao Đại Hỏa) dưới thời vua Cao Tân. Trọng Lê cũng là… hai huyện của vua (?). Cùng với Thành Cao, Huỳnh Dương, và Tung Dương, Dương Thành thuộc Dĩnh Xuyên, đều là phần đất của Trịnh.
Thiên Trịnh thế gia nói: Năm thứ hai mươi hai sau khi Chu Tuyên Vương lên ngôi, lần đầu phong người em khác mẹ là Hữu ở đất Trịnh, ấy là Hoàn Vương (?), ở đất Quắc, Thành Cao. Sau giặc Khuyển Nhung giết Tuyên Công (?), con là Vũ Công ở vùng sông Trăn, sông Vị (?); đến đời thứ hai mươi hai thì bị nước Hàn diệt. Đất này thuộc Duyện Châu.
(Thiên Vũ cống trong sách Thượng thư nói: Giữa sông Tế và sông Hà là Duyện Châu. Sách Chu quan (tức sách Chu lễ) nói: Phía đông sông Hà là Duyện Châu. Sách Nhĩ Nhã nói: Giữa sông Tế và sông Hà là Duyện Châu, tức từ phía đông sông Hà đến sông Tế. Sách Vị Ương phân dã nói: Trịnh trị ở Dĩnh Xuyên (?). Từ Huỳnh Dương về nam đến núi Lương, về đông đến núi Long, là Dĩnh Xuyên.)
Đê, Phòng, Tâm (tên ba tú) là phân dã của nước Tống. Từ độ 5 tú Đê đến độ 9 tú Vĩ; xét theo thần thì ở cung Mão; gọi là thứ Đại Hỏa. Phương đông thuộc hành Mộc (cây, một trong năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ); sao Tâm ở cung Mão, như lửa nằm trong lòng cây, nên gọi là Đại Hỏa (lửa lớn). (Nhĩ Nhã nói: Đại Hỏa còn gọi là Thần. Đại Thần là Phòng, Tâm, Vĩ. Thiên quan thư nói: Phòng, Tâm là Dự Châu. Sách Thế ngữ nói: Sâm Thần cũng gọi là Sâm Thương, tức chỉ sao Sâm và sao Tâm. Việc này đã giải thích ở lời chú phần thứ của nước Ngụy.)
Nay là Bái, Lương (thời Tần là quận Đãng (?), Hán Cao Đế lập làm nước Lương), Sở (Hán Cao Đế đặt nước Sở, Hán Tuyên Đế đổi làm quận Bành Thành), quận Sơn Dương (Hán Cảnh Đế chia nước Lương mà đặt), Đông Bình (Hán Cảnh Đế chia nước Lương, đặt nước Tề Đông (?), Hán Tuyên Đế đổi làm nước Bình (?)), Tế Dương (Hán Cảnh Đế chia nước Lương làm nước Tế Dương), cùng Tu Xương, Thọ Trương của quận Đông (hai huyện. Thọ Trương vốn tên Thọ Lương; Hán Quang Vũ vì kiêng tên người chú nên đổi là Thọ Trương); tất cả đều là phân dã của nước Tống.
Nhà Chu phong Vi Tử ở đất Tống, nay là Tuy Dương. (Huyện Tuy Dương thuộc nước Lương. Chu Vũ Vương phong người anh khác mẹ của vua Trụ là Vi Tử ở Tống, để lo thờ cúng nhà Ân.) Đất này vốn là nền cũ của Át Bá, quan Hỏa chính của Đào Đường thị (tức vua Nghiêu). (Át Bá là con trưởng của Cao Tân thị. Phòng (?) là Thương Khâu.) Tế Âm, Định Đào (Định Đào là một huyện thuộc nước Tế Âm; nước Tào trong phần Quốc phong của Kinh Thi chính là đây; Chu Vũ Vương phong em là Thúc Chấn Đạc ở Tào, tức huyện Định Đào), đều thuộc Dự Châu.
(Thiên Vũ cống nói: Giữa núi Kinh và sông Hà là Dự Châu. Chu quan nói: Phía nam sông Hà là Dự Châu. Nhĩ Nhã nói: Phía nam sông Hà là Dự Châu; lời chú nói: từ phía nam sông Hà đến sông Hán. Vị Ương phân dã nói: Tống trị ở Hạ Thái, Hoài Âm, từ Nam Hằng (?) đến sông Bộc của Tề, quận Bái, Tế Dương, Thái Hành, Đông Hải. Nay là nước Lương.)
Vĩ, Cơ (tên hai tú) là phân dã của nước Yên. Từ độ 10 tú Vĩ đến độ 11 tú Đẩu; xét theo thần thì ở cung Dần; gọi là thứ Tích Mộc. Vĩ là tú cuối của nhóm tú phương đông thuộc Mộc; Đẩu là tú đầu của nhóm tú phương bắc thuộc Thủy; thứ này nằm ở giữa, ngăn cách Thủy với Mộc, nên gọi là Tích Mộc (chẻ cây). (Nhĩ Nhã nói: Tích Mộc gọi là Tân (bến); giữa Cơ và Đẩu là bến sông Ngân Hà. Thiên quan thư nói: Cơ là U Châu.)
Chu Vũ Vương dẹp yên nhà Ân, phong Thiệu Công ở đất Yên; về sau ba mươi sáu đời thì cùng sáu nước kia đều xưng vương. (Xưng vương ở sông Dịch (?).) Phía đông có Ngư Dương, Hữu Bắc Bình, Liêu Đông, Liêu Tây, Thượng Cốc, quận Đại, Nhạn Môn (bảy quận, đều do nhà Tần đặt). Phía nam được Dịch, Dung Thành, Phạm Dương, Bắc Tân Thành, Cố An, Trác, Lương Hương, Tân Xương của quận Trác (tám huyện; quận Trác do nhà Tần đặt), cùng An Thứ của Bột Hải (An Thứ là huyện; Bột Hải do Hán Cao Đế đặt), Lạc Lãng, Huyền Thố, Triều Tiên (ba quận đều do Hán Vũ Đế đặt); tất cả đều là phần đất của nước Yên, thuộc U Châu.
(Thiên Yên thế gia (?) nói: Nhà Chu chia Ký Châu để đặt U Châu. Chu quan nói: Phía đông bắc là U Châu. Nhĩ Nhã nói: [Đất Yên là] U Châu; lời chú nói: từ sông Dịch đến đất người Bắc Địch. Vị Ương phân dã nói: Yên trị ở Ký (?), phía nam đến Tích Thạch, phía đông đến biển, phía tây đến Hằng Sơn. Nay là Thượng Cốc, Ngư Dương, Hữu Bắc Bình, Liêu Đông, phía tây đến quận Trác.)
Đẩu, Ngưu (tên hai tú) là phân dã của Ngô, Việt. Từ độ 12 tú Đẩu đến độ 7 tú Nữ; xét theo thần thì ở cung Sửu; gọi là thứ Tinh Kỷ. Tinh Kỷ nghĩa là làm giềng mối, thống lĩnh muôn vật. Đây là vị trí của tháng mười hai, là chỗ muôn vật kết thúc rồi lại bắt đầu, nên gọi là Tinh Kỷ. (Nhĩ Nhã nói: Tinh Kỷ là Đẩu, Ngưu. Thiên quan thư nói: Đẩu là vùng sông hồ (?). Khiên Ngưu, Vụ Nữ là Dương Châu. Cao Dụ chú sách Lã thị Xuân thu nói: Đẩu là Ngô; Ngưu là Triệu (?).)
Nay là Cối Kê, Cửu Giang (hai quận do nhà Tần đặt), Đan Dương (thời Tần là quận Chương, Hán Vũ Đế đổi là Đan Dương), Dự Chương (Hán Cao Đế đặt), Lư Giang (Hán Vũ Đế đặt), Quảng Lăng, Lục An (Hán Vũ Đế đổi nước Giang Đô làm nước Quảng Lăng; chia đất Hành Sơn để lập Lục An, đặt làm nước), Lâm Hoài (Hán Vũ Đế đặt); tất cả đều là phần đất của nước Ngô.
Thiên Ngô thế gia nói: Ngô Thái Bá là con trưởng của Chu Thái Vương; ông cùng em là Trọng Ung nhường ngôi cho em út là Quý Lịch, bỏ chạy đến đất Kinh Man (vùng người Man ở đất Kinh, phương nam), cắt tóc ngắn, vẽ mình. Người Kinh Man cảm phục điều nghĩa ấy, theo về với ông; ông tự xưng là Câu Ngô. Chu Vũ Vương thắng nhà Ân, tìm con cháu Thái Bá, Trọng Ung, được Chu Chương là chắt của Trọng Ung, bèn phong ở đất Ngô.
