Thiên Ngôn ngữ (những lời nói khéo, ứng đối hay), thứ hai mươi mốt (?)
Biên Văn Lễ đến gặp Viên Phụng Cao [Lời chú: tức Viên Hoành], lúng túng đến mức mất cả thứ tự phép tắc. [Lời chú: Sách *Văn sĩ truyện* chép: Biên Nhượng, tự Văn Lễ, người đất Trần Lưu, tài năng xuất chúng, biện luận phóng khoáng. Đại tướng quân Hà Tiến nghe tiếng, gọi ông về bổ làm lệnh sử (chức thư lại lo giấy tờ) và tiếp đãi theo lễ. Nhượng ứng đối nhàn nhã, giọng nói trôi chảy như nước chảy, khách ngồi đó ai cũng mến phục. Khi Nhượng ra nhận việc ở một ban, Khổng Dung, Vương Lãng và mấy người khác đã làm duyện (thuộc quan giúp việc trong phủ) từ trước, cùng viết danh thiếp đến thăm. Nhượng tiếp họ ngang hàng. Về sau ông làm thái thú (quan đứng đầu một quận) Cửu Giang, bị Ngụy Vũ Đế giết.]
Phụng Cao nói: "Xưa vua Nghiêu mời Hứa Do, Hứa Do mặt không hề lộ vẻ ngượng ngùng. [Lời chú: Hoàng Phủ Mật chép: Hứa Do tự Vũ Trọng, người làng Hòe Lý, đất Dương Thành. Cả Nghiêu và Thuấn đều tôn ông làm thầy, theo học và kính thờ. Sau đó, ở vùng đầm Bái, vua Nghiêu đem cả thiên hạ nhường cho ông. Hứa Do làm người theo lẽ phải, đi đường ngay thẳng: chiếu trải lệch không ngồi, món ăn không đúng phép không ăn. Nghe Nghiêu nhường ngôi, ông bỏ đi. Bạn ông là Sào Phủ nghe tin ấy, cho rằng chuyện đó làm bẩn tai mình, bèn ra ao rửa tai. Chủ ao giận, nói: "Sao lại làm bẩn nước của ta?" Hứa Do bèn trốn đi, cày ruộng ở bờ bắc sông Dĩnh thuộc vùng Trung Nhạc, dưới chân núi Cơ. Suốt đời ông không hề lộ vẻ để tâm đến thiên hạ (?). Ông mất trên đỉnh núi Cơ, cách thành Dương Thành mười dặm về phía nam. Vua Nghiêu đến mộ, phong hiệu là "Thần Cơ Sơn công", cho thờ chung với năm ngọn núi thiêng (Ngũ Nhạc). Đời đời cúng tế, đến nay không dứt.] Thế mà tiên sinh sao lại mặc ngược cả áo lẫn xiêm?" (lấy ý từ Kinh Thi, chỉ người vội vàng, cuống quýt đến mặc lộn quần áo)
Văn Lễ đáp: "Minh phủ (tiếng tôn xưng quan thái thú) mới đến, đức như vua Nghiêu chưa tỏ rõ, vì thế kẻ dân hèn này mới mặc ngược áo xiêm đấy thôi." [Lời chú: Xét ra, Viên Hoành mất khi đang làm duyện cho thái úy, chưa từng làm quan ở Nhữ Nam, vậy chuyện này là sai.]
Từ Nhụ Tử [Lời chú: tức Từ Trĩ] năm chín tuổi, có lần chơi dưới trăng. Có người hỏi: "Nếu trong mặt trăng không có vật gì thì chắc sẽ sáng lắm nhỉ?" [Lời chú: Sách *Ngũ kinh thông nghị* viết: Vì sao trong mặt trăng có con cóc? Mặt trăng thuộc âm, cóc cũng thuộc âm, nên cùng sáng với nhau; đó là vì âm phải dựa vào dương.] Từ đáp: "Không phải thế. Ví như mắt người có con ngươi, không có con ngươi thì chắc chắn không sáng."
Khổng Văn Cử [Lời chú: tức Khổng Dung] năm mười tuổi theo cha đến Lạc Dương. Khi ấy Lý Nguyên Lễ đang nổi tiếng, làm tư lệ hiệu úy (quan giám sát các quan lại ở kinh đô và các quận quanh kinh). Người đến cửa nhà ông phải là bậc tài tuấn (?), có tiếng trong sạch, hoặc là họ hàng bên nội bên ngoại thì mới được báo vào. Văn Cử đến cửa, nói với người giữ cửa: "Tôi là họ hàng của Lý phủ quân." Được báo vào, cậu đến ngồi phía trước. Nguyên Lễ hỏi: "Cậu với ta là họ hàng thế nào?" Cậu đáp: "Xưa tổ tiên tôi là Trọng Ni (Khổng Tử) với tổ tiên ngài là Bá Dương (Lão Tử) có nghĩa thầy trò được tôn trọng (Khổng Tử từng hỏi lễ Lão Tử), vậy tôi với ngài là chỗ giao hảo qua nhiều đời." Nguyên Lễ và khách khứa ai cũng lấy làm lạ.
Thái trung đại phu (chức quan chuyên bàn bạc, góp ý cho vua) Trần Vĩ đến sau, có người kể lại lời ấy. Vĩ nói: "Lúc nhỏ sáng dạ, lớn lên chưa chắc đã giỏi." Văn Cử nói ngay: "Chắc lúc nhỏ ngài hẳn sáng dạ lắm." Vĩ ngượng chín người.
[Lời chú: Sách *Tục Hán thư* chép: Khổng Dung tự Văn Cử, người nước Lỗ, cháu đời thứ hai mươi tư của Khổng Tử. Ông cố là Khổng Thượng làm thái thú Cự Lộc; cha là Khổng Trụ làm đô úy (quan võ coi việc quân trong quận) Thái Sơn. Sách *Dung biệt truyện* chép: Dung bốn tuổi ăn lê cùng các anh, lần nào cũng lấy quả nhỏ. Người ta hỏi lý do, cậu đáp: "Trẻ nhỏ theo lẽ phải lấy quả nhỏ." Năm mười tuổi theo cha lên kinh đô. Khi ấy Hà Nam doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô Hà Nam) Lý Ưng có tiếng lớn, Dung muốn xem ông là người thế nào nên tìm đến. Ưng hỏi: "Cha ông nhà cậu từng giao du với ta chăng?" Dung đáp: "Vâng. Tổ tiên tôi là Khổng Tử với tổ tiên ngài là Lý Lão Quân cùng đức, ngang nghĩa, làm thầy làm bạn với nhau, thì tôi với ngài là chỗ thân giao nhiều đời." Mọi người ngồi đó đều trầm trồ, cùng nói: "Thật là đứa trẻ khác thường." Thái trung đại phu Trần Vĩ đến sau, người cùng ngồi kể lại. Vĩ nói: "Người lúc nhỏ sáng dạ, lớn lên chưa chắc đã giỏi giang." Dung đáp ngay: "Đúng như lời ngài nói, thì lúc nhỏ ngài hẳn thông minh lắm nhỉ?" Lý Ưng cười lớn, quay sang nói với Dung: "Lớn lên ắt thành bậc tài lớn."]
Khổng Văn Cử có hai con trai, đứa lớn sáu tuổi, đứa nhỏ năm tuổi. Một hôm ban ngày cha ngủ, đứa nhỏ đến đầu giường lấy trộm rượu uống. Đứa lớn hỏi: "Sao không vái trước khi uống?" Đứa nhỏ đáp: "Ăn trộm thì làm lễ sao được!"
Khi Khổng Dung bị bắt, cả nhà trong ngoài hoảng sợ. Lúc ấy đứa con lớn chín tuổi, đứa nhỏ tám tuổi, hai đứa vẫn chơi trò đẽo đinh như cũ, không chút vội vàng. Dung nói với sứ giả: "Mong tội chỉ dừng ở thân tôi, hai đứa trẻ có được toàn mạng không?" Đứa con thong thả tiến lên nói: "Cha có bao giờ thấy dưới cái tổ đã bị lật mà còn quả trứng nào nguyên vẹn không?" Ít lâu sau hai đứa cũng bị bắt.
[Lời chú: Sách *Ngụy thị xuân thu* chép: Khổng Dung trước mặt sứ giả của Tôn Quyền có lời chê bai triều đình, bị kết tội xử chém giữa chợ. Hai con khi ấy mới tám, chín tuổi. Lúc Dung bị bắt, chúng đang đánh cờ, ngồi yên không đứng dậy. Người bên cạnh nói: "Cha các cháu bị bắt rồi." Hai đứa nói: "Làm gì có chuyện tổ bị lật mà trứng không vỡ?" Rồi cả hai cùng bị giết. Sách *Thế ngữ* chép: Ngụy Thái Tổ (Tào Tháo) vì năm mất mùa nên cấm rượu. Dung cho rằng rượu là thứ để làm trọn lễ, không nên cấm, vì thế bị coi là làm rối lòng dân; Thái Tổ bắt đem trị tội. Hai con còn đang tuổi thay răng cũng bị bắt. Dung quay lại hỏi hai con: "Sao các con không trốn đi?" Hai đứa nói: "Cha còn như thế, thì chúng con trốn đi đâu?"
Bùi Tùng Chi cho rằng: sách *Thế ngữ* nói con Khổng Dung không trốn vì biết chắc đằng nào cũng chết, điều đó còn tạm chấp nhận được; còn lời của Tôn Thịnh thì thật không hiểu nổi. Đứa trẻ tám tuổi mà đã thấy trước được tai họa, thông minh vượt bậc, hơn người rất xa, thì tình cảm buồn vui hẳn cũng phải hơn người lớn; đâu có chuyện thấy cha bị bắt mà sắc mặt không đổi, cứ đánh cờ không đứng dậy như đang lúc nhàn rỗi? Xưa Thân Sinh chịu chết mà lời nói vẫn không quên cha, không vì cái chết của mình mà bỏ lòng thương nhớ cha. Lúc cha bình yên còn như vậy, huống chi lúc nguy khốn? Tôn Thịnh lấy chuyện này làm chuyện hay, há chẳng phải là làm hại con nhà người ta sao? Có lẽ do ông ham chuyện lạ quá mà không biết lời mình nói trái với lẽ phải.]
Thái thú Dĩnh Xuyên xử Trần Trọng Cung tội cạo đầu (một hình phạt thời xưa, cắt trụi tóc người có tội). [Lời chú: Xét ra, Trần Thực khi ở quê, châu quận có vụ án nào còn nghi ngờ không xử được thì đều đưa đến hỏi ông. Có người vừa đến đã thành thật thú tội, có người đi giữa đường đã đổi lời khai, có người mượn cớ điên loạn sợ hãi (?), ai cũng nói: "Thà chịu khổ vì hình phạt, còn hơn bị Trần quân chê trách." Há có bậc đức lớn cảm hóa người đến thế mà không tự giữ được mình, lại chuốc lấy hình phạt? Có lẽ không phải vậy. Đây chính là thứ người ta gọi là "lời của người Đông Dã" (lời đồn quê mùa, không đáng tin).]
Có người khách hỏi Nguyên Phương (con Trần Thực): "Phủ quân (quan thái thú) là người thế nào?" Nguyên Phương đáp: "Là bậc quan sáng suốt." "Cha ngài là người thế nào?" Đáp: "Là trung thần, hiếu tử." Khách nói: "Kinh Dịch có câu: 'Hai người cùng một lòng, sự sắc bén cắt đứt được cả kim loại; lời của người cùng lòng thơm như hoa lan.' [Lời chú: Vương Dị chú thiên *Hệ từ* (phần luận giải trong Kinh Dịch): Kim loại rất cứng, thế mà người cùng lòng thì sự sắc bén không gì không xuyên qua được. Lan là vật thơm, không ai không thích; ý nói người cùng lòng thì muôn vật không gì không vui.] Vậy sao lại có bậc quan sáng suốt mà đi trừng phạt trung thần hiếu tử?" Nguyên Phương nói: "Lời ngài sao mà sai quá! Cho nên tôi không trả lời." Khách nói: "Ngài chẳng qua mượn cái lưng gù để làm ra vẻ cung kính (ý: lấy cớ để che giấu), thật ra là không trả lời được."
Nguyên Phương nói: "Xưa vua Cao Tông đuổi người con hiếu thảo là Hiếu Kỷ [Lời chú: Sách *Đế vương thế kỷ* chép: Ân Cao Tông Vũ Đinh có người con hiền là Hiếu Kỷ, mẹ mất sớm; Cao Tông nghe lời vợ kế, đuổi Hiếu Kỷ đi đến nỗi chết; thiên hạ đều thương xót]; Doãn Cát Phủ đuổi người con hiếu thảo là Bá Kỳ [Lời chú: Sách *Cầm thao* chép: Doãn Cát Phủ là quan khanh nhà Chu, có con là Bá Kỳ. Mẹ Bá Kỳ mất, ông lấy vợ kế, sinh con tên là Bá Phong. Người vợ kế gièm pha Bá Kỳ với Cát Phủ, ông bèn đuổi Bá Kỳ ra ngoài đồng. Chu Tuyên Vương đi chơi, Cát Phủ theo hầu; Bá Kỳ làm một bài ca để giãi bày, mong cảm động cha. Tuyên Vương nghe, nói: "Đây là lời của người con hiếu." Cát Phủ bèn ra đồng tìm Bá Kỳ về, và bắn chết người vợ kế]; Đổng Trọng Thư đuổi người con hiếu thảo là Phù Khởi [Lời chú: chưa rõ chuyện này]. Chỉ có ba vị ấy là bậc sáng suốt, chỉ có ba người con ấy là trung thần hiếu tử." Khách thẹn mà lui.
Tuân Từ Minh gặp Viên Lãng người Nhữ Nam. [Lời chú: Tuân Sảng, có tên khác là Tuân Tư. Sách *Hán Nam kỷ* chép: Tư đọc khắp văn chương sách vở. Người đương thời có câu: "Họ Tuân tám con rồng, Từ Minh không ai sánh." Ông ở ẩn, dốc lòng vào chí hướng, triều đình mời gọi đều không nhận. Sách *Hán kỷ* của Trương Phan chép: Đổng Trác nắm quyền, lại vời Sảng. Sảng muốn trốn đi, nhưng quan lại canh giữ gắt gao; từ một người áo vải, chỉ trong chín mươi lăm ngày ông lên đến hàng tam công (ba chức quan cao nhất triều đình).]
Viên Lãng hỏi về các bậc nhân sĩ đất Dĩnh Xuyên, Từ Minh kể đến các anh mình trước tiên. Lãng cười nói: "Kẻ sĩ chỉ dựa vào người thân, người quen cũ thôi sao?" Từ Minh nói: "Ngài vặn tôi như vậy là dựa vào kinh sách nào?" Lãng nói: "Vừa hỏi về bậc sĩ của cả nước mà ông lại kể các anh mình, vì thế tôi mới trách." Từ Minh nói: "Xưa Kỳ Hề tiến cử người trong nhà thì không bỏ sót con mình, tiến cử người ngoài thì không bỏ sót kẻ thù mình, người ta cho đó là chí công. [Lời chú: Sách *Xuân Thu truyện* chép: Kỳ Hề làm úy trung quân (quan coi đạo quân giữa nước Tấn), xin về hưu. Tấn hầu hỏi ai có thể thay, ông tiến cử Giải Hồ, là kẻ thù của ông. Sắp lập Giải Hồ thì Giải Hồ chết. Vua lại hỏi, ông đáp: "Ngọ có thể được." Ngọ là con ông. Người quân tử nói: Kỳ Hề có thể gọi là biết tiến cử người tài; tiến cử kẻ thù mà không phải để nịnh, lập con mình mà không phải vì bè phái.] Chu Công Đán làm thơ về Văn Vương, không bàn đến đức của Nghiêu, Thuấn mà ca ngợi Văn Vương, Vũ Vương, đó là cái nghĩa thương người thân của mình. Nghĩa của sách Xuân Thu là coi nước mình là trong, các nước Hoa Hạ khác là ngoài. Vả lại, không thương người thân của mình mà đi thương người khác, chẳng phải là trái đạo đức sao?"
Nễ Hành bị Ngụy Vũ (Tào Tháo) giáng làm lính đánh trống. Ngày rằm tháng Giêng thử trống, Hành cầm dùi đánh khúc "Ngư Dương tam" (một khúc trống), tiếng vang trầm hùng như tiếng chuông tiếng khánh, mọi người ngồi quanh đều biến sắc.
[Lời chú: Sách *Điển lược* chép: Hành tự Chính Bình, người huyện Bàn, quận Bình Nguyên. Sách *Văn sĩ truyện* chép: Không rõ Hành xuất thân từ đâu, tài năng vượt trội, bay bổng. Thuở trẻ ông kết bạn mày tao với Khổng Dung; lúc ấy Hành chưa đầy hai mươi, Dung đã năm mươi. Dung kính trọng tài năng xuất chúng của Hành, hai người kết tình thân thiết, không rời nhau. Đầu năm Kiến An, Hành đi chơi phương bắc; có người khuyên ông lên kinh đô yết kiến các bậc quyền quý. Hành giắt một tấm danh thiếp trong người đến nỗi chữ mờ hết, rốt cuộc chẳng đến nhà ai. Khổng Dung nhiều lần dâng thư lên Vũ Đế khen tài ông; Vũ Đế dốc lòng muốn gặp, nhưng Hành xưng bệnh không chịu đến, lại nhiều lần buông lời ngông nghênh. Vũ Đế rất giận, nhưng vì Hành có tiếng tài nên không giết, mà tìm cách làm nhục, bèn sai ghi tên ông vào hàng lính đánh trống.
Sau đó, đến tháng Tám có buổi hội lớn (?) duyệt binh, thử nhịp trống. Người ta dựng lầu ba tầng, xếp chỗ cho khách ngồi, lấy lụa may trang phục gồm một chiếc mũ sầm mâu (mũ của lính trống), một áo đơn màu xanh vàng và một chiếc quần cộc (?). Lính trống đi qua đều phải cởi áo cũ, mặc bộ mới này. Lần lượt đến lượt Hành, Hành đánh khúc Ngư Dương, giậm chân bước tới, dáng điệu khác thường, tiếng trống rất bi thiết, âm điệu tuyệt diệu; khách ngồi ai cũng xúc động, biết chắc đó là Hành. Đi qua rồi mà ông không chịu thay áo. Viên quan quát: "Lính trống sao riêng mày không thay áo?" Hành bèn dừng lại, ngay trước mặt Vũ Đế cởi quần (?) trước, rồi cởi hết áo, đứng trần truồng, sau đó thong thả đội mũ sầm mâu, mặc áo đơn, rồi mới mặc quần (?). Xong, lại đánh khúc trống Ngư Dương rồi đi, sắc mặt không chút thẹn thùng. Vũ Đế cười, nói với mọi người: "Vốn định làm nhục Hành, Hành lại làm nhục ta." Khúc trống Ngư Dương có đến nay là do Hành sáng tạo ra. Sau Hành bị Hoàng Tổ giết.]
Khổng Dung nói: "Tội của Nễ Hành ngang với kẻ tư mị (người tù làm khổ sai), nhưng không làm cho bậc vua sáng nảy ra giấc mộng được. [Lời chú: Sách *Đế vương thế kỷ* của Hoàng Phủ Mật chép: Vua Vũ Đinh mộng thấy trời ban cho mình một người hiền, bèn sai các thợ vẽ hình người ấy, đi tìm khắp thiên hạ; thấy một người đắp tường là kẻ tù khổ sai, mặc áo vải thô, ở vùng đồng Phó Nham, đó là Phó Duyệt (sau thành tể tướng hiền). Trương Yến nói: Tư mị là tên một hình phạt; tư là cùng nhau, mị là đi theo, nghĩa là những người cùng bị liên lụy chịu tội nhẹ, bị trói theo nhau làm khổ sai.]" Ngụy Vũ thẹn, tha cho Hành.
Bàng Sĩ Nguyên ở Nam Quận nghe nói Tư Mã Đức Tháo ở Dĩnh Xuyên, bèn vượt hai nghìn dặm đến thăm. Đến nơi, gặp Đức Tháo đang hái dâu. Sĩ Nguyên ngồi trong xe nói: "Tôi nghe bậc trượng phu ở đời phải đeo ấn vàng, thắt dây tía (tức làm quan to); sao lại có người mang độ lượng lớn như dòng sông cả mà chịu hạ mình làm việc của đàn bà chăn tằm dệt tơ?"
