Thiên 1 — Đức hạnh

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do triều Thanh theo lệnh vua biên soạn, xếp sách vào bốn "kho": kinh, sử, tử, tập).

 Thế thuyết tân ngữ, quyển thượng, phần đầu. Lưu Nghĩa Khánh đời Tống (nhà Lưu Tống thời Nam triều) soạn.

 Lưu Hiếu Tiêu đời Lương chú thích.

 Thiên thứ nhất: Đức hạnh.

 Trần Trọng Cử nói ra lời nào cũng thành khuôn phép cho kẻ sĩ, làm việc gì cũng thành mẫu mực cho đời. Khi lên xe cầm dây cương nhận chức, ông có chí làm cho thiên hạ trong sạch trở lại.

 Lời chú: Sách "Nhữ Nam tiên hiền truyện" chép: Trần Phồn, tự là Trọng Cử (nguyên văn chép "Trọng Trọng", chắc là chép nhầm), người huyện Bình Dư, quận Nhữ Nam. Nhà có phòng bỏ hoang không quét dọn, ông nói: "Bậc đại trượng phu phải quét sạch thiên hạ cho nước nhà." Gặp lúc cuối đời Hán Hoàn Đế, bọn hoạn quan (đàn ông bị thiến, hầu hạ trong cung vua) nắm quyền, họ ngoại thích (họ hàng bên mẹ và bên vợ vua) ngang ngược. Đến khi được phong Thái phó (chức đại thần hàng đầu, thầy dạy và phò tá vua), ông cùng Đại tướng quân Đậu Vũ mưu giết hoạn quan, nhưng trái lại bị chúng hại.

 Ông làm Thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Dự Chương.

 Lời chú: Sách "Hải nội tiên hiền truyện" chép: Trần Phồn làm Thượng thư (quan lo việc chính sự trong Thượng thư đài, cơ quan trung ương), vì trung thực ngay thẳng mà trái ý họ hàng quyền quý của vua, không được ở lại trong đài, bị đổi ra làm Thái thú Dự Chương.

 Vừa đến nơi, ông liền hỏi Từ Nhụ Tử ở đâu, muốn đến thăm ông ấy trước tiên.

 Lời chú: Sách "Hậu Hán thư" của Tạ Thừa chép: Từ Trĩ, tự là Nhụ Tử, người huyện Nam Xương, quận Dự Chương, thanh cao, vượt hẳn người đời, không vướng thói tục. Trước sau nhiều lần được các bậc công khanh mời ra làm quan, tuy ông không nhận, nhưng khi những người ấy chết thì dù xa muôn dặm ông cũng đến viếng. Ông thường làm sẵn một con gà nướng, lấy bông ngâm vào rượu rồi phơi khô để bọc con gà, đi thẳng tới ngoài con đường dẫn vào mộ nơi có tang, lấy nước thấm bông cho ra rượu, bày một đấu cơm, lấy cỏ tranh trắng làm chiếu lót, đặt gà ở trước, rưới rượu cúng xong thì để lại danh thiếp rồi đi ngay, không gặp tang chủ.

 Viên Chủ bạ (quan lo giấy tờ sổ sách trong phủ) thưa: "Mọi người đều mong phủ quân (cách gọi tôn kính quan Thái thú) vào phủ trước đã." Trần Phồn nói: "Vũ Vương (Chu Vũ Vương, vua lập nên nhà Chu) đi qua cổng làng của Thương Dung còn cúi mình chào trên xe, chỗ ngồi chưa kịp ấm đã đi thăm người hiền.

 Lời chú: Hứa Thúc Trọng (tức Hứa Thận) nói: Thương Dung là người hiền đời nhà Ân, thầy của Lão Tử. Trên xe quỳ thẳng người cúi chào gọi là "thức".

 Ta kính trọng người hiền thì có gì là không được?"

 Lời chú: Sách "Hán kỷ" của Viên Hoành chép: Trần Phồn ở Dự Chương riêng đặt một chiếc giường cho Từ Trĩ, ông ấy về rồi thì treo giường lên (không cho ai khác dùng). Ông kính trọng Từ Trĩ đến như thế.

 Chu Tử Cư thường nói: "Ta cứ một thời gian không gặp Hoàng Thúc Độ thì lòng hẹp hòi, keo kiệt, tầm thường lại nảy sinh."

 Lời chú: Về Tử Cư, có chép riêng ở chỗ khác. Sách "Điển lược" chép: Hoàng Hiến, tự là Thúc Độ, người huyện Thận Dương, quận Nhữ Nam. Người đương thời đều nói Nhan Tử (Nhan Hồi, học trò giỏi và đức hạnh nhất của Khổng Tử) sống lại, thế mà dòng họ ông xuất thân hèn kém, cha làm thầy thuốc chữa bệnh cho bò. Tuân Quý Hòa người Dĩnh Xuyên nắm tay Hoàng Hiến nói: "Ông là bậc thầy của tôi." Về sau gặp Phụng Cao, ông nói: "Quê ông có một Nhan Tử, ông có biết không?" Phụng Cao nói: "Ông đã gặp Thúc Độ của chúng tôi rồi sao?" Đái Lương ít khi chịu phục ai, vậy mà gặp Hoàng Hiến thì tự hạ mình, buồn bã như mất mát điều gì. Mẹ hỏi: "Sao con không vui? Lại từ chỗ thằng con thầy thuốc bò về đấy à?" Đái Lương nói: "Nhìn thấy ông ở trước mặt, chợt lại thấy ở sau lưng (lời Nhan Hồi khen Khổng Tử, ý nói cao xa khó nắm bắt). Ông ấy chính là thầy của con."

 Quách Lâm Tông đến Nhữ Nam, ghé thăm Phụng Cao.

 Lời chú: Sách "Tục Hán thư" chép: Quách Thái, tự là Lâm Tông, người huyện Giới Hưu, quận Thái Nguyên. Ông mồ côi từ nhỏ, hai mươi tuổi đi học xa, đến nhà giảng học của Khuất Bá Ngạn ở Thành Cao. Thiếu ăn, áo không che kín thân, mà vẫn sống đạm bạc, vui với đạo, không đổi niềm vui. Lý Nguyên Lễ vừa gặp đã khen: "Ta gặp kẻ sĩ nhiều rồi, chưa ai bằng Lâm Tông." Khi ông mất, Thái Bá Giai (Thái Ung) làm văn bia, nói: "Ta làm văn bia cho người ta, chưa lần nào không thẹn, chỉ có bài văn bia cho Quách Hữu Đạo là không hổ thẹn." Trước kia triều đình theo khoa "người quân tử có đạo" (khoa Hữu đạo, một khoa chọn người hiền ra làm quan) vời Quách Thái, ông nói: "Ta xem tượng trời và việc người, cái mà trời đã bỏ thì không chống đỡ được." Bèn lấy cớ ốm mà từ chối. Sách "Nhữ Nam tiên hiền truyện" chép: Hoành (?), tự là Phụng Cao, người huyện Thận Dương, kết bạn với Hoàng Thúc Độ từ thuở nhỏ, tiến cử Trần Trọng Cử từ chốn làng ngõ, được vời làm thuộc quan của Thái úy (quan đứng đầu về việc quân sự) rồi mất.

 Ông ở chỗ Phụng Cao thì xe chưa dừng bánh, chuông xe chưa tháo khỏi ách (ý nói ở lại rất ngắn); đến thăm Hoàng Thúc Độ thì ở suốt ngày, lại ngủ lại hai đêm. Có người hỏi vì sao, Lâm Tông nói: "Thúc Độ mênh mông như sóng nước muôn khoảnh, lắng thì không trong thêm, khuấy cũng không đục, độ lượng sâu rộng, khó mà đo lường."

 Lời chú: Sách "Quách Thái biệt truyện" chép: Tiết Cung Tổ hỏi, Quách Thái nói: "Độ lượng của Phụng Cao ví như nước tràn ngập, tuy trong nhưng dễ múc cạn."

 Lý Nguyên Lễ phong cách thanh tú, đoan chính, tự giữ mình rất cao, muốn lấy việc phân định đúng sai theo danh giáo (lễ giáo, đạo lý luân thường) trong thiên hạ làm trách nhiệm của mình.

 Lời chú: Sách "Hậu Hán thư" của Tiết Oánh chép: Lý Ưng, tự là Nguyên Lễ, người huyện Tương Thành, quận Dĩnh Xuyên, giữ chí thanh cao, có tài văn võ kiệt xuất, được thăng làm Tư lệ hiệu úy (quan giám sát và bắt tội các quan ở vùng kinh đô), vì vụ án bè đảng mà tự sát.

 Lớp người đi sau, ai được bước lên nhà ông thì đều cho là "đã lên được Long Môn".

 Lời chú: Sách "Tam Tần ký" chép: Long Môn còn gọi là Hà Tân, cách Trường An chín trăm dặm, nước đổ dốc thẳng đứng, rùa cá không bơi lên được, con nào lên được thì hóa thành rồng.

 Lý Nguyên Lễ từng khen Tuân Thục và Chung Hạo.

 Lời chú: Sách "Tiên hiền hành trạng" chép: Tuân Thục, tự là Quý Hòa, người huyện Dĩnh Âm, quận Dĩnh Xuyên. Những người ông cất nhắc từ chốn áo vải, kẻ cắt cỏ chăn nuôi, hay các viên lại cầm hồ sơ cầm bút, đều trở thành người tài giỏi. Ông được cử theo khoa Phương chính (khoa chọn người ngay thẳng), bổ làm Tướng (quan cai quản) ở đất phong của hầu Lãng Lăng; ông ở đâu thì dân nơi ấy được giáo hóa. Chung Hạo, tự là Quý Minh, người huyện Trường Xã, quận Dĩnh Xuyên; cha là Đản nổi tiếng đức lớn, Chung Hạo nối được phong cách cao quý ấy. Ông được bổ làm trưởng huyện Lâm Lự nhưng không đến nhận chức. Chức tước ở đời thì không đủ, mà "tước trời" (đức hạnh) thì có thừa.

 Ông nói: "Ông Tuân sáng suốt thanh cao, khó ai vượt được; ông Chung đức lớn, đáng làm thầy."

 Lời chú: Sách "Hải nội tiên hiền truyện" chép: Các bậc tiền bối ở Dĩnh Xuyên được cả nước tôn làm thầy là Trần Trĩ Thúc ở Định Lăng, Tuân Thục ở Dĩnh Âm, Chung Hạo ở Trường Xã. Thiếu phủ (quan lo tài sản riêng của nhà vua) Lý Ưng tôn kính ba người ấy, thường nói: "Ông Tuân sáng suốt thanh cao khó ai vượt; ông Trần, ông Chung đức lớn đáng làm thầy."