Nay Thương Ngô, Uất Lâm, Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam, Nam Hải đều là phần đất của Việt. Thiên Việt thế gia nói: Tổ tiên nước Việt là con thứ của vua Thiếu Khang nhà Hạ, được phong ở Cối Kê, hiệu là Vô Dư, để lo thờ cúng vua Vũ. Hơn mười đời sau thì suy yếu, thành dân thường, việc cúng tế vua Vũ bị đứt giữa chừng. Hơn một nghìn năm sau, có đứa trẻ vừa sinh ra đã biết nói, bảo rằng: "Ta là dòng dõi cuối cùng của Vô Dư." Người Việt tôn làm vua, gọi là Vô Dư Vương. Về sau đến Doãn Thường, nước Việt lại hưng thịnh. Tất cả đều thuộc Dương Châu.
(Thiên Vũ cống nói: Giữa sông Hoài và biển là Dương Châu. Chu quan nói: Phía đông nam là Dương Châu. Nhĩ Nhã nói: Phía nam sông Giang là Dương Châu; lời chú nói: từ sông Giang đến Nam Hải. Vị Ương phân dã nói: Ngô, Việt phía bắc đến sông Đại Giang, phía nam đến Hành Sơn, phía đông đến biển, phía tây đến hồ Động Đình.)
Nữ, Hư (tên hai tú) là phân dã của nước Tề. Từ độ 8 tú Nữ đến độ 15 tú Nguy; xét theo thần thì ở cung Tý; gọi là thứ Huyền Hiêu. Huyền là đen, màu của phương bắc; hiêu là hao rỗng. Vào tháng mười một, khí dương ở dưới, khí âm ở trên (âm dương: hai khí đối nghịch trong trời đất; dương là khí ấm, sáng, sinh sôi; âm là khí lạnh, tối, thu tàng), muôn vật âm thầm lụi chết, chưa có gì sinh ra, trời đất trống rỗng, nên gọi là Huyền Hiêu.
(Huyền Hiêu là con đích của Hoàng Đế (?). Đây là nền cũ của Chuyên Húc; Chuyên Húc là cháu của Hoàng Đế, con của Xương Bộc. Nhĩ Nhã nói: Huyền Hiêu là tú Hư, là nền cũ của Chuyên Húc. Thiên quan thư nói: Hư, Nguy là Thanh Châu.)
Đông Lai (quận, Hán Cao Đế đặt), Lang Gia (quận, nhà Tần đặt), Cao Mật (Hán Tuyên Đế đổi nước Giao Tây làm nước Cao Mật), Giao Đông; phía nam có Truy Xuyên (quận, Hán Cao Đế đặt), Thành Dương (Hán Văn Đế chia nước Tề, lập nước Thành Dương); phía bắc có Thiên Thặng (Hán Cao Đế lập làm nước). Được Bột Hải, Lạc Thành, Trùng Hợp, Dương Tín từ Thanh Hà trở về nam; phía tây có Tế Nam (Hán Văn Đế chia nước Tề, lập nước Tế Nam), Bình Nguyên (Hán Cao Đế đặt); tất cả đều là phần đất của nước Tề.
Thiên Tề thế gia nói: Tề Thái Công Vọng giúp Chu Vũ Vương đánh vua Trụ; Trụ mất, bèn phong Thái Công ở đất Tề. Vũ Vương mất, Thành Vương lên ngôi, nhà Chu cho nước Tề phía đông đến biển, phía tây đến sông Hà (?), phía nam đến Mục Lăng, phía bắc đến Vô Lệ, đóng đô ở Doanh Khâu. Đất này thuộc Thanh Châu.
(Thiên Vũ cống nói: Giữa biển và núi Đại (tức Thái Sơn) là Thanh Châu. Chu quan nói: Chính đông là Thanh Châu. Nhĩ Nhã nói: [Phía đông] sông Tế là Doanh Châu; lời chú nói: từ núi Đại về đông đến biển, tức là Thanh Châu. Vị Ương phân dã nói: Tề trị ở Doanh Khâu, phía bắc đến Yên, phía tây đến Cửu Hà, phía nam đến sông Truy, phía đông đến biển.)
Nguy, Thất, Bích (tên ba tú) là phân dã của nước Vệ. Từ độ 16 tú Nguy đến độ 4 tú Khuê; xét theo thần thì ở cung Hợi; gọi là thứ Tưu Tư. Tưu Tư là dáng than thở. Vào tháng mười, khí âm bắt đầu thịnh, khí dương ẩn náu, muôn vật mất khí nuôi dưỡng, nên nói là buồn rầu mà than, đau buồn vì không còn dương.
(Nhĩ Nhã nói: Miệng Tưu Tư là Doanh Thất và Đông Bích. Tưu Tư là một chư hầu thời xưa. Đế Khốc lấy con gái họ Tưu Tư, sinh ra Chí; Chí là anh của vua Nghiêu. Có thuyết gọi là Thỉ Vi. Thỉ Vi là nước của họ Ngự Long thời nhà Hạ, cũng là đất phong của Thái Hầu thời Xuân Thu (?). Sách Tả truyện nói: Trành Hoằng trả lời Chu Cảnh Vương rằng: Năm Thái Hầu giết vua mình, Tuế tinh (sao Mộc) ở Thỉ Vi. Thiên quan thư nói: Doanh Thất, Đông Bích là Tịnh Châu.)
Nay là quận Đông (nhà Tần đặt), Lê Dương, Hà Nội (quận, Hán Cao Đế đặt; vốn là nước cũ của nhà Ân; nhà Chu thắng Ân rồi chia vùng kinh kỳ thành ba nước, tức các nước Bội, Dung, Vệ trong phần Quốc phong của Kinh Thi), Dã Vương, Triều Ca; tất cả đều là phần đất của nước Vệ. (Nước Vệ gốc bị người Địch diệt, Vệ Văn Công dời đến đất phong mới ở Sở Khâu. Hơn ba mươi năm sau, con là Thành Công dời đến Đế Khâu, nay là Bộc Dương.) Đất này thuộc Tịnh Châu.
(Nhà Chu chia Ký Châu để đặt Tịnh Châu. Chu quan nói: Chính bắc là Tịnh Châu. Các quận huyện thuộc Tịnh Châu gồm chín quận, đều nằm trong các thứ của Yên, Triệu, Tần; chưa rõ lẽ ấy. Vị Ương phân dã nói: Vệ trị ở Bộc Dương, đất của nó theo ba châu; có ghi phía đông đến Bái; nay là quận Đông.)
Khuê, Lâu (tên hai tú) là phân dã của nước Lỗ. Từ độ 5 tú Khuê đến độ 6 tú Vị; xét theo thần thì ở cung Tuất; gọi là thứ Giáng Lâu. Giáng là xuống; lâu là cong. Âm sinh ra ở cung Ngọ, cùng đi với dương. Đến tháng tám, dương bèn đi xuống. Tháng chín, dương [suy] (?), quẻ Bác làm chủ (quẻ Bác: một quẻ trong Kinh Dịch, tượng trưng cho lúc khí dương bị bóc mòn gần hết). Dương sắp bị bóc hết, âm ở trên, muôn vật khô héo rơi rụng, co quắp mà chết, nên gọi là Giáng Lâu. (Nhĩ Nhã nói: Giáng Lâu là Lâu, Khuê. Thiên quan thư nói: Khuê, Lâu, Vị là Từ Châu. Vị Ương phân dã nói: Sao của nước Lỗ là Khuê, Lâu.)
Phía đông đến Đông Hải (quận, Hán Cao Đế đặt), phía tây có Tứ Thủy (nước Tứ Thủy, do Hán Vũ Đế chia quận Đông Hải mà lập), đến sông Hoài; được Hạ Tuy, Lăng, Đồng, Thủ Lự (?) của Lâm Hoài; tất cả đều là phần đất của nước Lỗ. Chu Thành Vương lấy Khúc Phụ, nền cũ của Thiếu Hạo, phong cho con của Chu Công là Bá Cầm làm Lỗ Hầu, để làm chủ việc thờ cúng Chu Công.
Thiên Lỗ thế gia nói: Chu Vũ Vương thắng nhà Ân, phong em là Chu Công Đán ở nền cũ của Thiếu Hạo. Chu Công ở lại giúp Vũ Vương, không đến đất phong. Vũ Vương mất, Thành Vương sai con Chu Công là Bá Cầm thay cha đến ở đất Lỗ, ấy là Lỗ Công. Đất này thuộc Từ Châu.
(Thiên Vũ cống nói: Giữa biển, núi Đại và sông Hoài là Từ Châu. Nhĩ Nhã nói: Phía đông sông Tế là Từ Châu; lời chú nói: từ phía đông sông Tế đến biển. Nhà Chu nối nhà Ân, bỏ Từ Châu, gộp vào Thanh Châu. Hán Vũ Đế lại chia ra, đặt Từ Châu. Vị Ương phân dã nói: Lỗ phía đông đến biển, phía tây đến Doanh Khâu, phía bắc đến Đại, phía nam đến sông Hoài.)