[Lời chú: Sách *Thục chí* chép: Bàng Thống tự Sĩ Nguyên, người Tương Dương, lúc nhỏ mộc mạc chậm chạp, chưa ai biết đến. Tư Mã Huy ở Dĩnh Xuyên có con mắt nhìn người. Sĩ Nguyên khoảng hai mươi tuổi đến gặp Huy; Huy đang hái dâu ngồi trên cây, Sĩ Nguyên ngồi dưới gốc, hai người trò chuyện từ sáng đến tối. Huy lấy làm lạ, nói: "Anh sẽ là người đứng đầu các bậc sĩ phương nam." Từ đó Sĩ Nguyên dần nổi tiếng. Sách *Tương Dương ký* chép: Sĩ Nguyên là cháu gọi Bàng Đức Công bằng chú. Lúc trẻ chưa ai biết, chỉ có Đức Công coi trọng. Năm mười tám tuổi, Đức Công sai ông đến gặp Đức Tháo; Đức Tháo nói chuyện xong, khen: "Đức Công thật biết người, đúng là bậc đức lớn." Về sau Lưu Bị hỏi Đức Tháo về việc đời, Đức Tháo nói: "Kẻ sĩ tầm thường đâu hiểu thời thế; ở đây tự có Phục Long (rồng nằm), Phượng Sồ (phượng non)", tức Gia Cát Khổng Minh và Sĩ Nguyên. Sách *Hoa Dương quốc chí* chép: Lưu Bị dùng Sĩ Nguyên làm quân sư trung lang tướng, theo đánh thành Lạc, trúng tên lạc mà chết, năm ấy ba mươi tám tuổi.]
Đức Tháo nói: [Lời chú: Sách *Tư Mã Huy biệt truyện* chép: Huy tự Đức Tháo, người Dương Địch, Dĩnh Xuyên, có tài nhận xét con người. Ông sống ở Kinh Châu, biết Lưu Biểu tính u mê, ắt sẽ hại người tốt, nên ngậm miệng không bàn luận. Ai hỏi ông về nhân vật, ông chẳng bao giờ phân cao thấp, lần nào cũng chỉ nói "tốt". Vợ ông can: "Người ta còn nghi ngờ nên mới hỏi, ông nên phân biện cho rõ, đằng này ai cũng nói tốt, há phải là ý người ta đến hỏi ông?" Huy nói: "Như lời bà nói cũng tốt." Ông khiêm nhường, kín đáo, tránh né như vậy. Có lần có người nhận nhầm con lợn của ông, ông liền đưa cho; về sau người ấy tìm được lợn của mình, đến dập đầu trả lại, Huy còn hậu tạ người ta.
Con Lưu Biểu là Lưu Tông đến thăm Huy, sai người hỏi trước xem ông có nhà không (?). Lúc ấy Huy đang tự cuốc vườn. Người theo hầu Tông hỏi: "Tư Mã quân có nhà không?" Huy nói: "Tôi đây." Bọn họ thấy ông xấu xí, mắng: "Đồ chết dẫm! Công tử nhà tướng quân muốn gặp Tư Mã quân, mày là đứa làm ruộng nào mà dám tự xưng?" Huy về, sửa sang đầu tóc (?), đội khăn ra gặp. Bọn tùy tùng thấy đúng là ông già lúc nãy, sợ hãi, kể lại với Tông. Tông đứng dậy dập đầu tạ lỗi. Huy bèn nói: "Ngài thật không nên như vậy; nhưng tôi rất thẹn, chuyện tự cuốc vườn này chỉ mình ngài biết thôi."
Có người đến lúc tằm sắp làm kén thì xin ông né tằm (khung tre để tằm bám làm kén), Huy bỏ tằm của mình mà đưa cho. Có người nói: "Thường người ta bớt của mình để giúp người là vì người kia gấp, mình còn thong thả; nay hai bên như nhau, sao lại cho?" Huy nói: "Người ta chưa từng xin mình, nay xin mà không cho thì họ sẽ thẹn; lẽ nào vì của cải mà làm người khác phải thẹn?" Có người nói với Lưu Biểu: "Tư Mã Đức Tháo là bậc kỳ sĩ, chỉ là chưa gặp thời." Về sau Biểu gặp ông, nói: "Người đời nói bậy, đây chỉ là gã thư sinh tầm thường." Ông khôn mà biết giả ngu đều như thế. Kinh Châu bị phá, rơi vào tay Tào Tháo; Tháo muốn trọng dụng thì gặp lúc ông bệnh mất.]
"Anh hãy xuống xe đã. Anh chỉ biết đường tắt là nhanh mà không lo bị lạc đường. Xưa Bá Thành cùng người khác cày ruộng, không ham vinh hoa của chư hầu (vua các nước nhỏ dưới thiên tử) [Lời chú: Sách *Trang Tử* chép: Vua Nghiêu trị thiên hạ, Bá Thành Tử Cao được lập làm chư hầu. Đến khi vua Vũ làm thiên tử, Bá Thành từ bỏ ngôi chư hầu, ra đồng cày ruộng. Vũ đến gặp, rảo bước đến đứng ở phía dưới gió (tỏ ý khiêm nhường) mà hỏi. Tử Cao nói: "Xưa Nghiêu trị thiên hạ, không thưởng mà dân tự gắng, không phạt mà dân tự sợ. Nay ngài thưởng phạt mà dân vẫn không có lòng nhân; đức từ đây suy, hình phạt từ đây sinh ra. Ngài sao không đi đi? Đừng làm lỡ việc của tôi."]; Nguyên Hiến dùng cành dâu làm trục cửa, không chịu đổi lấy nhà của người làm quan [Lời chú: Sách *Gia ngữ* chép: Nguyên Hiến tự Tử Tư, người nước Tống, học trò Khổng Tử, ở nước Lỗ trong căn nhà vách đất chật hẹp, lợp bằng cỏ tươi, cửa đan bằng cỏ bồng không lành lặn, lấy cành dâu làm trục cửa, lấy miệng vò làm cửa sổ, trên dột dưới ẩm, vậy mà vẫn ngồi ca hát. Tử Cống đi xe lớn, ngõ không lọt, đến thăm, nói: "Tiên sinh bệnh gì vậy?" Hiến nói: "Hiến nghe: không có của gọi là nghèo, học mà không làm theo được gọi là bệnh. Nay Hiến nghèo chứ không phải bệnh. Còn chiều theo thói đời mà hành động, kết bè phái mà làm bạn, học để khoe với người, dạy để kiếm lợi cho mình, núp danh nhân nghĩa mà làm điều xấu, trang sức xe ngựa cho lộng lẫy, những việc ấy Hiến không nỡ làm."].
"Lẽ đâu phải ngồi thì nhà đẹp, đi thì ngựa béo, có mấy chục hầu gái rồi mới là đáng kể? Đó chính là điều khiến Hứa, Phủ [Lời chú: Hứa Do, Sào Phủ] phải khẳng khái, khiến Di, Tề phải than dài [Lời chú: Sách *Mạnh Tử* viết: Bá Di, Thúc Tề mắt không nhìn sắc xấu, tai không nghe tiếng xấu, ở chung với người làng mà như ngồi trong bùn than; đó là sự trong sạch của bậc thánh nhân]. Dù có tước vị trộm được của nước Tần, giàu có đến nghìn cỗ xe bốn ngựa [Lời chú: Sách *Cổ sử khảo* chép: Lã Bất Vi vì công tử Tử Sở nước Tần mà đem nghìn vàng đi đút lót Hoa Dương phu nhân, xin lập Tử Sở làm người nối ngôi. Đến khi Tử Sở lên ngôi, phong cho Bất Vi mười vạn hộ ở Lạc Dương, hiệu là Văn Tín hầu. Vì dùng mưu gian mà được tước nên gọi là "trộm". Sách *Luận ngữ* viết: Tề Cảnh công có nghìn cỗ xe bốn ngựa, nhưng dân không thấy đức gì để khen. Khổng An Quốc giải: nghìn cỗ xe bốn ngựa tức bốn nghìn con ngựa], cũng chẳng đáng quý."
Sĩ Nguyên nói: "Tôi sinh ra ở nơi biên thùy, ít được thấy đạo lý lớn; nếu không một lần gõ vào chuông lớn, đánh vào trống sấm, thì đâu biết được tiếng vang của nó."
Lưu Công Cán vì thất kính mà mắc tội. [Lời chú: Sách *Điển lược* chép: Lưu Trinh tự Công Cán, người Ninh Dương, Đông Bình. Năm Kiến An thứ mười sáu, thế tử (Tào Phi) làm ngũ quan trung lang tướng (chức quan võ coi đội thị vệ, lại là phó thừa tướng), giỏi văn học, cho Trinh theo hầu. Một lần thái tử uống rượu đến lúc say vui, sai phu nhân Chân thị ra vái chào khách; khách ngồi phần đông cúi rạp xuống, riêng Trinh cứ nhìn thẳng. Hôm khác Tào công nghe chuyện, bắt Trinh, tha tội chết, đưa vào nơi làm khổ sai. Sách *Văn sĩ truyện* chép: Trinh tính lanh lợi giỏi biện bác, ai hỏi gì cũng đáp ngay. Vì tội nhìn thẳng Chân phu nhân, ông bị đày vào nơi làm khổ sai, bắt mài đá. Vũ Đế đến Thượng Phương (xưởng chế tác đồ dùng của triều đình) xem thợ làm, thấy Trinh ngồi ngay ngắn, nghiêm sắc mặt mà mài đá. Vũ Đế hỏi: "Đá thế nào?" Trinh nhân đó lấy đá ví mình để tự biện, quỳ đáp: "Đá này ra từ đỉnh vách núi Kinh Sơn, ngoài có vân năm sắc, trong chứa báu vật của họ Biện (ngọc quý mà Biện Hòa tìm được); mài cũng không bóng thêm, chạm cũng không thêm vân, bẩm sinh khí chất cứng rắn, trong sạch, nhận từ tự nhiên; chỉ có thớ của nó cong queo, quanh co, không được duỗi thẳng." Vũ Đế nhìn người hai bên cười lớn, ngay hôm ấy tha cho.]
Văn Đế hỏi: "Sao khanh không cẩn thận với phép nước?" Trinh đáp: "Thần thật là kém cỏi, nhưng cũng tại lưới phép của bệ hạ không thưa." [Lời chú: Sách *Ngụy chí* chép: Văn Đế tên húy là Phi, tự Tử Hoàn, nhận nhà Hán nhường ngôi. Xét các sách, có sách nói Trinh bị tội vào thời Ngụy Vũ, năm Kiến An thứ hai mươi thì bệnh mất, bảy năm sau Văn Đế mới lên ngôi; vậy nói Trinh mắc tội vào thời Hoàng Sơ (niên hiệu Văn Đế) là sai.]
Chung Dục và Chung Hội (?) lúc nhỏ đã có tiếng tốt. [Lời chú: Sách *Ngụy thư* chép: Dục tự Trĩ Thúc, người Trường Xã, Dĩnh Xuyên, con trưởng của tướng quốc Chung Do. Mười bốn tuổi làm tán kỵ thị lang (quan hầu cận bên vua, lo việc can gián); lanh lợi, nói cười có phong thái của cha; làm quan đến xa kỵ tướng quân.] Năm hai anh em mười ba tuổi, Ngụy Văn Đế nghe tiếng, bảo cha họ là Chung Do [Lời chú: Sách *Ngụy chí* chép: Do tự Nguyên Thường, nhà nghèo mà ham học, có chú giải sách Chu Dịch và Lão Tử; trải làm đại lý (quan coi việc xét xử hình án), tướng quốc, rồi thăng thái phó (một trong các chức quan đầu triều, hàng thầy dạy vua)]: "Có thể cho hai con khanh đến gặp ta." Bèn có lệnh cho vào yết kiến.
Mặt Dục đẫm mồ hôi. Văn Đế hỏi: "Sao mặt khanh lại ra mồ hôi?" Dục đáp: "Run run sợ sợ, mồ hôi chảy ra như nước tương." Lại hỏi Hội: "Sao khanh không ra mồ hôi?" Hội đáp: "Run run lẩy bẩy, mồ hôi không dám ra."
Anh em Chung Dục lúc nhỏ, gặp lúc cha ngủ trưa, cùng nhau lấy trộm rượu thuốc uống. Lúc ấy cha đã tỉnh, nhưng tạm giả vờ ngủ để xem. Dục vái rồi mới uống, Hội uống mà không vái. [Lời chú: Sách *Ngụy chí* chép: Hội tự Sĩ Quý, con út của Chung Do, nhanh nhẹn thông minh, sớm thành người. Trung hộ quân (quan võ coi việc tuyển chọn tướng tá) Tưởng Tế viết sách luận rằng nhìn con ngươi đủ biết được con người. Hội năm tuổi, Chung Do cho đến gặp Tế; Tế rất lấy làm lạ, nói: "Đây không phải người thường." Lớn lên Hội có tài, tinh thông danh lý (môn biện luận về danh và thực), được thăng dần đến hoàng môn thị lang (quan hầu cận trong cung). Khi Gia Cát Đản làm phản, Văn Vương (Tư Mã Chiêu) đi đánh, mưu kế phần nhiều do Hội bày ra; người đương thời ví ông như Tử Phòng (Trương Lương, mưu sĩ của Hán Cao Tổ). Ông được phong trấn tây tướng quân, đánh Thục; Thục bình xong, được thăng lên tư đồ (một trong tam công). Ông tự cho công danh trùm đời, không thể đứng dưới người khác nữa, nói với người thân: "Từ việc ở Hoài Nam đến nay, ta bày mưu không bỏ sót kế nào, bốn biển đều biết; mang công ấy thì còn về đâu cho yên?" Bèn mưu phản, bị giết, năm ấy bốn mươi tuổi.]
Sau đó cha hỏi Dục vì sao vái, Dục nói: "Rượu là thứ để làm trọn lễ, không dám không vái." Lại hỏi Hội vì sao không vái, Hội nói: "Ăn trộm vốn đã không phải lễ, cho nên không vái."
Ngụy Minh Đế xây một tòa dinh cho bà ngoại ở nhà họ Chân. [Lời chú: Sách *Ngụy mạt truyện* chép: Minh Đế tên húy là Duệ, tự Nguyên Trọng, là thái tử của Văn Đế; vì mẹ bị phế nên lúc đầu chưa được lập làm người nối ngôi. Văn Đế cùng ông đi săn, gặp hai mẹ con nhà hươu; Văn Đế bắn hươu mẹ, hươu trúng tên ngã xuống; lại sai ông bắn hươu con. Ông đặt cung xuống, khóc nói: "Bệ hạ đã giết mẹ nó, thần không nỡ giết con nó nữa." Văn Đế nói: "Lời hay làm động lòng người." Bèn quyết định lập ông làm người nối ngôi, tức là Minh Đế. Sách *Ngụy thư* chép: Văn Chiêu Chân hoàng hậu là mẹ Minh Đế; cha bà là Chân Dật, làm huyện lệnh Thượng Thái. Liệt Tông (Minh Đế) lên ngôi, truy phong ông là Thượng Thái quân; cháu đích tôn là Chân Tượng được nối tước; Tượng mất, con là Chân Sướng nối, được xây một tòa dinh thự lớn, nhà vua thân hành đến xem.]
Dinh xây xong, vua tự đến xem, hỏi người hai bên: "Dinh nên đặt tên là gì?" Thị trung (quan hầu cận bên vua, tham dự việc triều chính) Mâu Tập [Lời chú: Sách *Văn chương tự lục* chép: Tập tự Hi Bá, người Lan Lăng, Đông Hải, có tài học, được thăng dần đến thị trung, quang lộc huân (quan coi việc bảo vệ trong cung)] nói: "Bệ hạ suy nghĩ thánh minh ngang với bậc vua hiền, lòng hiếu thảo vô bờ còn hơn cả Tăng Sâm, Mẫn Tử Khiên (hai học trò nổi tiếng hiếu thảo của Khổng Tử); tòa dinh này dựng lên vì tình thương dồn cả về họ ngoại, nên đặt tên là Vị Dương."
[Lời chú: Bài thơ trong phần Tần phong của Kinh Thi: "Vị Dương" là bài Tần Khang công nhớ mẹ. Mẹ Khang công là con gái Tấn Hiến công. Tấn Văn công gặp nạn do nàng Ly Cơ gây ra, phải lưu vong chưa về, thì bà mẹ ấy (Tần Cơ) mất. Tần Mục công đưa Văn công về nước; Khang công khi ấy là thái tử, tiễn Văn công (cậu mình) đến bờ bắc sông Vị, nhớ mẹ không còn được thấy, nói: "Ta gặp cậu như thấy mẹ còn sống." Xét sách *Ngụy thư*, vua dựng lầu cho mẹ Chân Tượng ở vườn sau, đặt tên làng là Vị Dương; vậy mẹ Chân Tượng là mợ của vua, không phải bà ngoại. Vả lại lấy Vị Dương làm tên dinh cũng sai với sử cũ.]
Hà Bình Thúc nói: "Uống Ngũ thạch tán (thứ thuốc bột chế từ năm loại khoáng thạch) không chỉ chữa được bệnh mà còn thấy tinh thần sáng sủa thông suốt." [Lời chú: Sách *Ngụy lược* chép: Hà Yến tự Bình Thúc, người huyện Uyển, Nam Dương, cháu của đại tướng quân Hà Tiến nhà Hán, có thuyết nói là cháu của Hà Miêu. Ông lấy công chúa, lại háo sắc, nên thời Hoàng Sơ không được giao việc gì. Thời Chính Thủy, Tào Sảng dùng ông làm quan trung thư lo việc tuyển cử (?); nhiều người cũ được ông nâng đỡ, đề bạt. Sau bị Tư Mã Tuyên Vương giết. Sách *Hàn thực tán luận* của thừa tướng (?) họ Tần chép: Phương thuốc Hàn thực tán (tên khác của Ngũ thạch tán, vì uống vào phải ăn đồ lạnh) tuy có từ đời Hán nhưng ít người dùng, không được truyền lại. Thượng thư nước Ngụy là Hà Yến là người đầu tiên thấy được hiệu nghiệm như thần, từ đó thuốc thịnh hành khắp đời, người uống nối nhau không dứt.]
Kê Trung tán (Kê Khang, làm trung tán đại phu — chức quan bàn bạc, góp ý) nói với Triệu Cảnh Chân.
[Lời chú: Bài *Triệu Chí tự* của Kê Thiệu (con Kê Khang) chép: Chí tự Cảnh Chân, người quận Đại. Cuối đời Hán, ông nội Chí lưu lạc đến ngụ ở Câu Thị. Có viên huyện lệnh mới đến nhậm chức, Chí khi ấy mười hai tuổi, cùng mẹ đứng bên đường xem. Mẹ nói: "Tổ tiên con không phải nhà hèn mọn; sau này con có được như thế không?" Chí nói: "Được thôi." Về nhà liền xin đi học thầy đọc sách. Buổi sáng nghe tiếng cha cày ruộng quát trâu, Chí bỏ sách mà khóc. Thầy hỏi, cậu đáp: "Tự thương mình không làm nên vinh hiển, để cha già không khỏi khổ nhọc." Năm mười bốn tuổi, Chí vào Thái học (trường học lớn của nhà nước ở kinh đô) xem; lúc ấy cha tôi đang ở Thái học chép kinh chữ cổ trên bia đá. Chép xong, cha tôi ra về, Chí liền chạy theo xe hỏi tên họ. Cha tôi nói: "Cậu còn nhỏ, hỏi ta làm gì?" Chí nói: "Thấy phong thái ngài khác thường nên hỏi thôi." Cha tôi nói cho biết đủ.
Năm mười lăm tuổi, Chí giả bệnh, nhiều lần chạy cuồng đi ba năm dặm, bị nhà đuổi bắt về, lại bị đốt ngải chữa bệnh mười mấy chỗ trên người. Năm mười sáu tuổi, Chí bỏ trốn, đi thẳng đến Lạc Dương tìm cha tôi mà không gặp. Đến đất Nghiệp, có Sử Trọng Hòa người nước Bái, cháu của lĩnh quân nước Ngụy là Sử Hoán, Chí bèn nương nhờ, đổi tên là Dực, tự Dương Hòa. Cha tôi đến Nghiệp, Chí kể đủ chuyện ở Thái học, rồi theo cha tôi về Sơn Dương. Qua năm, Chí cao bảy thước ba tấc, da trắng tóc đen, môi đỏ mắt sáng, râu tóc mai không nhiều, dáng điệu thong dong, điềm đạm, chín chắn, thân hình mảnh như không kham nổi tấm áo. Cha tôi từng nói với Chí: "Đầu khanh nhỏ mà nhọn, con ngươi trắng đen rõ ràng, nhìn chăm chú không chớp, có phong thái của Bạch Khởi." Chí bàn luận trong sáng, giỏi biện bác, có tài tung hoành như các nhà du thuyết, nhưng không vì thế mà tự cho mình là giỏi. Mạnh Nguyên Cơ mời Chí làm tòng sự (quan giúp việc) ở Liêu Đông; ở quận, Chí xử chín vụ án, được khen là trong sạch, thỏa đáng. Chí tự đau lòng vì bỏ cha mẹ đi xa, mẹ mất mà không được gặp, thổ huyết phát bệnh, chưa mãn tang đã mất.]