 Trần Thái Khâu (Trần Thực, từng làm trưởng huyện Thái Khâu) đến thăm Tuân Lãng Lăng (Tuân Thục). Nhà nghèo, sống tằn tiện, không có đầy tớ,

 Lời chú: Sách "Trần Thực truyện" chép: Trần Thực, tự là Trọng Cung, người huyện Hứa Xương, quận Dĩnh Xuyên, làm lệnh huyện Văn Hỷ, trưởng huyện Thái Khâu, nơi ông cai trị phong tục được giáo hóa lan rộng.

 nên ông sai Nguyên Phương đánh xe,

 Lời chú: Sách "Tiên hiền hành trạng" chép: Trần Kỷ, tự là Nguyên Phương, con trưởng của Trần Thực, đức lớn vượt đời, cùng cha nổi danh; em là Trần Kham cũng sánh được với hai người. Mỗi lần phủ tể tướng vời ra làm quan, lễ vật dê non, chim nhạn đem đến thành đàn. Đời gọi ba người là "ba bậc quân tử", trăm thành đều vẽ hình họ.

 Quý Phương cầm gậy theo sau, Trường Văn còn nhỏ thì chở trong xe. Đến nơi, ông Tuân sai Thúc Từ ra đón ở cửa, Từ Minh rót rượu, sáu "con rồng" còn lại dọn thức ăn.

 Lời chú: Sách "Hán kỷ" của Trương Phan chép: Tuân Thục có tám con: Kiệm, Côn, Tĩnh, Đảo, Uông, Sảng, Túc, Phu. Tuân Thục ở làng Tây Hào. Huyện lệnh Phạm Khang nói: "Xưa họ Cao Dương có tám người con tài giỏi." Bèn đổi tên làng ấy là làng Cao Dương. Người đương thời gọi tám người con là "tám con rồng".

 Văn Nhược (Tuân Úc, cháu nội Tuân Thục) cũng còn nhỏ, ngồi trên đùi trước gối ông. Lúc ấy quan Thái sử (quan coi việc thiên văn, lịch pháp) tâu: "Có chân nhân (người hiền đức lớn, ứng với điềm trên trời) đi về phía đông."

 Lời chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" của Đàn Đạo Loan chép: Trần Trọng Cung đem các con cháu đến thăm cha con họ Tuân. Lúc ấy sao Đức (sao báo điềm có người đức lớn) tụ lại, quan Thái sử tâu: "Trong vòng năm trăm dặm có người hiền tụ hội."

 Có người khách hỏi Trần Quý Phương:

 Lời chú: Sách "Hải nội tiên hiền truyện" chép: Trần Kham, tự là Quý Phương, con út của Trần Thực, tài học rộng, hiểu thấu, làm thuộc quan của Tư không (một trong ba chức đại thần cao nhất), triều đình cho xe công đến vời cũng không nhận.

 "Cha ngài là ông Thái Khâu có công đức gì mà được cả thiên hạ trọng danh như thế?" Quý Phương đáp: "Cha tôi ví như cây quế mọc ở sườn núi Thái Sơn, trên thì cao muôn nhận (nhận: đơn vị đo chiều cao thời xưa, khoảng bảy tám thước), dưới thì sâu không lường; trên được móc ngọt thấm nhuần, dưới được suối sâu tưới mát. Lúc ấy, cây quế đâu biết Thái Sơn cao bao nhiêu, suối sâu bao nhiêu; nên tôi cũng không biết cha có công đức hay không."

 Con của Trần Nguyên Phương là Trường Văn có tài kiệt xuất,

 Lời chú: Sách "Ngụy thư" chép: Trần Quần, tự là Trường Văn. Ông nội là Trần Thực từng nói với người trong họ: "Đứa trẻ này ắt sẽ làm họ ta hưng thịnh." Lớn lên, ông có kiến thức và độ lượng; những người ông kết thân đều là bạn bè của cha.

 cùng con của Quý Phương là Hiếu Tiên,

 Lời chú: Sách "Trần thị phả" chép: Con Trần Kham là Trung, tự là Hiếu Tiên, châu vời ra làm quan không nhận.

 mỗi người khen công đức của cha mình, tranh nhau không phân xử được, bèn đến hỏi ông Thái Khâu. Ông Thái Khâu nói: "Nguyên Phương khó mà làm anh, Quý Phương khó mà làm em (ý nói hai người ngang nhau, không phân hơn kém)."

 Lời chú: Có bản chép là "Nguyên Phương khó mà làm em, Quý Phương khó mà làm anh".

 Tuân Cự Bá đi xa thăm người bạn bị ốm.

 Lời chú: Sách "Tuân thị gia truyện" chép: Cự Bá là người thời Hán Hoàn Đế, cũng xuất thân ở Dĩnh Xuyên, chưa rõ đầu đuôi đời ông.

 Gặp lúc giặc Hồ đánh vào quận, người bạn nói với Cự Bá: "Nay tôi chết đến nơi rồi, anh nên đi đi." Cự Bá nói: "Tôi từ xa đến thăm anh, anh lại bảo tôi đi; bỏ nghĩa để cầu sống, há là việc Tuân Cự Bá làm sao?" Giặc kéo đến, bảo Cự Bá: "Đại quân đến, cả quận đều bỏ trốn sạch, mày là hạng đàn ông nào mà dám ở lại một mình?" Cự Bá nói: "Bạn tôi bị ốm, không nỡ bỏ anh ấy; tôi xin lấy thân mình chết thay cho bạn." Bọn giặc bảo nhau: "Bọn ta là kẻ không có nghĩa, lại vào nơi đất nước có nghĩa." Bèn rút quân về, cả quận nhờ thế đều được toàn vẹn.

 Hoa Hâm đối với con em rất nghiêm chỉnh, dù ở trong nhà lúc nhàn rỗi cũng nghiêm trang như phép tắc nơi triều đình.

 Lời chú: Sách "Ngụy chí" chép: Hoa Hâm, tự là Tử Ngư, người huyện Cao Đường, quận Bình Nguyên. Sách "Ngụy lược" chép: Thời Hán Linh Đế, ông cùng Bỉnh Nguyên, Quản Ninh người Bắc Hải đi học xa, thân thiết với nhau. Người đương thời gọi ba người là "một con rồng": Hoa Hâm là đầu rồng, Bỉnh Nguyên là bụng rồng, Quản Ninh là đuôi rồng.

 Anh em Trần Nguyên Phương thì đối xử với nhau thả lỏng theo lối hiền hòa, yêu thương; vậy mà trong cả hai nhà đều không mất nề nếp hòa thuận. Quản Ninh và Hoa Hâm cùng cuốc đất trồng rau trong vườn,

 Lời chú: Sách "Phó Tử" chép: Quản Ninh, tự là Ấu An, người huyện Chu Hư, quận Bắc Hải, dòng dõi Quản Trọng, tể tướng nước Tề.

 thấy dưới đất có một mảnh vàng. Quản Ninh vẫn vung cuốc như gặp ngói đá; Hoa Hâm thì nhặt lên rồi mới ném đi. Lại có lần hai người ngồi chung chiếu đọc sách, có người ngồi xe có mui, đội mũ quan đi qua cửa. Quản Ninh vẫn đọc như cũ, Hoa Hâm bỏ sách ra xem. Quản Ninh cắt đôi chiếu, ngồi riêng, nói: "Anh không phải là bạn của tôi."

 Lời chú: Sách "Ngụy lược" chép: Quản Ninh thuở nhỏ điềm tĩnh, thường cười Bỉnh Nguyên và Hoa Tử Ngư có ý muốn làm quan. Đến khi Hoa Hâm làm Tư đồ (một trong ba chức đại thần cao nhất), dâng thư xin nhường chức cho Quản Ninh, Quản Ninh nghe chuyện, cười nói: "Tử Ngư vốn muốn làm viên lại già, nên mới lấy chức ấy làm vinh."

 Vương Lãng thường khen Hoa Hâm về kiến thức và độ lượng.

 Lời chú: Sách "Ngụy thư" chép: Vương Lãng, tự là Cảnh Hưng, người huyện Đàm, quận Đông Hải, làm Tư đồ nước Ngụy.

 Vào ngày lễ lạp (lễ tế cuối năm),

 Lời chú: Sách "Lễ ký" chép: Thiên tử làm lễ đại chá, tế tám vị thần; họ Y Kỳ là người bắt đầu đặt lễ chá. "Chá" nghĩa là tìm kiếm: vào tháng mười hai mỗi năm, gom muôn vật lại mà tìm các thần để dâng tế. Sách "Ngũ kinh yếu nghĩa" chép: Tên lễ lạp qua ba đời: nhà Hạ gọi là Gia bình, nhà Ân gọi là Thanh tự, nhà Chu gọi là Đại chá, gọi chung là lạp. Bác sĩ (học quan chuyên về kinh sách, lễ nghi) nhà Tấn là Trương Lượng bàn rằng: Chá là gom trăm vật, tìm các thần mà dâng tế, cuối năm cho người già nghỉ ngơi, cho dân nghỉ việc; lạp là tế tông miếu (miếu thờ tổ tiên) và năm vị thần trong nhà. Sách truyện nói: "Lạp" nghĩa là nối tiếp, tế lễ lúc năm cũ năm mới giao nhau. Từ đời Tần, Hán trở đi, ngày hôm sau lễ lạp gọi là "chúc tuế" (chúc năm mới), đó là lời xưa còn sót lại.

 Hoa Hâm từng họp con cháu ăn uống yến tiệc, Vương Lãng cũng bắt chước làm theo. Có người kể chuyện này với Trương Hoa, Trương Hoa nói: "Vương học Hoa toàn là cái bề ngoài hình thức, vì thế càng học càng xa."

 Lời chú: Sách "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Trương Hoa, tự là Mậu Tiên, người Phạm Dương, làm quan đến Tư không, bị Triệu Vương Luân giết hại.

 Hoa Hâm và Vương Lãng cùng đi thuyền lánh nạn. Có một người muốn xin đi nhờ, Hoa Hâm tỏ ý ngại. Vương Lãng nói: "May mà thuyền còn rộng, sao lại không được?" Về sau giặc đuổi đến, Vương Lãng muốn bỏ người đi nhờ ấy. Hoa Hâm nói: "Lúc đầu tôi ngần ngại chính là vì thế. Đã nhận cho người ta gửi thân rồi, há có thể vì gấp mà bỏ người ta sao?" Bèn vẫn mang theo, cứu giúp như trước. Người đời lấy việc này mà định hơn kém giữa Hoa và Vương.

 Lời chú: Sách "Phả tự" của Hoa Kiệu chép: Hoa Hâm làm lệnh huyện Hạ Khuê. Nhà Hán đang loạn, ông cùng sáu bảy người cùng chí hướng như Trịnh Thái lánh đời, ra khỏi cửa ải Vũ Quan. Dọc đường gặp một người đàn ông đi một mình, xin được đi cùng. Mọi người đều thương mà nhận, riêng Hoa Hâm nói: "Không được. Nay đang lúc hiểm nguy, họa phúc, hoạn nạn thì về nghĩa phải chia sẻ như một. Nay vô cớ nhận người, không biết người ấy thế nào, nếu có lúc tiến lui khó khăn, lẽ nào lại bỏ giữa đường?" Mọi người không nỡ, cuối cùng vẫn cho đi cùng. Người ấy giữa đường rơi xuống giếng, mọi người đều muốn bỏ đi. Hoa Hâm bèn nói: "Đã cùng đi rồi, bỏ người ta là bất nghĩa." Cuối cùng mọi người cùng quay lại kéo người ấy lên rồi mới chia tay.

