Thiên 16 — Lệ chiêm

 Các lệ dùng khi xem điềm, thiên thứ mười sáu

 Xét rằng: các vì sao trên trời bày ra biến đổi, các sao lạ như sao chổi hiện ra để báo điềm ứng. Dấu vết sâu nông đã khác nhau, mức lợi hại cũng không giống nhau. Các bậc hiền triết đời trước khảo nghiệm, nhiều chỗ chỗ giống chỗ khác, đúng sai lẫn lộn, phải trái chồng chéo, không thành phép tắc thống nhất, khiến người học sinh nghi ngờ. Nay chép ra các hiện tượng bạc, thực, thủ, phạm, nghịch, thuận, đấu, lăng…, xếp theo thứ tự cho liền nhau mà thôi.

 Mặt trời, mặt trăng thì có thực (bị che khuyết, như nhật thực, nguyệt thực), có bạc (mờ đi như bị khí áp sát dù không phải lúc giao hội), có đấu (như đánh nhau: tách ra rồi hợp lại), có hôn (ban ngày tối sầm), có minh (ban đêm bóng trăng mất). Có tinh nguyệt đồng quang (sao và trăng cùng sáng rực), có tinh nguyệt tương thực (sao và trăng che lấp nhau).

 Các liệt tú (các chòm sao cố định trên trời) và ngũ vĩ (năm hành tinh: Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy) thì có biến động. Có mang (tia sáng nhọn), giác (tia sáng dài như sừng), hỉ (vẻ vui), nộ (vẻ giận), đại (to ra), tiểu (nhỏ đi), tồn (còn), vong (mất). Các sao xếp ngồi ở ngôi vị tinh quan (các nhóm sao mang tên chức quan, vật dụng của triều đình trên trời) thì có sơ sách (tách rời nhau) và xá tập (dồn tụ lại).

 Năm hành tinh và các sao lạ khách tinh (sao bỗng hiện rồi mất) thì có nghịch (đi ngược), thuận (đi xuôi), trì (đi chậm), tật (đi nhanh). Lại có bình hành (đi đều), xuất, nhập, hợp, hội, tụ, tùng, ly, tỉ, doanh, súc (Kim tú (?)), cư, lưu, kinh thiên, thủ, trúng, thừa, phạm, xâm, lăng, để, xúc, kinh, lịch, quán, thích, ma, mỹ, yểm, đấu, chu, hoàn, nhiễu, đái, câu dĩ, tẫn mẫu. Các tên gọi này đều được giải thích lần lượt ở dưới.

 Hai thể mặt trời và mặt trăng che lấp nhau, bắt đầu từ một bên rồi lấn dần, nhiều hoặc ít, đó là thực, giống như sâu ăn lá. Mặt trời bị mặt trăng ăn là âm lấn dương, dưới lấn trên, tai vạ thuộc về vua. Bị ăn ít hơn một nửa thì tai nhẹ, quá nửa thì tai nặng. Bị ăn hết là điềm mất nước, giết vua.

 Nguyệt thực là mặt trăng bị mặt trời chiếu mà mất đi ánh sáng vốn có, tai vạ thuộc về nữ chủ (bà chủ trong cung: hoàng hậu, thái hậu). Lại là điềm phá đại quân, giết đại tướng. Bị ăn ít hơn một nửa thì tai nhẹ, quá nửa thì tai nặng. Bị ăn hết thì chư hầu, đại thần mất nước tan nhà, nữ chủ bị phế truất.

 Có giao (đi tới chỗ đường đi của mặt trăng cắt đường đi của mặt trời) thì thành thực, tức là xảy ra vào ngày sóc (mồng một) hoặc ngày vọng (rằm) đúng theo độ (đơn vị chia vòng trời, cả vòng trời khoảng ba trăm sáu mươi lăm độ và một phần tư). Không có giao mà mờ đi thì là bạc, thường xảy ra gần ngày vọng, ngày sóc. Đó là khí âm lấn ép, mặt trời vàng đỏ không có ánh sáng, tức là khí ẩn tối áp sát mặt trời. Mặt trời bị bạc là dưới lấn trên, điềm bề tôi mạnh ép chủ và cướp uy quyền của chủ. Tai này nhẹ hơn nhật thực. Mặt trăng bị bạc là nữ chủ có lo, đại thần mất phép cai trị, điềm bị che lấp, bị truất lui.