Kê Khang nói: "Con ngươi khanh trắng đen rõ ràng, có phong thái của Bạch Khởi (danh tướng nước Tần) [Lời chú: Sách *Tam tướng tự* của Nghiêm Vưu chép về Bạch Khởi: Bình Nguyên quân khuyên Triệu Hiếu Thành vương nhận đất Thượng Đảng do Phùng Đình dâng. Vua nói: "Nhận thì quân Tần ắt kéo đến, Vũ An quân (Bạch Khởi) ắt cầm quân, ai chống nổi?" Đáp: "Ở cuộc hội Mẫn Trì (?), thần nhìn Vũ An quân thấy đầu nhỏ, mặt nhọn, con ngươi trắng đen rõ ràng, nhìn không chuyển mắt. Đầu nhỏ mặt nhọn là người dám quyết đoán; con ngươi trắng đen rõ là người nhìn việc sáng suốt; nhìn không chuyển mắt là người giữ chí vững vàng. Với người ấy chỉ có thể cầm cự lâu dài, khó mà đối đầu với mũi nhọn. Liêm Pha là người dũng mãnh mà thương binh sĩ, biết khó khăn mà chịu nhịn nhục; đánh ngoài đồng thì không bằng, nhưng giữ thành thì đủ sức chống lại." Vua nghe theo kế ấy], chỉ tiếc độ lượng hơi hẹp."
Triệu nói: "Cây biểu (cọc dựng đứng để đo bóng mặt trời) chỉ dài một thước mà xét được độ vận hành của cơ hành (dụng cụ quan sát thiên văn, ở đây chỉ sự vận chuyển của bầu trời) [Lời chú: Sách *Chu bễ* (sách cổ về toán học và thiên văn) viết: Ngày hạ chí, cách hai vạn sáu nghìn dặm về phương bắc; ngày đông chí, cách mười ba vạn năm nghìn dặm về phương nam; giữa trưa dựng cây biểu thì không có bóng. Cây bễ dài tám thước; ngày hạ chí bóng dài một thước sáu tấc. Bễ là cạnh dài của tam giác vuông, bóng là cạnh ngắn. Đi về chính nam một nghìn dặm thì bóng dài một thước năm tấc, đi về chính bắc một nghìn dặm thì bóng dài một thước bảy tấc. Đó là sách Chu bễ];
"ống luật chỉ dài một tấc mà đo được khí trời qua lại theo tiết [Lời chú: Sách *Lã thị xuân thu* chép: Hoàng Đế sai Linh Luân từ phía tây đất Đại Hạ, phía bắc núi Côn Lôn, lấy trúc ở hang Giải Cốc, chọn những ống có lỗ tự nhiên, thành dày mỏng đều nhau, cắt đoạn giữa hai đốt mà thổi, lấy làm ống Hoàng chung (âm chuẩn gốc trong âm nhạc cổ); lại chế mười hai ống để nghe tiếng chim phượng hoàng hót, chim trống hót sáu tiếng, chim mái hót sáu tiếng, lấy đó làm luật lữ (mười hai âm chuẩn, sáu âm dương gọi là luật, sáu âm âm gọi là lữ). Phần *Luật lịch chí* trong sách *Tục Hán thư* viết: Mười hai luật biến hóa đến sáu mươi; dùng ống luật để hậu khí (đo xem khí của từng tiết trong năm đã đến chưa). Phép hậu khí là: làm căn buồng ba lớp, đóng cửa, trát kín mọi khe hở cho thật kín, giăng màn lụa đỏ, lấy gỗ làm án, đặt ống luật lên trên, nhét tro màng mỏng trong thân cây lau vào trong ống; đến tiết nào thì khí tiết ấy làm động ống nào, tro trong ống đó bay ra. Lấy đó mà đo khí]. Cần gì phải lớn, chỉ hỏi kiến thức thế nào thôi."
Tư Mã Cảnh Vương đi đánh phía đông [Lời chú: Sách *Ngụy thư* chép: Tư Mã Sư tự Tử Nguyên, con trưởng của tướng quốc Tuyên Văn hầu (Tư Mã Ý); vì đạo đức trong sạch nên được triều đình coi trọng, làm đại tướng quân, lục thượng thư sự (nắm quyền điều hành các bộ). Vô Khâu Kiệm làm phản, Sư tự đi đánh. Khi mất, được đặt thụy (tên hiệu đặt sau khi chết) là Cảnh Vương], lấy Lý Hỷ người Thượng Đảng làm tòng sự trung lang (quan giúp việc trong phủ), nhân đó hỏi Hỷ: "Xưa cha ta mời ông, ông không đến; nay ta gọi, sao ông lại đến?" Hỷ đáp: "Tiên công lấy lễ mà đối đãi, nên tôi được theo lễ mà tiến lui; minh công lấy phép mà trói buộc, Hỷ sợ phép nên mới đến." [Lời chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Hỷ tự Quý Hòa, người Đồng Đề, Thượng Đảng, lúc trẻ có hạnh cao, nghiên cứu tinh thông các môn học. Tuyên Đế làm tướng quốc, mời Hỷ ra làm quan, Hỷ một mực lấy cớ bệnh từ chối. Khi Cảnh Đế phụ chính, ông làm tòng sự trung lang, được thăng dần đến quang lộc đại phu, đặc tiến (danh hiệu ban cho đại thần có công), khi mất được truy tặng thái bảo.]
Đặng Ngải nói lắp, khi tự xưng tên thường nói "Ngải... Ngải". [Lời chú: Sách *Ngụy chí* chép: Ngải tự Sĩ Tải, người Cức Dương, lúc nhỏ làm nông, chăn bê. Năm mười hai tuổi theo mẹ đến Dĩnh Xuyên, đọc văn bia của viên huyện trưởng Thái Khâu cũ có câu: "Lời nói làm khuôn phép cho đời, việc làm làm phép tắc cho kẻ sĩ", bèn tự đặt tên là Phạm, tự Sĩ Tắc; sau trong họ có người trùng tên nên đổi lại. Mỗi khi thấy núi cao đầm lớn, ông liền đo đạc, chỉ trỏ vạch ra chỗ đóng doanh trại, người đương thời phần nhiều chê cười. Về sau gặp Tư Mã Tuyên Vương, ba lần được mời làm duyện, được thăng dần đến chinh tây tướng quân, đánh Thục; Thục bình xong, được thăng thái úy (quan đứng đầu về quân sự, một trong tam công), rồi bị Vệ Quán hại.] Tấn Văn Vương đùa: "Khanh nói 'Ngải Ngải', rốt cuộc là mấy Ngải?" Ngải đáp: "'Phượng hề phượng hề' thì vẫn chỉ là một con phượng." [Lời chú: Sách *Tấn kỷ* của Chu Phượng chép: Văn Vương tên húy là Chiêu, tự Tử Thượng, con thứ của Tuyên Đế. Sách *Liệt tiên truyện* chép: Lục Thông tức là Tiếp Dư, người điên nước Sở, thích tu dưỡng tâm tính, đi chơi khắp các núi nổi tiếng. Ông từng gặp Khổng Tử mà hát: "Phượng hề phượng hề, sao đức suy vậy? Việc đã qua không can được nữa, việc sắp tới còn kịp theo." Sau ông vào Thục, ở trong núi Nga My.]
Kê Trung tán bị giết rồi, Hướng Tử Kỳ được quận cử làm kế lại (người mang sổ sách của quận lên kinh báo cáo), vào Lạc Dương. Văn Vương cho vào gặp, hỏi: "Nghe nói ông có chí ở núi Cơ (chí ở ẩn như Hứa Do), sao lại ở đây?" Đáp: "Sào Phủ, Hứa Do là những kẻ sĩ cố chấp, hẹp hòi, không đáng để hâm mộ lắm." Văn Vương rất khen ngợi.
[Lời chú: Sách *Hướng Tú biệt truyện* chép: Tú tự Tử Kỳ, người Hà Nội, lúc trẻ được người cùng quận là Sơn Đào biết đến, lại thân với Kê Khang người nước Tiêu và Lã An người Đông Bình; cả ba đều có phong cách thoát tục. Cách đi đứng hành xử của họ không gì không giống nhau, mà cách làm ăn sinh sống cũng chẳng khác. Ông thường cùng Kê Khang rèn sắt ở Lạc Ấp, cùng Lã An tưới vườn ở Sơn Dương, không bận tâm nhà có hay không, vật ngoài thân không đủ làm phiền lòng. Khoảng hai mươi tuổi ông viết bài "Nho đạo luận", rồi bỏ đi không chép lại; có người hiếu sự giữ lại được. Có người nói đó là do người trong họ ông viết, vì khốn khổ mà không được lưu hành, bèn nói với Tú muốn mượn tên ông. Tú cười nói: "Thế cũng được thôi." Về sau Kê Khang bị giết, Tú mất phương hướng, bèn ứng cử theo lệ hằng năm lên kinh, đến yết kiến đại tướng quân Tư Mã Văn Vương. Văn Vương hỏi: "Nghe nói ông có chí ở núi Cơ, sao lại chịu khuất mình?" Tú nói: "Tôi vẫn cho rằng người ấy không hiểu ý vua Nghiêu, vốn không phải điều tôi hâm mộ." Cả tòa đều vui. Ông được thăng dần đến hoàng môn thị lang, tán kỵ thường thị.]
Tấn Vũ Đế vừa lên ngôi, rút thẻ bói thì được số một. [Lời chú: Sách *Tấn thế phổ* chép: Thế Tổ tên húy là Viêm, tự An Thế (?), năm Hàm Hy thứ hai nhận nhà Ngụy nhường ngôi.] Số đời truyền ngôi của bậc vương được định theo con số nhiều ít ấy. Vua đã không vui, quần thần đều tái mặt, không ai nói được gì. Thị trung Bùi Khải tiến lên nói: "Thần nghe: trời được cái Một thì trong, đất được cái Một thì yên, các bậc hầu vương được cái Một thì làm chuẩn mực cho thiên hạ." Vua vui, quần thần đều thán phục. [Lời chú: Vương Bật chú sách *Lão Tử* viết: Một là khởi đầu của các con số, là chỗ tột cùng của muôn vật (theo Đạo gia, "Một" chỉ cái gốc thống nhất sinh ra vạn vật). Mỗi vật là một vật, vì thế mà làm chủ được; mỗi thứ nhờ cái Một của mình mà đạt được sự trong, sự yên, sự chuẩn mực.]
Mãn Phấn sợ gió. Khi ngồi hầu Tấn Vũ Đế, cửa sổ phía bắc có bình phong bằng lưu ly (thủy tinh), thật ra kín mà trông như thưa, Phấn lộ vẻ ngại ngần, vua cười ông. [Lời chú: Sách *Ký Châu ký* của Tuân Xước chép: Phấn tự Vũ Thu, người Cao Bình, cháu của thái úy nước Ngụy là Mãn Sủng; tính trong sạch, ôn hòa, có kiến thức; từ chức lại bộ lang (quan trong bộ coi việc bổ nhiệm quan lại) ra làm thứ sử (quan giám sát, đứng đầu một châu) Ký Châu. Sách *Tấn chư công tán* chép: Phấn khí độ thanh nhã, có phong thái của cụ là Mãn Sủng, được thăng thượng thư lệnh (quan đứng đầu thượng thư đài), bị Tuân Khải (?) hại.] Phấn đáp: "Thần như con trâu đất Ngô, thấy trăng mà thở hổn hển." [Lời chú: Trâu nước ngày nay chỉ có ở vùng Giang Hoài, nên gọi là trâu Ngô. Đất phương nam nóng nhiều, giống trâu này sợ nắng, thấy trăng ngờ là mặt trời, nên thấy trăng là thở dốc.]
Gia Cát Tĩnh ở nước Ngô, trong buổi đại hội ở triều đường [Lời chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Tĩnh tự Trọng Tư, người Lang Gia, con út của tư không (một trong tam công, coi việc công trình, đất đai) Gia Cát Đản; ngay thẳng, có tài và danh vọng. Đản làm phản ở Thọ Dương, sai Tĩnh sang Ngô làm con tin; nước Ngô cho Tĩnh làm hữu tướng quân, đại tư mã (chức quan võ cao nhất)], Tôn Hạo hỏi: "Khanh tự là Trọng Tư (chữ 'Tư' nghĩa là nghĩ), vậy nghĩ những gì?" Đáp: "Ở nhà thì nghĩ đến hiếu, thờ vua thì nghĩ đến trung, với bạn bè thì nghĩ đến tín, chỉ thế thôi."
Thái Hồng [Lời chú: Sách *Hồng tập lục* chép: Hồng tự Thúc Khai, người quận Ngô, có tài biện luận; lúc đầu làm quan ở triều Ngô; thời Thái Khang làm tòng sự ở châu nhà, được cử tú tài (người tài giỏi được tiến cử lên triều đình). Sách *Tấn thư* của Vương Ẩn chép: Hồng làm quan đến huyện lệnh Tùng Tư] lên Lạc Dương. Người ở Lạc Dương hỏi: "Phủ quan mới mở, các vị đại thần mời gọi người tài, tìm bậc anh tài kiệt xuất ở nơi hèn mọn, chọn người hiền tài nơi hang núi. Ông là kẻ sĩ đất Ngô Sở, là dân sót lại của nước đã mất, có tài gì khác thường mà ứng cử?"
Thái đáp: "Viên ngọc sáng ban đêm chưa chắc đã từ sông Mạnh Tân mà ra [Lời chú: Thuyết xưa kể: Tùy hầu đi đường thấy con rắn bị chém đứt đôi, ông nối lại cho, rắn sống được mà bò đi; sau đó rắn ngậm viên ngọc minh nguyệt đến đền ơn, ánh ngọc chiếu sáng ban đêm như ban ngày, nên gọi là ngọc Tùy. Câu "Tùy hầu chê ngọc sáng đêm của mình" trong bài *Thục đô phú* của Tả Tư là nói chuyện này]; viên ngọc bích đầy nắm tay chưa chắc đã lấy từ núi Côn Lôn [Lời chú: Họ Hàn (Hàn Phi) nói: Ngọc bích của họ Hòa vốn tìm được ngay trong làng xóm]. Vua Đại Vũ sinh ở Đông Di, Văn Vương sinh ở Tây Khương [Lời chú: Xét sách *Mạnh Tử*: Thuấn sinh ở Chư Phùng, là người Đông Di; Văn Vương sinh ở Kỳ Chu, là người Tây Nhung. Vậy người sinh ở Đông Di là Thuấn chứ không phải Vũ]. Nơi sinh ra thánh hiền cần gì phải cố định một chỗ? Xưa Vũ Vương đánh vua Trụ, dời đám dân ngoan cố (dân nhà Ân không chịu thần phục) đến Lạc Ấp [Lời chú: Sách *Thượng thư* chép: Thành Chu xây xong, dời dân ngoan cố nhà Ân đến, làm thiên "Đa sĩ". Khổng An Quốc chú: Các quan đại phu nhà Ân trong lòng không theo phép tắc đức nghĩa, nên dời họ về kinh đô nhà vua cho gần sự dạy bảo], chẳng lẽ các vị đây lại là con cháu của họ chăng?" [Lời chú: Xét ra, Hoa Lệnh Tư được cử tú tài vào Lạc Dương, đối đáp với Vương Vũ Tử, lời lẽ đều giống hệt lời này; không lẽ hai người lại cùng có một câu như thế, ngờ là sách Thế thuyết đã gượng ghép.]
Các danh sĩ cùng nhau đến sông Lạc chơi. [Lời chú: Sách *Trúc lâm thất hiền luận* chép: Vương Tế cùng mấy người từng đến sông Lạc làm lễ giải tiết (tục ra bờ sông tắm gội vào đầu tháng Ba để trừ điều xấu). Hôm sau có người hỏi Tế: "Hôm qua đi chơi có bàn luận gì?" Tế kể lại như sau.] Khi về, Nhạc lệnh [Lời chú: tức Nhạc Quảng] hỏi Vương Di Phủ: "Hôm nay đi chơi có vui không?" [Lời chú: Sách *Tấn thư* của Ngu Dự chép: Vương Diễn tự Di Phủ, người Lâm Nghi, Lang Gia, em họ của tư đồ Vương Nhung; cha là Vương Nghệ (?), làm bình bắc tướng quân. Di Phủ sớm nổi tiếng, được khen là thanh tịnh, hư tĩnh, thông hiểu lẽ huyền diệu; làm quan đến thái úy, bị Thạch Lặc giết.]
Vương nói: "Bùi bộc xạ (Bùi Ngỗi, chức thượng thư bộc xạ, phó quan đứng đầu thượng thư đài) giỏi bàn về danh lý, lời tuôn chảy dạt dào mà có nét thanh nhã [Lời chú: Sách *Tấn Huệ Đế khởi cư chú* chép: Bùi Ngỗi tự Dật Dân, người Văn Hỷ, Hà Đông, con út của tư không Bùi Tú. Sách *Ký Châu ký* chép: Ngỗi rộng rãi, có kiến thức trong sáng, khảo cứu chuyện xưa, giỏi bàn danh lý, hạnh kiểm cao quý nghiêm chỉnh, từ nhỏ đã có tiếng; trải làm thị trung, thượng thư tả bộc xạ, bị Triệu vương Luân hại]; Trương Mậu Tiên bàn về Sử ký, Hán thư, nghe êm tai say mê [Lời chú: Sách *Tấn dương thu* chép: Trương Hoa đọc rộng, nghe nhiều, không gì không thông suốt. Thế Tổ từng hỏi ông về chuyện đời Hán và cung Kiến Chương nghìn cửa vạn ngõ, Hoa vạch xuống đất thành bản đồ, ứng đối trôi chảy, đến Trương An Thế cũng không hơn được]; còn tôi với Vương An Phong [Lời chú: tức Vương Nhung] bàn về Diên Lăng (Quý Trát, người hiền nước Ngô thời Xuân Thu) và Tử Phòng (Trương Lương), cũng thật siêu thoát, sáng rõ." [Lời chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Di Phủ ưa đàm luận, được các nhân vật đương thời tôn sùng.]
Vương Vũ Tử [Lời chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Vương Tế tự Vũ Tử, người Tấn Dương, Thái Nguyên, con thứ hai của tư đồ Vương Hồn, có tài xuất chúng, giỏi thanh đàm (lối bàn luận về lẽ huyền diệu, triết lý), bắt đầu làm quan từ chức trung thư lang, cuối cùng làm thái bộc (quan coi xe ngựa của vua)] và Tôn Tử Kinh [Lời chú: Sách *Văn sĩ truyện* chép: Tôn Sở tự Tử Kinh, người Trung Đô, Thái Nguyên. Sách *Tấn dương thu* chép: Sở là cháu của phiêu kỵ tướng quân Tôn Tư, con của thái thú Nam Dương Tôn Hoằng. Người cùng làng là Vương Tế, một công tử hào hoa tuấn tú, làm đại trung chính (quan bình phẩm, xếp hạng nhân tài trong châu để tiến cử) của châu, giao cho Hoằng làm bản bình phẩm của làng. Tế nói: "Người này không phải lời bình của làng mà gọi tên được; ta tự bình cho." Bèn viết: "Thiên tài xuất chúng, sáng suốt vượt bầy." Sở làm quan đến thái thú Phùng Dực] mỗi người kể về vẻ đẹp của đất đai và con người quê mình.
Vương nói: "Đất quê tôi bằng phẳng, nước nhạt mà trong, người thì liêm khiết lại chính trực." Tôn nói: "Núi quê tôi chót vót cao ngất (?), nước cuồn cuộn mà gợn sóng (?), người thì tài năng chồng chất, lắm bậc anh hào." [Lời chú: Xét ra, các sách *Tam Tần ký* và *Ngữ lâm* chép người nước Thục là Y Tịch khen đất đai và nhân vật nước Ngô, lời lẽ giống hệt câu này.]