 Vương Tường thờ mẹ kế là Chu phu nhân rất cẩn thận.

 Lời chú: Sách "Tấn chư công tán" chép: Vương Tường, tự là Hưu Trưng, người huyện Lâm Nghi, quận Lang Da. Sách "Vương Tường thế gia" chép: Cha của Vương Tường là Dung, lấy vợ họ Tiết ở Cao Bình, sinh ra Vương Tường; vợ kế họ Chu ở Lư Giang sinh ra Vương Lãm. Sách "Tấn Dương thu" chép: Mẹ kế nhiều lần gièm pha Vương Tường, nhiều lần sai ông làm việc vô lý; em ông là Vương Lãm liền cùng làm với anh. Bà lại hành hạ vợ Vương Tường, vợ Vương Lãm cũng chạy đến cùng làm. Mẹ ốm, đang lúc rét buốt, băng đóng dày, bà muốn ăn cá tươi. Vương Tường cởi áo, đập băng tìm cá; chỉ chốc lát (?) có chỗ băng tan ra một chút, cá nhảy lên. Sách "Hiếu tử truyện" của Tiêu Quảng Tế chép: Mẹ kế của Vương Tường bỗng muốn ăn chim sẻ vàng nướng, Vương Tường nghĩ khó mà có ngay được; chốc lát (?) có mấy chục con chim sẻ vàng bay vào màn. Mẹ cần gì, ông đều tự chạy đi tìm, không gì là không có được. Lòng thành của ông đến mức như thế.

 Nhà có một cây mận ra quả rất ngon, mẹ thường sai ông canh giữ. Có lần mưa gió bỗng ập đến, Vương Tường ôm cây mà khóc.

 Lời chú: Sách "Hiếu tử truyện" của Tiêu Quảng Tế chép: Trong sân của mẹ kế Vương Tường có cây mận mới ra quả, bà sai ông ban ngày canh chim, ban đêm đuổi chuột. Một đêm mưa gió dữ dội, Vương Tường ôm cây khóc đến sáng. Mẹ thấy vậy, động lòng thương xót.

 Vương Tường từng ngủ ở một giường riêng, mẹ kế tự đến, nhân lúc tối chém ông. Gặp lúc Vương Tường dậy đi tiểu, bà chém hụt, chỉ trúng chăn. Khi về, ông biết mẹ còn giận mãi không thôi, bèn đến quỳ trước mặt xin chết. Mẹ kế khi ấy mới cảm động tỉnh ngộ, thương ông như con đẻ.

 Lời chú: Sách "Tấn thư" của Ngu Dự chép: Vương Tường vì mẹ kế mà lần lữa không ra làm quan. Gần sáu mươi tuổi, Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Lã Kiền (?) gửi hịch mời ông làm Biệt giá (quan phụ tá cao nhất của Thứ sử, đi xe riêng theo hầu). Người đương thời hát rằng: "Vùng biển và sông Nghi được yên ổn, thật nhờ Vương Tường; nước không bị trống rỗng, là công của ông Biệt giá." Ông được thăng dần đến Thái bảo (chức đại thần hàng đầu, bảo hộ và phò tá vua).

 Tấn Văn Vương khen Nguyễn Tự Tông là người cực kỳ thận trọng: mỗi lần nói chuyện với ông, lời ông nói đều xa xôi sâu kín, chưa từng khen chê ai.

 Lời chú: Sách "Ngụy thư" chép: Văn Vương tên húy là Chiêu (Tư Mã Chiêu), tự là Tử Thượng, con thứ hai của Tuyên Đế (Tư Mã Ý). Sách "Ngụy thị Xuân thu" chép: Nguyễn Tịch, tự là Tự Tông, người huyện Úy Thị, quận Trần Lưu, con của Nguyễn Vũ. Ông phóng khoáng, không chịu ràng buộc, không câu nệ lễ tục. Thứ sử Duyện Châu là Vương Sưởng mời ông đến gặp, suốt cả ngày mà không được nói với ông câu nào; Vương Sưởng thẹn mà than, tự cho là mình không đo được ông. Miệng ông không bàn chuyện đời, tự nhiên cao vượt. Sách "Gia giới" (lời răn trong nhà) của Lý Khang chép: Xưa ta từng ngồi hầu tiên đế (vị vua đời trước đã mất). Lúc ấy có ba viên Trưởng sử (quan đứng đầu các thuộc quan trong phủ) cùng vào chầu; khi họ từ biệt đi ra, vua nói: "Làm quan đứng đầu phải thanh liêm, phải thận trọng, phải siêng năng. Giữ được ba điều ấy thì lo gì không cai trị tốt?" Mọi người cùng nhận lời dạy. Vua quay lại hỏi bọn ta: "Nếu bất đắc dĩ phải bỏ bớt một trong ba điều ấy thì bỏ điều nào trước?" Có người đáp: "Thanh liêm vốn là gốc." Vua lại hỏi ta, ta đáp: "Thanh liêm và thận trọng nương nhau mà thành; nếu bất đắc dĩ thì thận trọng là quan trọng nhất." Vua nói: "Khanh nói đúng. Hãy kể xem thời gần đây ai là người thận trọng?" Ta bèn kể cố Thái úy Tuân Cảnh Thiến, Thượng thư Đổng Trọng Đạt, Bộc xạ (quan phó đứng đầu Thượng thư đài) Vương Công Trọng. Vua nói: "Những người ấy sớm tối ôn hòa cung kính, làm việc cẩn trọng, cũng đều là người thận trọng. Nhưng người thận trọng nhất thiên hạ thì chỉ có Nguyễn Tự Tông thôi! Mỗi lần nói chuyện với ông ấy, lời ông đều nói đến chuyện xa xôi, chưa từng bình luận việc đời, khen chê ai cả, có thể gọi là cực kỳ thận trọng vậy."

 Vương Nhung nói: "Tôi sống gần Kê Khang hai mươi năm, chưa từng thấy ông ấy lộ vẻ vui hay giận."

 Lời chú: Bài tựa "Kê Khang tập" chép: Kê Khang, tự là

 Thúc Dạ, người huyện Chất, nước Tiếu. Sách "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Họ Kê vốn là họ Hề; tổ tiên vì tránh kẻ thù oán mà dời đến Thượng Ngu, rồi lại dời sang huyện Chất nước Tiếu. Vì xuất thân từ đất Cối Kê nên lấy một phần chữ "Kê" làm họ, âm đọc giống họ gốc là Hề. Sách "Tấn thư" của Ngu Dự chép: Ở huyện Chất có núi Kê, nhà ông ở cạnh núi nên lấy làm họ. Sách "Kê Khang biệt truyện" chép: Kê Khang tính bao dung, chịu được điều xấu, che điều dở của người; yêu ghét không tranh giành trong lòng, vui giận không lộ ra mặt. Người quen là Vương Tuấn Xung (Vương Nhung) ở Tương Thành, gặp mặt ông mấy trăm lần, chưa từng thấy ông to tiếng hay đỏ mặt. Đó cũng là nét đẹp của người đoan chính (?), là sự nghiệp cao quý trong đạo làm người (?). Sách "Văn chương tự lục" chép: Kê Khang vì là chồng của Đình chủ (con gái tôn thất được phong ấp nhỏ) Trường Lạc nhà Ngụy mà được thăng làm Lang trung, rồi được phong Trung tán đại phu (chức quan tham mưu, bàn luận việc nước).

 Vương Nhung và Hòa Kiệu cùng lúc gặp đại tang (cha hoặc mẹ mất), đều được khen là hiếu thảo. Vương Nhung gầy trơ xương, phải nằm dựa giường; Hòa Kiệu khóc lóc, giữ đủ lễ tang.

 Lời chú: Sách "Tấn chư công tán" chép: Vương Nhung, tự là Tuấn Xung, người quận Lang Da, cùng họ với Thái bảo Vương Tường. Khi Văn Hoàng đế (Tư Mã Chiêu) phò chính, Chung Hội tiến cử ông, nói: "Bùi Giai trong sáng, thông suốt; Vương Nhung giản dị, nắm được điều cốt yếu." Liền cùng được vời làm thuộc quan. Khi nhà Tấn lên ngôi, ông được thăng dần đến Thứ sử Kinh Châu, nhờ công dẹp nước Ngô được phong An Phong hầu. Sách "Tấn Dương thu" chép: Vương Nhung làm Thứ sử Dự Châu, gặp tang mẹ. Tính ông rất hiếu, nhưng không câu nệ lễ chế, vẫn uống rượu ăn thịt, có lúc xem đánh cờ, mà dung mạo tiều tụy, phải chống gậy mới đứng dậy được. Bấy giờ Hòa Kiệu ở Nhữ Nam cũng là danh sĩ, giữ mình theo lễ pháp, khi để đại tang thì đong gạo mà ăn (ăn đúng lượng lễ quy định), nhưng sự tiều tụy đau thương không bằng Vương Nhung.

 Vũ Đế (Tấn Vũ Đế) nói với Lưu Trọng Hùng:

 Lời chú: Sách "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Lưu Nghị, tự là Trọng Hùng, người huyện Dịch, quận Đông Lai, dòng dõi Thành Dương Cảnh Vương đời Hán. Ông thẳng thắn, trong sạch, ngay vuông, thấy việc không tốt ắt bình luận phê phán; các bậc vương công, quan lớn nghe tiếng đều kiêng sợ. Ông sống nhờ ở Dương Bình, Thái thú Đỗ Thứ mời làm Công tào (viên lại coi việc khảo xét, tuyển chọn người trong quận); ông sàng lọc, loại bỏ hơn ba trăm viên lại của quận. Dân ba vùng đất Ngụy đều nói: "Chỉ nghe nói có Lưu Công tào, không nghe nói có Đỗ phủ quân." Ông được thăng dần đến Thượng thư, Tư lệ hiệu úy.

 "Khanh có thường đến thăm Vương và Hòa không? Nghe nói Hòa đau khổ quá mức lễ, khiến người ta lo." Trọng Hùng đáp: "Hòa Kiệu tuy giữ đủ lễ, nhưng tinh thần khí sắc không tổn hại; Vương Nhung tuy không giữ đủ lễ, nhưng đau thương đến gầy trơ xương. Thần cho rằng Hòa Kiệu là hiếu mà vẫn giữ được mạng sống, Vương Nhung là hiếu đến mức có thể chết. Bệ hạ không nên lo cho Kiệu, mà nên lo cho Nhung."

 Lời chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Thế Tổ (Tấn Vũ Đế) và Lưu Nghị bàn chuyện, nhờ thế mà quý trọng Vương Nhung.