 Sách "Chí" nói: Phàm quân đang hành quân mà gặp mặt trời, mặt trăng bị bạc thì nên thu quân về. Nếu không, sẽ có kẻ mưu phản.

 Mặt trời, mặt trăng đấu là khi có riêng một hình giả, cùng với thể mặt trời lấn nhau, rời ra rồi lại hợp, hợp rồi lại rời. Mặt trời, mặt trăng mất ánh sáng, chợt sáng chợt tối. Hoặc thấy rõ hình con quạ (vết đen trên mặt trời; quạ là hình tượng của mặt trời), xảy ra trước giờ ăn sáng (khoảng giờ Thìn, bảy đến chín giờ sáng). Đến chiều tối (giờ Thân, ba đến năm giờ chiều) mới trở lại như cũ thì gọi là đấu. Đấu là điềm hai bên tranh nhau: thiên tử mất chỗ dựa, rợ bốn phương thay nhau xâm lấn, binh lính và giặc cướp cùng nổi lên, điềm sắp phải đánh giặc. Hoặc có năm màu, màu sắc không định trong mấy chục ngày, giống như hình mặt trời dàn trận mà kéo đến (?). Tai vạ □ (chữ khuyết) ở mặt trời là điềm rất dữ, tai nặng, điềm mất nước giết vua. Tai này còn nặng hơn nhật thực.

 Trú hôn là ban ngày không mây mà ánh mặt trời tối đi; dạ minh là ban đêm không mây mà bóng trăng mất. Hôn minh là điềm vua không sáng suốt, u mê hao tổn. Pháp lệnh không được thi hành, lại là điềm sắp có giết chóc, chết chóc. Nếu lẫn với khí sát hại lạnh lẽo, vẩn đục thì tai vạ lớn. Nếu trời tối mà trong ba ngày có mưa thì không đoán.

 Tinh nguyệt đồng quang là sao và trăng ở gần nhau, cùng sáng rực, là điềm kẻ dưới sáng thịnh. Cũng là điềm đại thần tranh giành nhau, tranh sáng với chủ.

 Tinh nguyệt tương thực là mặt trăng gặp năm hành tinh, các chòm sao hay các sao khác: mặt trăng che lên mà sao không thấy nữa thì là trăng ăn sao; sao vẫn thấy thì là sao ăn trăng. Sao ăn trăng là điềm vua, nữ chủ sắp bị bề tôi giết. Cũng là điềm tự mất, có tang. Trăng ăn sao là điềm giết tướng soái, tể tướng, chư hầu.

 Trên đây là các biến của mặt trời, mặt trăng, đều là điềm hình dạng, màu sắc khác thường, đổi khác.

 Động là ánh sáng và thân sao lay động, điềm dấy việc, không yên. Mang là ánh sáng sinh ra tia nhọn đâm ra, điềm sát hại. Giác là tia sáng dài hơn mang, như cái sừng, điềm dấy quân giết phạt. Hỉ là ánh sáng, màu sắc tươi nhuận, hòa thuận, điềm ban ân đức, khen thưởng, mừng vui. Nộ là tia sáng mạnh, màu đậm, to mà không nhuận, điềm trái nghịch thì có đánh phạt, tranh đấu, việc lạ (?).

 Đại là to hơn thân vốn có: sao lành to ra thì lành, sao dữ to ra thì dữ, lấy phân vị (vùng đất dưới đất ứng với vị trí của sao trên trời) mà đoán; to ra là điềm dựng xây, mở mang. Tiểu là nhỏ hơn thân vốn có: sao lành nhỏ đi thì dữ, sao dữ nhỏ đi thì lành, lấy phân vị mà đoán; nhỏ đi là điềm thua mất, bị dồn ép. Tồn là giữ nếp thường, được ngay chính. Vong là mất khỏi chỗ của mình, điềm diệt vong.

 Sơ sách là rời nhau, mất hình thể thường, điềm đổ nát. Hợp tụ là xích gần mà dồn lại, điềm bị dồn ép. Nghịch là đáng đi về đông lại đi về tây, đáng đi về tây lại đi về đông, trái độ thường, điềm hung bạo trái nghịch. Thuận là theo độ thường, khớp với số tính của lịch, điềm giữ nếp thường, hòa thuận.