Con gái Nhạc lệnh lấy đại tướng quân Thành Đô vương Tư Mã Dĩnh. [Lời chú: Sách *Tấn thư* của Ngu Dự chép: Nhạc Quảng tự Ngạn Phụ, người Nam Dương, trong sạch, hiền hòa, phóng khoáng, lại có kiến thức; được thăng dần đến thị trung, Hà Nam doãn. Ở triều đình ông giữ lòng thanh đạm, không ham muốn, người đương thời quý trọng sự trong sạch cao quý của ông; ông thay Vương Nhung làm thượng thư lệnh. Sách *Bát vương cố sự* chép: Tư Mã Dĩnh tự Thúc Độ, con thứ mười chín của Thế Tổ, được phong Thành Đô vương, làm đại tướng quân.] Anh của vương là Trường Sa vương đang nắm quyền ở Lạc Dương [Lời chú: Sách *Tấn bách quan danh* chép: Tư Mã Nghệ tự Sĩ Độ, được phong Trường Sa vương. Sách *Bát vương cố sự* chép: ông là con thứ mười bảy của Thế Tổ], hai bên bèn đem quân đánh nhau.
Trường Sa vương gần gũi kẻ tiểu nhân, xa lánh người quân tử, người làm quan trong triều ai cũng lo sợ. Nhạc lệnh vốn đã được cả triều trông vào, lại có quan hệ thông gia (với Thành Đô vương), bọn tiểu nhân bèn gièm pha với Trường Sa vương. Trường Sa vương từng hỏi Nhạc lệnh, Nhạc lệnh thần sắc vẫn như thường, thong thả đáp: "Lẽ nào tôi lại đem năm đứa con trai đổi lấy một đứa con gái?" [Lời chú: Sách *Tấn dương thu* chép: Khi Thành Đô vương khởi binh, Trường Sa vương nghi ngờ Quảng. Quảng nói: "Há lại vì một đứa con gái mà đổi năm đứa con trai?" Nghệ vẫn còn nghi, Quảng vì lo buồn mà mất.] Từ đó Trường Sa vương yên lòng, không còn nghi ngờ nữa.
Lục Cơ đến thăm Vương Vũ Tử. [Lời chú: Sách *Tấn dương thu* chép: Cơ tự Sĩ Hành, người quận Ngô; ông nội là Lục Tốn, thừa tướng nước Ngô; cha là Lục Kháng, đại tư mã. Cơ và em là Lục Vân đều có tài xuất chúng. Tư không Trương Hoa gặp, rất mến, nói: "Cái lợi của việc bình định nước Ngô là có được hai bậc tuấn tài." Sách *Cơ biệt truyện* chép: Cơ học rộng, giỏi viết văn, việc gì không hợp lễ thì không làm. Vào nhà Tấn, ông làm trước tác lang (quan lo việc biên soạn sử), rồi làm đến nội sử (quan đứng đầu một nước chư hầu, ngang thái thú) Bình Nguyên.] Vũ Tử bày trước mặt mấy hộc (đơn vị đo dung tích thời xưa) sữa dê đông, chỉ cho Lục xem, nói: "Đất Giang Đông của anh có gì sánh được với món này?" Lục nói: "Có canh rau thuần (một loại rau mọc dưới nước) ở hồ Thiên Lý (?), chỉ là chưa cho muối và đậu thị (đậu đen lên men) vào thôi."
Thời Trung triều (thời Tây Tấn), có một đứa trẻ cha bị bệnh, đi xin thuốc. Chủ nhà hỏi bệnh gì, cậu đáp: "Bị bệnh ngược (sốt rét)." Chủ nhà nói: "Cha cậu là bậc quân tử đức sáng, sao lại bị sốt rét?" [Lời chú: Tục truyền con quỷ gây sốt rét nhỏ bé, phần nhiều không làm bệnh người to lớn; vì thế Quang Vũ từng nói với Cảnh Đan: "Ta từng nghe tráng sĩ không mắc sốt rét, thế mà đại tướng quân lại mắc sốt rét ư?"] Cậu đáp: "Nó đến làm bệnh người quân tử, cho nên mới gọi là 'ngược' đấy." (chữ "ngược" chỉ bệnh sốt rét đồng âm với chữ "ngược" nghĩa là tàn ác, ý nói con quỷ ấy tàn ác)
Thôi Chính Hùng đến quận (?), viên quan đứng đầu quận họ Trần hỏi Chính Hùng: "Ông cách Thôi Trữ (quyền thần nước Tề thời Xuân Thu, giết vua) mấy đời?" Đáp: "Dân cách Thôi Trữ cũng như minh phủ cách Trần Hằng (quyền thần nước Tề, cũng giết vua) vậy." [Lời chú: Sách *Tấn bách quan danh* chép: Thôi Báo tự Chính Hùng, người nước Yên, thời Huệ Đế làm quan đến thái phó thừa (quan phụ tá cho thái phó).]
Nguyên Đế mới qua sông [Lời chú: Sách *Tấn thư* của Chu Phượng chép: Nguyên Đế tên húy là Duệ, tự Cảnh Văn; ông nội là Tư Mã Trụ được phong Lang Gia vương, cha là Cung vương Tư Mã Cận nối tước, nhà vua lại nối tước làm Lang Gia vương. Từ nhỏ vua đã sáng suốt; nhân loạn mà qua sông, khởi nghĩa, rồi lên ngôi hoàng đế. Phép đặt thụy viết: người mới dựng kinh đô gọi là "Nguyên"], nói với Cố phiêu kỵ (Cố Vinh, làm phiêu kỵ tướng quân): "Ở nhờ đất nước người ta, lòng ta thường áy náy." Cố Vinh quỳ đáp: "Thần nghe bậc vương lấy thiên hạ làm nhà, vì thế kinh đô nhà Ân ở Cảnh hay ở Bạc không có chỗ cố định [Lời chú: Sách *Đế vương thế kỷ* chép: Vua Tổ Ất nhà Ân dời đô đến Cảnh, bị nước sông phá hủy, nay là làng Cảnh, huyện Bì Thị, Hà Đông. Vua Bàn Canh năm lần dời đô, lại về phía nam ở đất Bạc, nay là Cảnh Bạc], chín cái đỉnh (bảo vật tượng trưng cho quyền làm chủ thiên hạ) cũng dời về Lạc Ấp [Lời chú: Sách *Xuân Thu truyện* chép: Vũ Vương diệt nhà Thương, dời chín cái đỉnh về Lạc Ấp, nay là đất Yển Sư]. Mong bệ hạ đừng bận lòng vì chuyện dời đô."
Dữu công đến thăm Chu Bá Nhân. [Lời chú: Sách *Tấn thư* của Ngu Dự chép: Chu Nghĩ tự Bá Nhân, người An Thành, Nhữ Nam, con trưởng của thứ sử Chu Tuấn. Sách *Tấn dương thu* chép: Nghĩ có phong độ tài hoa, từ nhỏ đã có tiếng, dáng vẻ nghiêm chỉnh đường hoàng, bạn bè không dám nhờn. Bí Tần Uyên người Nhữ Nam là bậc kẻ sĩ thông suốt, giữ tiết thanh cao, từng than: "Đất Nhữ, Dĩnh vốn nhiều hiền sĩ; gần đây suy đồi, nếp thanh nhã gần như mất hết; nay lại thấy có Chu Bá Nhân. Bá Nhân sẽ quét sạch thói cũ, làm trong sạch họ hàng ta." Ông được tiến cử theo diện hàn tố (người xuất thân nghèo mà thanh bạch), được thăng dần đến thượng thư bộc xạ, bị Vương Đôn hại.] Bá Nhân hỏi: "Ông có chuyện gì vui mừng mà bỗng béo ra thế?" Dữu nói: "Ông lại có chuyện gì lo buồn mà bỗng gầy đi thế?" Bá Nhân nói: "Tôi chẳng lo gì cả, chỉ là sự thanh tịnh mỗi ngày một đến, cặn bẩn mỗi ngày một đi thôi."
Những người qua sông xuống phương nam, mỗi khi gặp ngày đẹp trời thường rủ nhau đến Tân Đình, ngồi trên cỏ uống rượu. [Lời chú: Sách *Đan Dương ký* chép: Tân Đình do nước Ngô dựng từ trước, nền cũ đã sụp đổ; khoảng năm Long An, Đan Dương doãn Tư Mã Khôi Chi dời đến dựng lại ở chỗ hiện nay.] Chu hầu [Lời chú: tức Chu Nghĩ] ngồi giữa than rằng: "Phong cảnh chẳng khác gì, chỉ có núi sông là đã khác." Mọi người nhìn nhau rơi lệ. Chỉ có Vương thừa tướng [Lời chú: tức Vương Đạo] nghiêm sắc mặt nói: "Phải cùng nhau góp sức cho nhà vua, khôi phục Thần Châu (vùng Trung Nguyên đã mất vào tay giặc), sao đến nỗi ngồi nhìn nhau như đám tù nước Sở?"
[Lời chú: Sách *Xuân Thu truyện* chép: Nước Sở đánh nước Trịnh, các chư hầu đến cứu; người Trịnh bắt được Vân công Chung Nghi, đem dâng cho nước Tấn. Tấn Cảnh công đi xem kho quân, thấy ông, hỏi: "Kẻ đội mũ kiểu phương nam bị trói kia là ai?" Quan coi kho đáp: "Tù nước Sở." Cảnh công sai cởi trói, hỏi về dòng họ, ông đáp: "Nhà làm nhạc công." Hỏi: "Có biết tấu nhạc không?" Đáp: "Đó là nghề của cha ông, đâu dám làm việc khác." Đưa đàn cho, ông gảy điệu nhạc phương nam. Phạm Văn Tử nói: "Người tù nước Sở này là bậc quân tử; tấu nhạc quê hương, không quên gốc cũ. Sao ngài không thả ông về, để làm thành cuộc hòa giữa Tấn và Sở?"]
Vệ tẩy mã (Vệ Giới, làm thái tử tẩy mã — quan hầu cận thái tử, khi thái tử ra ngoài thì đi trước dẫn đường) lúc sắp qua sông, dáng người và thần sắc tiều tụy, nói với người hai bên: "Nhìn cảnh mênh mang này, bất giác trăm mối dồn lại trong lòng. Đã là người chưa thoát khỏi tình cảm, thì ai mà gạt bỏ được nỗi này?"
[Lời chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Vệ Giới tự Thúc Bảo, người An Ấp, Hà Đông; ông nội là Vệ Quán làm thái úy, cha là Vệ Hằng làm hoàng môn thị lang. Sách *Giới biệt truyện* chép: Giới thông minh hiểu biết, phong thái nổi bật. Tạ Côn (?) người Trần quận kính trọng, đối đãi với ông theo lễ dành cho bậc hàng cha chú. Người đương thời cho rằng ông vượt trên các ông Vương Mi Tử, Vương Bình Tử, Vương Vũ Tử; đời đều nói ba người con nhà họ Vương không bằng một người con nhà họ Vệ. Ông lấy con gái Nhạc Quảng; Bùi Thúc Đạo nói: "Cha vợ có dáng vẻ trong như băng, con rể có danh vọng sáng nhuận như ngọc bích, thật là đôi xứng như Tần với Tấn (hai nước đời đời kết thông gia)." Ông làm thái tử tẩy mã. Năm Vĩnh Gia thứ tư, ông xuống phía nam đến Giang Hạ, từ biệt anh ở khe Lương Lý, nói: "Nghĩa 'thờ ba bậc như một' (thờ cha, thầy, vua như nhau) là điều người ta coi trọng; nay là lúc trung thần dâng mình cho nước, há có thể không gắng sức sao?" Đi đến Dự Chương thì mất.]
Cố tư không (Cố Hòa) lúc còn chưa nổi tiếng, đến thăm Vương thừa tướng. Thừa tướng hơi mệt, ngồi đối diện mà buồn ngủ. Cố nghĩ cách để gợi chuyện (?) với ông. [Lời chú: Sách *Cố Hòa biệt truyện* chép: Hòa tự Quân Hiếu, người quận Ngô; ông nội là Cố Dung, thứ sử Kinh Châu nước Ngô; cha là Cố Tương, thái thú Lâm Hải nhà Tấn. Hòa từ lúc còn để tóc trái đào đã có tiếng; người trong họ là Cố Vinh rất quý, nói: "Đây là con ngựa kỳ ký (ngựa giỏi, ví người tài) của nhà ta, ắt sẽ làm hưng thịnh dòng họ đang suy." Ông được thăng dần đến thượng thư lệnh.] Bèn nói với người cùng ngồi: "Xưa tôi thường nghe Nguyên công [Lời chú: tức Cố Vinh] nói rằng ngài đã giúp Trung Tông (Nguyên Đế), giữ được trọn vẹn đất Giang Đông [Lời chú: Sách *Tấn kỷ* của Đặng Xán chép: Vương Đạo với Nguyên Đế là bạn từ thuở còn áo vải. Biết Trung Nguyên sắp loạn, ông khuyên vua qua sông, xin làm tư mã cho An Đông tướng quân; việc chính sự đều do ông quyết định, được gọi là Trọng phụ (bậc như chú, tiếng tôn xưng đại thần). Công trung hưng nhà Tấn, Vương Đạo thật đứng đầu]. Nay ngài thân thể hơi không khỏe, khiến người ta lo đến nghẹn thở." Thừa tướng nhân đó tỉnh dậy, nói với người bên cạnh về Cố: "Người này như ngọc khuê ngọc chương (loại ngọc quý dùng trong lễ, ví người tài đức) nổi bật hơn hẳn, lanh lợi mà sắc sảo."
Ông họ Hạ ở Cối Kê, tư chất và kiến thức trong sáng, cao xa, lời nói việc làm đều theo lễ [Lời chú: chuyện Hạ Tuần có chép ở chỗ khác], không chỉ là "cái đẹp của miền Đông Nam" [Lời chú: Sách *Nhĩ Nhã* viết: Cái đẹp của miền Đông Nam là trúc làm tên ở Cối Kê] mà thật là bậc xuất sắc trong khắp bốn biển.
Lưu Côn tuy bị giặc rợ chia cắt, chí vẫn hướng về triều đình. [Lời chú: Sách *Tấn thư* của Vương Ẩn chép: Côn tự Việt Thạch, người Ngụy Xương, Trung Sơn; ông nội là Lưu Mại có tài trị nước; cha là Lưu Phan làm quang lộc đại phu. Côn từ trẻ đã có tiếng là tuấn tú sáng sủa, được thăng dần đến tư đồ trưởng sử, thượng thư hữu thừa; vì có công lớn đón xa giá nhà vua ở Trường An mà được phong Quảng Vũ hầu. Năm ba mươi lăm tuổi ra làm thứ sử Tịnh Châu, bị Đoạn Thất Đê (?) hại.]
Côn nói với Ôn Kiệu: "Ban Bưu biết họ Lưu sẽ phục hưng, Mã Viện biết Hán Quang Vũ là người đáng phò tá [Lời chú: Phần *Tự truyện* trong sách *Hán thư* chép: Bưu tự Thúc Bì, người Phù Phong, ngụ ở Thiên Thủy. Ngỗi Hiêu ở Lũng Tây có ý dòm ngó ngôi vua, Bưu viết bài "Vương mệnh luận" để khuyên can. Sách *Đông Quan Hán ký* chép: Mã Viện tự Văn Uyên, người Mậu Lăng, từng theo Công Tôn Thuật, Ngỗi Hiêu; sau gặp Quang Vũ, nói: "Thiên hạ đảo lộn, kẻ trộm danh hiệu đế vương không sao kể xiết; nay thấy bệ hạ rộng rãi, độ lượng lớn, giống hệt Cao Tổ, mới biết đế vương tự có người thật." Vua rất khen]. Nay vận nhà Tấn tuy suy, mệnh trời vẫn chưa đổi; ta muốn lập công ở Hà Bắc, còn khanh thì truyền tiếng tăm ở Giang Nam, khanh có đi không?"
Ôn nói: "Kiệu tuy không sáng dạ, tài không bằng người xưa, nhưng minh công có tư chất như Hoàn công, Văn công (Tề Hoàn công, Tấn Văn công, các bá chủ thời Xuân Thu phò giúp nhà Chu), lập công phò tá và dựng lại cơ nghiệp, Kiệu đâu dám từ chối mệnh lệnh." [Lời chú: Sách *Tấn thư* của Ngu Dự chép: Kiệu tự Thái Chân, người Kỳ, Thái Nguyên, từ nhỏ đã nổi bật, tuấn tú trong sáng, có tiếng giỏi; làm tả tư mã cho tư không Lưu Côn. Lúc ấy hai kinh đô đều sụp đổ, thiên hạ đại loạn. Côn nghe Nguyên hoàng nhận mệnh trời trung hưng, khẳng khái ở vùng U Sóc, chí hướng về triều đình, sai Kiệu đi sứ. Kiệu than, đáp: "Kiệu tuy thiếu tài như Quản Trọng, Trương Lương, nhưng minh công có chí như Hoàn công, Văn công, đâu dám lấy cớ không sáng dạ mà trái ý cao của ngài." Ông làm tả trưởng sử, đi sứ khuyên vua lên ngôi; được thăng dần đến phiêu kỵ tướng quân (?).]
Ôn Kiệu lúc mới làm sứ giả cho Lưu Côn qua sông, khi ấy ở Giang Tả việc gây dựng mới bắt đầu, kỷ cương chưa lập được, Ôn mới đến nên rất nhiều lo lắng. Đến gặp Vương thừa tướng, ông kể nỗi thảm khốc vua bị giam cầm, lưu lạc, xã tắc bị đốt phá tiêu diệt, lăng tẩm tổ tiên bị san bằng hủy hoại, lòng mang nỗi đau như bài "Thử ly" (bài thơ trong Kinh Thi than kinh đô nhà Chu đổ nát, thành ruộng lúa). Ôn trung nghĩa, khẳng khái, sâu sắc mãnh liệt, vừa nói vừa rơi lệ; thừa tướng cũng khóc theo. Bày tỏ tình cảm xong, Ôn liền thành thật kết giao, thừa tướng cũng hậu đãi đáp lại, thu nạp. Ra về, Ôn vui vẻ nói: "Giang Tả đã có Quản Di Ngô (Quản Trọng), còn lo gì nữa!"
[Lời chú: Sách *Sử ký* chép: Quản Trọng, tên Di Ngô, người Dĩnh Thượng, làm tướng cho Tề Hoàn công, chín lần hội họp chư hầu, một lần chấn chỉnh cả thiên hạ. Sách *Ngữ lâm* chép: Lúc đầu, Ôn đi sứ khuyên vua lên ngôi, Tấn vương họp đông đủ tân khách để tiếp. Ôn công mới bước vào, dáng người rất xấu, cả tòa đều kinh ngạc. Ngồi xong, ông kể chuyện chín cõi chia lìa, hoàng thất sắp tuyệt; vua tôi Tấn vương ai cũng sụt sùi. Đến khi ông nói thiên hạ không thể không có chủ, người nghe ai cũng hăng hái, tóc dựng đứng xuyên cả mũ. Vương thừa tướng rất tin cậy, phó thác cho ông; Ôn công gặp thừa tướng xong thì vui chơi không ngớt, nói: "Đã gặp được Quản Trọng rồi, việc thiên hạ không còn phải lo nữa."]
Anh của Vương Đôn là Vương Hàm làm quang lộc huân. [Lời chú: Sách *Hàm biệt truyện* chép: Hàm tự Xử Hoằng (?), người Lâm Nghi, Lang Gia, được thăng dần đến thứ sử Từ Châu, quang lộc huân; cùng em là Đôn làm phản, bị giết.] Đôn đã mưu phản, đóng quân chiếm giữ Nam Châu, Hàm bỏ chức chạy đến Cô Thục. [Lời chú: Sách *Tấn kỷ* của Quách (Đặng?) Xán chép: Lúc đầu Vương Đạo giúp việc trung hưng, Đôn có công trấn giữ một phương. Đôn cho rằng Lưu Ngỗi ly gián mình nên dấy binh đánh Ngỗi; vì thế Hàm chạy về phía nam đến Vũ Xương, triều đình mới bắt đầu phòng bị.] Vương thừa tướng đến trước cửa cung tạ tội. [Lời chú: Sách *Trung hưng thư* chép: Anh họ của Đạo là Đôn dấy binh đánh Lưu Ngỗi, Đạo dẫn con em hơn hai mươi người, sáng nào cũng đến cửa Công xa (nơi nhận tấu chương dâng lên vua), bôi bùn lên đầu để tạ tội.]
Các quan thuộc phủ tư đồ, phủ thừa tướng và trong châu đến thăm hỏi, nhưng vội vàng không biết nên nói thế nào. Cố tư không lúc ấy làm biệt giá (viên quan phó giúp thứ sử) của châu, cầm bút viết: "Vương quang lộc tránh xa lời đồn đại; minh công phải dầm bụi bên đường, kẻ dưới chẳng yên lòng; không rõ sức khỏe và sinh hoạt của ngài ra sao?"