 Lương Vương và Triệu Vương,

 Lời chú: Sách "Tấn thư" của Chu Phượng chép: Trương phu nhân của Tuyên Đế sinh ra Lương Hiếu Vương Đồng, tự là Tử Huy, làm quan đến Thái tể (chức đại thần cao nhất); Hoàn phu nhân sinh ra Triệu Vương Luân, tự là Tử Di, làm quan đến Tướng quốc (chức đứng đầu trăm quan).

 là họ hàng gần của nhà vua, thời ấy rất quý trọng. Bùi Lệnh công,

 Lời chú: Sách "Tấn chư công tán" chép: Bùi Giai, tự là Thúc Tắc, người huyện Văn Hỷ, quận Hà Đông, em họ của Tư không Bùi Tú. Cha là Bùi Huy, Thứ sử Ký Châu, có kiến thức tài giỏi. Bùi Giai đặc biệt tinh thông ý nghĩa Kinh Dịch, được thăng dần đến Hà Nam doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô Hà Nam), Trung thư lệnh (quan đứng đầu Trung thư sảnh, nơi soạn chiếu lệnh của vua) rồi mất.

 mỗi năm xin hai vương mấy trăm vạn tiền tô thuế để giúp những người nghèo trong họ hàng bên nội bên ngoại. Có người chê: "Sao lại đi xin của người ta để làm ơn?" Ông Bùi nói: "Bớt chỗ thừa, bù chỗ thiếu, đó là đạo của trời."

 Lời chú: Sách "Danh sĩ truyện" chép: Bùi Giai lấy hay cho đều tùy lòng mà làm; dù bị khen hay bị chê, ông vẫn thản nhiên. Đều là như thế.

 Vương Nhung nói: "Ông Thái bảo (Vương Tường) sống vào thời Chính Thủy, không thuộc hàng người giỏi ăn nói, bàn luận; nhưng khi nói chuyện với ông thì lý lẽ thanh cao, sâu xa. Phải chăng vì đức hạnh lớn quá mà che mất tài nói của ông?"

 Lời chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Vương Tường từ nhỏ đã có đức hạnh tốt đẹp.

 Vương An Phong (Vương Nhung) gặp tang, lòng hiếu thảo hơn người. Bùi Lệnh (Bùi Giai) đến viếng, nói: "Nếu một lần khóc đau mà quả thật làm hại được người, thì Tuấn Xung ắt không tránh khỏi bị chê là vì tang mà hủy hoại mạng sống mình."

 Lời chú: Thiên "Khúc lễ" chép: Phép tắc khi để tang: gầy gò nhưng không đến trơ xương, mắt tai không suy kém. Nếu không chịu nổi tang (mà chết) thì bị coi như bất từ, bất hiếu. Sách "Hiếu kinh" chép: Đau thương mà không hủy hoại mạng sống, đó là lời dạy của thánh nhân.

 Cha của Vương Nhung là Vương Hồn có tiếng tốt, làm quan đến Thứ sử Lương Châu.

 Lời chú: Sách "Thế ngữ" chép: Vương Hồn, tự là Trường Nguyên, có tài và danh vọng, từng làm Thượng thư, Thứ sử Lương Châu.

 Vương Hồn mất, các thuộc lại cũ ở chín quận ông từng cai trị nhớ ơn đức, rủ nhau góp tiền phúng viếng mấy trăm vạn, Vương Nhung đều không nhận.

 Lời chú: Sách "Tấn thư" của Ngu Dự chép: Vương Nhung nhờ việc này mà nổi danh.

 Lưu Đạo Chân từng bị phạt tội đồ (tội phải làm lao dịch khổ sai).

 Lời chú: Sách "Tấn bách quan danh" chép: Lưu Bảo, tự là Đạo Chân, người Cao Bình. "Đồ" là tội phải đi làm lao dịch.

 Phù Phong Vương Tuấn

 Lời chú: Sách "Tấn thư" của Ngu Dự chép: Tư Mã Tuấn, tự là Tử Tang, con thứ mười bảy của Tuyên Đế, ham học, rất hiếu thảo. Sách "Tấn chư công tán" chép: Tư Mã Tuấn tám tuổi làm Tán kỵ thường thị (quan hầu cận bên vua, can gián, góp ý), hầu Tề Vương nhà Ngụy học sách. Khi nhà Tấn nhận ngôi do nhà Ngụy nhường lại, ông được phong Phù Phong Vương, trấn giữ vùng Quan Trung, việc cai trị tốt nhất. Khi mất được tặng hiệu Vũ Vương. Dân miền tây nhớ ông, ai thấy tấm bia ông cũng lạy mà khóc. Ơn đức ông để lại sâu đậm như thế.

 lấy năm trăm tấm vải chuộc ông, rồi dùng ông làm Tòng sự trung lang (thuộc quan giúp việc trong phủ của vương). Người đương thời cho đó là việc tốt đẹp.

 Vương Bình Tử, Hồ Mẫu Ngạn Quốc và những người khác đều lấy sự phóng túng làm "đạt" (thông suốt, siêu thoát, không vướng lễ tục), có người còn cởi truồng.

 Lời chú: Sách "Tấn chư công tán" chép: Vương Trừng, tự là Bình Tử, có kiến thức thông suốt, làm Thứ sử Kinh Châu. Sách "Vĩnh Gia lưu nhân danh" chép: Hồ Mẫu Phụ Chi, tự là Ngạn Quốc, người huyện Phụng Cao, quận Thái Sơn, làm Thứ sử Tương Châu. Sách "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Cuối thời Ngụy, Nguyễn Tịch nghiện rượu, phóng túng bừa bãi, để đầu trần, xõa tóc, cởi trần, ngồi duỗi hai chân ra như cái nia. Về sau những con em nhà quyền quý như Nguyễn Chiêm, Vương Trừng, Tạ Côn, Hồ Mẫu Phụ Chi đều bắt chước Nguyễn Tịch, cho là đã nắm được gốc của đạo lớn, nên bỏ khăn mũ, cởi quần áo, phơi cái xấu xa ra như cầm thú. Kẻ quá đáng thì gọi là "thông", kẻ kém hơn thì gọi là "đạt".

 Nhạc Quảng cười nói: "Trong danh giáo vốn có chốn vui riêng, cần gì phải như thế?"

 Khích công (Khích Giám) gặp loạn thời Vĩnh Gia, ở quê nhà rất nghèo đói. Người làng vì danh tiếng đức hạnh của ông mà thay nhau nuôi ông ăn. Ông thường dắt theo con của anh là Mại và cháu ngoại là Chu Dực, hai đứa trẻ, đến cùng ăn. Người làng nói: "Ai nấy đều đói khổ, vì ông là người hiền nên muốn cùng nhau giúp ông thôi, e không thể nuôi thêm người khác được." Ông bèn đi ăn một mình, ăn xong ngậm cơm hai bên má, về nhà nhả ra cho hai đứa trẻ. Về sau cả hai đều sống sót, cùng ông qua sông (Trường Giang).

 Lời chú: Sách "Khích Giám biệt truyện" chép: Khích Giám, tự là Đạo Huy, người huyện Kim Hương, quận Cao Bình, dòng dõi Ngự sử đại phu (quan đứng đầu việc giám sát, hặc tội các quan) Khích Lự đời Hán. Từ nhỏ đã có tư cách ngay thẳng, chuyên tâm nghiền ngẫm kinh sách, nổi tiếng là người nho nhã. Cuối thời Vĩnh Gia, thiên hạ đại loạn, nạn đói khắp nơi; những người từ hàng quan lại trở xuống đều cắt bớt của mình để giúp Khích Giám. Nguyên Hoàng đế vời ông làm Lĩnh quân (tướng chỉ huy quân cấm vệ), thăng Tư không, Thái úy. Sách "Trung hưng thư" chép: Con của anh Khích Giám là Mại, tự là Tư Viễn, có tài năng mưu lược giúp đời, được thăng dần đến Thiếu phủ, Trung hộ quân (?) (tướng coi việc tuyển chọn và giám sát võ quan).

 Khích công mất, Chu Dực đang làm lệnh huyện Diệm, bỏ chức về nhà, trải chiếu cỏ nằm ở đầu giường linh ông, để tâm tang (để tang trong lòng, dù không bắt buộc theo lễ) đủ ba năm.

 Lời chú: Sách "Chu thị phả" chép: Chu Dực, tự là Tử Khanh, người Trần Quận. Ông nội là Dịch, Thái thú Thượng Cốc; cha là Ưu, làm Tư nghị (quan bàn bạc việc) trong phủ Xa kỵ tướng quân. Chu Dực từng làm lệnh huyện Diệm, Thứ sử Thanh Châu, Thiếu phủ khanh, sáu mươi tư tuổi thì mất.

 Cố Vinh ở Lạc Dương, có lần nhận lời mời dự tiệc, thấy người bưng thịt nướng có vẻ thèm thịt, bèn nhường phần của mình cho người ấy. Người cùng ngồi cười chê. Cố Vinh nói: "Há có ai suốt ngày cầm nó mà lại không biết mùi vị nó ra sao?" Về sau gặp loạn, ông qua sông; mỗi khi gặp nguy cấp, thường có một người ở bên cạnh giúp đỡ. Hỏi vì sao, thì ra chính là người được ông cho thịt nướng năm xưa.

 Lời chú: Sách "Văn sĩ truyện" chép: Cố Vinh, tự là Ngạn Tiên, người Ngô Quận. Tổ tiên là chi thứ của Việt Vương Câu Tiễn, được phong ở ấp Cố, con cháu lấy đó làm họ, đời đời là họ lớn ở đất Ngô. Ông nội là Cố Ung, Thừa tướng nước Ngô; cha là Cố Mục, Thái thú Nghi Đô. Cố Vinh từ nhỏ sáng sủa tài giỏi, nhanh nhạy, phong thái nổi bật. Ông từng làm Đình úy chính (quan xét xử án trong Đình úy, cơ quan tư pháp). Từng ở trong sảnh cùng đồng liêu uống rượu, thấy người bưng thịt nướng khác với đầy tớ thường, ông bèn cắt thịt cho người ấy ăn. Sau Triệu Vương Luân cướp ngôi, con của Luân làm Trung lĩnh quân, ép Cố Vinh làm Trưởng sử. Đến khi Luân bị giết, Cố Vinh cũng bị bắt; những người cùng bị đem giết hơn mười người. Có người cứu Cố Vinh; hỏi vì sao, người ấy đáp: "Tôi là người được Cố Vinh cho ăn thịt nướng trong sảnh." Cố Vinh bấy giờ mới hiểu ra, than rằng: "Ơn một bữa ăn mà đến nay vẫn không quên, lời người xưa há là nói suông!"

 Tổ Quang lộc (Tổ Nạp, từng làm Quang lộc đại phu) thuở nhỏ mồ côi, nhà nghèo, tính rất hiếu thảo, thường tự mình nấu cơm cho mẹ.

 Lời chú: Sách "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Tổ Nạp, tự là Sĩ Ngôn, người huyện Tù, quận Phạm Dương, chín đời trong nhà đều được cử hiếu liêm (danh hiệu cử người hiếu thảo, liêm khiết ra làm quan). Trong các chú bác và ba người anh, Tổ Nạp giỏi nhất về đức hạnh và tiết tháo, có tài thanh đàm (bàn luận về lẽ huyền diệu). Ông từng làm Thái tử trung thứ tử (quan hầu cận thái tử), Đình úy khanh (quan đứng đầu việc xét xử hình án), lánh nạn xuống Giang Nam, được Ôn Kiệu tiến cử làm Quang lộc đại phu (chức quan danh dự, cố vấn bàn việc nước).