 Phàm thất diệu (bảy vật sáng: mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh) đều đi ngược chiều quay của trời, tức đi về phía đông, lấy mặt trời làm chủ. Cho nên năm hành tinh đều lấy đi về đông là thuận, đi về tây là nghịch. Lại có lưu (dừng đứng một chỗ) và phục (ẩn đi không thấy vì ở gần mặt trời), đều theo con số của phép lịch; sai thường thì là nghịch, theo đúng độ là thuận, thì lành. Phần nhiều lấy đi về đông là thuận, đi về tây là nghịch; xưa nay cũng dùng lẫn cả hai cách.

 Trì là đi không kịp độ thường, điềm hòa hoãn. Tật là đi quá độ thường, điềm gấp gáp. Phàm năm hành tinh đi, mỗi sao đều có lúc nhanh lúc chậm theo đúng số tính của lịch. Cho nên sao Mộc một năm đi một thứ (một trong mười hai phần chia vòng trời), sao Thổ ba năm đi một thứ, sao Kim và sao Thủy đều một năm đi một vòng. Hoặc vượt quá hoặc không kịp, đó là mức nhanh chậm đại thể của chúng.

 Tuế tinh (sao Mộc) gần mặt trời thì chậm, xa mặt trời thì nhanh. Huỳnh Hoặc (sao Hỏa) gần mặt trời thì nhanh, xa mặt trời thì chậm. Trấn tinh (sao Thổ) đi từ lúc hiện đến lúc lưu, lúc nghịch rồi lại thuận, luôn đi đều, không có lúc chậm thêm hay nhanh thêm. Thái Bạch (sao Kim) và Thần tinh (sao Thủy) khi hiện buổi sáng thì lúc đầu chậm sau nhanh, nhanh rồi thì phục; khi hiện buổi chiều thì lúc đầu nhanh rồi chậm dần, chậm rồi thì phục. Đó là mức nhanh chậm đại thể của năm hành tinh.

 Về bình hành: họ Thạch (Thạch Thân, nhà thiên văn thời Chiến Quốc) cho rằng một ngày đi một thước năm tấc là bình hành, một thước hai tấc là chậm. Nay thì không như vậy, đều lấy số độ mà định nhanh chậm, cho nên không cần đoán về bình hành; bình hành cũng như thường mà thôi. Hàn Công Tân cho rằng năm hành tinh xa mặt trời thì nhanh, gần mặt trời thì chậm. Đó cũng chưa phải lời bàn thông suốt, nên không theo.

 Xuất là chưa đáng rời đi mà rời đi; thuộc về điềm phúc đức, sao phúc đức xuất thì là điềm mất điều lành. Nhập là không nên đến mà đến; thuộc về điềm yêu quái tai họa, sao yêu họa nhập thì là điềm loạn lạc, diệt vong. Nếu đi bình thường, vừa đến phần đất của mình, có họa yêu ở trong đó, cùng thể mà mất sắc thì là nhập; vượt quá chỗ ngồi của mình, rời phần tú của mình thì là xuất. Sao phúc nhập, sao hình (sao chủ hình phạt, tai họa) xuất thì lành. Sao đức (sao chủ ân đức) xuất, sao phúc nhập, đó là chuyện thường. Cho nên bàn về xuất nhập có sáu trường hợp như vậy.

 Hợp là hai sao đuổi kịp nhau, cùng ở trong một tú (một trong hai mươi tám chòm sao chia vòng trời). Hòa thuận mà hợp thì lành, trái nghịch mà hợp thì dữ. Hội là một sao đi nghịch một sao đi thuận, hoặc một sao chậm một sao nhanh, gặp nhau ở trong tú thì là hội; sao đức hội thì phúc dấy lên, sao hình hội thì họa nổi lên. Tụ là từ ba sao trở lên gặp nhau; tụ là điềm tập hợp. Sao phúc tụ thì lành, sao hình tụ thì dữ.

 Tùng là sao chậm sao nhanh lần lượt theo kịp nhau đến một chỗ, điềm theo thứ tự mà đi tới. Sao đức đến trước thì lành, sao hình đến trước thì dữ. Ly là tuy cùng một tú, cùng độ (?), mà cách biệt nam bắc, điềm không hòa. Tỉ (?) là tuy cùng ở trong phần tú mà không chờ nhau, rời đi, vượt qua, dời tránh nhau, điềm quay lưng với nhau.

 Trên đây đoán rằng gần nhau là tựu, tụ, xa nhau là ly, thì thuộc về các liệt tú và tinh quan.

 Doanh là vượt qua xá (chỗ dừng của sao, tức các tú) mà tiến xa, quá mức thường. Sao đức doanh thì thêm phúc, sao hình doanh thì thêm họa. Súc là lùi lại xá, không kịp mức thường. Sao đức súc thì bị dồn ép, sao hình súc thì điều lành được nuôi lớn.