Si thái úy được phong tư không, nói với những người cùng ngồi: "Bình sinh tôi vốn không có ý cầu nhiều, gặp lúc thế sự rối ren, bèn lên đến ngôi tam công; cái 'tiếng bay cao' của Chu Bác (ví danh tiếng vượt quá thực tài), thật khiến tôi thẹn trong lòng."
[Lời chú: Sách *Hán thư* chép: Chu Bác tự Tử Nguyên, người Đỗ Lăng, được phong thừa tướng. Đến lúc làm lễ bái chức, lên điện nhận sách mệnh thì có tiếng lớn vang lên như tiếng chuông. Vua hỏi Dương Hùng, Lý Tầm; họ đáp: "Đó là cái mà thiên *Hồng phạm* gọi là 'cổ yêu' (điềm quái có tiếng trống vang mà không thấy hình); vua không sáng suốt, kẻ tầm thường ở bên được tiến cử thì có tiếng mà không thấy hình." Bác về sau phạm tội phải tự sát. Vì thế phần *Tự truyện* viết: "Tiếng bay cao của Bác, điềm cổ yêu đã báo trước." Quẻ *Trung Phu* trong Kinh Dịch viết: "Hào thượng cửu (vạch trên cùng của quẻ): tiếng bay lên trời, cứ giữ mãi thì xấu." Vương Bật chú: "Hàn" là bay cao; bay cao thì tiếng bay đi mà thực chất không theo kịp.]
Đạo nhân Cao Tọa không nói tiếng Hán. Có người hỏi ý của ông, Giản Văn nói: "Để khỏi phiền phải ứng đối."
[Lời chú: Sách *Cao Tọa biệt truyện* chép: Hòa thượng tên tiếng Hồ là Thi Lê Mật, người Tây Vực. Truyện kể ông là con vua, nhường nước cho em rồi đi làm sa môn (người xuất gia tu theo đạo Phật). Khoảng năm Vĩnh Gia, ông mới đến đất này, ở trong khu chợ lớn. Hòa thượng có thiên tư cao sáng, phong thái mạnh mẽ phóng khoáng. Thừa tướng Vương công vừa gặp đã thấy khác thường, cho là người cùng một phái với mình. Chu bộc xạ xoa lưng ông mà than: "Nếu được người hiền này thì chẳng còn gì ân hận." Không lâu sau Chu hầu bị hại, hòa thượng ngồi trước linh tọa đọc chú bằng tiếng Hồ mấy nghìn lời, giọng cao vút vang xa, xong rồi gạt lệ. Buồn vui, hưng phế của ông đều như thế. Tính ông cao thượng giản dị, không học tiếng Tấn; các vị quan nói chuyện với ông đều phải nhờ người phiên dịch, nhưng ông lĩnh hội được ý ngay trước khi lời được dịch ra. Sách *Tháp tự ký* chép: Thi Lê Mật được gọi là Cao Tọa, ở gò Thạch Tử, thường tu hạnh đầu đà (lối tu khổ hạnh, sống thanh bần, đi khất thực), mất ở gò Mai và được chôn ở đó. Tấn Nguyên Đế cho dựng chùa bên cạnh, nhân đó gọi là chùa Cao Tọa.]
Chu bộc xạ (Chu Nghĩ) dáng điệu ung dung, ưa chăm chút dung mạo. Ông đến thăm Vương công, lúc mới xuống xe có mấy người dìu (?), Vương công mỉm cười nhìn ông. Ngồi xong, ông ngạo nghễ huýt sáo ngâm vịnh. Vương công nói: "Khanh muốn bắt chước Kê Khang, Nguyễn Tịch sao?" Ông đáp: "Đâu dám bỏ minh công ở gần mà đi bắt chước Kê, Nguyễn ở xa." [Lời chú: Sách *Tấn kỷ* của Đặng Xán chép: Bá Nhân dáng vẻ khôi ngô, giỏi đi đứng cúi ngẩng, ứng đáp; tinh thần đủ làm lu mờ (?) mấy người khác. Ông rất giữ mình, có thể khiến người khác tìm đến mình mà chưa từng tự đi tìm người.]
Dữu công có lần vào chùa, thấy tượng Phật nằm [Lời chú: Kinh *Niết bàn* chép: Như Lai (danh hiệu của Phật) đau lưng, nằm giữa hai cây sa la, đầu quay về phía bắc; vì thế người vẽ đời sau làm tượng như vậy], nói: "Vị này mệt vì làm bến đò cây cầu (ví việc đưa chúng sinh qua bờ bên kia, tức cứu độ chúng sinh)." Người đương thời cho đó là câu nói hay.
Chí Chiêm từng làm thái thú bốn quận, làm hộ tào tham quân (quan phụ trách việc hộ tịch, tài chính trong phủ tướng quân) cho đại tướng quân, rồi lại ra làm nội sử.
[Lời chú: Sách *Chí thị thế bản* chép: Chiêm tự Cảnh Du, người Trường An, Kinh Triệu, con của anh thái thường (quan coi lễ nghi, tế tự) Chí Ngu; cha là Chí Dục, thứ sử Lương Châu. Chiêm từ trẻ đã giỏi viết văn, bắt đầu làm quan từ chức trước tác lang. Khi Trung triều loạn, ông nương nhờ Vương Đôn, làm hộ tào tham quân, trải làm thái thú các quận An Phong, Tân Thái, Tây Dương. Ông thấy Đôn đem chiếc áo cừu cũ rách ban cho một viên đô đốc ngoại bộ già yếu bệnh tật, liền can: "Áo cừu của ngài tuy cũ, cũng không nên cho kẻ lại nhỏ." Đôn nói: "Sao lại không được?" Chiêm lúc ấy đang say, nói: "Nếu áo của bề trên đều có thể đem ban, thì mũ điêu thiền (mũ đính đuôi chồn và hình ve, của các quan cận thần cao cấp) cũng ban cho kẻ dưới được chăng?" Đôn nói: "Ví như thế là không đúng chỗ; như vậy thì không đáng làm quan hàng hai nghìn thạch (bậc lương của thái thú)." Chiêm nói: "Chiêm coi việc bỏ quận Tây Dương như cởi đôi dép thôi." Đôn bèn (?) giáng ông làm nội sử quận Tùy.]
Năm ấy Chiêm mới hai mươi chín tuổi. Có lần từ biệt Vương Đôn, Đôn nói với Chiêm: "Khanh chưa đến ba mươi mà đã là bậc vạn thạch (ý nói chức vị cao), cũng sớm quá." Chiêm nói: "So với tướng quân thì là hơi sớm, nhưng so với Cam La thì đã quá già." [Lời chú: Sách *Chí thị thế bản* chép: Chiêm cao thượng, có khí tiết, nên đáp Đôn như vậy. Về sau biết Đôn có lòng phản, năm Kiến Hưng thứ tư ông cùng Đệ Ngũ Kỳ chiếm Kinh Châu để chống Đôn, rốt cuộc bị Đôn hại. Sách *Sử ký* chép: Cam La là cháu của tướng nước Tần Cam Mậu. Năm Cam La mười hai tuổi, tướng Tần là Lã Bất Vi muốn sai Trương Đường sang làm tướng nước Yên, Đường không chịu đi; Cam La đến thuyết phục, Đường bèn đi. Cam La lại xin năm cỗ xe đi sứ nước Triệu, trở về báo lại cho Tần. Tần phong Cam La làm thượng khanh, ban cho ruộng nhà của Cam Mậu.]
Ở nước Lương có đứa con nhà họ Dương, chín tuổi, rất thông minh. Khổng Quân Bình [Lời chú: Sách *Tấn thư* của Vương Ẩn chép: Khổng Thản tự Quân Bình, người Sơn Âm, Cối Kê, giỏi sách Xuân Thu, có tài văn chương biện luận; trải làm thái tử xá nhân (quan hầu cận thái tử), được thăng dần đến đình úy khanh (quan đứng đầu về hình án)] đến thăm cha cậu; cha không có nhà, bèn gọi cậu ra. Cậu bày hoa quả mời khách, trong đó có quả dương mai. Khổng chỉ vào cho cậu xem, nói: "Đây là quả của nhà cậu." (chữ "dương" trong dương mai trùng với họ Dương) Cậu đáp ngay: "Chưa từng nghe chim khổng tước (con công) là chim của nhà phu tử." (chữ "khổng" trong khổng tước trùng với họ Khổng)
Khổng Đình úy (đình úy: chức quan đứng đầu việc xét xử, hình án trong triều) đem áo lông thú tặng người em họ là Khổng Thẩm.
Lời chú: Sách “Khổng thị phả” (gia phả họ Khổng) chép: Thẩm tên chữ là Đức Độ, người huyện Sơn Âm, quận Cối Kê. Ông nội là Dịch, làm lệnh huyện Toàn Tiêu (lệnh: quan đứng đầu một huyện). Cha là Quần, làm Hồng lư khanh (quan đứng đầu việc tiếp đón khách nước ngoài và nghi lễ trong triều). Thẩm làm đến chức Văn học (chức quan lo việc dạy học, văn thư) của Lang Gia vương.
Thẩm từ chối không nhận. Đình úy nói: “Án Bình Trọng sống tiết kiệm, cúng tổ tiên mà vai lợn bày lên không che kín được cái đậu (bát có chân dùng đựng đồ cúng), một chiếc áo lông cáo mặc mấy chục năm.
Lời chú: Sách “Biệt lục” của Lưu Hướng chép: Án Bình Trọng tên là Anh, người đất Di Duy thuộc Đông Lai, thờ Tề Linh công và Tề Trang công; nhờ tiết kiệm và chăm chỉ làm việc mà được người nước Tề kính trọng. Sách “Lễ ký” chép: “Án Bình Trọng cúng tổ tiên, vai lợn không che kín cái đậu; người quân tử cho là tiết kiệm.” Lại chép: “Án Tử một chiếc áo lông cáo mặc ba mươi năm.” Người khác (?) nói: “Án Tử nào biết lễ!” Lời chú cũ: thịt lợn là đồ bày trên trở (cái mâm, cái thớt bày đồ cúng); đậu có đường kính một thước; ý nói gộp cả hai vai lợn lại cũng không che được miệng đậu, ví là ít ỏi.
Vậy chú còn từ chối cái này làm gì?” Thẩm bèn nhận lấy mà mặc.
Phật Đồ Trừng qua lại với anh em nhà họ Thạch (dòng vua nước Hậu Triệu).
Lời chú: Sách “Trừng biệt truyện” chép: Đạo nhân Phật Đồ Trừng không biết người ở đâu, xuất thân từ đất Đôn Hoàng, ưa đạo Phật, bỏ nhà đi tu làm sa môn (người xuất gia tu hành theo đạo Phật). Trong niên hiệu Vĩnh Gia, ông đến Lạc Dương, gặp lúc kinh đô có loạn, ông trốn vào nơi đồng cỏ đầm lầy. Thạch Lặc hùng mạnh khác thường, ưa giết hại. Nhờ đại tướng quân của Lặc là Quách Hắc Lược, ông được gặp Lặc. Ông lấy dầu vừng bôi vào lòng bàn tay mà xem điềm lành dữ ở xa mấy trăm dặm; nghe tiếng chuông chùa tháp mà biết trước họa phúc. Lặc rất kính tin ông. Thạch Hổ lên ngôi cũng tôn Trừng làm thầy, gọi là Đại hòa thượng (hòa thượng: tiếng tôn xưng vị sư có đức hạnh cao). Ông tự biết ngày mình chết. Về sau mở quan tài ra thì không thấy xác, chỉ còn chiếc cà sa (áo khoác của nhà sư) và áo pháp phục ở đó.
Lâm công (tức nhà sư Chi Độn, tên chữ Đạo Lâm) nói: “Trừng coi Thạch Hổ như chim hải âu ngoài biển.” (ý nói lòng Trừng trong sạch, không có mưu tính, nên kẻ hung dữ như Thạch Hổ cũng tự đến thân cận, như chim hải âu chỉ chịu gần người không có ý bắt nó)
Lời chú: Sách “Triệu thư” chép: Hổ tên chữ Quý Long, là em họ của Thạch Lặc; mỗi lần đánh trận thường chém tướng, nhổ cờ địch. Lặc chết, Hổ giết các con của Lặc mà nối ngôi. Sách “Trang Tử” chép: Có người ở ven biển rất thích chim hải âu, sáng nào cũng ra biển chơi đùa với chim, chim kéo đến hàng trăm con không dứt. Cha người ấy bảo: “Ta nghe nói chim hải âu theo con chơi đùa, con bắt về đây cho ta chơi.” Hôm sau người ấy ra biển, chim hải âu chỉ bay lượn trên trời mà không chịu sà xuống.
Tạ Nhân Tổ năm tám tuổi, cha là Tạ Dự Chương
Lời chú: (tức Tạ Côn, từng làm thái thú quận Dự Chương), con của ông đã thấy chép ở chỗ khác.
sắp tiễn khách, lúc ấy cậu bé nói năng đã có trí hiểu biết sâu sắc, tự mình đứng vào hàng người lớn. Mọi người đều khen rằng: “Cậu bé này là Nhan Hồi (học trò giỏi nhất của Khổng Tử) của cả chiếu ngồi.” Nhân Tổ đáp: “Trong chiếu ngồi không có Ni Phụ (tức Khổng Tử), lấy ai mà nhận ra Nhan Hồi?”
Lời chú: Sách “Tấn Dương thu” chép: Tạ Thượng tên chữ Nhân Tổ, người quận Trần, là con của Tạ Côn. Khi còn để chỏm, mới thay răng thì mất anh, thương khóc hơn người. Đến khi cha mất, Ôn Kiệu đến viếng, Thượng gào khóc rất thảm thiết; rồi lau nước mắt, kể lể với khách khác hẳn trẻ con thường. Kiệu lấy làm lạ, từ đó Thượng nổi tiếng. Làm quan đến Trấn Tây tướng quân, Thứ sử Dự Châu (thứ sử: quan đứng đầu một châu, coi cả việc cai trị lẫn quân sự).
Đào công (tức Đào Khản) bệnh nặng, mà không để lại một lời can gián nào về việc nên làm, việc nên bỏ cho triều đình; các quan trong triều lấy làm tiếc.
Lời chú: Sách “Đào thị tự” chép: Khản tên chữ Sĩ Hành, tổ tiên là người Bà Dương, sau dời đến Tầm Dương. Khản từ nhỏ đã có chí lớn, muốn sắp đặt cả thiên hạ. Được cử là hiếu liêm (người được địa phương tiến cử vì có hiếu và trong sạch để ra làm quan), vào Lạc Dương; Tư không (một trong ba chức quan cao nhất triều đình) là Trương Hoa gặp, bảo rằng: “Sau này giúp vua yên dân, chính là ông đấy.” Lưu Hoằng trấn giữ phía nam sông Miện, lấy ông làm Trưởng sử (quan đứng đầu các thuộc quan trong phủ), bảo Khản: “Xưa ta làm thuộc quan cho Dương Thái phó, ông ấy bảo ta: sau này ông sẽ ở vào địa vị của ta. Nay ta xem ông cũng thế.” Khản trải làm Thứ sử ba châu Tương, Quảng, Kinh; được ban nghi trượng lọng lông chim và đội nhạc trống kèn, phong Trường Sa quận công (tước công lấy một quận làm đất phong), làm Đại tướng quân; được đặc ân khi vào chầu người xướng lễ không gọi tên, được đeo kiếm đi giày lên điện; thăng Thái úy (chức quan võ cao nhất); khi chết được truy tặng Đại tư mã, đặt thụy (tên hiệu đặt sau khi chết để đánh giá cả đời) là Hoàn công.
Xét sách “Tấn thư” của họ Vương có chép tờ biểu Khản dâng lúc sắp mất: “Thần từ nhỏ đến lớn côi cút nghèo hèn, lúc đầu mong ước có hạn, nhưng được đội ơn (?) triều trước, nhiều đời được ơn lạ. Thần tuổi gần tám mươi, chức vị đã tột bậc bề tôi, nay sắp được toàn thây mà về, còn oán hận gì nữa. Chỉ vì giặc còn sót chưa diệt, lăng tẩm các tiên đế chưa thu hồi, nên lòng phẫn uất, chỉ ôm mối ấy mà thôi. Vẫn mong tuổi chó ngựa (lời tự khiêm, chỉ tuổi đời của mình) còn được kéo dài chút ít, để vì bệ hạ phía bắc nuốt Thạch Hổ, phía tây diệt Lý Hùng; nhưng sức đã không gượng nổi, mưu hay đành dứt. Viết đến đây tay run, nước mắt nước mũi chảy ròng. Cúi xin chọn kỹ người thay, ắt phải được người tài giỏi, đủ sức tuyên dương đường lối của nhà vua, nối thành chí nguyện sự nghiệp, thì dẫu ngày thần chết cũng như năm thần còn sống.” Có tờ biểu này thì không phải là không có lời can gián.
Nhân Tổ nghe vậy, nói: “Thời nay không có kẻ như Thụ Điêu, cho nên Đào công không để lại lời dặn.”
Lời chú: Sách “Lã thị Xuân thu” chép: Quản Trọng bệnh, Tề Hoàn công hỏi: “Nếu ông chẳng may qua đời, ai thay ông làm tướng quốc? Thụ Điêu thế nào?” Quản Trọng đáp: “Hắn tự thiến mình để hầu hạ vua, trái với tình người, nhất định không thể dùng.” Về sau quả nhiên Thụ Điêu làm loạn nước Tề.
Người hiền đương thời cho đó là lời có đức.
Trúc Pháp Thâm ngồi trong buổi tiếp khách của Giản Văn (khi ấy còn là Cối Kê vương, sau làm vua). Lưu doãn (tức Lưu Đàm, doãn Đan Dương; doãn: quan đứng đầu vùng kinh đô) hỏi: “Đạo nhân (tiếng gọi nhà sư thời ấy) sao lại đi lại nơi cửa son (nhà quyền quý)?” Đáp: “Ông tự thấy đó là cửa son, bần đạo (lời nhà sư tự xưng khiêm tốn) thấy như đi chơi nhà lợp cỏ bồng (nhà nghèo).”
Lời chú: Sách “Cao dật sa môn truyện” chép: Pháp sư ở Cối Kê, hoàng đế trọng phong độ và đức hạnh của ông, sai sứ đi đón. Pháp sư tạm ra theo lời mời. Tư đồ (một trong ba chức quan cao nhất) Cối Kê vương tính vốn thanh đạm, cùng pháp sư kết tình thân thiết. Pháp sư dẫu bước lên thềm son cung điện, ra vào phủ đệ cửa son, vẫn thản nhiên rộng rãi, chẳng khác gì ở nhà lợp cỏ bồng.
Có người nói câu ấy là Biện lệnh (tức Biện Hồ, làm Thượng thư lệnh) hỏi.
Lời chú: đã thấy chép ở chỗ khác.
Tôn Thịnh làm Ký thất tham quân (thuộc quan lo việc văn thư, thư từ trong phủ) cho Dữu công (tức Dữu Lượng).
Lời chú: Sách “Trung hưng thư” chép: Thịnh tên chữ An Quốc, người huyện Trung Đô, quận Thái Nguyên, học rộng nhớ dai, từng làm Trứ tác lang (quan lo việc soạn sử), lệnh huyện Lưu Dương. Dữu Lượng làm Thứ sử Kinh Châu, lấy ông làm Chủ bạ (quan coi sổ sách giấy tờ) của phủ Chinh Tây; trải thăng đến Bí thư giám (quan đứng đầu việc coi giữ sách vở, văn thư của triều đình).
Ông theo đi săn, đem cả hai con trai cùng đi. Dữu công không biết, bỗng ở bãi săn thấy Tề Trang, khi ấy mới bảy tám tuổi. Dữu hỏi: “Cháu cũng đến đây ư?” Cậu bé đáp ngay: “Đúng như câu thơ: Không kể nhỏ không kể lớn, đều theo ông mà đi.” (câu trong Kinh Thi, phần Lỗ tụng)
Tôn Tề Do và Tề Trang hai anh em lúc nhỏ đến thăm Dữu công. Ông hỏi Tề Do tên chữ là gì. Đáp: “Tên chữ là Tề Do.” Ông hỏi: “Muốn bằng ai?” Đáp: “Bằng Hứa Do (ẩn sĩ đời vua Nghiêu, từ chối ngôi vua).”
Lời chú: Sách “Tấn bách quan danh” chép: Tôn Tiềm tên chữ Tề Do, người Thái Nguyên. Sách “Trung hưng thư” chép: Tiềm là con trưởng của Tôn Thịnh, làm Thái thú (quan đứng đầu một quận) Dự Chương. Khi Ân Trọng Kham kéo quân xuống đánh Vương Quốc Bảo, Tiềm đang ở quận, bị ép làm Tư nghị tham quân (thuộc quan bàn bạc mưu kế), cố từ chối không nhận, rồi vì lo buồn mà chết.
