# Thế thuyết tân ngữ
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua Càn Long nhà Thanh sai biên soạn và đích thân phê duyệt, gom sách vở cả nước chia làm bốn kho: Kinh, Sử, Tử, Tập) — Tử bộ (kho thứ ba, gồm sách của các nhà tư tưởng, các ngành học và các loại sách tạp), phần mười hai.
Thế thuyết tân ngữ — Tiểu thuyết gia (một loại sách trong Tử bộ, chuyên chép chuyện vặt, lời đồn, giai thoại ngoài chính sử, khác với "tiểu thuyết" theo nghĩa truyện hư cấu ngày nay), phần một (thuộc loại "tạp sự", tức chép những chuyện lặt vặt về người và việc) — Đề yếu (bài tóm lược giới thiệu nội dung, tác giả, các bản in của sách, đặt ở đầu mỗi sách trong Tứ khố toàn thư).
Bọn thần (?) kính cẩn xét: Sách *Thế thuyết tân ngữ* gồm ba quyển. Lâm Xuyên vương Lưu Nghĩa Khánh đời Tống (tức nhà Lưu Tống thời Nam triều, không phải nhà Tống của họ Triệu về sau) soạn, Lưu Hiếu Tiêu đời Lương chú giải. Sự tích của Nghĩa Khánh có đủ trong *Tống thư*. Hiếu Tiêu tên là Tuấn, thường dùng tên tự (tên đặt thêm khi trưởng thành, dùng để gọi cho lịch sự) mà xưng; sự tích của ông có đủ trong *Lương thư*.
Hoàng Bá Tư trong sách *Đông Quan dư luận* nói rằng cái tên "Thế thuyết" bắt đầu từ Lưu Hướng (học giả đời Hán), nhưng sách ấy đã mất, cho nên sách do Nghĩa Khánh gom chép mới đặt tên là *Thế thuyết tân thư* (sách "Thế thuyết" mới). Đoạn Thành Thức trong sách *Dậu Dương tạp trở* có dẫn chuyện Vương Đôn với bột đậu rửa tay, vẫn còn ghi tên là *Thế thuyết tân thư*, có thể lấy làm chứng. Không biết ai đã đổi thành "tân ngữ" (lời hay mới), có lẽ là do các bản lưu truyền đời gần đây; nhưng người sau theo nhau đã lâu, không thể sửa lại cho đúng được nữa.
Những điều sách ghi chép chia làm ba mươi tám mục, trên từ đời Hậu Hán, dưới đến đời Đông Tấn, đều là những chuyện vặt bị sử bỏ sót và những lời nói hay, đủ để làm đề tài cho câu chuyện.
*Nghệ văn chí* trong *Đường thư* (phần thư mục ghi các sách trong bộ sử nhà Đường) ghi: *Thế thuyết* của Lưu Nghĩa Khánh tám quyển, phần Lưu Hiếu Tiêu viết nối thêm mười quyển. *Sùng văn tổng mục* (thư mục sách của kho sách triều Tống) thì chỉ ghi mười quyển. Triều Công Vũ trong *Độc thư chí* cho rằng đó hẳn là Hiếu Tiêu viết tiếp theo bản gốc tám quyển của Nghĩa Khánh, gộp lại thành mười quyển; ông lại nói nhà mình có hai bản, một bản chi tiết và một bản giản lược, khác hẳn nhau. Nay các bản ấy đều không còn truyền lại.
Chỉ có sách *Thư lục giải đề* của Trần Chấn Tôn ghi là ba quyển, khớp với bản hiện nay. Còn việc mỗi quyển chia làm hai phần trên và dưới thì bản do Lục Du (nhà thơ lớn đời Tống) khắc in, được đời truyền lại, đã như thế rồi; có lẽ đó chính là bản cũ. Đến như điều Chấn Tôn chép lại lời Uông Tảo rằng có "Tự lục" (phần lời dẫn và mục lục kèm theo) hai quyển — đầu tiên là phần khảo dị (đối chiếu chỗ khác nhau giữa các bản), kế đến là phần liệt kê gia phả các nhân vật cùng những chỗ khác nhau về họ, tên, tên tự, cuối cùng ghi danh mục các sách được dẫn — thì phần ấy đã thất lạc từ lâu.