 Vương Bình Bắc (Vương Nghệ) nghe tiếng tốt của ông, tặng ông hai người hầu gái, rồi lấy ông làm Trung lang.

 Lời chú: Sách "Vương Nghệ biệt truyện" chép: Vương Nghệ, tự là Thúc Nguyên, người huyện Lâm Nghi, quận Lang Da. Bấy giờ đất Thục vừa dẹp xong, có hai tướng làm loạn, Văn Đế (Tư Mã Chiêu) đi về phía tây đến Trường An, bèn vời ông làm Tư mã (quan coi việc quân) trong phủ Tướng quốc, thăng làm Đại thượng thư, rồi ra đốc suất quân sự các nơi ở U Châu, làm Bình Bắc tướng quân.

 Có người đùa: "Giá của đầy tớ trai gấp đôi đầy tớ gái." Tổ Nạp nói: "Bách Lý Hề cũng đâu nhất thiết rẻ hơn năm tấm da dê đen?"

 Lời chú: Sách "Sở quốc tiên hiền truyện" chép: Bách Lý Hề, tự là Tỉnh Bá, người nước Sở, thuở trẻ làm đại phu ở nước Ngu. Nước Tấn muốn mượn đường qua nước Ngu để đánh nước Quắc, ông can mà vua không nghe, bèn bỏ đi. Sách "Thuyết uyển" chép: Tần Mục Công sai lái buôn chở muối sang nước Ngu, bọn lái buôn mua Bách Lý Hề với giá năm tấm da dê. Mục Công xem muối, lấy làm lạ vì bò kéo xe béo, hỏi vì sao. Ông đáp: "Cho ăn uống đúng giờ, sai khiến không thô bạo, nên bò béo." Mục Công sai quan lo việc tắm gội, cho ông mặc áo đội mũ. Công Tôn Chi nhường chức khanh (quan to bậc trên đại phu) cho ông; người ta gọi ông là "Ngũ cổ đại phu" (vị đại phu giá năm tấm da dê đen).

 Chu Trấn thôi chức Thái thú quận Lâm Xuyên, trở về kinh đô, chưa kịp lên bờ, đậu thuyền ở bến Thanh Khê.

 Lời chú: Sách "Vĩnh Gia lưu nhân danh" chép: Chu Trấn, tự là Khang Thời, người huyện Úy Thị, quận Trần Lưu. Ông nội là Hòa, lệnh huyện Cố An; cha là Chấn, Trưởng sử trong phủ Tư không. Sách "Trung hưng thư" chép: Chu Trấn thanh đạm, ít ham muốn, làm quan ở đâu cũng có thành tích khác thường.

 Vương Thừa tướng (Vương Đạo) đến thăm.

 Lời chú: Sách "Thừa tướng biệt truyện" chép: Vương Đạo, tự là Mậu Hoằng, người quận Lang Da. Ông nội là Vương Lãm, nổi tiếng về đức hạnh; cha là Vương Tài, làm Thị ngự sử (quan giám sát, hặc tội). Vương Đạo từ nhỏ đã có tiếng, nhà đời đời nghèo túng; ông thanh thản, vui với đạo, chưa từng để chuyện bụi bặm thế tục vướng lòng.

 Bấy giờ đang tháng hè, mưa to bỗng đổ xuống; thuyền rất chật hẹp lại dột nặng, gần như chẳng còn chỗ ngồi. Vương Đạo nói: "Sự thanh liêm của Hồ Uy làm sao hơn được thế này!" Liền tâu xin dùng ông làm Thái thú quận Ngô Hưng.

 Lời chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Hồ Uy, tự là Bá Hổ, người Hoài Nam. Cha là Hồ Chất nổi tiếng trung thành, thanh liêm. Khi Hồ Chất làm Thứ sử Kinh Châu, Hồ Uy từ kinh đô đến thăm. Lúc xin về, Hồ Chất cho Hồ Uy một tấm lụa. Hồ Uy quỳ nói: "Cha thanh cao như thế, lấy đâu ra thứ này?" Hồ Chất nói: "Đây là phần bổng lộc của ta còn thừa, nên cho con làm lương ăn dọc đường." Hồ Uy nhận rồi đi. Mỗi khi đến quán trọ, ông tự thả lừa, tự kiếm củi nấu ăn; ăn xong lại theo bạn đồng hành lên đường. Viên Đô đốc dưới trướng Hồ Chất lén mang lương đi đón đường, rồi làm bạn đồng hành với ông, việc gì cũng giúp đỡ lo liệu, lại mời ông ăn chút cơm. Hồ Uy sinh nghi, khéo léo dò hỏi mới biết là viên Đô đốc, bèn cảm ơn rồi cho về. Sau đó ông kể lại với cha, Hồ Chất đánh viên Đô đốc một trăm gậy, xóa tên khỏi sổ quan lại. Cha con thanh liêm cẩn trọng đến như thế. Đến khi Hồ Uy làm Thứ sử Từ Châu, Thế Tổ (Tấn Vũ Đế) cho vào gặp, bàn chuyện biên cương và chuyện bình sinh. Vua khen cha ông thanh liêm, nhân hỏi Hồ Uy: "Khanh thanh liêm so với cha thế nào?" Ông đáp: "Thần thanh liêm không bằng cha." Vua hỏi: "Cha khanh hơn khanh ở chỗ nào?" Ông đáp: "Cha thần thanh liêm mà sợ người ta biết; thần thanh liêm mà sợ người ta không biết. Vì thế thần kém xa."

 Đặng Du lúc mới lánh nạn, giữa đường đã bỏ con mình để giữ toàn mạng con của em.

 Lời chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Đặng Du, tự là Bá Đạo, người huyện Tương Lăng, quận Bình Dương. Bảy tuổi mồ côi cha mẹ, rồi mất cả ông bà, để tang nặng suốt chín năm. Tính ông thanh liêm, cẩn trọng, bình dị. Sách "Tấn kỷ" của Đặng Xán chép: Trong niên hiệu Vĩnh Gia, Đặng Du bị Thạch Lặc bắt. Lặc cho gọi đến đứng dưới trướng nói chuyện, rất ưa ông, cho ngồi ăn cơm. Chỗ xe của Đặng Du đỗ sát xe một người Hồ; người Hồ để lửa cháy, thiêu doanh trại xe. Quan lại của Lặc tra hỏi, người Hồ vu cho Đặng Du. Đặng Du nghĩ không thể tranh cãi, bèn nói: "Vừa rồi tôi nấu cháo cho bà cụ, để lửa lan ra, tội đáng chết muôn lần." Lặc biết sự thật, cho ông về. Người Hồ đã vu cáo mang ơn ông sâu nặng, tặng lừa ngựa, hộ tống (?) cho ông trốn thoát. Sách "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Đặng Du vì đường xa, đập bỏ xe, dùng bò ngựa chở vợ con mà trốn; bọn giặc lại cướp mất bò ngựa. Đặng Du nói với vợ: "Em ta mất sớm, chỉ còn đứa con là Di Dân. Nay phải đi bộ, gánh cả hai đứa thì đều chết; chi bằng bỏ con mình, bế Di Dân. Về sau ta vẫn còn có thể có con." Vợ nghe theo. Sách "Trung hưng thư" chép: Đặng Du bỏ con trong bụi cỏ, đứa con khóc gọi đuổi theo, đến chiều lại theo kịp. Hôm sau Đặng Du buộc con vào gốc cây rồi đi. Ông qua sông, làm quan đến Thượng thư tả bộc xạ rồi mất. Con của em là Đặng Tuy để tang ông ba năm, mặc áo tang tư thôi (áo tang bằng vải gai thô có viền gấu, mặc khi để tang người bậc trên như cha mẹ).

 Sau khi qua sông, ông lấy một người thiếp, rất yêu quý. Nhiều năm sau hỏi lai lịch, người thiếp kể là người phương bắc, gặp loạn lưu lạc, còn nhớ họ tên cha mẹ; hóa ra là cháu gái gọi ông bằng cậu. Đặng Du vốn có đức hạnh, lời nói việc làm không một vết nhơ; nghe chuyện ấy, ông đau xót ân hận suốt đời, từ đó không lấy thiếp nữa.

 Vương Trường Dự là người cẩn trọng, hiền thuận, thờ cha mẹ hết lòng hiếu, luôn giữ nét mặt vui vẻ chiều lòng cha mẹ.

 Lời chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Vương Duyệt, tự là Trường Dự, con trưởng của Thừa tướng Vương Đạo, làm quan đến Trung thư thị lang (quan phó trong Trung thư sảnh).

 Thừa tướng thấy Trường Dự thì vui, thấy Kính Dự thì cáu giận.

 Lời chú: Sách "Văn tự chí" chép: Vương Điềm, tự là Kính Dự, con thứ của Vương Đạo, từ nhỏ đã nổi bật, không chịu gò bó, ghét học, chuộng võ, không được Vương Đạo coi trọng. Ông làm quan đến Trung quân tướng quân, nhiều tài nghệ, viết chữ lệ (một lối chữ Hán) đẹp, cùng Giang Bưu người Tế Dương nổi tiếng giỏi cờ vây.

 Trường Dự nói chuyện với Thừa tướng, luôn lấy cẩn trọng, kín đáo làm đầu. Mỗi khi Thừa tướng về sảnh làm việc, lúc ra đi, ông chưa lần nào không tiễn đến tận sau xe; ông lại thường cùng Tào phu nhân sắp xếp rương hòm cho cha. Sau khi Trường Dự mất, Thừa tướng về sảnh, lên xe rồi khóc mãi cho đến cửa sảnh. Tào phu nhân làm chiếc rương tre, niêm lại mà không nỡ mở ra.

 Lời chú: Sách "Vương thị phả" chép: Vương Đạo lấy con gái Tào Thiều người Bành Thành, tên là Thục.

 Hoàn Thường thị (Hoàn Di, làm Tán kỵ thường thị) hễ nghe người ta bàn tán về Thâm công, liền nói: "Ông ấy đã nổi danh từ lâu, lại được các bậc tiền bối hiểu biết khen ngợi, lại là bạn chí thân của cha ta đã khuất, không nên bàn chuyện ông ấy."

 Lời chú: Sách "Hoàn Di biệt truyện" chép: Hoàn Di, tự là Mậu Luân, người huyện Long Kháng, nước Tiếu, cháu mười đời của Ngũ canh (danh hiệu dành cho bậc lão thành được thiên tử tôn kính như cha anh) Hoàn Vinh đời Hán. Cha là Hoàn Dĩnh có danh tiếng cao. Hoàn Di mồ côi sớm, nhìn xét người sáng suốt, lánh loạn qua sông, được thăng dần đến Tán kỵ thường thị. Nhà sư Pháp Thâm không rõ họ tục là gì, có lẽ xuất thân con nhà quan lại. Đạo hạnh cao, tiếng tăm lừng lẫy, danh vang khắp vùng Sơn Đông, là đệ tử của Lưu công ở Trung Châu. Gặp loạn Vĩnh Gia, ông lánh sang Giang Tả (?), ở kinh ấp; bên trong giữ giới luật nhà Phật, bên ngoài được mọi người kính trông, là một bậc pháp sư (thầy giảng giải giáo pháp Phật) của đạo. Vì theo nghiệp từ bi, thanh tịnh mà không chịu được bụi trần, ông dựng nhà trong núi, cách huyện Diệm hai trăm dặm về phía đông; cùng hơn mười người ẩn cư thanh thản. Chi Đạo Lâm tôn sùng phong cách ông, trong thư gửi một đạo nhân (nhà tu) nước Cao Ly có khen đức hạnh ông. Ông bảy mươi chín tuổi thì mất trong núi.