Ông hỏi Tề Trang tên chữ là gì. Đáp: “Tên chữ là Tề Trang.” Ông hỏi: “Muốn bằng ai?” Đáp: “Bằng Trang Chu.” Ông hỏi: “Sao không mến Trọng Ni (Khổng Tử) mà lại mến Trang Chu?” Đáp: “Thánh nhân sinh ra đã biết, nên khó mà mong theo kịp.” Dữu công rất thích câu trả lời của cậu bé.
Lời chú: Sách “Tôn Phóng biệt truyện” chép: Phóng tên chữ Tề Trang, là con thứ của Bí thư giám (Tôn Thịnh). Năm tám tuổi, Thái úy Dữu công gọi đến gặp. Phóng thanh tú, ông muốn thử, bèn đưa bút bảo viết; Phóng liền tự viết tên chữ của mình. Ông đề dưới hỏi: “Muốn mến Trang Chu ư?” Phóng viết đáp: “Ý muốn mến ông ấy.” Ông hỏi: “Vì sao không mến Trọng Ni mà mến Trang Chu?” Phóng đáp: “Trọng Ni sinh ra đã biết, không phải mong mà theo kịp được; còn Trang Chu là bậc dưới một chút, nên mến thôi.” Ông bảo khách khứa: “Vương Phụ Tự (Vương Bật) đối đáp e cũng không hơn được.” Phóng làm đến chức Tướng (quan coi việc chính sự trong nước chư hầu) của Trường Sa vương thì mất.
Trương Huyền Chi và Cố Phu là cháu nội và cháu ngoại của Cố Hòa, đều nhỏ tuổi mà thông minh. Hòa đều biết cả, nhưng thường cho là Cố hơn, thương yêu nghiêng hẳn về Cố; Trương không được vui lòng.
Lời chú: Cố Phu đã thấy chép ở chỗ khác. Sách “Tục Tấn Dương thu” chép: Trương Huyền Chi tên chữ Tổ Hy, cháu Thái thú Ngô quận Trương Trừng; từ nhỏ đã nổi tiếng về học vấn, trải làm Lại bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ coi việc bổ nhiệm quan lại), ra làm Quan Quân tướng quân, Thái thú Ngô Hưng, Nội sử Cối Kê (nội sử: quan cai trị đất phong của vương, như thái thú). Cùng lúc với Tạ Huyền đi nhậm quận, người bàn luận cho hai người là danh vọng của miền nam và miền bắc; tiếng tăm Huyền Chi chỉ kém Tạ Huyền, đương thời cũng gọi là “hai Huyền nam bắc”. Ông mất ở quận.
Lúc ấy Trương chín tuổi, Cố bảy tuổi. Hòa dẫn cả hai đến chùa, thấy tượng Phật nhập bát nê hoàn (cõi tịch diệt, tức Phật qua đời, dứt hẳn vòng sinh tử); trong các đệ tử (trong tượng) có người khóc, có người không khóc. Hòa đem chuyện ấy hỏi hai cháu. Trương nói: “Người được Phật thương nên khóc, người không được thương nên không khóc.” Phu nói: “Không phải thế. Hẳn là người quên được tình nên không khóc, người không quên được tình nên khóc.”
Lời chú: Sách “Đại trí độ luận” chép: Phật ở giữa hai cây sa la trong vườn Am La, nhập niết bàn (cõi diệt hết phiền não, không còn sinh tử), nằm quay đầu về phía bắc, mặt đất rung chuyển. Những người hữu học (người tu còn đang học, chưa dứt hết phiền não) đều không vui, buồn bã cùng rơi lệ; còn những người vô học (bậc đã tu xong, đắc quả A la hán, không cần học nữa) chỉ nghĩ rằng mọi pháp (mọi sự vật) đều vô thường.
Dữu Pháp Sướng đến thăm Dữu Thái úy, cầm cây phất trần đuôi hươu (chủ vĩ: phất trần, vật cầm tay của danh sĩ khi đàm luận) rất đẹp. Ông hỏi: “Cái này đẹp thế, sao còn giữ được?” Pháp Sướng đáp: “Người liêm khiết thì không xin, kẻ tham lam thì tôi không cho, vì thế mà giữ được.”
Lời chú: Dòng họ Pháp Sướng xuất thân thế nào chưa rõ. Pháp Sướng soạn sách “Nhân vật luận”, tự kể cái hay của mình rằng: hiểu biết sắc sảo, có tài thần diệu, lời lẽ thông suốt, biện luận giỏi.
Dữu Trĩ Cung làm Thứ sử Kinh Châu,
Lời chú: Sách “Dữu Dực biệt truyện” chép: Dực tên chữ Trĩ Cung, người huyện Yên Lăng, quận Dĩnh Xuyên, từ nhỏ đã có độ lượng lớn, dư luận đương thời khen ông có tài kinh bang trị nước. Anh ông là Thái úy Dữu Lượng mất, triều đình bàn chọn người tài, bèn cho Dực làm Đô đốc (quan thống lĩnh quân sự một vùng) bảy châu, thăng Chinh Nam tướng quân, Thứ sử Kinh Châu.
đem dâng quạt lông chim lên Vũ đế. Vũ đế ngờ là đồ cũ.
Lời chú: Bài tựa “Phú quạt lông” của Phó Hàm chép: Xưa người Ngô chỉ cắt cánh chim mà phe phẩy, gió chẳng kém, quạt vuông quạt tròn cũng chẳng hơn gì; thế mà ở Trung Nguyên không ai nghĩ ra. Sau khi diệt nước Ngô, mọi người đổ xô quý chuộng, không ai không dùng. Xét: Dữu Dịch đem quạt lông trắng dâng Vũ đế, vua chê không phải đồ mới mà trả lại; không nghe nói là Dữu Dực.
Thị trung (quan cận thần hầu bên vua, can gián và giúp việc) Lưu Thiệu nói:
Lời chú: Sách “Văn tự chí” chép: Thiệu tên chữ Ngạn Tổ, người Tùng Đình, quận Bành Thành. Ông nội là Nột, làm Tư lệ hiệu úy (quan coi việc xét hặc các quan và cai quản vùng kinh kỳ); cha là Tùng, làm lệnh huyện Thành Cao. Thiệu học rộng, ham học, nhiều tài nghệ, giỏi chữ thảo và chữ lệ. Lúc đầu làm Tham quân cho Lĩnh quân. Khi Thái phó ra phía đông, Thiệu cho rằng kinh đô Lạc Dương ắt nguy, bèn một mình một ngựa chạy về châu; trải làm Thị trung, Thái thú Dự Chương.
“Đài Bách Lương dựng cao tới mây, thợ dựng phải ở dưới trước; tiếng sáo dồn dập tấu lên, Chung, Quỳ phải nghe trước.
Lời chú: Chung là Chung Tử Kỳ (người tri âm giỏi nghe đàn); Quỳ là quan coi nhạc của vua Thuấn.
Trĩ Cung dâng quạt vì quạt tốt chứ không vì quạt mới.” Về sau Dữu nghe được, nói: “Người này đáng ở bên cạnh vua.”
Sau khi Hà Phiêu kỵ (tức Hà Sung, Phiêu kỵ tướng quân) mất,
Lời chú: Hà Sung đã thấy chép ở chỗ khác.
triều đình vời Trử công (tức Trử Phầu) vào. Khi đã đến Thạch Đầu, Vương Trưởng sử (Vương Mông) và Lưu doãn (Lưu Đàm) cùng đến thăm Trử. Trử hỏi: “Chân Trường, ông định đặt tôi vào đâu?” Chân Trường ngoảnh nhìn Vương mà nói: “Người này biết ăn nói.” Trử bèn nhìn Vương. Vương nói: “Nước nhà tự có Chu công rồi.” (ý nói đã có Cối Kê vương giữ chính sự như Chu công giúp nhà Chu)
Lời chú: Sách “Tấn Dương thu” chép: Khi Hà Sung mất, người bàn luận cho rằng cha của Thái hậu là Phầu nên nắm chính sự triều đình. Phầu từ Đan Đồ vào triều. Lại bộ thượng thư Lưu Hà khuyên Phầu: “Cối Kê vương đức tốt, là Chu công của nước nhà, ngài nên giao chính sự lớn cho vương.” Trưởng sử của Phầu là Vương Hồ Chi cũng khuyên ông trở về trấn sở. Phầu bèn cố từ chối, trở về Kinh Khẩu.
Hoàn công (tức Hoàn Ôn) đi đánh phương bắc, qua Kim Thành, thấy những cây liễu mình trồng hồi trước làm Nội sử Lang Gia nay đều đã to mười ôm, ông bùi ngùi nói: “Cây cỏ còn như thế, người làm sao chịu nổi!” Rồi vin cành, nắm nhánh, rưng rưng rơi lệ.
Lời chú: Sách “Hoàn Ôn biệt truyện” chép: Ôn tên chữ Nguyên Tử, người huyện Long Cang, nước Tiếu, là con cháu của Hoàn Vinh, người làm Ngũ canh (bậc lão thành được vua tôn kính, đãi như cha anh) đời Hán. Cha là Di, có tài nhận xét người. Ôn từ nhỏ đã có khí phách hào hùng phóng khoáng, được Ôn Kiệu biết đến; trải thăng đến Chinh Tây đại tướng quân, trấn giữ miền tây. Khi ấy giặc Hồ chưa diệt, tàn quân còn thoi thóp; Ôn đích thân chỉ huy quân lính trong quận, dựng cờ đi đánh, quét sạch vùng sông Y, sông Lạc, đến bái tạ lăng tẩm các tiên đế. Khi mất được đặt thụy là Tuyên Vũ hầu.
Giản Văn khi làm Phủ quân (Phủ quân tướng quân), có lần cùng Hoàn Tuyên Vũ vào chầu, hai người nhường nhau đi trước. Tuyên Vũ bất đắc dĩ phải đi trước, nhân nói: “Chàng cầm cây thù, làm quân tiên phong cho vua.”
Lời chú: Đó là câu thơ nước Vệ trong Kinh Thi. Thù là cây gậy binh khí dài một trượng hai thước, không có mũi nhọn.
Giản Văn đáp: “Đúng như câu thơ: Không kể nhỏ không kể lớn, đều theo ông mà đi.”
Cố Duyệt cùng tuổi với Giản Văn mà tóc bạc sớm.
Lời chú: Sách “Trung hưng thư” chép: Duyệt tên chữ Quân Thúc, người Tấn Lăng. Lúc đầu làm Biệt giá (thuộc quan cao cấp của thứ sử, đi theo xe riêng) cho Ân Hạo ở châu. Hạo chết, ông dâng sớ minh oan cho Hạo; có người can, cho rằng Hạo bị Thái tông phế bỏ, chắc không được chấp thuận; Duyệt cố tranh biện, Hạo quả được minh oan, dư luận khen ông. Sau làm đến Thượng thư tả thừa (phó quan giúp việc ở sảnh thượng thư).
Giản Văn hỏi: “Sao ông bạc tóc trước?” Đáp: “Dáng cây bồ liễu (loại liễu nước, yếu ớt) hễ thấy thu sang là rụng lá; chất cây tùng bách qua sương giá lại càng tươi tốt.”
Lời chú: Cố Khải Chi viết truyện về cha mình, chép: Ông vì giữ đạo ngay thẳng mà bị đời vùi dập. Vào gặp vương, tóc vương chưa có sợi bạc mà ông đã hoa râm. Vương hỏi tuổi ông, rồi nói: “Sao khanh riêng bạc tóc sớm thế?” Ông đáp: “Dáng tùng bách qua sương vẫn tốt; chất bồ liễu của thần thấy thu đã rụng trước; ấy là phận trời ban khác nhau.” Vương khen hay hồi lâu.
Hoàn công vào Tam Hiệp, vách đá dựng đứng như treo lên trời, sóng tung nước xiết.
Lời chú: Sách “Tấn Dương thu” chép: Năm Vĩnh Hòa thứ hai, Ôn dẫn hơn bảy nghìn quân mình cai quản đi đánh đất Thục, dâng biểu xong liền lên đường.
Ông bèn than: “Đã làm bề tôi trung thì không làm được con hiếu, biết làm sao!”
Lời chú: Sách “Hán thư” chép: Vương Dương làm Thứ sử Ích Châu, đi tuần các huyện, đến dốc Cửu Chiết ở đất Cung Bặc, than rằng: “Mang thân thể cha mẹ để lại, sao có thể nhiều lần đi qua chỗ hiểm này!” Rồi lấy cớ bệnh bỏ quan. Về sau Vương Tôn làm thứ sử, đến dốc ấy hỏi lại: “Đây chẳng phải con đường Vương Dương sợ đó sao?” Lại đáp: “Phải.” Tôn quát người đánh xe: “Cứ đánh xe đi!” Vương Dương là con hiếu, Vương Tôn là bề tôi trung.
Trước đó, sao Huỳnh hoặc (tức sao Hỏa, theo thiên văn xưa là điềm tai họa, loạn lạc) đi vào chòm Thái vi (chòm sao tượng trưng cho triều đình nhà vua); chẳng bao lâu Hải Tây công (vua Tấn bị phế) bị phế.
Lời chú: Sách “Tấn Dương thu” chép: Năm Thái Hòa thứ sáu, tháng mười nhuận, sao Huỳnh hoặc vào cửa Đoan Môn của chòm Thái vi (cửa chính phía nam của chòm sao này). Tháng mười một, Đại tư mã Hoàn Ôn phế vua làm Hải Tây công. Sách “Tấn An đế kỷ” chép: Hoàn Ôn thua chạy ở Phương Đầu, biết lòng dân đã rời bỏ mình, bèn đánh giết Viên Chân ở Thọ Dương; rồi hỏi Hy Siêu: “Như vậy đủ rửa nỗi nhục Phương Đầu chưa?” Siêu đáp: “Chưa thỏa được lòng những người có hiểu biết. Ông tuổi sáu mươi mà thua trong cuộc cất quân lớn, nếu không lập công vượt đời thì chưa đủ để đè nén lòng dân.” Nhân đó khuyên Ôn việc phế vua cũ, lập vua mới. Lúc ấy Ôn vốn đã có mưu này, rất nghe lời Siêu, bèn phế Hải Tây.
Giản Văn lên ngôi, sao Hỏa lại vào chòm Thái vi; vua rất ghét điều đó.
Lời chú: Sách “Tấn kỷ” của Từ Quảng chép: Năm Hàm An thứ nhất, tháng mười hai, sao Huỳnh hoặc đi ngược vào chòm Thái vi, đến tháng bảy năm thứ hai vẫn còn ở đó. Vua lấy việc Hải Tây làm răn, trong lòng rất lo.
Bấy giờ Hy Siêu làm Trung thư lang (quan thảo chiếu chỉ ở sảnh Trung thư), đang trực.
Lời chú: Sách “Trung hưng thư” chép: Siêu tên chữ Cảnh Hưng, người Cao Bình, con của Tư không Hy Dũ; từ nhỏ đã tài giỏi vượt trội, không chịu gò bó, có độ lượng hơn đời; trải thăng đến Trung thư lang, Tư đồ tả trưởng sử.
Vua cho gọi Siêu vào, nói: “Mệnh trời dài ngắn, vốn không phải điều ta tính đến; chỉ là liệu có còn xảy ra việc như mới đây (việc phế vua) nữa không?” Siêu đáp: “Đại tư mã đang lo ngoài thì giữ vững bờ cõi, trong thì giữ yên xã tắc (nền móng quốc gia), ắt không có mối lo như thế. Thần xin vì bệ hạ đem cả trăm miệng ăn trong nhà ra bảo đảm.” Vua nhân đó ngâm thơ của Dữu Trọng Sơ
Lời chú: Đó là bài thơ “Tòng chinh” của Dữu Xiển.
rằng: “Người có chí đau vì triều đình nguy khốn, kẻ bề tôi trung xót vì vua chịu nhục”, giọng rất thê thảm. Hy được nghỉ phép về phía đông, vua dặn: “Gửi lời hỏi thăm tôn phụ của khanh: việc nhà việc nước đã đến nước này, là vì ta không thể lấy đạo mà giúp đỡ giữ gìn, lo trước để phòng ngừa tai họa. Nỗi hổ thẹn, than thở sâu sắc này, lời nào nói cho hết được!” Rồi khóc, nước mắt chảy ướt vạt áo.
Lời chú: Sách “Tục Tấn Dương thu” chép: Vua bên ngoài bị bề tôi quyền thế đè nén, lo buồn uất ức không được thỏa chí, ở ngôi hai năm thì mất.
Giản Văn ngồi trong phòng tối, cho vời Tuyên Vũ. Tuyên Vũ đến, hỏi: “Bệ hạ ở đâu?” Giản Văn đáp: “Mỗ ở đây.” Người đương thời cho là ứng đáp giỏi.
Lời chú: Sách “Luận ngữ” chép: Thầy nhạc mù tên Miện đến gặp Khổng Tử. Đến bậc thềm, Khổng Tử bảo: “Đây là thềm.” Đến chiếu ngồi, bảo: “Đây là chiếu.” Mọi người ngồi cả rồi, Khổng Tử bảo: “Mỗ ở đây, mỗ ở đây.” Lời chú: tức lần lượt cho biết những người đang ngồi.
Giản Văn vào vườn Hoa Lâm, ngoảnh lại bảo người hầu: “Chỗ hợp với lòng mình chẳng cần ở đâu xa; bóng rừng, mặt nước rợp mát thế này, tự nhiên đã có cái ý thú như ở sông Hào, sông Bộc.
Lời chú: Hào và Bộc là tên hai con sông. Sách “Trang Tử” chép: Trang Tử cùng Huệ Tử dạo chơi trên cầu sông Hào. Trang Tử nói: “Cá diếc trắng bơi ra thong thả, đó là niềm vui của cá.” Huệ Tử nói: “Ông không phải là cá, sao biết niềm vui của cá?” Trang Tử nói: “Ông không phải là tôi, sao biết tôi không biết niềm vui của cá?” Trang Chu câu cá ở sông Bộc, vua Sở sai hai quan đại phu đến nói: “Xin đem việc trong nước làm phiền ngài.” Trang Tử cầm cần câu không ngoảnh lại, nói: “Tôi nghe nước Sở có con rùa thần, chết đã ba nghìn năm, nhà vua bọc khăn, đựng hòm cất trong miếu thờ. Con rùa ấy thà kéo lê đuôi trong bùn mà sống, hay thà chết để lại bộ xương được quý trọng?” Hai đại phu nói: “Thà kéo lê đuôi trong bùn.” Trang Tử nói: “Đi đi! Tôi cũng thà kéo lê đuôi trong bùn.”
Cảm thấy chim muông cá chóc tự đến gần gũi người.”
Tạ Thái phó (tức Tạ An) nói với Vương Hữu quân: “Đến tuổi trung niên thì dễ tổn thương vì buồn vui; mỗi lần chia tay người thân bạn bè lại buồn khổ mấy ngày.” Vương nói:
Lời chú: Sách “Văn tự chí” chép: Vương Hy Chi tên chữ Dật Thiếu, người huyện Lâm Nghi, quận Lang Gia. Cha là Khoáng, làm Thái thú Hoài Nam. Hy Chi từ nhỏ đã sáng sủa xuất chúng, được chú là Vương Dị khen ngợi; giỏi chữ thảo; trải thăng đến Thứ sử Giang Châu, Hữu quân tướng quân, Nội sử Cối Kê.
“Tuổi đã về chiều như bóng nắng trên ngọn cây dâu, cây du, tự nhiên sẽ như thế. Chỉ còn nhờ tiếng đàn tiếng sáo mà khuây khỏa, giãi bày; lại thường sợ con cháu biết được mà làm giảm thú vui.”
Chi Đạo Lâm thường nuôi mấy con ngựa. Có người bảo đạo nhân nuôi ngựa thì không thanh nhã. Chi đáp: “Bần đạo quý cái thần thái tuấn tú của chúng.”
Lời chú: Sách “Cao dật sa môn truyện” chép: Chi Độn tên chữ Đạo Lâm, người huyện Lâm Lự, quận Hà Nội; có người nói là người Trần Lưu; vốn họ Mẫn. Từ nhỏ đã sống theo lòng mình, một mình tìm đường riêng, phong cách cao khiết sáng sủa; nhà đời đời theo đạo Phật. Ông từng ở núi Dư Hàng suy ngẫm về đạo hạnh, thanh thoát một mình thông suốt. Năm hai mươi lăm tuổi mới cạo tóc vào đạo. Năm năm mươi ba tuổi mất ở Lạc Dương.