Vị, Mão (tên hai tú) là phân dã của nước Triệu. Từ độ 7 tú Vị đến độ 11 tú Tất; xét theo thần thì ở cung Dậu; gọi là thứ Đại Lương. Lương nghĩa là mạnh. Vào tháng tám, sương móc trắng bắt đầu xuống, muôn vật lúc ấy cứng chắc mà mạnh lớn, nên gọi là Đại Lương. (Nhĩ Nhã nói: Đại Lương là Mão. Thiên quan thư nói: Mão, Tất là Ký Châu. Thiên Thiên văn huấn trong sách Hoài Nam Tử nói: Vị, Mão, Tất là Ngụy. Vị Ương phân dã nói: Sao của nước Triệu là Chủy, Sâm.)
Triệu vốn là đất của nước Tấn; chia nước Tấn mà được nước Triệu. (Hán Cao Đế lấy quận Hàm Đan làm nước Triệu.) Phía bắc có Tín Đô (nước, Hán Cao Đế lập), Chân Định (nước, Hán Vũ Đế đặt), Thường Sơn (quận, Hán Cao Đế đặt; vốn lấy tên núi trong nước để đặt, gọi là quận Hằng Sơn; vì Hán Văn Đế tên là Hằng nên phải kiêng, đổi là quận Thường Sơn), Trung Sơn (Hán Cảnh Đế đổi quận làm nước). Lại được Cao Dương, Cận Hương của quận Trác (ba huyện (?); quận Trác do Hán Cao Đế đặt).
Phía đông có Quảng Bình (nước, Hán Vũ Đế đặt), Cự Lộc (quận, nhà Tần đặt), Thanh Hà (quận, Hán Cao Đế đặt), Hà Gian (nước, Hán Văn Đế chia từ nước Triệu). Lại được Đông Bình Thư, Trung Vũ Ấp, Văn An, Lai Châu (?), Thành, Chương Vũ của Bột Hải (sáu huyện, Hán Cao Đế đặt), từ sông Hà trở về bắc. Phía nam đến Phù Thủy (tên sông, có bản viết là sông Chương), Phồn Dương, Nội Hoàng, Xích Khâu (ba huyện thuộc quận Ngụy, Hán Cao Đế đặt). Phía tây có Thái Nguyên (quận, nhà Tần đặt), Định Tương (quận, Hán Cao Đế đặt), Vân Trung (nhà Tần đặt), Ngũ Nguyên (thời Tần là quận Cửu Nguyên, Hán Vũ Đế đổi tên), Sóc Phương (Hán Vũ Đế đặt), Thượng Đảng (nhà Tần đặt).
Thượng Đảng vốn là một quận riêng của nước Hàn, xa Hàn mà gần Triệu, sau rốt đầu hàng Triệu; tất cả những đất ấy Triệu đều có được. Sau khi lập nước Triệu, chín đời xưng hầu. Đời thứ tư là Kính Hầu dời đô đến Hàm Đan. Ba đời sau có Vũ Linh Vương; năm đời sau nữa thì bị nhà Tần diệt.
Thiên Triệu thế gia nói: Tổ tiên họ Triệu là dòng dõi vua Chuyên Húc, con cháu của Bá Ích. Lại được vua Ngu Thuấn gả cho hai người con gái họ Diêu (?), ban cho họ Doanh. Trải qua Hạ, Ân, Chu, đời đời làm chư hầu. Về sau có Tạo Phụ đánh xe cho Chu Mục Vương, đi tuần thú phương tây, gặp Tây Vương Mẫu, vui đến quên về. Bấy giờ Từ Yển Vương làm phản, Mục Vương mỗi ngày phi nghìn dặm trở về đánh Từ Yển Vương, phá tan, bèn ban đất Triệu cho Tạo Phụ. Thành Triệu từ đó mà có, thành ra họ Triệu. Đất này thuộc Ký Châu.
(Thiên Vũ cống nói: Việc [trị thủy] ở Ký Châu bắt đầu từ Hồ Khẩu, rồi sửa sang núi Lương và núi Kỳ. Chu quan nói: Hà Nội là Ký Châu. Nhĩ Nhã nói: Giữa hai sông Hà là Ký Châu; lời chú nói: từ Đông Hà đến Tây Hà. Vị Ương phân dã nói: Triệu trị ở Hàm Đan, phía bắc đến Thường Sơn, quận Đại, Hà Gian.)
Tất, Chủy, Sâm (tên ba tú) là phân dã của Tấn, Ngụy. Từ độ 12 tú Tất đến độ 15 tú Tỉnh; xét theo thần thì ở cung Thân; gọi là thứ Thực Trầm. Nghĩa là vào tháng bảy, muôn vật cực thịnh, khí âm nặng trĩu, làm muôn vật kết hạt rủ xuống, nên gọi là Thực Trầm (hạt chắc trĩu xuống).
(Cao Tân thị có hai người con, anh là Át Bá, em là Thực Trầm, không hòa thuận với nhau. Vua đời sau thấy vậy là không tốt, bèn dời Át Bá đến Thương Khâu, chủ coi sao Thần (tức sao Đại Hỏa); người nước Thương theo đó, nên sao Thần là sao của nước Thương. Dời Thực Trầm đến Đại Hạ, chủ coi sao Sâm; người nước Đường theo đó, nên sao Sâm là sao của nước Đường. Đến thời Chu Vũ Vương, [hoàng hậu] cảm một giấc mộng linh mà sinh Thúc Ngu. Thời Thành Vương, nước Đường có loạn, Chu Công diệt Đường; Thành Vương nhân một lời nói đùa mà phong Thúc Ngu ở đất Đường, vuông trăm dặm phía đông sông Hà, sông Phần, tức huyện Tấn Dương của quận Thái Nguyên. Thúc Ngu mất, con là Tiết lên nối, ấy là Tấn Hầu. Cho nên sao Sâm là sao của Tấn.
Thực Trầm là thần của sao Sâm, nhân đó mà gọi là Thực Trầm. Sau Vũ Hầu dấy lên, [cùng] Triệu, Hàn diệt Tấn, chia đất, nên sao Sâm là phân dã của Ngụy. Thiên quan thư nói: Chủy Huề, Sâm là Ích Châu. Hoài Nam Tử thiên Thiên văn huấn nói: Chủy Huề, Sâm là Triệu. Trịnh Huyền chú chức Bảo Chương thị trong sách Chu lễ nói: Thực Trầm là Tấn. Vị Ương phân dã nói: Sao của Tấn, Ngụy là Vị, Mão, Tất.)
Từ Cao Lăng (huyện, thuộc Tả Phùng Dực) về phía đông, hết cả Hà Đông (quận, nhà Tần đặt), Hà Nội (Hán Cao Đế đặt); phía nam có Trần Lưu (quận, Hán Vũ Đế đặt), Quận Lăng (?), Tân Cấp của Nhữ Nam (nhà Tần đặt), cùng Tây Hoa, Trường Bình; Vũ Dương, Yển, Hứa, Yên Lăng của Dĩnh Xuyên; Khai Phong, Trung Mâu, Dương Vũ, Toan Tảo, Quyển của Hà Nam (huyện Toan Tảo thuộc nước Trần, thế là bị chép lặp), [hai chữ bị mất]; tất cả đều là phần đất của nước Ngụy.
Thiên Ngụy thế gia nói: Tổ tiên nước Ngụy là con cháu của Tất Công Cao, cùng họ với nhà Chu. Vũ Vương đánh Trụ, Cao được phong ở đất Tất, nhân đó lấy làm họ; đất ấy ở phía tây bắc huyện Trường An. Về sau mất đất phong, thành dân thường, có người ở Trung Quốc, có người ở đất Di Địch. Rồi lại phong cho người dòng dõi là Tất Vạn; ông làm tôi Tấn Hiến Công. Năm thứ mười sáu đời Hiến Công, Triệu Túc đánh xe, Tất Vạn làm xa hữu (người đứng bên phải trên xe chiến, cầm giáo hộ vệ), đánh Hoắc, Cảnh, Ngụy, diệt các nước ấy. Hiến Công đem đất Ngụy phong cho Tất Vạn. Ngụy nay ở quận Hà Đông, tức huyện Hà Bắc.
Cháu của Vạn là Điệu Tử dời đến Hoắc; Hoắc tức huyện Vĩnh An quận Bình Dương. Con Điệu Tử là Chiêu Tử dời đến An Ấp, tức huyện An Ấp quận Hà Đông. Cháu Chiêu Tử là Hiến Tử cùng Triệu, Hàn giết họ Kỳ, họ Dương Thiệt, lấy hết đất của họ. Chắt của Hiến Tử là Hoàn Tử cùng Triệu Tương Tử, Hàn Khang Tử diệt Trí Bá, chia đất. Cháu Hoàn Tử là Văn Hầu; lúc ấy Ngụy mạnh lớn. Năm thứ hai mươi hai đời Chu Uy Liệt Vương, được ban mệnh làm chư hầu. Con là Vũ Hầu, năm thứ mười một cùng Triệu, Hàn diệt Tấn, chia ba đất của Tấn. Vì thế sao Sâm là phần đất ứng với thứ của Ngụy, thuộc Ích Châu.