 Ngựa của Dữu công có con ngựa Đích lư.

 Lời chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Dữu Lượng, tự là Nguyên Quy, người huyện Yên Lăng, quận Dĩnh Xuyên, anh cả của Minh Mục hoàng hậu. Ông trầm tĩnh, nho nhã, có đức độ và độ lượng; người đương thời ví ông với Hạ Hầu Thái Sơ, Trần Trường Văn. Ông theo cha là Dữu Sâm lánh nạn ở Cối Kê, ngồi ngay ngắn uy nghiêm; người trong quận kính sợ, kẻ được gặp gỡ, tiếp chuyện ông chỉ vài người. Ông được thăng dần đến Chinh tây đại tướng quân, Thứ sử Kinh Châu. Sách "Tướng mã kinh" (sách xem tướng ngựa) của Bá Nhạc chép: Ngựa có vệt trắng trên trán chạy xuống miệng đến tận răng gọi là "Du nhạn", còn gọi là "Đích lư"; đầy tớ cưỡi thì chết ở nơi đất khách, chủ cưỡi thì bị chém giữa chợ; là ngựa dữ, mang điềm xấu.

 Có người bảo ông nên bán nó đi.

 Lời chú: Sách "Ngữ lâm" chép: Ân Hạo khuyên ông bán ngựa.

 Dữu công nói: "Bán thì ắt có người mua, lại hại chủ của nó. Há có thể vì mình không yên mà đẩy cái họa sang người khác sao? Xưa Tôn Thúc Ngao giết con rắn hai đầu vì người đi sau, là chuyện đẹp đời xưa.

 Lời chú: Sách "Tân thư" của Giả Nghị chép: Tôn Thúc Ngao lúc còn bé, ra đường thấy con rắn hai đầu, bèn giết rồi chôn đi. Về nhà gặp mẹ thì khóc; mẹ hỏi vì sao, ông đáp: "Ai thấy rắn hai đầu thì ắt chết. Nay con ra đường thấy nó nên khóc." Mẹ hỏi: "Con rắn giờ ở đâu?" Đáp: "Con sợ người sau thấy nó nên đã giết rồi chôn đi." Mẹ nói: "Ai làm việc âm đức (điều tốt làm thầm, không ai biết) ắt được báo đáp tốt ở đời. Con đừng lo." Về sau ông quả được trọng dụng ở triều đình nước Sở, lớn lên làm Lệnh doãn (chức tể tướng của nước Sở).

 Ta bắt chước ông ấy, chẳng phải cũng là thông đạt sao?"

 Nguyễn Quang lộc ở huyện Diệm từng có một cỗ xe tốt, ai đến mượn ông cũng đều cho. Có người sắp chôn mẹ, muốn mượn mà không dám nói. Sau Nguyễn nghe chuyện, than rằng: "Ta có xe mà khiến người ta không dám mượn, thì cần xe làm gì?" Bèn đốt xe đi.

 Lời chú: Sách "Nguyễn Quang lộc biệt truyện" chép: Nguyễn Dụ, tự là Tư Khoáng, người huyện Úy Thị, quận Trần Lưu. Ông nội là Nguyễn Lược, Nội sử (quan cai trị) nước Tề; cha là Nguyễn Nghĩ, Thái thú Nhữ Nam. Nguyễn Dụ học rộng, thông suốt, có kiến thức lý lẽ, được thăng dần đến Thị trung (quan hầu cận, cố vấn bên vua). Vì bệnh, ông dựng nhà ở núi Diệm, đất Cối Kê; triều đình vời làm Kim tử quang lộc đại phu (Quang lộc đại phu được ban ấn vàng dây tía), ông không nhận, sáu mươi mốt tuổi thì mất.

 Tạ Dịch làm lệnh huyện Diệm.

 Lời chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Tạ Dịch, tự là Vô Dịch, người huyện Dương Hạ, quận Trần. Ông nội là Tạ Hành, làm Thái tử thiếu phó (quan dạy và phò tá thái tử); cha là Tạ Bầu, Lại bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Lại, coi việc tuyển chọn quan lại). Tạ Dịch từ nhỏ đã có tài nhìn xét người, được vời làm thuộc quan của Thái úy, lệnh huyện Diệm, thăng dần đến Thứ sử Dự Châu.

 Có một ông già phạm pháp, Tạ Dịch phạt bằng cách bắt uống rượu nặng, đến khi ông ta đã say quá mà vẫn chưa thôi. Thái phó (Tạ An, em Tạ Dịch, sau làm Thái phó) lúc ấy bảy tám tuổi, mặc quần vải xanh, ngồi cạnh đầu gối anh, can rằng: "Anh ơi, ông già đáng thương, sao lại làm thế?" Tạ Dịch bèn đổi sắc mặt, nói: "A Nô muốn tha cho ông ta à?" Liền thả ông già về.

 Tạ Thái phó rất mực kính trọng Chử công, thường khen: "Chử Quý Dã tuy không nói ra, nhưng khí của bốn mùa đều đủ cả (ý nói trong lòng khen chê đều rõ ràng như bốn mùa)."

 Lời chú: Sách "Văn tự chí" chép: Tạ An, tự là An Thạch, em của Tạ Dịch, nhà đời đời có học vấn đức hạnh. Tạ An thuần hậu, thông suốt, sâu xa, ôn hòa nhã nhặn. Hoàn Di thấy ông lúc bốn tuổi đã khen: "Đứa trẻ này phong thái tinh thần thanh tú, trong sáng, sẽ nối gót Vương Đông Hải." Ông viết giỏi chữ hành (một lối chữ Hán viết nhanh), được thăng dần đến Thái bảo, Lục thượng thư sự (người nắm toàn bộ việc của Thượng thư đài), sau khi mất được tặng Thái phó. Sách "Tấn Dương thu" chép: Chử Bầu, tự là Quý Dã, người huyện Dương Địch, quận Hà Nam. Ông nội là Chử Lược (?), làm An đông tướng quân; cha là Chử Hiệp (?), Thái thú Vũ Xương. Chử Bầu từ nhỏ đã có phong thái giản dị, cao quý, được khen là điềm đạm trầm lặng; thăng dần đến Thứ sử hai châu Giang, Duyện, sau khi mất được tặng Thị trung, Thái phó.

 Lưu Doãn (Lưu Đàm, làm Đan Dương doãn) ở quận, lúc sắp mất, hơi thở thoi thóp, nghe dưới gác có người tế thần, đánh trống múa hát, bèn nghiêm mặt nói: "Không được tế bậy (dâm tự: tế những thần không có trong phép tế lễ chính đáng)."

 Lời chú: Sách "Lưu Doãn biệt truyện" chép: Lưu Đàm, tự là Chân Trường, người huyện Tiêu, nước Bái, dòng dõi nhà Hán. Chân Trường có phong độ nhã nhặn, dù ở cửa phên ngõ hẹp vẫn thản nhiên. Ông từng làm Tả trưởng sử trong phủ Tư đồ, Thị trung, Đan Dương doãn (quan đứng đầu vùng Đan Dương, quanh kinh đô); làm chính sự chuộng yên ổn, thành tín, chuyện bụi trần không lay chuyển được ông.

 Bên ngoài xin giết con bò kéo xe để tế thần, Chân Trường đáp: "Khâu này đã cầu đảo từ lâu rồi (lời Khổng Tử, ý nói việc làm thường ngày đã hợp với thần minh, không cần cầu cúng nữa), đừng làm phiền thêm."

 Lời chú: Sách "Luận ngữ" bản chú của họ Bao chép: "Đảo" nghĩa là cầu xin. Khổng An Quốc nói: Khổng Tử (tên là Khâu) xưa nay làm việc đều hợp với thần minh, nên nói "Khâu này đã cầu đảo từ lâu rồi".

 Phu nhân của Tạ công dạy con, hỏi Thái phó: "Sao chưa bao giờ thấy ông dạy con?" Ông đáp: "Ta vẫn luôn tự mình dạy con đấy chứ (bằng chính việc làm của mình)."

 Lời chú: Sách "Tạ thị phả" chép: Tạ An lấy con gái của Lưu Đam người nước Bái. Xét: Thái úy Lưu Tử Chân trong sạch, có chí khí tiết tháo, giữ mình theo lễ, nhưng hai người con không ra gì, đều tham của mà mắc tội, Tử Chân bị liên lụy mất chức. Có người khách hỏi: "Sao ông không dạy dỗ chúng?" Tử Chân nói: "Việc làm của ta, chúng tai nghe mắt thấy mà không bắt chước, há lời răn dạy nghiêm khắc lại thay đổi được chúng sao?" Ý (?) của An Thạch cũng giống ý của Tử Chân.

 Tấn Giản Văn Đế khi còn làm Phủ quân tướng quân,

 Lời chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Vua tên húy là Dục, tự là Đạo Vạn, con út của Trung Tông (Tấn Nguyên Đế), nhân từ, sáng suốt, có trí tuệ và độ lượng. Khi Mục Đế còn nhỏ tuổi, ông lấy chức Phủ quân tướng quân phò tá việc nước. Đại tư mã (chức tướng cao nhất, nắm binh quyền) Hoàn Ôn phế Hải Tây công rồi lập ông làm vua; ở ngôi ba năm thì mất.

 trên giường ông ngồi có bụi cũng không cho lau; thấy dấu chân chuột đi trên đó, ông ngắm cho là đẹp. Có viên Tham quân (quan tham mưu việc quân trong phủ) thấy chuột chạy giữa ban ngày, lấy thẻ hốt (tấm thẻ quan cầm khi ra mắt cấp trên) đập chết. Phủ quân tỏ sắc mặt không vui. Thuộc hạ đứng lên xin hặc tội viên Tham quân, ông ra lệnh: "Chuột bị giết, ta còn chưa quên được trong lòng; nay lại vì con chuột mà làm hại người, há chẳng phải là không nên sao?"

 Phạm Tuyên tám tuổi, ra vườn sau hái rau, lỡ tay làm đứt ngón tay, khóc to. Người ta hỏi: "Đau lắm à?" Cậu đáp: "Không phải vì đau. Thân thể, tóc, da là nhận của cha mẹ, không dám làm tổn thương, vì thế mà khóc thôi."

 Lời chú: Sách "Phạm Tuyên biệt truyện" chép: Phạm Tuyên, tự là Tử Tuyên, người quận Trần Lưu, dòng dõi Phạm Đan, trưởng huyện Lai Vu đời Hán. Mười tuổi đã đọc thuộc Kinh Thi, Kinh Thư. Lúc còn bé, tay bị thương thì biến sắc mặt; người nhà vì ông còn nhỏ mà như thế nên đều lấy làm lạ. Ông được vời làm Thái học bác sĩ (thầy dạy ở Thái học, trường học cao nhất của nhà nước), Tán kỵ thường thị, đều không nhận; năm mươi tư tuổi thì mất.