Lưu doãn cùng Hoàn Tuyên Vũ nghe giảng sách “Lễ ký”. Hoàn nói: “Có lúc nghe đến chỗ thấm vào lòng, liền thấy như chỉ cách cửa đạo huyền diệu gang tấc.” Lưu nói: “Cái ấy chưa chạm đến chỗ tột cùng, chỉ là lời giảng ở điện Kim Hoa mà thôi.” (tức chỉ là lời giảng kinh sách thông thường cho vua)
Lời chú: Phần tự thuật trong sách “Hán thư” chép: Ban Bá thuở nhỏ học Kinh Thi với Sư Đan. Đại tướng quân Vương Phượng tiến cử Bá với Hán Thành đế, cho là nên khuyến khích học hành; vua cho gặp, thân mật, cho làm Trung thường thị (quan hầu cận bên vua). Lúc ấy vua đang hướng về việc học, Trịnh Khoan Trung, Trương Vũ sớm tối vào điện Kim Hoa giảng sách “Thượng thư”, “Luận ngữ”; vua xuống chiếu cho Bá cùng học.
Dương Bỉnh làm Tham quân cho Phủ quân, mất sớm mà có tiếng tốt. Hạ Hầu Hiếu Nhược viết bài tự thuật về ông, hết lời khen ngợi và thương tiếc.
Lời chú: Bài “Dương Bỉnh tự” chép: Bỉnh tên chữ Trường Đạt, người Bình Dương thuộc Thái Sơn, chắt của Dương Tục, Thái thú Nam Dương đời Hán. Ông nội là phủ quân (tiếng tôn xưng thái thú) quận Ngụy, tức con trưởng của viên thuộc quan phủ Xa kỵ. Phu nhân của phủ quân là bà Trịnh không có con, bèn nuôi Bỉnh. Bỉnh từ lúc còn để chỏm đã tốt đẹp, cẩn trọng kính cẩn. Năm mười tuổi thì Trịnh phu nhân mất, Bỉnh nhớ thương, để tang hết lòng. Chẳng bao lâu ông thuộc quan phủ và phu nhân cũng đều mất. Các chú bác anh em của Bỉnh theo lễ nối nhau nuôi dạy, người ngoài không thấy có sự xa cách thân sơ, hòa thuận êm ấm. Ra làm tham quân cho Phủ quân tướng quân, đang sắp tung bước nghìn dặm, vỗ cánh bay vút trời cao, tiếc thay mới ba mươi hai tuổi đã mất. Xưa Hãn Hổ chết, Tử Sản cho rằng không còn ai cùng mình làm việc thiện; từ khi người ấy mất, mới hiểu nỗi than của Tử Sản. Sau khi mất có con trai nhưng lại không nuôi được. Sao làm việc thiện mà tai họa lại dồn dập thế? Há chẳng phải là điều khiến Tư Mã Thiên (Tư Mã sinh) phải nghi hoặc về đạo trời đó sao!
Dương Quyền làm Hoàng môn thị lang (quan hầu cận trong cung, truyền đạt chiếu lệnh), hầu Giản Văn ngồi. Vua hỏi: “Hạ Hầu Trạm
Lời chú: đã thấy chép ở chỗ khác.
viết bài tự thuật về Dương Bỉnh, thật khiến người ta nhớ mãi. Ông ấy là gì của khanh? Có con nối dõi không?”
Lời chú: Sách “Dương thị phả” chép: Quyền tên chữ Đạo Dư, con của Thứ sử Từ Châu Dương Duyệt, làm quan đến Thượng thư tả thừa.
Quyền rơi nước mắt đáp: “Bác thần đã mất, tiếng tốt sớm vang, nhưng không có con nối. Dẫu danh tiếng thấu đến tai vua, nhưng dòng dõi lại tuyệt ở đời thánh.” Vua than thở hồi lâu.
Vương Trưởng sử và Lưu Chân Trường sau khi xa cách lại gặp nhau.
Lời chú: Sách “Vương Trưởng sử biệt truyện” chép: Mông tên chữ Trọng Tổ, người Tấn Dương, Thái Nguyên. Tổ tiên xuất từ dòng họ nhà Chu, qua đời Hán, Ngụy là họ lớn. Ông nội là Tá, làm Bắc quân trung hầu (quan coi quân cấm vệ phía bắc); cha là Nột, làm lệnh huyện Diệp. Mông thần khí trong trẻo đẹp đẽ, mười mấy tuổi đã phóng khoáng không giống người thường. Đến tuổi hai mươi (tuổi đội mũ của con trai) thì biết giữ mình, chuộng phong lưu, tao nhã đứng đắn; ngoài thì dứt việc tranh giành danh lợi, trong thì ít ham muốn riêng. Được mời làm Thuộc quan phủ Tư đồ, Trung thư lang; vì là cha Hoàng hậu nên được truy tặng Quang lộc đại phu (chức quan danh dự cao cấp).
Vương bảo Lưu: “Ông lại tiến bộ thêm.” Đáp: “Đấy là như trời tự cao lên thôi.”
Lời chú: Sách “Ngữ lâm” chép: Trọng Tổ bảo Chân Trường: “Gần đây ông tiến bộ lớn.” Lưu nói: “Ông ngẩng lên nhìn đấy à?” Vương hỏi ý gì. Lưu đáp: “Không thế thì lấy gì đo được độ cao của trời?”
Lưu doãn nói: “Người ta nghĩ Vương Kinh Sản giỏi, đó là nghĩ rằng dưới cây tùng cao hẳn phải có gió mát mà thôi.”
Lời chú: Kinh Sản là tên lúc nhỏ của Vương Vi. Sách “Vương thị phả” chép: Vi tên chữ Ấu Nhân, người Lang Gia. Ông nội là Nghệ, làm Bình Bắc tướng quân; cha là Trừng, làm Thứ sử Kinh Châu. Vi trải làm Thượng thư lang, Tư mã phủ Hữu quân.
Vương Trọng Tổ nghe tiếng nói của người Man (dân tộc phía nam) không hiểu, ngơ ngác nói: “Giá như Giới Cát Lư đến chầu, hẳn sẽ không mù mờ thứ tiếng này.”
Lời chú: Sách “Xuân thu truyện” chép: Giới Cát Lư đến chầu nước Lỗ, nghe tiếng bò rống, nói: “Con bò này sinh ba con bê, đều đã bị dùng làm vật tế cả rồi, tiếng nó nói thế.” Hỏi lại thì quả đúng. Đỗ Dự chú: Giới là một nước ở phía đông, Lư là tên vua nước ấy.
Lưu Chân Trường làm doãn Đan Dương. Hứa Huyền Độ ra kinh đô, đến chỗ Lưu ngủ trọ.
Lời chú: Sách “Tục Tấn Dương thu” chép: Hứa Tuân tên chữ Huyền Độ, người Cao Dương, cháu của Trung lĩnh quân Hứa Doãn đời Ngụy. Lúc còn để trái đào đã thông minh tuấn tú, mọi người gọi là thần đồng. Lớn lên phong cách giản dị thanh đạm. Được mời làm Thuộc quan phủ Tư đồ, không nhận. Mất sớm.
Giường màn mới đẹp, ăn uống thịnh soạn ngon ngọt. Hứa nói: “Nếu giữ được chỗ này thì hơn hẳn ở ẩn núi Đông.” Lưu nói: “Nếu ông biết lành dữ là do người, thì tôi há lại không giữ được chỗ này sao?”
Lời chú: Sách “Xuân thu truyện” chép: “Họa phúc không có cửa, chỉ do người tự chuốc lấy.”
Vương Dật Thiếu đang ngồi đó, nói: “Nếu Sào Phủ, Hứa Do (hai ẩn sĩ đời vua Nghiêu, khinh danh lợi) gặp Tắc, Khiết (hai bề tôi hiền giúp vua Thuấn), hẳn đã không có lời này.” Hai người đều lộ vẻ hổ thẹn.
Vương Hữu quân cùng Tạ Thái phó lên thành Dã.
Lời chú: Sách “Châu ký” chép: Thành Dã là nơi đúc đồng nấu sắt thời nước Ngô; Ngô bị dẹp rồi vẫn không bỏ, là nơi Vương Mậu cai quản.
Tạ thong thả nghĩ xa xôi, có chí vượt khỏi đời. Vương bảo Tạ: “Vua Hạ Vũ siêng năng việc nước, tay chân chai sạn;
Lời chú: Sách “Đế vương thế kỷ” chép: Vua Vũ trị nước lụt, tay chân chai sạn. Đời truyền rằng Vũ bị bệnh liệt nửa người, chân bước không vượt quá nhau, nay gọi là “bước Vũ” chính là vậy.
Chu Văn vương đến chiều muộn mới ăn, suốt ngày không rảnh.
Lời chú: Sách “Thượng thư” chép: Văn vương từ sáng đến lúc mặt trời xế bóng, không kịp ăn uống.
Nay bốn phía ngoại thành nhiều đồn lũy giặc,
Lời chú: Sách “Lễ ký” chép: Bốn phía ngoại thành nhiều đồn lũy giặc, là nỗi nhục của các khanh đại phu.
ai nấy nên tự ra sức, mà bàn suông thì bỏ bê công việc, văn chương phù phiếm thì làm hại việc cốt yếu, e không phải điều nên làm lúc này.” Tạ đáp: “Nhà Tần dùng Thương Ưởng, đến đời thứ hai thì mất nước,
Lời chú: Sách “Chiến quốc sách” chép: Thương Ưởng nước Vệ là con của vợ lẽ nhà vua, tên là Ưởng, họ Công Tôn; từ nhỏ ưa học thuyết hình danh (học thuyết trị nước bằng pháp luật nghiêm khắc), làm tướng quốc cho Tần Hiếu công, được phong ở đất Thương.
há phải do nói chuyện thanh cao mà gây họa đâu?”
Tạ Thái phó vào ngày tuyết lạnh, họp mặt trong nhà, cùng con cháu giảng bàn văn nghĩa. Chốc lát tuyết rơi dày, ông vui vẻ nói: “Tuyết trắng lả tả giống cái gì?” Cháu ông, con người anh, là Hồ Nhi nói:
Lời chú: Hồ Nhi là tên lúc nhỏ của Tạ Lãng. Sách “Tục Tấn Dương thu” chép: Lãng tên chữ Trường Độ, con trưởng của Tạ Cứ, anh thứ của Tạ An. An sớm biết tài cháu; văn chương lộng lẫy, tiếng tăm chỉ kém Tạ Huyền. Làm quan đến Thái thú Đông Dương.
“Rắc muối giữa không trung thì tạm ví được.” Cháu gái ông, con người anh, nói: “Chẳng bằng tơ liễu theo gió bay lên.” Ông cười lớn vui vẻ. Đó là con gái của Vô Dịch (Tạ Dịch), anh cả của ông, vợ của Tả tướng quân Vương Ngưng Chi.
Lời chú: Sách “Vương thị phả” chép: Ngưng Chi tên chữ Thúc Bình, con thứ hai của Hữu tướng quân Vương Hy Chi, trải làm Thứ sử Giang Châu, Tả tướng quân, Nội sử Cối Kê. Sách “Tấn An đế kỷ” chép: Ngưng Chi theo đạo Ngũ đấu mễ (đạo giáo phái nhập môn phải nộp năm đấu gạo). Khi Tôn Ân đánh Cối Kê, Ngưng Chi bảo dân và quan lại: “Không cần phòng bị. Ta đã xin Đại Đạo, ngài đã hứa sai quân thần đến giúp, giặc sẽ tự tan.” Vì không phòng bị nên bị Ân giết. Sách “Phụ nhân tập” chép: Tạ phu nhân tên là Đạo Uẩn, có tài văn chương, thơ, phú, văn tế, văn tụng bà viết còn lưu truyền ở đời.
Vương Trung lang (Vương Thản Chi) bảo Phục Huyền Độ, Tập Tạc Xỉ
Lời chú: Sách “Vương Trung lang truyện” chép: Thản Chi tên chữ Văn Độ, người Tấn Dương, Thái Nguyên. Ông nội là Thái thú Đông Hải Vương Thừa, thanh đạm điềm tĩnh, xa vời. Cha là Vương Thuật, trong sạch, cao quý, giản dị ngay thẳng. Thản Chi độ lượng thuần hậu sâu sắc, hiếu thảo với cha mẹ, hòa thuận với anh em là do trời phú, được triều đình và dân gian đều khen, là mẫu mực đương thời; trải thăng đến Thị trung, Trung thư lệnh, kiêm Bắc trung lang tướng, Thứ sử hai châu Từ, Duyện. Sách “Trung hưng thư” chép: Phục Thao tên chữ Huyền Độ, người huyện An Khâu, Bình Xương, từ nhỏ có tài học, được cử làm tú tài (người tài giỏi được địa phương tiến cử), làm Tham quân cho Đại tư mã Hoàn Ôn, kiêm Đại trứ tác (quan chủ trì việc soạn quốc sử), coi việc chép sử nước, mất khi làm Du kích tướng quân. Tập Tạc Xỉ tên chữ Ngạn Uy, người Tương Dương, từ nhỏ nổi tiếng văn hay, giỏi viết thư từ. Hoàn Ôn ở Kinh Châu mời làm Tòng sự (thuộc quan của thứ sử), trải làm Trị trung, Biệt giá (các thuộc quan cao cấp của thứ sử), thăng Thái thú Huỳnh Dương.
bàn luận so sánh nhân vật đất Thanh (vùng Sơn Đông) và đất Sở (vùng Hồ Bắc, Hồ Nam).
Lời chú: Tập văn của Phục Thao có chép bài luận ấy, đại lược: Thao kể thời Xuân thu có Bão Thúc, Quản Trọng, Thấp Bằng, Thiệu Hốt, Luân Biển, Ninh Thích, người đất Mạch Khâu, Phùng Sửu Phụ, Án Anh, Quyên Tử (?); thời Chiến quốc có Công Dương Cao, Mạnh Kha, Trâu Diễn, Điền Đan, Tuân Khanh, Trâu Thích, quan đại phu đất Cử, Điền Tử Phương, Đàn Tử, Lỗ Liên, Thuần Vu Khôn, Phán Tử, Điền Quang, Nhan Xúc, Kiềm Tử, Ô Lăng Trọng Tử, Vương Thúc, quan đại phu đất Tức Mặc; thời Tiền Hán có Phục Trưng quân, Chung Quân, Đông Quách tiên sinh, Thúc Tôn Thông, Vạn Thạch quân, Đông Phương Sóc, An Kỳ tiên sinh; thời Hậu Hán có Đại tư đồ Phục Tam lão, Giang Cách, Phùng Manh, Cầm Khánh, Thừa Cung (?), Từ Phòng, Tiết Phương, Trịnh Khang Thành, Chu Mạnh Ngọc, Lưu Tổ Vinh, Lâm Hiếu Tồn, Thị Kỳ Nguyên Củ, Tôn Bảo Thạc, Lưu Trọng Mưu, Lưu Công Sơn, Vương Nghi Bá (?), Lang Tông, Nễ Chính Bình, Lưu Thành Quốc; thời Ngụy có Quản Ấu An, Bỉnh Căn Củ, Hoa Tử Ngư, Từ Vĩ Trường, Nhậm Chiêu Tiên, Phục Cao Dương. Đó đều là những người đất Thanh có tài đức.
Tạc Xỉ thì kể: Thần Nông sinh ở vùng Kiềm Trung; thơ Thiệu Nam (một phần trong Kinh Thi) ca ngợi sự giáo hóa tốt đẹp ở đây; sách Xuân thu khen đất này nhiều người tài; phong tục trong bài “Hán Quảng” (thơ đất phương nam) khác với bài “Kê Minh” (thơ nước Tề); Tử Văn, Thúc Ngao (các tướng quốc hiền của nước Sở) còn thẹn không thèm so đức với Quản Trọng, Án Anh; có bài ca “Phượng hề” của Tiếp Dư, bài hát “Thương Lang” của ông chài, ông lão Hán Âm khiến Tử Cống phải bẽ mặt, Thị Nam Nghi Liêu và Đồ Dương Thuyết không vì lợi mà đổi lòng; Lỗ Trọng Liên không bằng vợ chồng Lão Lai, Điền Quang thua Khuất Nguyên; Đặng Vũ, Trác Mậu vô địch thiên hạ; Quản Ấu An không hơn được Bàng công; Bàng Sĩ Nguyên không chịu kém Hoa Tử Ngư; hai vị thượng thư họ Hà, họ Đặng độc bộ ở triều Ngụy; Nhạc lệnh (Nhạc Quảng) không ai sánh ở đời Tấn. Xưa Phục Hy ở Nam quận, Thiếu Hạo ở Trường Sa, vua Thuấn ở Linh Lăng; so về người thì mẫu mực là như thế; bàn về đất thì là nơi các bậc thánh từng khảo xét; xét về phong tục thì là điều các nhà thơ ca ngợi; tìm về sự việc thì chưa từng có giặc Xích Mi, Hoàng Cân; như thế thì Thanh Châu sánh sao được? Thao với ông qua lại tranh luận, Tạc Xỉ không có gì đáp lại.
Khi viết xong, họ đưa cho Hàn Khang Bá xem, Khang Bá không nói gì cả. Vương hỏi: “Sao không nói gì?” Hàn đáp: “Không có gì là được, cũng không có gì là không được.”
Lời chú: Mã Dung chú sách “Luận ngữ” rằng: chỉ xem lẽ phải ở đâu mà theo.
Lưu doãn nói: “Mỗi khi gió mát trăng trong, lại nhớ Huyền Độ.”
Lời chú: Sách “Tấn trung hưng sĩ nhân thư” chép: Hứa Tuân giỏi nói chuyện thanh cao (bàn về triết lý huyền diệu), kẻ sĩ đương thời đều kính mến ngưỡng mộ.
Tuân Trung lang ở Kinh Khẩu,
Lời chú: Sách “Tấn Dương thu” chép: Tuân Tiện tên chữ Toàn Tắc, người Dĩnh Xuyên, con của Quang lộc đại phu Tuân Tung; trong sạch ôn hòa, có kiến thức, biết xét đoán; từ nhỏ vì làm rể nhà vua nên làm Phò mã đô úy (chức dành cho chồng công chúa). Bấy giờ Ân Hạo tham dự bàn việc chính sự, dẫn Tiện làm người giúp sức, nhiều lần cho làm quan ở Nghĩa Hưng, Ngô quận, rồi vượt bậc cho làm Bắc trung lang tướng, Thứ sử Từ Châu để làm phên giậu che chở triều đình. Sách “Trung hưng thư” chép: Tiện hai mươi tám tuổi ra làm thứ sử hai châu Từ, Duyện; từ thời trung hưng, phương bá (quan đứng đầu một phương) trẻ tuổi chưa ai như Tiện.
lên núi Bắc Cố ngắm biển, nói:
Lời chú: Sách “Nam Từ Châu ký” chép: Phía tây bắc thành có một dãy núi riêng chạy vào sông, ba mặt giáp nước, cao mấy chục trượng, gọi là Bắc Cố.
“Dẫu chưa thấy ba ngọn núi thần, mà đã tự khiến người ta có ý muốn bay lên mây. Nếu là vua đời Tần, đời Hán, ắt sẽ vén áo ướt chân lội xuống biển mà tìm.”
Lời chú: Thiên “Phong thiện thư” (thiên chép việc lễ tế trời đất của vua) trong sách “Sử ký” chép: Bồng Lai, Phương Trượng, Doanh Châu, ba ngọn núi này đời truyền ở giữa biển, cách người không xa. Từng có người đến được, nói rằng các tiên nhân và thuốc trường sinh đều ở đó; cung điện làm bằng vàng bạc, cây cỏ chim muông đều trắng; nhìn từ xa như mây, đến gần thì núi lại chìm dưới nước; sắp đến nơi thì gió đẩy thuyền đi, rốt cuộc không ai đến được. Tần Thủy hoàng lên núi Cối Kê, đi dọc bờ biển, mong gặp thuốc lạ ở ba núi thần. Hán Vũ đế sau khi làm lễ tế trời ở Thái Sơn mà không gặp gió mưa biến động, các phương sĩ (người theo thuật cầu tiên, luyện thuốc) lại nói thuốc ở Bồng Lai có thể lấy được; vua bèn vui vẻ đi về phía đông ra biển, mong tìm được Bồng Lai.
Tạ công nói: “Thánh hiền với người thường, khoảng cách cũng gần thôi.” Con cháu không đồng ý. Ông than: “Nếu Hy Siêu nghe câu này, ắt không cho là viển vông xa vời như sông Ngân.”
Lời chú: Sách “Siêu biệt truyện” chép: Siêu tinh thông nghĩa lý; sa môn Chi Đạo Lâm cho là người tài giỏi một thời. Sách “Trang Tử” chép: Kiên Ngô hỏi Liên Thúc: “Tôi nghe lời Tiếp Dư nói, lớn lao mà không đâu vào đâu, đi mãi không trở lại; tôi kinh sợ lời ấy, như sông Ngân không có bờ bến.”