(Hán Vũ Đế đổi Lương Châu làm Ích Châu, vốn không phải đất Ngụy. Đất Ích Châu đều nằm trong các thứ của Tần, Sở; lấy Ngụy làm Ích Châu, chưa rõ ý gì. Vị Ương phân dã nói: Tấn trị ở Thái Nguyên; sau Ngụy từ Ba Tây (?) đến sông Thanh Hà của Định Tương; nay là Hà Nội, Thượng Đảng, Vân Trung.)
Tỉnh, Quỷ (tên hai tú) là phân dã của nước Tần. Từ độ 16 tú Tỉnh đến độ 8 tú Liễu; xét theo thần thì ở cung Mùi; gọi là thứ Thuần Thủ. Bảy tú phương nam có hình con chim, lấy tú Tỉnh làm mào, tú Liễu làm miệng, đây là phần đầu của chim thuần (chim cút), nên gọi là Thuần Thủ (đầu chim cút).
(Thuần Thủ là tên sao; Tỉnh, Quỷ, Liễu là các tú phần đầu của Chu Điểu (chim đỏ, hình tượng chung của bảy tú phương nam), nên gọi là Thuần Thủ. Thiên quan thư nói: Đông Tỉnh và Dư Quỷ là Ung Châu. Từ cửa ải cũ Hoằng Nông về phía tây; cửa ải cũ tức là Hàm Cốc quan. Quận Hoằng Nông do Hán Vũ Đế đặt.)
Kinh Triệu, Phù Phong, Phùng Dực (đều là đất Nội sử thời Tần, Hán Vũ Đế chia làm Tam Phụ, tức ba vùng phụ cận kinh đô), Bắc Địa, Thượng quận (hai quận, nhà Tần đặt), Tây Hà, An Định, Thiên Thủy (ba quận, Hán Vũ Đế đặt); phía nam có quận Ba, quận Thục (hai quận, nhà Tần đặt), Quảng Hán (Hán Cao Đế đặt), Kiền Vi (Hán Vũ Đế đặt), Vũ Đô; phía tây có Kim Thành, Vũ Uy (vốn do Hưu Đồ Vương đặt), Tửu Tuyền, Đôn Hoàng (Đôn Hoàng vốn thuộc Tửu Tuyền, Hán Vũ Đế đặt); lại phía tây nam có Tường Kha (?) (Hán Vũ Đế đặt), Việt Huề, Ích Châu, đều thuộc về đó (ba quận này đều do Hán Vũ Đế mở mang mà đặt); tất cả đều là phần đất của nước Tần.
Thiên Tần thế gia nói: Tổ tiên nước Tần là Phi Tử, cùng họ với nhà Triệu, cháu mười sáu đời của Bá Ích. Ông nuôi ngựa cho Chu Hiếu Vương, ngựa sinh sôi đông đúc; Hiếu Vương phong làm phụ dung (nước nhỏ phụ thuộc vào một chư hầu lớn), cho ấp ở đất Tần, gọi là Tần Doanh. Nay là đình Tần ở huyện Lũng Tây, Thiên Thủy, chính là đất ấy. Chắt của Tần Doanh là Tần Trọng; Chu Tuyên Vương sai đi đánh Tây Nhung, Tây Nhung giết ông. Sau đó Tuyên Vương sai con Trọng là Trang Công cùng bốn người em đánh Tây Nhung, phá được, ban cho đất của Đại Lạc; từ đó ở Khuyển Khâu, tức huyện Hòe Lý của Phù Phong. Đất này thuộc Ung Châu.
(Thiên Vũ cống nói: Giữa Hắc Thủy và Tây Hà là Ung Châu. Chu quan nói: Chính tây là Ung Châu; Hán Vũ Đế đổi làm Lương Châu. Nhĩ Nhã nói: Phía tây sông Hà là Ung Châu; lời chú nói: từ phía tây sông Hà đến Hắc Thủy. Vị Ương phân dã nói: Trước trị ở Ung, sau trị ở Nghi Dương, rồi trị ở Hàm Dương, nay là Trường An. Đất này từ Hoa Sơn về tây đến Lưu Sa, nay là Tam Phụ; Ba, Thục, Hán Trung, Lũng Tây, Bắc Địa, Thượng quận chính là đây.)
Liễu, Thất Tinh, Trương (tên ba tú) là phân dã của nhà Chu. Từ độ 9 tú Liễu đến độ 16 tú Trương; xét theo thần thì ở cung Ngọ; gọi là thứ Thuần Hỏa. Phương nam thuộc Hỏa; nghĩa là vào tháng năm, khí dương bắt đầu thịnh, sao Hỏa (sao Đại Hỏa, tức sao chính của tú Tâm, không phải hành tinh) lúc chập tối ở giữa trời, nằm ở chỗ Thất Tinh của Chu Điểu, nên gọi là Thuần Hỏa.
(Nhĩ Nhã nói: Liễu là Thuần Hỏa. Liễu, Thất Tinh, Trương là các tú ở giữa phương nam, nên gọi là Hỏa. Chu lễ nói: Cờ vẽ chim có bảy dải tua, để tượng trưng cho Thuần Hỏa. Thiên quan thư nói: Liễu, Thất Tinh, Trương là Tam Hà.)
Nay là Lạc Dương, Cốc Thành, Bình Âm, Yển Sư, Củng, Câu Thị của Hà Nam (bảy huyện, thuộc quận Hà Nam), đều là phân dã của nhà Chu. Thiên Chu bản kỷ nói: Tổ tiên nhà Chu là Khí; Khí sinh ra có điều thần lạ, lớn lên thích cày cấy trồng trọt, giúp vua Thuấn gieo trồng trăm thứ lúa; Thuấn phong ông ở đất Bân (?), tức huyện Ly (?) của Phù Phong. Ông được gọi là Hậu Tắc, mang họ Cơ.
Chắt của ông là Công Lưu, con là Khánh Tiết, lập nước ở Bân, tức huyện Tất của Phù Phong. Mười đời sau có cháu là Thái Vương, bị người Địch xâm lấn, dời khỏi Bân (?), qua sông Tất, sông Thư, vượt núi Lương, lập ấp dưới chân núi Kỳ, tức huyện Mỹ Dương của Phù Phong. Cháu Thái Vương là Văn Vương có đức thánh, nhà Chu đang lúc thịnh, dời đô đến Phong; Phong ở huyện Đỗ của Kinh Triệu. Con Văn Vương là Vũ Vương diệt nhà Thương, dời đô đến Hạo; Hạo ở huyện Trường An của Kinh Triệu. Con Vũ Vương là Thành Vương xây Lạc Ấp, đóng đô ở Hà Nam. Có thuyết nói Thành Vương ở Lạc Ấp, cháu sáu đời là Ý Vương dời đến Khuyển Khâu. Đất này thuộc Tam Hà.
(Tam Hà là ba quận Hà Nam, Hà Nội, Hà Đông. Xét đất của nhà Chu chỉ có một quận Hà Nam, nên lấy làm nước. Trong phân dã nhà Chu thì Hà Nội, Hà Đông lại nằm trong thứ của Ngụy, chưa rõ lẽ ấy. Phân dã nhà Chu gọi là Tam Hà là vậy. Vị Ương phân dã nói: Lạc Dương phía tây đến Hoa Sơn, phía đông đến Huỳnh Trạch, Thiếu Thất, phía bắc đến Hà Nam (?), phía nam đến sông Hán; nay là Hà Nam, Trần Lưu.)
Dực, Chẩn (tên hai tú) là phân dã của nước Sở. Từ độ 17 tú Trương đến độ 11 tú Chẩn; xét theo thần thì ở cung Tị; gọi là thứ Thuần Vĩ. Bảy tú Chu Điểu phương nam lấy tú Chẩn làm đuôi, nên gọi là Thuần Vĩ (đuôi chim cút). (Chu lễ Nguyệt lệnh (?) nói: Thuần Vĩ còn gọi là Điểu Nô. Thiên quan thư nói: Dực, Chẩn là Kinh Châu.)
Nay là quận Nam (nhà Tần đặt), Giang Lăng, Giang Hạ (Hán Cao Đế đặt), Linh Lăng (quận, Hán Vũ Đế đặt), Quế Dương, Vũ Lăng (hai quận, Hán Cao Đế đặt), Trường Sa (thời Tần là quận, Hán Cao Đế đổi làm nước), Cấp (?), Hán Trung (nhà Tần đặt), Nhữ Nam (Hán Cao Đế đặt); tất cả đều là phần đất của nước Sở.
Thời Chu Thành Vương, phong Hùng Dịch, chắt của Dục Hùng, người thầy cũ của Văn Vương, ở đất Kinh Man, làm Sở tử (vua nước Sở mang tước tử, tước thứ tư trong năm bậc tước công, hầu, bá, tử, nam), ở Đan Dương. Hơn mười đời sau đến Hùng Thông, xưng là Vũ Vương, dần dần mạnh lớn. Năm đời sau đến Trang Vương, cầm đầu các chư hầu, đem quân phô trương trước nhà Chu, nuốt cả vùng giữa sông Giang, sông Hán, bên trong diệt nước Trần, nước Lỗ. Hơn mười đời sau có Hạng Vương (?), dời về phía đông đến đất Trần.