Từ đời Minh đến nay, ngoài đời phổ biến tất cả hai bản: một bản do Vương Thế Trinh khắc in, phần lời chú bị cắt bớt rất nhiều, sai lệch hẳn với bản cũ; một bản do Viên Quýnh khắc in, có lẽ là khắc lại theo bản của Lục Du, tuy ván khắc đã mòn nát, nhưng vẫn còn là sách đầy đủ.
Những điều Nghĩa Khánh thuật lại, Lưu Tri Cơ trong sách *Sử thông* (sách lý luận về cách viết sử) đã chê trách nặng nề. Nhưng sách của Nghĩa Khánh vốn là lời của tiểu thuyết gia (người chép chuyện vặt, giai thoại), mà Tri Cơ lại đem phép tắc viết sử ra để đo xét (?), so sánh như vậy là không cùng loại, chưa phải lời bàn thấu đáo.
Lời chú của Hiếu Tiêu đặc biệt dẫn chứng đúng nguồn gốc và phong phú; Cao Tự Tôn trong sách *Vĩ lược* hết sức đề cao. Những chỗ ông sửa lại sai lầm của Nghĩa Khánh lại càng tinh tường, xác đáng. Các sách ông dẫn, nay đã mất đến chín phần mười, chỉ nhờ lời chú này mà còn truyền lại được; cho nên lời chú này cùng với lời chú *Tam quốc chí* của Bùi Tùng Chi, lời chú *Thủy kinh* của Lịch Đạo Nguyên, lời chú *Văn tuyển* của Lý Thiện, đều được các nhà khảo chứng (người nghiên cứu, đối chiếu tư liệu để xác minh sự thật) dẫn ra làm căn cứ.
Tháng mười năm Càn Long thứ bốn mươi sáu (năm 1781), kính cẩn hiệu đính xong và dâng lên.
Tổng toản quan (quan đứng đầu việc biên soạn bộ sách): thần Kỷ Quân, thần Lục Tích Hùng, thần Tôn Sĩ Nghị.
Tổng hiệu quan (quan đứng đầu việc hiệu đính, soát lỗi): thần Lục Phí Trì.
Lời tựa gốc của *Thế thuyết tân ngữ*
Tôi từng xét những điều các sách chép chuyện các nước thuật lại, thấy lời nói của người đời Tấn giản dị, nhẹ nhàng, nhã nhặn mà có nhịp điệu. Người đời nói vùng Giang Tả (vùng phía đông hạ lưu sông Trường Giang, ở đây chỉ triều Đông Tấn và các triều Nam) giỏi thanh đàm (lối bàn luận về triết lý huyền diệu, thanh cao, xa rời việc đời, thịnh hành trong giới sĩ phu thời Ngụy Tấn). Nay đọc *Tân ngữ*, mới tin lời ấy là đúng.
Lâm Xuyên vương soạn ra sách này, thu nhặt, tổng hợp và thuật lại một cách rõ ràng, trôi chảy, không rườm rà. Lời chú của Hiếu Tiêu thu chép được tiểu sử của nhiều nhà, tách ra giải thích ý nghĩa; lời khen ngợi phần huấn hỗ (giải nghĩa từ ngữ, câu chữ cổ) của ông thấy trong sách *Vĩ lược* của Cao Tự Tôn.
Nhà tôi giữ được bản in đời Tống, chính là bản do Phóng Ông (tức Lục Du) hiệu đính và khắc in. Tôi, Tạ Hồ (tên hiệu của người viết tựa), những lúc rảnh việc tự tay cày cấy, tự tay giở đọc, gửi lòng vào đó, tự cho là đáng xem, bèn giao cho thợ khắc in để truyền cho những người cùng sở thích.
Nhân đó tôi than rằng: người xưa bàn rằng ngôi nước của họ Tư Mã (tức nhà Tấn) mất là vì thanh đàm — lời ấy chẳng phải quá đáng lắm sao!