 Xá là đi trong độ số của tú ấy, tức là dừng ở tú ấy mà đi chậm. Túc là đi qua xá ấy, đi qua mà không chậm.

 Cư là sao phúc đức ở ngôi vị trong tú, ánh sáng màu sắc tươi nhuận mà đi chậm, điềm vui mừng, phúc lành giáng đến. Lưu là sao hình họa, yêu quái ở ngôi vị trong tú, ở lâu không có ích, điềm dấy việc, sinh loạn. Lại nữa, năm hành tinh theo lịch: sao Mộc, Hỏa, Thổ hiện buổi sáng (?) đến chính nam thì lưu; lưu đến cùng thì nghịch, nghịch đến cùng, lúc chiều tối ở chính nam thì lưu, lưu rồi lại thuận; đó là cái lưu của năm hành tinh. Lưu là tên gọi việc dừng lại không dời. Sao phúc đức thì là ở yên mà lưu; sao hình họa thì là dấy động, điềm dò xét chính sự.

 Kinh thiên là sao Thái Bạch thấy ở phương Ngọ (phương chính nam, theo cách lấy mười hai địa chi chia phương hướng) vào lúc chiều tối hoặc rạng sáng. Các sao khác lúc chiều tối mà ở chính nam đều lưu rồi nghịch. Thái Bạch và Thần tinh, lúc chiều tối sắp đến phương Mùi (phía nam lệch tây) thì chậm, lúc rạng sáng sắp đến phương Ngọ thì nhanh. Nếu lúc chiều tối hay rạng sáng không hợp như thế mà lại thấy ở Ngọ, thấy ở phía nam, thì là kinh thiên (đi ngang qua trời). Đó là điềm binh thịnh uy nặng, thay đổi tự chuyên, không theo số thường.

 Thủ là dừng lại ở đó, điềm ở gần các sao mà gây hại. Trúng là sao đi đông tây đối thẳng nhau, điềm trúng thương, tức là tương khắc (theo ngũ hành, hành này chế ngự hành kia); nếu hòa nhau thì không như vậy.

 Thừa là từ trên đè xuống dưới, điềm áp sát. Thừa là điềm cưỡi lên chế ngự, đè phục. "Xuân Thu truyện" nói: "Rắn cưỡi rồng" chính là vậy. Phạm là mặt trăng và năm hành tinh cùng ở vị trí các tú, ánh sáng từ dưới ép lên trên, điềm xâm phạm. Cách nhau bảy tấc trở xuống là phạm (thước, tấc ở đây là đơn vị đo khoảng cách trên bầu trời); mặt trăng với Thái Bạch cách nhau một thước là phạm.

 Xâm là vượt lẽ mà tiến, lấy lớn ép nhỏ, từ trên ép dưới, điềm làm hại dần. Lăng là lấy nhỏ ép lớn, từ dưới phạm trên, đi thẳng mà lấn, điềm nhỏ lấn, làm nhục kẻ lớn.

 Để là một sao động một sao tĩnh, đi thẳng đến nhau. Xúc là cả hai cùng động, đâm thẳng vào nhau.

 Kinh là đi qua ở giữa mà không phạm gì. Lịch là lần lượt đến, đi qua từng chỗ.

 Quán là đi thẳng xuyên qua giữa. Thích là đi qua bên cạnh mà tia sáng đâm vào.

 Ma là đi qua bên cạnh mà sát sạt, ép vào nhau. Mỹ là ép qua bên cạnh nhưng còn có khoảng hở.

 Yểm là che phủ làm mất đi. Đấu là hai thể qua lại, rời ra rồi lại hợp.

 Đồng là hai thể, mỗi thể một cái, không phân biệt được hình (?). Hoàn là sao đi vòng quanh đủ một vòng.

 Nhiễu là đi vòng mà không đủ vòng. Đái là mặt trăng ở dưới sao, như đội sao trên đầu.

 Câu là một lần đi một lần về, như hình cái móc. Dĩ là đi rồi về, về rồi lại đi, móc hai lần như hình chữ "dĩ".

 Tẫn mẫu (cái và đực) là năm hành tương khắc với nhau như vợ chồng: chồng ở phần dương, vợ ở phần âm, gọi là tẫn mẫu.

 Trên đây là phần đoán về sự đi bất thường, yêu dị của năm hành tinh và mặt trăng.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video