Thiên Sở thế gia nói: Dục Hùng là dòng dõi Chúc Dung, họ Mị, ở Đan Dương, nay là huyện Chi Giang quận Nam. Con Vũ Vương là Văn Vương bắt đầu đóng đô ở Dĩnh, tức Giang Lăng. Chắt của Trang Vương là Chiêu Vương bị nước Ngô đánh bại, quân Ngô vào Dĩnh. Chiêu Vương chạy sang nước Tùy, sai đại phu nước Sở là Thân Bao Tư sang Tần xin cứu; Tần bèn cứu Sở, đánh tan quân Ngô. Em của Hạp Lư là Phu Khái quay về Ngô tự lập làm vua; Hạp Lư nghe tin, rút quân về. Chiêu Vương mới được trở về nước, dời đô đến Nhược; Nhược tức huyện Nhược của quận Nam. Đất này thuộc Kinh Châu.
(Thiên Vũ cống nói: Từ núi Kinh đến phía nam núi Hành là Kinh Châu. Chu quan nói: Chính nam là Kinh Châu. Nhĩ Nhã nói: Phía nam sông Hán là Kinh Châu, từ phía nam sông Hán đến phía nam núi Hành. Vị Ương phân dã nói: Sở trị ở Dĩnh, phía nam đến Cửu Giang, phía bắc đến Tích Thủy (?), phía đông đến biển, phía tây đến núi Ngư Phúc. Nay là Nhữ Nam, Nhữ Dương, Lư Giang, Dự Chương, Trường Sa, Nam Hải; đây là nơi nước Sở xưa trị ở Nam Dĩnh.)
Phần chức Đại tư đồ trong sách Chu lễ nói: Dùng phép thổ khuê (cây thước đo bóng mặt trời để định phương vị và phân định đất đai) để phân biệt tên của mười hai vùng đất, để xem chỗ ở của dân mà biết lợi hại. (Trịnh Huyền nói: Mười hai vùng đất là phân dã của mười hai nước, phía trên gắn với mười hai thứ.)
Phần chức Bảo Chương thị (chức quan coi việc xem sao đoán điềm) nói: Lấy sao để phân biệt đất chín châu; các đất được phong đều có sao riêng ứng với mình, để xem điềm dữ điềm lành. (Mã Dung nói: Sao ứng với đất, là chỗ sao làm chủ. Sách Thổ địa truyện (?) nói: Sâm làm chủ Tấn, Thương làm chủ Đại Hỏa. Biện là phân biệt; phong là bờ cõi; một cõi phong là một nước. Sao ứng phần đất, như từ độ 12 tú Đẩu gọi là thứ Tinh Kỷ, là phân dã của Ngô, Việt, đại loại như thế.)
Phùng Tướng thị (chức quan coi lịch và vị trí các sao) coi giữ vị trí của mười hai năm, mười hai tháng, mười hai thần, hai mươi tám tú, phân biệt thứ tự công việc để hợp với ngôi trời. (Vị là Thái Tuế (?) (một ngôi sao giả định trong lịch pháp, mỗi năm đi qua một cung, dùng để ghi năm); tức tháng mà Tuế tinh cùng ở một thứ với mặt trời, mặt trăng, và là thần mà chuôi sao Bắc Đẩu chỉ tới.)
Sách Thi vĩ Thôi độ tai (một sách vĩ thư phụ vào Kinh Thi; vĩ thư là loại sách đời Hán bàn về điềm trời, lời sấm, ghép vào các kinh) chép:
Nước Bội ứng với tú Kết Du (?). (Tống Quân nói: tức là sao Doanh Thất.)
Nước Dung ứng với tú Thiên Hán. (Tức là sao Thiên Tân.)
Nước Vệ ứng với tú trời Đẩu Hành. (Hợp với phần đất của nước.)
Nước Vương (vùng kinh kỳ nhà Chu) ứng với tú trời Cơ, Đẩu.
Nước Trịnh ứng với tú trời Đẩu Hành.
Nước Ngụy ứng với tú trời Khiên Ngưu.
Nước Đường ứng với tú trời Khuê, Lâu.
Nước Tần ứng với tú trời Bạch Hổ (hổ trắng, hình tượng chung của bảy tú phương tây), khí sinh ra từ Huyền Vũ (hình tượng chung của bảy tú phương bắc).
Nước Trần ứng với tú trời Đại Giác.
Nước Cối ứng với tú trời Chiêu Dao.
Nước Tào ứng với tú trời Trương Hồ (?).
Trên đây là thứ tự nước, sao và vùng đất chép trong Thi vĩ, khác với sách Hoài Nam Tử và các sách khác.
Thiên Thiên quan thư trong sách Sử ký chép:
Giác, Đê, Cang: Duyện Châu.
Phòng, Tâm: Dự Châu.
Vĩ, Cơ: U Châu.
Đẩu: vùng sông hồ.
Ngưu, Nữ: Dương Châu.
Hư, Nguy: Thanh Châu.
Thất, Bích: Tịnh Châu.
Khuê, Lâu, Vị: Từ Châu.
Mão, Tất: Ký Châu.
Chủy, Sâm: Ích Châu.
Tỉnh, Quỷ: Ung Châu.
Liễu, Thất Tinh, Trương: Tam Hà.
Dực, Chẩn: Kinh Châu.
Thất Tinh là quan viên (?), là miếu của Thần tinh (sao Thủy), là sao của các tộc Man Di.
Lại nói: Hai mươi tám xá (tức hai mươi tám tú, coi như chỗ trọ của mặt trời và mặt trăng) làm chủ mười hai châu, sao Bắc Đẩu kiêm quản tất cả; điều đó đã có từ lâu. Bờ cõi nước Tần thì xem ở Thái Bạch (sao Kim), đoán ở sao Lang, sao Hồ (?). Bờ cõi Ngô, Sở thì xem ở Huỳnh Hoặc (sao Hỏa), đoán ở sao Hành (?). Bờ cõi Yên, Tề thì xem ở Thần tinh (sao Thủy), đoán ở Hư, Vĩ (?). Bờ cõi Tống, Trịnh thì xem ở Tuế tinh (sao Mộc), đoán ở Phòng, Tâm. Bờ cõi Tấn cũng xem ở Điền tinh (sao Thổ), đoán ở sao Sâm.
Sau khi nhà Tần gồm thâu ba nước Tấn (Hàn, Triệu, Ngụy), phép đoán lại khác: vùng phía nam núi sông là Trung Quốc, đoán ở phía nam sao Thiên Nhai (chòm sao "đường phố trời" nằm giữa tú Mão và tú Tất), do tú Tất làm chủ; vùng tây bắc là các tộc Hồ, Mạch, Nguyệt Chi, đoán ở phía bắc Thiên Nhai, do tú Mão làm chủ.
Sách Hoài Nam Tử và sách Sơn Hải kinh đều nói: Những gì đất chở, trong lục hợp (bốn phương cùng trên và dưới, tức cả vũ trụ), trong bốn biển, được soi bằng mặt trời mặt trăng, được ghi mốc bằng tinh tú, được định bằng Thái Tuế (ngôi sao giả định trong lịch pháp, mỗi năm đi qua một cung, dùng để ghi năm). (Mười hai nước phân dã mà Hoài Nam Tử chia giống với Thạch thị (tức Thạch Thân, nhà thiên văn thời Chiến Quốc).)
Sách Xuân thu nội sự nói: Trời có mười hai thứ, là chỗ mặt trời mặt trăng đi qua; đất có mười hai phần, là chỗ vương hầu lập nước.
Về hình tượng giáng xuống trong các sách đồ vĩ (sách Hà đồ, Lạc thư và vĩ thư, loại sách đời Hán bàn điềm trời, sấm ký): Sách Hà đồ nói: Sao Cực ở giữa trời, phía dưới ứng với gò Côn Lôn ở giữa đất. Dương thịnh ở Kỷ (?), dựng phía đông Thái Vi (vùng sao tượng trưng cho triều đình của trời), là đồ Ngũ Đế nơi sân trời; ngọc đẹp trung hòa ở Kỷ (?). Từ Côn Lôn đi về phía đông nam năm nghìn dặm, gọi là Thần Châu. Trong đó có đồ năm núi của thần đất, ngăn cách bởi hiểm trở, là nơi đế vương ở (?).
