Thiên 21 — Chức quan sử

 Chức quan sử coi thiên văn, thiên thứ hai mươi mốt

 Xưa kia Trọng và Lê nhận chức, Hy và Hòa coi giữ quan việc (các quan coi trời đất, làm lịch thời thượng cổ), gánh trọng trách ở ngôi cao, địa vị ngang hàng tam công, tứ nhạc (các đại thần đứng đầu triều đình), để điều hòa khí trời, sắp xếp âm dương. Nghĩa như muối và mơ (gia vị không thể thiếu, ví người giúp vua làm cho việc nước điều hòa), việc như thuyền và chèo (ví người giúp vua vượt qua khó khăn). Cho nên xem trời mà biết điềm biến, xét người mà thành sự giáo hóa; trăm quan đều theo lẽ, mọi công việc đều tốt đẹp. Đó là đời □ (chữ khuyết) xưa.

 Từ Tam Vương (các vua lập ra ba triều Hạ, Thương, Chu) trở về sau, Ngũ Bá (năm vị bá chủ thời Xuân Thu) nối nhau, người anh tài hiền đức nối nhau dấy lên, bậc hiền triết nối gót nhau. Vua thì sợ mệnh trời, vâng theo trời; bề tôi thì hết lòng thành, hết lo nghĩ. Cho nên cân nhắc chính sự cho hợp thời, châm chước giềng mối việc trị nước, nghiệm việc người đúng sai, dựa vào đạo thần để lập giáo hóa; lòng trung tiết thấu lên trên, dân chúng yên ổn ở dưới. Đó là các sử quan hiền thời trung cổ.

 Đến sau đời Hán, Ngụy, các đời Tấn, Tống nối nhau, rợ Di Địch làm loạn Trung Hoa, các quan mất chức phận, vua ghét lời can thẳng, bề tôi khoe tài nịnh hót, đi theo đường tắt, ít ai theo chính đạo. Những trù nhân (người nối nhau giữ nghề lịch toán, thiên văn) và thuật sĩ cúi mình ngang hàng với bọn thầy bói, thầy cúng, chỉ biết phân biệt lành dữ nhỏ như hạt cải, nghiệm những việc vụn vặt. Suy tính thuật số chỉ cốt nói nhiều để trúng nhiều lần; còn các điềm tốt xấu thì chưa rõ có quan hệ gì đến chính sự. Ngọc hành (dụng cụ quan sát thiên văn, cũng chỉ chòm Bắc Đẩu) nghiêng lệch, cho nên thất chính (mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh) không đều; cửu trù (chín phép lớn để trị nước trong thiên Hồng Phạm), là cái để sắp xếp luân thường, từ đó bị chìm khuất. Đó là thói hư của đời mạt.

 Gần đây ở đời Tùy thì lại càng tệ hơn. Người đất Ngô là Viên Sung coi giữ chức này. Hắn miệng mềm mỏng, cong vẹo, nịnh hót, a dua vua đương thời; lừa dối Văn hoàng (Tùy Văn Đế), nịnh nọt Nhị thế (Tùy Dạng Đế, vua đời thứ hai). Mỗi khi có tai biến, hắn bịa nói họa phúc, lấy dữ làm lành, đổi phải thành trái, đoán trước ý vua, chiều theo sắc mặt, gán ghép lẽ thần linh, khuyên Kiệt làm điều tàn ác, giúp Trụ làm điều dâm loạn (Kiệt, Trụ là hai vua bạo ngược nổi tiếng). Hễ là người phương nam thì công khai xúi giục nhau. Bấy giờ thời Đại Nghiệp (niên hiệu Tùy Dạng Đế) tối tăm bạo ngược, tôn sùng người đất Ngô; bậc tài cao vùng Trung Châu nói gì cũng không lọt tai.