 Phạm Tuyên giữ hạnh trong sạch, liêm khiết, tằn tiện. Hàn Dự Chương (Hàn Bá, Thái thú Dự Chương) tặng ông một trăm tấm lụa, ông không nhận.

 Lời chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Nhà Phạm Tuyên rất nghèo, ít giao thiệp với người. Thái thú Dự Chương là Ân Tiện thấy nhà tranh của ông dột nát, muốn sửa nhà cho, Phạm Tuyên một mực từ chối. Ân Tiện quý ông, vì ông nghèo, lại gặp năm đói kém, dịch bệnh, nên gửi cho rất nhiều, Phạm Tuyên lại không nhận. Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Hàn Bá, tự là Khang Bá, người quận Dĩnh Xuyên, ham học, giỏi bàn luận đạo lý, từng làm Thái thú Dự Chương, Lĩnh quân tướng quân.

 Ông Hàn bớt còn năm mươi tấm, Phạm vẫn không nhận. Cứ thế mỗi lần bớt một nửa, đến chỉ còn một tấm, rốt cuộc ông vẫn không nhận. Về sau Hàn cùng Phạm đi chung một xe, Hàn ở trong xe xé hai trượng lụa đưa cho Phạm, nói: "Người ta há có thể để vợ không có quần mặc sao?" Phạm cười mà nhận.

 Vương Tử Kính (Vương Hiến Chi) ốm nặng. Theo phép của đạo gia (người theo Đạo giáo), phải dâng chương (lời khấn viết thành văn dâng lên trời) và tự thú tội lỗi; người ta hỏi Tử Kính xưa nay có điều gì khác thường, có lỗi lầm gì. Tử Kính nói: "Không thấy có việc gì khác, chỉ nhớ chuyện ly hôn với nhà họ Khích."

 Lời chú: Sách "Vương thị phả" chép: Vương Hiến Chi lấy con gái Khích Đàm người Cao Bình, tên là Đạo Mậu, về sau ly hôn. Sách "Hiến Chi biệt truyện" chép: Ông nội là Vương Khoáng, Thái thú Hoài Nam; cha là Vương Hy Chi, Hữu tướng quân. Trong niên hiệu Hàm Ninh (?), có chiếu cho ông lấy công chúa Dư Diêu; ông làm quan đến Trung thư lệnh rồi mất.

 Ân Trọng Kham sau khi làm Thứ sử Kinh Châu, gặp năm lụt lội mất mùa, mỗi bữa ăn thường chỉ năm bát, ngoài mâm không có món gì khác; hạt cơm rơi trên mâm, trên chiếu, ông liền nhặt lên ăn. Tuy là muốn làm gương cho mọi người, nhưng cũng vì bản tính ông vốn chất phác giản dị. Ông thường nói với con em: "Đừng vì ta nhận chức trấn giữ một châu mà bảo ta bỏ chí hướng ngày xưa. Nay ta ở vào chỗ này không phải dễ. Nghèo là chuyện thường của kẻ sĩ, sao có thể leo lên cành cao mà bỏ gốc rễ? Các con hãy ghi nhớ điều đó."

 Lời chú: Sách "Tấn An Đế kỷ" chép: Ân Trọng Kham người quận Trần, cháu nội của Thái thường (quan coi việc lễ nghi, tế tự) Ân Dung. Xa kỵ tướng quân họ Tạ (Tạ Huyền) mời ông làm Trưởng sử. Hiếu Vũ Đế (?) ưa ông, chẳng bao lâu ông làm Hoàng môn thị lang (quan hầu cận, truyền đạt mệnh lệnh của vua). Từ sau khi giết Viên Duyệt Chi, vua lo sâu xa cho kế sách sau khi mình mất, nên trước đó cho Vương Cung ra trấn giữ phiên trấn phía bắc. Thứ sử Kinh Châu Vương Trầm chết, vua bèn ra chiếu từ trong cung dùng Ân Trọng Kham thay.

 Trước kia, Hoàn Nam Quận (Hoàn Huyền, được phong Nam Quận công) và Dương Quảng cùng khuyên Ân Kinh Châu (Ân Trọng Kham) nên đoạt lấy chức Nam Man hiệu úy của Ân Ký để tự gây thế lực.

 Lời chú: Sách "Hoàn Huyền biệt truyện" chép: Hoàn Huyền, tự là Kính Đạo, người huyện Long Kháng, nước Tiếu, con út của Đại tư mã Hoàn Ôn. Khi còn bé, Hoàn Ôn rất yêu, lúc sắp mất dặn lấy ông làm người nối dõi. Bảy tuổi ông được nối tước Nam Quận công, làm Thái tử tẩy mã (quan hầu cận, đi trước xe dẫn đường cho thái tử), Thái thú Nghĩa Hưng. Không đắc chí, ít lâu ông bỏ chức về đất phong, cùng Thứ sử Kinh Châu Ân Trọng Kham vốn quen biết cũ, tình rất thân thiết. Sách "Long An ký" của Chu Chi chép: Dương Quảng, tự là Đức Độ, người Hoằng Nông (?), dòng dõi Dương Chấn. Sách "Tấn An Đế kỷ" chép: Ân Ký, tự là Bá Đạo, người quận Trần, từ chức Trung thư lang ra làm Nam Man hiệu úy (quan võ coi việc các dân tộc thiểu số phía nam). Ân Ký cũng nổi tiếng thẳng thắn, giản dị, ngay thẳng, sáng suốt (?), cùng em họ là Ân Trọng Kham đều có danh tiếng. Sách "Trung hưng thư" chép: Lúc đầu, Ân Trọng Kham muốn khởi binh, bí mật mời Ân Ký; Ân Ký không đồng ý. Dương Quảng cùng em là Dương Thuyên Kỳ khuyên giết Ân Ký, Ân Trọng Kham không nghe.

 Ân Ký cũng biết ngay ý đồ đó (?), nhân lúc đi "hành tán" (đi bộ cho tan thuốc Ngũ thạch tán, thứ thuốc người thời ấy hay uống) bèn thản nhiên bỏ đi, rời chỗ ở rồi không về nữa; trong ngoài không ai biết trước. Ý tứ và sắc mặt ông điềm nhiên, xa giống ông Đấu (Đấu Tử Văn) không oán giận khi mất chức. Người đương thời vì thế mà khen ông.

 Lời chú: Sách "Xuân thu truyện" chép: Lệnh doãn nước Sở là Tử Văn, thuộc họ Đấu. Sách "Luận ngữ" chép: Lệnh doãn Tử Văn ba lần được làm Lệnh doãn mà không có vẻ vui mừng, ba lần bị bãi chức mà không có vẻ oán giận.

 Vương Bộc xạ (Vương Du) ở Giang Châu bị Ân (Trọng Kham) và Hoàn (Huyền) đuổi đánh, chạy trốn về Dự Chương, sống chết chưa rõ.

 Lời chú: Sách "Tấn kỷ" của Từ Quảng chép: Vương Du, tự là Mậu Hòa, người huyện Tấn Dương, quận Thái Nguyên, con thứ của An bắc tướng quân Vương Thản Chi. Từ chức Tư mã trong phủ Phụ quốc tướng quân, ông ra làm Thứ sử Giang Châu. Vương Du vừa đến trấn sở thì Hoàn Huyền, Dương Thuyên Kỳ khởi binh hưởng ứng Vương Cung, xuôi dòng đánh úp đến nơi. Vương Du không phòng bị, hoảng hốt chạy đến Lâm Xuyên, bị Hoàn Huyền bắt. Khi Hoàn Huyền cướp ngôi, thăng Vương Du làm Thượng thư tả bộc xạ.

 Con là Vương Tuy ở kinh đô, lo buồn lộ hết ra mặt, việc ăn ở, uống ăn đều giảm bớt. Người đương thời gọi ông là "hiếu tử tập sự" (người đang thử làm con có tang, ý chê cha chưa chết đã làm như để tang).

 Lời chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Vương Tuy, tự là Ngạn Du, con của Vương Du, từ nhỏ đã có tiếng tốt. Từ Vương Hồn đến Vương Thản Chi, sáu đời đều có đức lớn; Vương Tuy lại nổi danh đương thời, trong hàng quan lại quyền quý không ai sánh bằng. Ông làm quan đến Trung thư lệnh, Thứ sử Kinh Châu. Sau khi Hoàn Huyền thất bại, ông cùng cha là Vương Du mưu phản, bị giết.

 Hoàn Nam Quận (Hoàn Huyền) đã đánh tan Ân Kinh Châu, bắt hơn mười tướng tá của họ Ân; viên Tư nghị tham quân (quan tham mưu bàn việc trong phủ) là La Xí Sinh cũng ở trong số đó.

 Lời chú: Sách "Hoàn Huyền biệt truyện" chép: Hoàn Huyền chiếm được Kinh Châu, giết Ân Đạo Hộ (?) cùng các tham quân của Ân Trọng Kham là La Xí Sinh, Bào Quý Lễ, đều là những người thân tín của Ân Trọng Kham.

 Hoàn Huyền vốn đối đãi hậu với La Xí Sinh, nên lúc sắp đem giết thì sai người đến nói trước: "Nếu tạ tội với ta thì sẽ tha." Xí Sinh đáp: "Ta làm thuộc lại cho Ân Kinh Châu; nay Kinh Châu chạy trốn, sống chết chưa rõ, ta mặt mũi nào mà tạ tội với Hoàn công?"

 Lời chú: Sách "Trung hưng thư" chép: La Xí Sinh, tự là Tông Bá, người Dự Chương. Ban đầu Ân Trọng Kham mời ông làm Công tào trong phủ; khi Hoàn Huyền đến đánh thì đổi làm Tư nghị tham quân. Ân Trọng Kham đa nghi, ít quyết đoán, La Xí Sinh rất lo, nói với em là La Tuân Sinh: "Ân hầu nhân từ mà không quyết đoán, việc ắt không thành. Thành hay bại là do trời, ta sẽ theo ông ấy đến sống chết." Đến khi Ân Trọng Kham bỏ chạy, cả quan văn lẫn quan võ không ai tiễn theo, chỉ có La Xí Sinh đi theo. Đường đi qua cửa nhà, La Tuân Sinh lừa anh: "Chia tay như thế này, sao không nắm tay nhau một cái?" Xí Sinh quay ngựa đưa tay, Tuân Sinh liền kéo anh xuống ngựa, nói: "Nhà có mẹ già, anh còn định đi đâu?" Xí Sinh gạt nước mắt nói: "Việc hôm nay, ta nhất định chết vì nó. Các em phụng dưỡng mẹ, không mất đạo làm con; trong một nhà có cả trung lẫn hiếu, còn ân hận gì nữa?" Tuân Sinh càng ôm chặt anh. Ân Trọng Kham dừng lại dọc đường chờ, Xí Sinh từ xa gọi to: "Hôm nay sống chết cùng nhau, xin đợi tôi một chút." Ân Trọng Kham thấy ông không có cách nào thoát ra được, bèn quất ngựa đi. Chẳng bao lâu Hoàn Huyền đến, các quan và sĩ nhân đều đến chào Hoàn Huyền, chỉ riêng Xí Sinh không đến, lại lo liệu việc nhà cho Ân Trọng Kham. Có người bảo: "Hoàn Huyền tính đa nghi, nóng nảy, chưa hẳn hiểu được lòng trung tiết của ông. Nếu cứ không đến thì họa ắt tới." Xí Sinh nghiêm mặt nói: "Ta là thuộc lại của Ân hầu, được đối đãi như bậc quốc sĩ (người tài giỏi hàng đầu trong nước), không thể cùng ông ấy diệt trừ bọn phản nghịch, đến nỗi phải chạy trốn thua tan; còn mặt mũi nào đến chỗ Hoàn Huyền xin sống?" Hoàn Huyền nghe vậy giận, bắt ông lại, nói: "Ta đối đãi với ông như thế, sao ông lại đối với ta như vậy?" Xí Sinh nói: "Ngài vừa ăn thề, máu bôi trên miệng còn chưa khô (thời xưa ăn thề thì bôi máu lên miệng), đã sinh ra mưu gian này. Tự giận sức mình yếu kém, không thể dẹp yên bọn hung nghịch; ta chết chỉ hận là muộn mà thôi." Hoàn Huyền bèn chém ông, năm ấy ông ba mươi bảy tuổi. Mọi người đều thương xót.