Đông Nhạc Thái Sơn là gốc của Giác, Cang, Phòng; trên ứng với Thiên Môn, Minh Đường. Chỗ đất hẹp hiểm ở Bân (?), trên ứng với Phù Tang, nơi mặt trời bày ra; chỗ hiểm trở Tuyên Lục, trên ứng với Ngô Tuyền (có thuyết nói là Ngu Tuyền), nơi mặt trăng lên. Chỗ hẹp hiểm A Nguyễn, trên ứng với Dương Cốc, nơi năm sao (năm hành tinh Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) bày ra; chỗ hiểm Phương Vực (?), trên ứng với Hàm Trì. Chỗ hiểm trở bốn Hào (?), trên ứng với Nữ Kỷ. Ải Kim Tư (?), trên ứng với sao Câu (?); chỗ hiểm Tỉnh Hình, trên ứng với Khôi Thủ. Chỗ hiểm trở Câu Cự, trên là Ngũ Hợp Ngũ Nữu làm sao Đô (?); chỗ hẹp hiểm Cư Dung, trên ứng với cửa Tử Cung (cung điện của vua trời, vùng sao quanh sao Bắc cực).
Trên đây là tinh khí sao của chín ải hiểm, hiện rõ lên trời.
Núi Thương Lạc là tinh của Thiên Vận Nhiếp Đề (?). Đại Khuyết là tinh của sao Thiên Đề Cao (?). Vương Ốc là tinh của Thiên Tư Hoa Cái. Núi Ác Di Thủ là tinh của sao Thiên Duy Phụ. Chân núi Sơn Nhung là tinh của ranh giới phía bắc Thiên Nhai. Núi Kỳ là tinh của sao Thiên Duy Phòng. Thái Hành là tinh của sao Phụ Lộ. Nhạc Dương là tinh của Thiên Đề Kỷ Hán. Mạnh Kham là tinh của Địa Nhuận Hà Cổ, là giềng mối của Yên, Tề.
Trên đây là chín ngọn núi, bẩm thụ tinh khí của các tú lớn.
Sông Hà bắt nguồn từ núi Côn Lôn, gọi là Địa Thủ (đầu của đất), trên ứng với sao Quyền Thế. Chảy về đông nghìn dặm đến núi Quy Kỳ, gọi là Địa Khế, trên ứng với sao Cự Lâu. Chảy về bắc nghìn dặm đến núi Tích Thạch, gọi là Địa Kiên (vai của đất), trên ứng với sao Biệt Phù. Chảy về nam nghìn dặm, vào giữa núi Lũng Thủ, tới đầu Long Môn, gọi là Địa Căn (rễ của đất), trên ứng với sao Cung Thất. Long Môn trên ứng với sao Vương Lương, là cầu của trời. Ngựa thần ở núi, sông vọt lên (?).
Chảy về nam nghìn dặm, tới Long Thủ, đến núi Quyển Trùng, gọi là Địa Yết (cổ họng của đất), trên ứng với sao Quyển Thiệt. Chảy về đông xuyên qua Chỉ Trụ, chạm núi Át Lưu, gọi là Địa Hầu (yết hầu của đất), trên ứng với sao Xu, để vận hành thất chính (bảy thứ làm chuẩn cho trời: mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh). Phía tây cách núi Quyển Trùng nghìn dặm, phía đông đến chỗ hợp với sông Lạc, gọi là Địa Thần Khiển (?), trên ứng với sao Kỷ. Chảy về đông đến núi Đại Phi, gọi là Địa Quăng (cánh tay của đất), trên ứng với sao Phụ. Chảy về đông qua sông Giáng nghìn dặm đến Đại Lục, gọi là Địa Phúc Can (bụng của đất), trên ứng với sao Hư.
Trên đây là chín khúc của Hoàng Hà, mỗi khúc ứng lên trời thành sao.
Nơi khởi nguồn của sông Lạc, sông Kinh: ở góc tây nam là núi Bá Trủng, trên ứng với sao Lang. Sông Dạng phát nguồn, chảy về đông qua phía nam núi Vũ Quan, trên ứng với sao Thiên Cao. Sông Hán chảy về đông đến Nhạc Thủ, về bắc đến núi Kinh là Địa Thư (giống cái của đất), trên ứng với sao Hiên Viên. Núi Đại Biệt là Địa Lý, trên ứng với sao Đình Phiên. Núi Tam Nguy trên ứng với sao Thiên Uyển. Núi Kỳ là Địa Nhũ (vú của đất), trên ứng với sao Thiên Lẫm. Đất núi Mân là Tỉnh Lạc, trên ứng với sao Thiên Tỉnh. Sông Mân chín khúc, trên ứng với sân Thái Vi. Phía bắc Cửu Giang, ra phía đông rồi chảy về nam, trên ứng với Đông Phiên. Sông Tế, sông Vấn ở Duyện Châu, trên ứng với Thiên Tân.
Núi Đồng Bách là Địa Huyệt (huyệt của đất), góc Vĩ là Địa Phúc (bụng của đất), trên ứng với ngôi vua trong Thái Vi, Tam Năng (tức Tam Thai), Đẩu, Hiên Viên; nguồn sông Hoài ra từ đó. Núi Đại (Thái Sơn) hiện ra ở sao Câu Kiềm. Núi Điểu Thử Đồng Huyệt là thân của đất, trên ứng với sao Yểm Tất. Núi Hùng Nhĩ là cửa của đất, trên ứng với tú Tất và sao Phụ Nhĩ; sông Lạc chảy xen vào giữa, về đông bắc qua núi Ngũ Hồ, đến Bồi Vĩ. Về đông bắc vào núi Trung Đề; núi Ngũ Linh trên ứng với Ngũ Chư Hầu, núi Bồi Vĩ ứng với Hiên Viên, núi Trung Đề trên ứng với Tam Thai.
Sách Lạc thư chia hai mươi tám tú như sau:
Núi Khiên ứng với tú Giác. Núi Kỳ ứng với tú Cang. Núi Kinh ứng với tú Đê. Hồ Khẩu ứng với tú Phòng. Lôi Thủ ứng với tú Tâm. Thái Nhạc ứng với tú Vĩ. Chỉ Trụ ứng với tú Cơ. Tích Thành ứng với tú Đẩu. Vương Ốc ứng với tú Ngưu. Thái Hành ứng với tú Tu Nữ. Hằng Sơn ứng với tú Hư. Kiệt Thạch ứng với tú Nguy. Tây Khuynh ứng với tú Thất. Chu Ngữ ứng với tú Tất (?). Điểu Thử ứng với tú Khuê. Thái Hoa ứng với tú Lâu. Hùng Nhĩ ứng với tú Vị. Ngoại Phương ứng với tú Mão. Đồng Bách ứng với tú Tất. Bồi Vĩ ứng với tú Chủy. Trủng ứng với tú Sâm. Núi Kinh ứng với tú Đông Tỉnh. Nội Phương ứng với tú Dư Quỷ. Đại Biệt ứng với tú Liễu. Núi Mân ứng với tú Thất Tinh. Hành Sơn ứng với tú Trương. Cửu Giang ứng với tú Dực. Phu Thiển Nguyên ứng với tú Chẩn.
Trên đây là sách Lạc thư lấy núi sông chép trong thiên Vũ cống phối với hai mươi tám tú.
Phân dã theo Trần Trác (nhà thiên văn thời Tam Quốc sang đời Tấn):
Giác, Cang, Đê: Trịnh, Duyện Châu. Quận Đông vào tú Giác 1 độ (tức phần đất ấy ứng với vị trí từ độ thứ 1 của tú Giác). Đông Bình, Nhậm Thành, Sơn Âm vào tú Giác 6 độ. Thái Sơn vào tú Giác 12 độ. Tế Bắc, Trần Lưu vào tú Cang 5 độ. Tế Âm vào tú Đê 2 độ. Đông Bình vào tú Đê 7 độ.
Phòng, Tâm: Tống, Dự Châu. Dĩnh Xuyên vào tú Phòng 1 độ. Nhữ Nam vào tú Phòng 2 độ. Quận Bái vào tú Phòng 4 độ. Nước Lương vào tú Phòng 5 độ. Hoài Dương vào tú Tâm 1 độ. Nước Lỗ vào tú Tâm 3 độ.
Vĩ, Cơ: Yên, U Châu. Thượng Cốc vào tú Vĩ 1 độ. Ngư Dương vào tú Vĩ 3 độ. Hữu Bắc Bình vào tú Vĩ 7 độ. Tây Hà, Thượng quận, Bắc Địa, Liêu Tây, Liêu Đông vào tú Vĩ 10 độ. Quận Trác vào tú Vĩ 16 độ. Bột Hải vào tú Cơ 1 độ. Đông Lãng (?) vào tú Cơ 3 độ. Huyền Thố vào tú Cơ 6 độ. Quảng Dương vào tú Cơ 9 độ.
Đẩu, Ngưu, Nữ: Ngô Việt, Dương Châu. Cửu Giang vào tú Đẩu 1 độ. Lư Giang vào tú Đẩu 6 độ. Dự Chương vào tú Đẩu 10 độ. Đan Dương vào tú Đẩu 16 độ. Cối Kê vào tú Ngưu 1 độ. Lâm Hoài vào tú Ngưu 4 độ. Quảng Lăng vào tú Ngưu 8 độ. Tứ Thủy vào tú Ngưu 1 độ. Lục An vào tú Ngưu 6 độ.