Nhóm bạn Trúc Lâm (tức "Trúc Lâm thất hiền", bảy danh sĩ thời Ngụy Tấn hay tụ họp ở rừng trúc) ngưỡng mộ niềm vui bên sông Nghi (điển trong *Luận ngữ*: học trò Tăng Điểm ước muốn cuối xuân cùng bạn bè tắm sông Nghi, hóng gió trên đài Vũ Vu rồi ca hát trở về, được Khổng Tử tán thành; chỉ thú vui thanh thản, hòa với tự nhiên); cuộc họp ở Lan Đình (cuộc họp của Vương Hy Chi cùng bạn bè làm thơ ở Lan Đình) ngâm vịnh ca ngợi nếp sống thời vua Nghiêu (vị vua thánh thời thượng cổ, tượng trưng cho thời thái bình); lại có sự chăm chỉ, nhanh nhạy của Đào Kinh Châu (tức Đào Khản, từng làm Thứ sử Kinh Châu), sự điềm đạm, vững vàng của Tạ Đông Sơn (tức Tạ An, từng ở ẩn tại Đông Sơn).
Giảng giải sách *Trang Tử* và *Kinh Dịch* thì Phụ Tự (tức Vương Bật) và Bình Thúc (tức Hà Yến) đứng đầu trường phái; phân tích lời kinh Phật thì Đạo Lâm (tức nhà sư Chi Độn) và Pháp Thâm (tức nhà sư Trúc Pháp Thâm) nắm được giáo pháp (ở đây chữ "thừa" vốn nghĩa là cỗ xe, ví giáo lý nhà Phật như cỗ xe chở người đến giác ngộ).
Có khi lời lẽ lạnh nhạt mà ý thú sâu xa, có khi việc vụn vặt mà ý nghĩa thâm thúy; phong cách, ý hướng mỗi người một khác, ai cũng có chỗ hứng khởi gửi gắm. Những người như Vương Mậu (?) (có lẽ chỉ Vương Đạo, tự Mậu Hoằng) và Tổ Sĩ Nhã (?) (có lẽ chỉ Tổ Địch, tự Sĩ Trĩ), tài năng thông suốt, khí phách cứng cỏi, một lòng phò giúp nhà vua, lại được ghi chép rõ ràng trong sử sách; há có thể chê trách được sao?
Kinh Thi chẳng từng nói đó sao: "Kẻ sĩ đông đúc, vua Văn Vương nhờ đó mà yên." Tôi cho rằng việc Lang Gia vương (tức Tư Mã Duệ, sau là Tấn Nguyên Đế) vượt sông sang phương nam (lập nên nhà Đông Tấn) phần lớn là nhờ sức giúp đỡ của các bậc hiền tài ấy, chứ chẳng phải nói gượng.
Các bậc hiền ấy khi gặp nhau chuyện trò, thường được người khác bình phẩm bằng lời hoa mỹ, rồi lời ấy trở thành danh hiệu đánh giá họ suốt đời. Cho nên họ đem phong cách, phẩm chất ra để đề cao lẫn nhau, cái hư danh thành ra thói quen, được cả một thời ưa chuộng là thanh nhã, còn mang nếp cũ của những người được gọi là "Trù", "Tuấn" thời Đông Kinh (thời Đông Hán, giới sĩ phu đặt cho nhau các danh hiệu như "tám Tuấn", "tám Trù" để tôn xưng nhau).
Thế nhưng thói phóng khoáng, buông thả, từ chỗ mới chớm lan tràn ra mà không ai cứu vãn được, khiến bị lễ giáo của đời chê trách; cầm sách lên đọc mà tiếc cho họ. Đó là điều mà ở các bậc hiền ấy không khỏi còn để lại chỗ đáng tiếc vậy.
Khắc in xong thì viết lời tựa này, vào ngày Lập thu năm Ất Mùi niên hiệu Gia Tĩnh (năm 1535). Quýnh (họ Viên), người quận Ngô, soạn.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video