 Khi bị giải ra chợ (nơi hành hình), Hoàn Huyền lại sai người đến hỏi ông muốn nói gì. Ông đáp: "Xưa Tấn Văn Vương giết Kê Khang, mà con ông là Kê Thiệu vẫn làm trung thần nhà Tấn.

 Lời chú: Sách "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Kê Thiệu, tự là Diên Tổ, người huyện Chất, nước Tiếu. Cha là Kê Khang, có tài lạ, giỏi biện luận. Kê Thiệu mười tuổi mồ côi cha, thờ mẹ hiếu thảo cẩn trọng, được thăng dần đến Tán kỵ thường thị. Khi Tấn Huệ Đế thua trận ở Đãng Âm, trăm quan và người hầu cận đều chạy tán loạn, chỉ có Kê Thiệu đội mũ chỉnh tề, nghiêm trang, lấy thân che chở cho vua. Binh khí giao nhau trước xe vua, tên bay như mưa, ông bị giết.

 Xin ngài tha cho một người em của tôi để nuôi mẹ già." Hoàn Huyền cũng làm đúng như lời, tha cho người em. Trước đó Hoàn Huyền từng tặng mẹ La Xí Sinh là bà Hồ một chiếc áo da dê non. Bà Hồ khi ấy ở Dự Chương, tin La Xí Sinh bị giết vừa đến, ngay hôm ấy bà đốt chiếc áo đi.

 Vương Cung từ Cối Kê trở về,

 Lời chú: Sách "Long An ký" của Chu Chi chép: Vương Cung, tự là Hiếu Bá, người huyện Tấn Dương, quận Thái Nguyên. Ông nội là Vương Mông, Tả trưởng sử trong phủ Tư đồ, phong lưu, có danh vọng; cha là Vương Uẩn, Trấn quân tướng quân, cũng được đời khen. Sách "Vương Cung biệt truyện" chép: Vương Cung thanh liêm, cao quý nghiêm nghị, chí hướng giữ phép tắc ngay thẳng. Ông bắt đầu làm quan với chức Trứ tác lang (quan coi việc biên soạn sử), từng làm Đan Dương doãn, Trung thư lệnh, rồi ra làm Đô đốc năm châu, Tiền tướng quân, Thứ sử hai châu Thanh, Duyện.

 Vương Đại đến thăm.

 Lời chú: Vương Trầm, tên lúc nhỏ là Phật Đại. Sách "Tấn An Đế kỷ" chép: Vương Trầm, tự là Nguyên Đạt, con thứ tư của Bình bắc tướng quân Vương Thản Chi, rất có danh tiếng đương thời; cùng người cháu trong họ là Vương Cung từ nhỏ đã thân nhau, được khen ngang tiếng nhau. Ông làm quan đến Thứ sử Kinh Châu.

 Thấy Vương Cung ngồi trên tấm chiếu tre dài sáu thước, ông bèn nói với Cung: "Anh từ phương đông về, hẳn có nhiều thứ này, có thể cho tôi một tấm." Vương Cung không nói gì. Vương Đại về rồi, Cung liền lấy tấm chiếu mình đang ngồi gửi tặng. Đã không còn chiếu nào khác, ông bèn ngồi trên chiếu cỏ. Về sau Vương Đại nghe chuyện, rất kinh ngạc, nói: "Tôi vốn tưởng anh có nhiều nên mới xin." Vương Cung đáp: "Chú không hiểu Cung rồi; Cung làm người, không có vật gì dư thừa."

 Trần Di người Ngô Quận (chưa rõ lai lịch) ở nhà rất hiếu thảo. Mẹ thích ăn cơm cháy dưới đáy nồi. Trần Di làm Chủ bạ của quận, luôn mang theo một cái túi, mỗi lần nấu ăn thì cất giữ cơm cháy, về nhà đem biếu mẹ. Về sau gặp lúc giặc Tôn Ân kéo ra đánh Ngô Quận,

 Lời chú: Sách "Tấn An Đế kỷ" chép: Tôn Ân, còn có tên là Linh Tú, người quận Lang Da. Chú là Tôn Thái theo đạo Ngũ Đấu Mễ (một giáo phái của Đạo giáo, người vào đạo phải nộp năm đấu gạo), vì mưu phản mà bị giết. Tôn Ân trốn ra ngoài biển, tụ tập mười vạn người, đánh chiếm các quận huyện; sau bị Thái thú Lâm Hải là Tân Bính chém đầu đem nộp.

 Viên phủ quân (Viên Sơn Tùng, có chép riêng ở chỗ khác) ngay hôm ấy xuất quân đánh giặc. Trần Di đã gom được mấy đấu cơm cháy, chưa kịp mang về nhà, bèn mang theo vào quân ngũ. Đánh nhau ở Hỗ Độc, quân thua, binh lính tan rã, chạy trốn vào núi đầm, phần nhiều chết đói; riêng Trần Di nhờ cơm cháy mà sống được. Người đương thời cho đó là sự báo đáp của lòng hiếu thảo thuần hậu.

 Khổng Bộc xạ (Khổng An Quốc) làm Thị trung dưới thời Hiếu Vũ Đế, được vua đoái thương, gần gũi. Khi Liệt Tông (tức Hiếu Vũ Đế) băng hà, Khổng lúc ấy làm Thái thường; người ông vốn gầy yếu, mặc tang phục nặng, suốt ngày nước mắt nước mũi chảy ròng ròng. Người thấy đều cho ông là người con hiếu thật lòng.

 Lời chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Khổng An Quốc, tự là An Quốc, người huyện Sơn Âm, quận Cối Kê, con thứ sáu của Xa kỵ tướng quân Khổng Du. Ông mồ côi từ nhỏ, nhà nghèo, khéo giữ khí tiết, nổi tiếng là nhà nho thanh bạch. Ông từng làm Thị trung, Thái thường, Thượng thư, được thăng làm Tả bộc xạ, Đặc tiến (danh hiệu ban cho đại thần có công đức, được xếp thứ bậc ngay sau Tam công), rồi mất.

 Anh em Ngô Đạo Trợ và Ngô Phụ Tử ở quận Đan Dương, về sau gặp tang mẹ là Đồng phu nhân.

 Lời chú: Đạo Trợ là tên lúc nhỏ của Ngô Thản Chi; Phụ Tử là tên lúc nhỏ của Ngô Ẩn Chi. Sách "Ngô thị phả" chép: Ngô Thản Chi, tự là Xử Tĩnh, người quận Bộc Dương, làm quan đến Công tào trong phủ Tây trung lang tướng. Cha là Ngô Kiên, lấy con gái Đồng Khoái người Đông Uyển, tên là Tần Cơ.

 Hai anh em sớm tối khóc lóc trước linh cữu; mỗi khi nhớ thương, hoặc có khách đến viếng, đều gào khóc, giậm chân, đau thương đến ngất lịm; người qua đường cũng phải rơi lệ. Hàn Khang Bá lúc ấy làm Đan Dương doãn, mẹ ông là bà Ân ở trong quận, mỗi lần nghe tiếng khóc của hai anh em họ Ngô liền thấy xót xa, bảo Khang Bá: "Sau này nếu con làm quan coi việc tuyển chọn người, nên chăm lo cất nhắc những người này." Khang Bá cũng rất hiểu họ. Về sau ông Hàn quả nhiên làm Lại bộ thượng thư. Người anh họ Ngô không qua khỏi thời gian để tang (chết vì quá thương xót), người em họ Ngô thì rất hiển đạt.

 Lời chú: Sách "Hiếu tử truyện" của Trịnh Tập chép: Ngô Ẩn Chi, tự là Xử Mặc, từ nhỏ đã có đức hiếu thảo. Gặp tang mẹ, ông đau thương tiều tụy quá mức lễ. Lúc ấy ông ở cạnh nhà Thái thường Hàn Khang Bá; mẹ Khang Bá là em gái Thứ sử Dương Châu Ân Hạo, một người đàn bà thông minh. Mỗi lần Ẩn Chi khóc, mẹ Khang Bá liền ngừng tay làm việc, rơi lệ, buồn đau không kìm được; suốt thời gian ông để tang đều như thế. Bà bảo Khang Bá: "Sau này nếu con giữ việc cân nhắc, tuyển chọn quan lại, nên dùng những người như thế." Về sau Khang Bá làm Lại bộ thượng thư, bèn tiến cử, dùng ông. Sách "Tấn An Đế kỷ" chép: Ngô Ẩn Chi đã có tính hiếu thảo hết mực, lại thêm liêm khiết, bổng lộc chia cho chín họ (họ hàng nhiều đời trên dưới), mùa đông không có chăn đắp. Hoàn Huyền muốn sửa đổi thói tham lam ở Lĩnh Nam, bèn cho Ẩn Chi làm Thứ sử Quảng Châu. Cách châu lỵ hai mươi dặm có con suối gọi là suối Tham, đời truyền rằng ai uống nước suối ấy thì lòng tham không đáy. Ẩn Chi bèn đến bên suối múc nước uống, nhân đó làm thơ: "Thạch Môn có suối Tham, một ngụm nặng nghìn vàng; thử cho Di, Tề (Bá Di, Thúc Tề, hai bậc thanh liêm thời xưa) uống, rốt cuộc chẳng đổi lòng." Ông bị Lư Tuần đánh, phải về kinh đô, từng làm Thượng thư, Lĩnh quân tướng quân. Sách "Tấn trung hưng thư" chép: Xưa nay vẫn nói ai đến Quảng Châu uống nước suối Tham thì mất tính liêm khiết. Ngô Ẩn Chi làm Thứ sử, tự múc nước suối Tham uống, đề thơ ở Thạch Môn như đã chép trên.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video