Hư, Nguy: Tề, Thanh Châu. Nước Tề vào tú Hư 6 độ. Bắc Hải vào tú Hư 9 độ. Tế Nam vào tú Nguy 1 độ. Đông An (?) vào tú Nguy 4 độ. Đông Lai vào tú Nguy 1 độ. Bình Nguyên vào tú Nguy 11 độ. Truy Xuyên vào tú Nguy 14 độ.
Thất, Bích: Vệ, Tịnh Châu. An Định vào tú Thất 1 độ. Thiên Thủy vào tú Thất 8 độ. Lũng Tây vào tú Thất 4 độ. Tửu Tuyền vào tú Thất 11 độ. Trương Dịch vào tú Thất 12 độ. Vũ Đô vào tú Bích 1 độ. Kim Thành vào tú Bích 4 độ. Vũ Uy vào tú Bích 6 độ. Đôn Hoàng vào tú Bích 8 độ.
Khuê, Lâu, Vị: Từ Châu. Đông Hải vào tú Khuê 1 độ. Lang Gia vào tú Khuê 6 độ. Cao Mật vào tú Lâu 1 độ. Dương Thành vào tú Lâu 9 độ. Giao Đông vào tú Vị 1 độ.
Mão, Tất: Triệu, Ký Châu. Quận Ngụy vào tú Mão 1 độ. Cự Lộc vào tú Mão 3 độ. Thường Sơn vào tú Mão 5 độ. Quảng Bình vào tú Mão 7 độ. Trung Sơn vào tú Mão… độ (?). Thanh Hà vào tú Mão 9 độ. Tín Đô vào tú Mão 3 độ. Quận Triệu vào tú Tất 8 độ. An Bình vào tú Tất 4 độ. Hà Gian vào tú Tất 10 độ. Chân Định vào tú Tất 13 độ.
Chủy, Sâm: Ngụy, Ích Châu. Quảng Hán vào tú Chủy 1 độ. Việt Huề vào tú Chủy 2 độ. Quận Thục vào tú Sâm 1 độ. Kiền Vi vào tú Sâm… độ (?). Tường Kha (?) vào tú Sâm 5 độ. Quận Ba vào tú Sâm 6 độ. Ích Châu vào tú Sâm 7 độ. Hán Trung vào tú Sâm 9 độ.
Tỉnh, Quỷ: Tần, Ung Châu. Vân Trung vào tú Tỉnh 1 độ. Định Tương vào tú Tỉnh 8 độ. Nhạn Môn vào tú Tỉnh 16 độ. Quận Đại vào tú Tỉnh 18 độ. Thái Nguyên vào tú Tỉnh 29 độ. Thượng Đảng vào tú Quỷ 2 độ.
Liễu, Thất Tinh, Trương: Tam Hà. Hoằng Nông vào tú Liễu 1 độ. Hà Nam vào tú Thất Tinh 3 độ. Hà Đông vào tú Trương 1 độ. Hà Nội vào tú Trương 9 độ.
Dực, Chẩn: Sở, Kinh Châu. Nam Dương vào tú Dực 6 độ. Quận Nam vào tú Dực 10 độ. Giang Hạ vào tú Dực 12 độ. Linh Lăng vào tú Chẩn 1 độ. Quế Dương vào tú Chẩn 6 độ. Vũ Lăng vào tú Chẩn 11 độ. Trường Sa vào tú Chẩn 16 độ.
Mười hai thứ theo Hán chí. Phân dã theo Chu Dịch của Phí Trực. Phân dã theo Nguyệt lệnh chương cú của Thái Ung. Phân dã theo Thái Nhất phi phù cửu cung của Vị Ương.
Tinh Kỷ: khởi từ độ 12 tú Đẩu. Từ độ 10 tú Đẩu. Từ độ 6 tú Đẩu. Ngô Việt.
Huyền Hiêu: khởi từ độ 8 tú Nữ. Từ độ 6 tú Nữ. Từ độ 2 tú Nữ. Tề.
Tưu Tư: khởi từ độ 16 tú Nguy. Từ độ 14 tú Nguy. Từ độ 10 tú Vĩ (?). Vệ.
Giáng Lâu: khởi từ độ 5 tú Khuê. Từ độ 2 tú Khuê. Từ độ 8 tú Bích. Lỗ.
Đại Lương: khởi từ độ 7 tú Vị. Từ độ 4 tú Vị. Từ độ 1 tú Vị. Triệu.
Thực Trầm: khởi từ độ 12 tú Tất. Từ độ 9 tú Tất. Từ độ 6 tú Tất. Tấn.
Thuần Thủ: khởi từ độ 16 tú Tỉnh. Từ độ 12 tú Tỉnh. Từ độ 10 tú Tỉnh. Tần.
Thuần Vĩ: khởi từ độ 18 tú Trương. Từ độ 13 tú Trương. Từ độ 12 tú Trương. Sở. Thứ này ở sau (?).
Thuần Hỏa: khởi từ độ 9 tú Liễu. Từ độ 5 tú Liễu. Từ độ 3 tú Liễu. Chu. Thứ này ở trước (?).
Thọ Tinh: khởi từ độ 12 tú Chẩn. Từ độ 7 tú Chẩn. Từ độ 6 tú Chẩn. Trịnh.
Đại Hỏa: khởi từ độ 5 tú Đê. Từ độ 11 tú Đê. Từ độ 8 tú Cang. Tống.
Tích Mộc: khởi từ độ 10 tú Vĩ. Từ độ 9 tú Vĩ. Từ độ 4 tú Vĩ. Yên.
Thiên Luật lịch chí trong sách Hán thư nói: Sáu vật là năm, mùa, ngày, tháng, sao và thần. Thần là chỗ mặt trời và mặt trăng gặp nhau, và là chỗ chuôi sao Bắc Đẩu chỉ tới. Ngọc Hành là cán muỗng của Bắc Đẩu, dựng làm giềng mối của trời; Tinh Kỷ là chỗ mặt trời mặt trăng bắt đầu đi qua. Vì thế Đẩu, Ngưu gắn vào thứ ứng với cung Sửu, gọi là Kỷ; phía dưới gắn với đất, phân dã là Ngô, Việt.
Phí Trực, tên chữ là Trường Ông, người Đông Lai. Làm quan đời Tiền Hán, giữ chức huyện lệnh Đan Phụ, giỏi Kinh Dịch, soạn sách Chương cú (sách giải nghĩa từng chương từng câu), viết sách về phép bói phệ (bói bằng cỏ thi), nhưng những điều bàn về nghĩa lý trời đất phần nhiều sơ sài. Ông nói về quận huyện phân dã gần giống với Tử Chính (tức Lưu Hướng). Khi nói về phần sao, ông cho thứ Thọ Tinh 42 độ, thứ Đại Hỏa 32 độ, các thứ còn lại đều 30 độ. Lẽ vì sao chia không đều như thế thì chưa rõ.
Sách Nguyệt lệnh chương cú của Thái Ung nói: Vòng trời có 365 độ và một phần tư độ, chia làm mười hai thứ, là chỗ mặt trời mặt trăng đi qua. Đất có mười hai phần, là chỗ vương hầu lập nước. Mỗi thứ dài 30 độ và 14 phần 32 của một độ; mặt trời đến đầu thứ là tiết, đến giữa thứ là khí (tiết và khí: hai loại mốc xen kẽ nhau trong hai mươi bốn tiết khí của một năm).
Vị Ương không biết là người ở đâu. Thời Hán An Đế, ông làm đô úy Thiên Thặng (chức quan võ coi việc quân ở một quận), giỏi thuật âm dương khí số. Năm Nguyên Sơ thứ hai, ông dâng thư nói về phép Thái Ất cửu cung (một phép bói lấy sao Thái Ất đi qua chín cung để đoán việc). Vua có chiếu vặn hỏi, Vị Ương đều lấy lý mà đáp. Vua ra lệnh giao cho quan Thái sử, cất tờ tấu vào Lan Đài Thạch Thất (kho cất sách vở của triều đình), ban cho Vị Ương trăm cân vàng, tăng hai bậc chức, phong làm thái thú (quan đứng đầu một quận) Hoằng Nông. Lời ông nói về phân dã sơ lược, không thể hiểu rõ. Tên các nước ứng với sao thì khá giống Thạch thị.
Thiên Lịch chí trong sách Tống thư nói: Thái tử lữ bôn trung lang tướng (chức tướng chỉ huy quân hộ vệ thái tử) Đới Pháp Hưng bàn rằng: Tổ Xung Chi làm lịch, mỗi năm có sai lệch (tuế sai: hiện tượng điểm đông chí lùi dần từng chút trên vòng sao qua các năm), như vậy thì thứ Thọ Tinh bây giờ chính là thứ Thuần Vĩ thời Chu. Dối trời trái đất đến thế là cùng. Xung Chi đáp: Thứ thì theo tên phương mà đặt, nghĩa hợp với thể của các tú; điểm phân, điểm chí (xuân phân, thu phân, hạ chí, đông chí) tuy đổi, nhưng vị trí của thứ không dời. Há lại nói Long Hỏa (sao Đại Hỏa thuộc nhóm tú phương đông, hình rồng) lại nằm ở chỗ Kim, Thủy, làm rối loạn tên gọi (?); cái nghĩa sai trái ấy e là chưa xét kỹ.