 Mỗi khi có người tài giỏi bốn phương dâng sách, hiến kế, vua đều không xem, giao hết cho Viên Sung. Sung bèn chép lại những thứ được dâng, đảo lộn trước sau, trộm tài người làm công sức của mình, tâu lên ông vua u mê để mình được hưởng danh vị. Nhân đó gièm pha làm hại, đuổi những người trước. Những người vì nói lời trung mà mắc tội, … (?); lại tâu xin cấm hẳn sách đồ sấm (sách chép lời tiên tri, điềm báo), càng thêm kiêng kỵ. Người có một nghề trở lên đều bị bắt về kinh đô. Nhân đó tụ tập người giàu, gần đến mấy vạn, đặt ở một phủ riêng, gọi là "đạo thuật". Hắn bán uy, bán thế, nhận của cải; cho miễn lao dịch, thôi thuế để nhận hối lộ vào nhà riêng.

 Lại còn đè nén người hơn mình, gạt bỏ người cùng hàng, gièm pha thấm dần nhiều lần, người bị giết, bị đuổi không chỉ một. Các thuật sĩ, người thông đạt, bậc hiền cao, học rộng, phải trái hay dở đều do hắn bình phẩm; cán cân mất ngay chính, độc hại biết bao! Vì thế những người trong sạch, cương liệt về sau đều xa lánh mà đi, ngậm miệng không nói, ngồi nhìn được mất; còn Sung thì tạm yên hưởng bổng lộc, ngôi vị mà làm nguy cho thiên hạ. Người ở trên không tỉnh ngộ, cuối cùng đến chỗ diệt vong. Hay là trời giáng họa, sinh ra kẻ gièm pha, giặc hại này; nếu không thì sao lại dứt dòng họ Tùy đến thế. Đó là kẻ tàn ác, ngang ngược của triều trước.

 Đạo trời thì sâu xa, biến hóa không phải một, lẽ cùng cực khó lường, sự ứng đáp do cảm động há đều giống nhau. Cho nên Tử Thận, Tỳ Táo (các nhà xem thiên văn nổi tiếng thời Xuân Thu) đoán còn có chỗ chưa trọn, huống chi thuật số từ đó trở xuống thì đâu đáng nói. Còn như nói nhiều để trúng nhiều lần thì không phải điều ta tôn trọng; các ngươi là học trò, mong chớ cứng nhắc như dán chặt trục đàn (không biết biến thông).

 Lời nói không theo thứ tự (?) há phải là vô cớ? Lập hạnh, dựng công ắt phải theo đạo. Cho nên Tử Vi nước Tống, Dã (?) nước Tấn, lẽ của họ là ở chỗ lập giáo hóa; Kinh Phòng, Cốc Vĩnh, nghĩa của họ là ở chỗ cứu vua. Mưu tính của họ sáng rõ, tiếng thơm còn lại không mất, nếp để lại vượt trội, há không đáng chuộng sao?

 Người tài cao hiếm có trên đời, học vấn, nghề nghiệp hơn người, đó là người mà lớp sau phải nể sợ; thời cơ không trở lại, lại hổ thẹn không chịu tự tiến cử, để chìm khuất thì thật đáng tiếc. Còn che lấp người hiền, ghen ghét người giỏi, ăn không lộc, tiếc giữ ngôi vị, đè nén người tài giỏi khác thường, đó là điều người xưa lấy làm nhục; danh đã thành thì lui thân, công đã thành mà không nhận, cử người hiền, tiến người tài, đó là điều người xưa chuộng.

 Quý tai mà khinh mắt (tin lời đồn hơn điều tự mắt thấy), bỏ người giỏi thật mà lấy kẻ giả, dùng không đúng người, đó là lỗi của người xét chọn; tin xưa ngờ nay, bỏ cái sâu xa mà học cái nông cạn, khen chê sai lệch, đó là trách nhiệm của người tri âm (người hiểu biết, có trách nhiệm thẩm định). Biết biến thông mà vẫn giữ đạo, mặc áo vải thô ở ẩn, biết mệnh trời mà lấy làm gương, đó là phép tắc của bậc hiền triết; nghe ngoài đường rồi nói lại ngoài ngõ, làm mê hoặc đám tiểu nhân, gian dối a dua mà chuốc vạ, đó là điều hối hận của kẻ tầm thường.

 Các ngươi, lớp sau làm sử quan, những điều ta ghi lại đây, há không lấy làm gương sao!

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video