Sách Thiên văn lục nói: Chia trời làm mười hai thứ là để phân biệt chỗ có điềm lành dữ, làm rõ nơi điềm báo ứng về. Sách Chu lễ dùng phép thổ khuê định ra mười hai vùng đất. Cho nên Phùng Tướng thị coi giữ vị trí của bốn lần bảy (tức hai mươi tám tú) để hợp với ngôi trời; Bảo Chương thị phân biệt phần đất chín châu để phân biệt điềm dữ lành. Vì thế bậc vua sáng xem hiện tượng trời mà đặt ra giáo hóa, thấy biến lạ thì sửa đức. Nhờ vậy có thể đi trước trời mà trời không trái, đi sau trời mà vẫn thuận theo thời của trời.
Từ sau Trọng, Lê (hai vị quan coi việc trời và đất thời thượng cổ), lẽ ra đã có sách về việc này, nhưng văn chép đã mất hết, đời sau không ai được nghe. Mười hai thứ đang dùng ngày nay là do Quang lộc đại phu nhà Hán là Lưu Hướng soạn ra, Ban Cố xếp vào Hán chí, các nhà không ai không tôn theo. Nhưng lời lẽ sơ lược, người học phần nhiều còn ngờ, nên chép lại nguyên văn mà làm lời chú. Nhân theo địa lý đời Hán, xét lại chỗ giống khác, đại để nói về nguồn gốc tên các thứ, sự hưng vong của các nước, sự đổi dời của kinh đô và các ấp, quận ấp do ai nối tiếp mà thôi.
Còn như trời lấy dương mà động, đất lấy âm mà ngưng kết; biến lạ chủ ở trên, điềm ứng ở dưới. Thế mà tú phương bắc lại làm chủ Ngô, Việt; cung Ngọ thuộc lửa lại ứng với nước Chu. Vả lại độ trời chia đều, mà phân dã thì hình dạng khác nhau: một thứ làm chủ có khi kéo dài muôn dặm, vắt qua mấy châu; có khi chỉ trong vùng kinh kỳ, không đầy một quận. Thế mà linh cảm vẫn thông nhau từ xa, như bóng theo hình, như tiếng vang theo tiếng. Cho nên kẻ học nông cạn không thể hiểu rõ được.
Xét: Trong các sách về sao có sách Nhị thập bát tú sơn kinh; các núi trong đó đều nằm trong phần đất của mười hai thứ. Vùng phân dã nào có tai họa thì tú và núi cảm ứng nhau mà hiện ra điềm lạ. Còn như sách Thạch thị tinh kinh phối tú với nước đều căn cứ theo sao, không tính khoảng cách độ. Hán Địa lý chí và Nguyệt lệnh chương cú của Thái Ung đều căn cứ vào độ mà mặt trời đóng ở mỗi khí trong hai mươi bốn khí để chia phân dã. Một khi phép này đã đặt ra thì không ai đổi được. Còn phép của Phí Trực và Vị Ương thì đời không dùng.
Vả lại bốn biển rộng lớn, ngẩng lên đều gắn với tú trên trời; nhưng châu, nước, quận, huyện thì mỗi đời vua mỗi khác; sao trời báo điềm từ trước khi sự việc nảy mầm, còn việc người thì bày đặt về sau. Quận huyện thời Tần Hán ứng xa với thiên văn; đô ấp của Tấn, Triệu xen lẫn không chỉ một chỗ. Tổ nhà Chu là Hậu Tắc lập nước ở đất Bân (?), bị người Địch xâm lấn, vẫn ở dưới chân núi Kỳ. Thế mà sách Quốc ngữ nói: Vũ Vương đánh nhà Ân, Tuế tinh ở thứ Thuần Hỏa; chỗ Tuế tinh ở chính là phân dã của nhà Chu ta. Nay phần đất nhà Chu thuộc Dự Châu, còn kinh đô cũ Phong, Hạo lại ứng với tú của Tần; xét theo lý thực thì việc này e khó rõ.
Như việc sao Huỳnh Hoặc đóng giữ ở tú Tâm, Tống Cảnh Công giải trừ được tai họa; Thực Trầm làm ma quái, Tấn Hầu phải chịu bệnh tật tai ương; đó là đạo trời ứng như bóng với hình, như vang với tiếng, dường như theo tình người; căn cứ vào việc đã nghiệm thì có lúc ứng nhau. Nay xin gom các thứ sao như trên để giữ lại các thuyết khác nhau; còn châu, nước thuộc về phần nào thì nghĩa chưa thể rõ.
Có người hỏi: Trời cao không cùng, đất dày không tận. Phàm loài có sự sống đều được trời che đất chở; thế mà trên thì chia tinh tú, dưới thì bày vương hầu, phân dã riêng dành cho Trung Hoa, các thứ sao không dính gì đến vùng hoang phục (vùng xa xôi ngoài biên cõi). Đến như vua chúa của các tộc Man Di, tù trưởng hào mục của các tộc Nhung, Lỗ, cũng được bẩm tài năng xuất chúng, cũng nhờ khí núi non. Há lẽ ở đó biến hóa lại không hề có ứng nghiệm, há mặt trời mặt trăng chỉ soi riêng một nơi? Ý tôi chưa rõ, mong bậc thông đạt giải mối ngờ.
Thuần Phong (tức Lý Thuần Phong, tác giả sách này) đáp rằng: Xưa Chu Công là bậc đứng đầu các thánh. Ông phò tá Thành Vương, đặt vạc báu (tượng trưng ngôi nước) ở vùng sông Hà, sông Lạc, phân biệt phương hướng, định ngay vị trí, đặt kinh đô ở giữa đất. Lấy âm dương làm thước đo để định kinh đô, lấy nóng lạnh làm ngăn cách, cho rằng đó là chính giữa nơi bốn phương giao nhau, đúng ngay chỗ chính của trời đất, vì vậy mà dựng nước ở đó. Cho nên biết rằng đất Hoa Hạ là nơi tụ khí tinh túy của đạo đức, lễ nhạc, trung tín; vì thế thánh nhân ở đó, người quân tử sinh ra ở đó.
Còn bốn phương Di kia: Bắc Địch thì lạnh giá, ở lều vòm trên đồng cỏ; Nam Man thì sống với loài thủy tộc, nóng ẩm hầm hập; Đông Di thì ở hang, nương nhờ góc biển; Tây Nhung thì mặc áo lông thú, ưa ở nơi sa mạc. Không ai là không tàn bạo hung ác, nói tiếng như chim muông; khí nóng lạnh lệch lạc, phong thổ cằn cỗi, mặt người lòng thú, coi yên vui như thuốc độc (?). Lấy đó mà so, há có thể đem họ ra nói ngang hàng với Trung Hạ sao? Cho nên Khổng Tử nói: "Di Địch có vua, chẳng bằng các nước Hạ không có vua", chính là ý này.
Vì thế nước Việt Thường phải qua nhiều lần thông dịch mà đến, Hung Nô cúi rạp đầu, nước Túc Thận dâng tên, Tây Nhung nghe theo phép tắc. Không ai không vượt biển trèo núi, từ phương xa đến dâng cống; người và vật đều cúi đầu quy phục (?), các giống khác đều hướng lòng về. Lấy đó mà nói, ấy là bằng chứng bốn phương Di tôn Trung Quốc làm gốc. Cho nên Khổng Tử nói: "Làm chính trị bằng đức, ví như sao Bắc Thần, ở yên chỗ của mình mà các sao khác chầu quanh."
Vả lại thánh nhân xem hiện tượng trời mà phân phối nước và vùng đất, hoặc căn cứ vào sản vật nước đất sinh ra, hoặc xem phong khí thích hợp, nhân đó gắn vào để thành sự ứng hợp của hình tượng. Cho nên tú Mão là Mao Đầu, mang hình người xõa tóc; sao Thanh Khâu ứng với nước Man Di vẽ mình; sao Ngạnh Hà ứng với tục kỵ binh người Hồ vác giáo. Người Hồ thờ trời lấy tú Mão làm chủ; người Việt dò xét thì lấy Đẩu, Ngưu để phân biệt điềm lành dữ. Người Tần đoán ở sao Lang, sao Hồ; người Tề xem ở Hư, Nguy; mỗi nơi đều theo nước mình mà tự tôn thờ. Vì vậy thánh nhân theo chỗ cảm ứng của tính tình mỗi nơi mà xếp vào, há phải trái lẽ, cẩu thả gán ghép đâu?
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video