Chi công thích ở núi Đông đất Diệm.
Lời chú: Sách “Chi công thư” chép: Núi cách Cối Kê hai trăm dặm.
Có người tặng ông một đôi hạc. Ít lâu sau cánh hạc dài ra, muốn bay đi; Chi tiếc, bèn cắt bớt lông cánh. Hạc vươn mình định bay mà không bay được nữa, bèn ngoảnh lại nhìn cánh, cúi đầu, như có vẻ buồn bã. Lâm (Chi Độn) nói: “Đã có dáng vóc bay vút trời xanh, sao lại chịu làm vật ngắm chơi trước mắt người ta!” Rồi nuôi cho lông cánh mọc lại, thả cho bay đi.
Tạ Trung lang đi qua Hậu hồ ở Khúc A, hỏi người hầu: “Đây là nước gì?”
Lời chú: Sách “Trung hưng thư” chép: Tạ Vạn tên chữ Vạn Thạch, em của Thái phó Tạ An, tài khí cao siêu, nổi tiếng từ sớm, trải làm quan ở bộ Lại, Tây trung lang tướng, Thứ sử Dự Châu, Tán kỵ thường thị (quan hầu cận bên vua, can gián).
Đáp: “Hồ Khúc A.”
Lời chú: Sách “Thái Khang địa ký” chép: Khúc A vốn tên là Vân Dương. Tần Thủy hoàng thấy ở đây có khí vương (điềm sinh ra bậc đế vương), bèn đục núi Bắc Khanh để phá thế đất, cắt con đường thẳng cho nó quanh co, nên gọi là Khúc A (quanh co). Thời Ngô lại đổi là Vân Dương, nay lại gọi là Khúc A.
Tạ nói: “Hẳn là nước sâu đổ vào, đọng lại, chỉ chứa vào mà không chảy ra.”
Tấn Vũ đế mỗi lần ban tặng cho Sơn Đào thường rất ít. Tạ Thái phó
Lời chú: tức Tạ An.
đem chuyện ấy hỏi con cháu. Xa kỵ (Tạ Huyền, làm Xa kỵ tướng quân)
Lời chú: (tức Tạ Huyền).
đáp: “Hẳn là vì người nhận không ham nhiều, nên khiến người cho quên là ít.”
Lời chú: Sách “Tạ Xa kỵ gia truyện” chép: Huyền tên chữ Ấu Độ, con thứ ba của Trấn Tây tướng quân Tạ Dịch, thần thái sáng suốt tuấn tú, giỏi nói lời tinh vi. Chú là Thái phó từng họp mặt với con cháu, hỏi: “Vũ đế giao cho Sơn công giữ chức Tam công (ba chức quan cao nhất), giao việc chọn người làm quan, thế mà ban thưởng không quá vài cân vài vốc, hẳn có ý gì?” Câu trả lời của Huyền có lời lẽ ý vị.
Tạ Hồ Nhi nói với Dữu Đạo Quý:
Lời chú: Đạo Quý là tên chữ của Dữu Hòa. Sách “Tấn kỷ” của Từ Quảng chép: Hòa tên chữ Đạo Quý, con của Thái úy Dữu Lượng, phong cách thẳng thắn, hiểu biết nhanh, nổi tiếng đương thời về văn chương và đàm luận; làm quan đến doãn Đan Dương, kiêm Trung lĩnh quân.
“Mọi người nếu không ai địch nổi mà đến đàm luận với ông, ông có thể giữ vững thành lũy.” Dữu nói: “Nếu Văn Độ đến, tôi chỉ đem một cánh quân phụ ra chờ; nếu Khang Bá đến thì tôi sẽ qua sông đốt thuyền (quyết đánh đến chết, không đường lui).”
Lời chú: Sách “Xuân thu truyện” chép: Vua Tần đánh nước Tấn, qua sông Hoàng Hà rồi đốt thuyền. Đỗ Dự chú: tỏ ý quyết chết.
Lý Hoằng Độ thường than mình không được trọng dụng.
Lời chú: Sách “Trung hưng thư” chép: Lý Sung tên chữ Hoằng Độ, người huyện Dĩnh, quận Giang Hạ. Ông nội là Khang, cha là Củ, đều có tiếng tốt. Sung lúc đầu được mời làm Thuộc quan phủ Thừa tướng, Ký thất tham quân; vì nghèo xin làm lệnh huyện Diệm; sau thăng Đại trứ tác, Trung thư lang.
Ân Dương Châu (tức Ân Hạo, Thứ sử Dương Châu)
Lời chú: Ân Hạo đã thấy chép ở chỗ khác.
biết nhà ông nghèo, hỏi: “Ông có chịu hạ chí làm quan một huyện trăm dặm không?” Lý đáp: “Nỗi than ‘cửa bắc’ đã thấu đến tai bề trên lâu rồi.
Lời chú: Bài thơ “Bắc môn” của nước Vệ trong Kinh Thi chê trách việc làm quan không được thỏa chí.
Con vượn cùng đường chạy vào rừng, đâu rảnh mà chọn cây.” Bèn được giao làm lệnh huyện Diệm.
Vương Tư Châu đến Ấn Chử ở Ngô Hưng mà ngắm cảnh.
Lời chú: Sách “Vương Hồ Chi biệt truyện” chép: Hồ Chi tên chữ Tu Linh, người Lâm Nghi, Lang Gia, con của Vương Dị; trải làm Thái thú Ngô Hưng; được vời làm Thị trung, doãn Đan Dương, Bí thư giám đều không nhận; được cho làm Sứ trì tiết (được cầm cờ tiết thay vua, có quyền xử trí), Đô đốc các việc quân ở Tư Châu, Tây trung lang tướng, Thứ sử Tư Châu. Sách “Ngô Hưng ký” chép: Cách huyện Ô Tiềm bảy mươi dặm về phía đông có Ấn Chử; bên bãi có núi Bạch Thạch, vách đứng cao bốn mươi trượng. Ấn Chử là nơi hạ lưu của nhiều khe suối; từ Ấn Chử ngược lên đến huyện đều là ghềnh đá, đường hiểm, không đi thuyền được; từ Ấn Chử trở xuống đường thủy không hiểm, nên khách đi đường tụ tập ở đây.
Ông than: “Không những khiến lòng người rộng mở trong sạch, mà còn thấy mặt trời mặt trăng cũng trong sáng.”
Tạ Vạn làm Đô đốc Dự Châu, mới được bổ nhiệm, sắp sang phía tây nhậm chức, người kinh đô tiễn đưa mấy ngày liền, Tạ mệt mỏi quá. Khi ấy Cao Thị trung đến,
Lời chú: Sách “Trung hưng thư” chép: Cao Tung tên chữ Mậu Diễm, người Quảng Lăng. Cha là Khôi, làm Quang lộc đại phu. Tung từ nhỏ ham học, giỏi sử truyện, trải thăng đến Lại bộ lang, Thị trung; vì việc công bị liên lụy mà mất chức.
ngồi thẳng vào chỗ Tạ, nhân hỏi: “Nay ông cầm cờ tiết trấn một châu lớn, sẽ sắp đặt miền biên giới phía tây, định làm việc chính sự ra sao?” Tạ nói qua ý mình. Cao liền vì Tạ mà nói về tình hình địa thế, đến mấy trăm lời. Tạ bèn ngồi dậy. Cao đi rồi, Tạ đuổi theo nói: “A Linh quả có chút tài năng.”
Lời chú: A Linh là tên lúc nhỏ của Cao Tung.
Tạ nhờ thế mà ngồi tiếp khách được đến cuối buổi.
Viên Ngạn Bá làm Tư mã (thuộc quan coi việc quân trong phủ tướng quân) cho Tạ An Nam (Tạ Phụng, làm An Nam tướng quân).
Lời chú: Tạ Phụng đã thấy chép ở chỗ khác.
Mọi người ở kinh đô tiễn đến Lại Hương. Lúc sắp chia tay, ông đã buồn bã ngẩn ngơ, than rằng: “Sông núi bao la vắng vẻ, quả có cái thế muôn dặm.”
Lời chú: Sách “Tục Tấn Dương thu” chép: Viên Hoằng tên chữ Ngạn Bá, người quận Trần, cháu sáu đời của Lang trung lệnh Viên Hoán đời Ngụy. Ông nội là Du, làm Thị trung; cha là Úc, làm lệnh huyện Lâm Nhữ. Hoằng ra làm quan từ chức Tham quân phủ Kiến Uy, rồi làm Tư mã, Ký thất phủ An Nam. Thái phó Tạ An khen ông nhanh trí, biện luận mau lẹ. Từ chức Lại bộ lang, ông ra làm quan ở quận Đông Dương; Tạ An tiễn ở đình Dã, các người hiền đương thời đều đến. An muốn thử ông lúc vội vàng, cầm tay sắp chia biệt thì ngoảnh bảo người hầu lấy một chiếc quạt tặng ông. Hoằng liền đáp: “Xin đem quạt này tung bay gió nhân, an ủi lê dân nơi ấy.” Cả buổi đều khen ông nhanh nhạy, đúng chỗ. Tính ông ngay thẳng, nên chức vị không hiển đạt. Mất ở quận.
Tôn Xước làm bài phú “Toại sơ” (thỏa chí ban đầu), dựng nhà ở vùng Hiển Xuyên, tự cho là đã thấy được phận biết dừng, biết đủ.
Lời chú: Sách “Trung hưng thư” chép: Xước tên chữ Hưng Công, người Trung Đô, Thái Nguyên, từ nhỏ nổi tiếng văn hay, trải làm Thái học bác sĩ (quan dạy học ở trường Thái học của nhà nước), Đại trứ tác, Tán kỵ thường thị. Bài tựa phú “Toại sơ” viết: “Ta từ nhỏ mến đạo Lão, Trang, ngưỡng mộ phong cách ấy đã lâu. Rồi cảm lời người vợ hiền của Ô Lăng Tử, bùi ngùi tỉnh ngộ, bèn bắt đầu dựng nhà ở núi Đông, xây ngôi nhà trên năm mẫu đất, quanh có gò dài, tựa rừng rậm. Kẻ ngồi trong màn gấm, đánh chuông trống, sao sánh được với niềm vui này!”
Trước thư phòng ông trồng một cây tùng, thường tự tay vun bón chăm sóc. Cao Thế Viễn lúc ấy cũng ở cạnh nhà,
Lời chú: Thế Viễn là tên chữ của Cao Nhu, đã thấy chép ở chỗ khác.
bảo Tôn: “Cây tùng con chẳng phải không xinh xắn đáng yêu, nhưng mãi mãi không dùng làm cột làm kèo được đâu.” Tôn đáp: “Cây phong cây liễu dẫu to một ôm, thì dùng vào đâu?”
Hoàn Chinh Tây (Hoàn Ôn) sửa thành Giang Lăng rất đẹp.
Lời chú: Sách “Kinh Châu ký” của Thịnh Hoằng Chi chép: Thành Kinh Châu nhìn xuống sông Hán, là nơi Lâm Giang vương cai quản. Vương bị gọi về, ra cửa bắc thành thì trục xe gãy. Các bậc cha già khóc rằng: “Vua ta đi không trở lại nữa rồi.” Từ đó không mở cửa bắc.
Ông họp khách khứa và thuộc quan, ra bến sông ngắm thành, nói: “Ai nhận xét được thành này thì có thưởng.” Cố Trường Khang khi ấy làm khách, đang ngồi đó, nhận xét: “Xa trông thành nhiều tầng, lầu son như ráng đỏ.” Hoàn liền thưởng cho hai đứa hầu gái.
Vương Tử Kính nói với Vương Hiếu Bá: “Dương Thúc Tử tự nhiên là người giỏi, nhưng thì có can hệ gì đến chuyện của người khác!
Lời chú: Sách “Tấn chư công tán” chép: Dương Hỗ tên chữ Thúc Tử, người Bình Dương, Thái Sơn, nhà đời đời làm quan bậc lương hai nghìn thạch (bậc thái thú), đến Hỗ là đời thứ chín, nổi tiếng đức trong sạch. Lúc nhỏ chơi bên bờ sông Vấn, có ông già đi đường dừng lại nhìn, thở dài nói: “Cậu bé này tướng rất tốt, hãy cố lên; chưa đến sáu mươi tuổi sẽ lập công lớn với thiên hạ; khi giàu sang chớ quên ta.” Rồi đi, không biết đi đâu. Hỗ trải thăng đến Đô đốc các việc quân ở Kinh Châu. Từ khi ông ở miền nam, người Ngô vui lòng phục, gọi là “Dương công”, không ai dám gọi tên. Người phương nam nghe tin ông mất, gào khóc, bãi chợ.
Vậy nên không bằng các ca kỹ trên đài Đồng Tước.”
Lời chú: Lời dặn trước khi chết của Ngụy Vũ đế (Tào Tháo): “Đưa các thiếp và ca kỹ của ta lên đài Đồng Tước, đặt chiếc giường sáu thước, căng màn vải thưa; ngày mồng một và rằm mỗi tháng thì cho họ hướng về màn mà múa hát.”
Lâm công thấy núi Trường Sơn ở Đông Dương, nói: “Sao mà bằng phẳng trải dài thế!”
Lời chú: Sách “Cối Kê thổ địa chí” chép: Núi thoai thoải mà dài, huyện vì thế lấy tên núi mà đặt.
Cố Trường Khang từ Cối Kê về, có người hỏi cảnh núi sông đẹp thế nào, Cố nói: “Nghìn núi đua đẹp, muôn khe tranh chảy, cây cỏ phủ kín bên trên, như mây dâng ráng tỏa.”
Lời chú: Sách “Văn chương lục” của Khâu Uyên Chi chép: Cố Khải Chi tên chữ Trường Khang, người Tấn Lăng. Cha là Duyệt, làm Thượng thư tả thừa. Khải Chi đầu niên hiệu Nghĩa Hy làm Tán kỵ thường thị.
Giản Văn băng hà, Hiếu Vũ mới mười mấy tuổi lên ngôi, đến tối vẫn không ra khóc tang theo nghi lễ.
Lời chú: Sách “Văn chương chí” của Tống Minh đế chép: Hiếu Vũ hoàng đế tên húy là Xương Minh, con thứ ba của Giản Văn. Trước kia Giản Văn xem sách sấm (sách lời tiên tri) có câu: “Ngôi nhà Tấn hết ở Xương Minh.” Đến khi vua sinh ra, phương đông vừa sáng, nhân lúc sinh mà đặt tên húy như thế, mọi người quên không tâu. Giản Văn hỏi, mới đem tên húy ra thưa. Giản Văn khóc nói: “Không ngờ Xương Minh nhà ta đã ra đời.” Vua thông minh, biết tôn người hiền, dùng người tài, ba mươi lăm tuổi thì mất.
Người hầu thưa theo lệ thường phải khóc tang. Vua nói: “Lúc nào thương xót thì khóc, có lệ thường gì đâu.”
Hiếu Vũ sắp giảng sách “Hiếu kinh”, anh em Tạ công cùng mọi người tập giảng riêng ở nhà.
Lời chú: Sách “Tục Tấn Dương thu” chép: Năm Ninh Khang thứ ba, ngày chín tháng chín, vua giảng sách “Hiếu kinh”; Bộc xạ (quan phó đứng đầu sảnh thượng thư) Tạ An hầu ngồi; Lại bộ thượng thư Lục Nạp kiêm Thị trung, Biện Đam đọc sách; Hoàng môn thị lang Tạ Thạch và Lại bộ lang Viên Hoằng kiêm chức chấp kinh (người cầm sách giúp giảng); Trung thư lang Xa Dận và doãn Đan Dương Vương Hỗn làm việc trích câu (nêu câu trong sách ra để hỏi đáp).
Xa Vũ Tử khó xử vì muốn hỏi hai vị họ Tạ,
Lời chú: Xa Dận đã thấy chép ở chỗ khác.
bảo Viên Dương (?): “Không hỏi thì sót mất lời hay ý đẹp, hỏi nhiều thì lại làm phiền hai ông họ Tạ.”
Lời chú: Dương là tên lúc nhỏ của Viên Kiều. Sách “Viên thị gia truyện” chép: Kiều tên chữ Ngạn Thăng, người quận Trần. Cha là Côi, làm Quang lộc đại phu. Kiều trải làm Thượng thư lang, Tướng nước Giang Hạ, theo Hoàn Ôn dẹp đất Thục, được phong Tương Tây bá, làm Thứ sử Ích Châu.
Viên nói: “Chắc chắn không có điều ấy đâu.” Xa hỏi: “Sao biết thế?” Viên nói: “Đã bao giờ thấy gương sáng mệt vì soi nhiều, dòng nước trong ngại gió hiền thổi đâu?”
Vương Tử Kính nói: “Đi trên đường Sơn Âm,
Lời chú: Sách “Cối Kê thổ địa chí” chép: Huyện ở phía bắc núi (âm: phía bắc núi), nên lấy đó đặt tên.
núi sông soi chiếu lẫn nhau, khiến người ta ngắm không xuể; nếu vào lúc giao giữa thu và đông thì lại càng khó quên.”
Lời chú: Sách “Cối Kê quận ký” chép: Đất Cối Kê đặc biệt nhiều núi sông đẹp, núi non cao vút, nuốt nhả mây mù; tùng, cối, phong, bách vươn thân, dựng cành; đầm khe trong suốt như gương, dòng trong tuôn chảy. Vương Tử Kính thấy thế nói: “Cảnh núi sông đẹp khiến người ta ngắm không xuể.”
Tạ Thái phó hỏi các con cháu: “Con em thì có can dự gì đến việc của người lớn, mà ai cũng muốn chúng giỏi?” Mọi người không ai nói gì. Xa kỵ đáp:
Lời chú: (tức Tạ Huyền).
“Ví như cỏ chi, cỏ lan, cây ngọc (những thứ quý đẹp), ai cũng muốn chúng mọc ở thềm sân nhà mình thôi.”
Đạo nhân Đạo Nhất thích trau chuốt lời lẽ.
Lời chú: Bài tựa thơ “Du Nghiêm Lăng lại” của Vương Tuân chép: Đạo Nhất họ Trúc, tên là Đức. Sách “Sa môn đề mục” chép: Văn phong của Đạo Nhất dồi dào phong phú. Tôn Xước làm bài tán khen: “Rong ruổi du thuyết, lời quả không suông; chỉ có Nhất công này, dư dả thong dong; ví như vườn xuân, vừa thơm vừa nở, cành nhánh um tùm, thân cây sum suê.”
Từ kinh đô trở về núi Đông, đi qua đất Ngô, chốc lát gặp tuyết rơi nhẹ (?), trời chưa lạnh lắm. Các đạo nhân hỏi ông dọc đường đã trải qua những gì. Nhất công nói: “Gió sương thì hẳn chẳng cần nói, trước hết là cảnh âm u ảm đạm kéo đến; ở ngoài thành, trong làng thì mới lất phất, mà rừng núi đã trắng xóa cả.”
Trương Thiên Tích làm Thứ sử Lương Châu, xưng chế (tự ban mệnh lệnh như vua) ở miền tây. Sau bị Phù Kiên bắt, dùng làm Thị trung. Về sau cùng thua trận ở Thọ Dương, ông về kinh đô (nhà Tấn).
Lời chú: Sách “Lương Châu ký” của Trương Tư chép: Thiên Tích tên chữ Thuần Hỗ, người huyện Ô Thị, quận An Định, con cháu Trương Nhĩ. Cụ nội là Quỹ, trong niên hiệu Vĩnh Gia làm Thứ sử Lương Châu, gặp lúc kinh đô đại loạn, bèn chiếm giữ đất Lương. Thiên Tích cướp ngôi, tự lập làm Lương Châu mục (quan đứng đầu châu). Phù Kiên sai tướng Diêu Trường đánh chiếm Lương Châu; Thiên Tích về Trường An, Kiên cho làm Thị trung, Bỉ bộ thượng thư, Quy Nghĩa hầu. Theo Kiên đến Thọ Dương, quân Kiên thua, ông bèn về nam, được cho làm Tán kỵ thường thị, Tây Bình công. Sách “Trung hưng thư” chép: Về sau Thiên Tích vì nghèo được cho làm Thái thú Lư Giang; mất được tặng Thị trung.
Ông được Hiếu Vũ quý trọng, mỗi lần vào chầu bàn luận thường cả ngày. Có kẻ ghen ghét ông, trong buổi họp hỏi Trương: “Phương bắc có thứ gì đáng quý?” Trương đáp: “Quả dâu ngọt thơm, chim cú đổi tiếng (thành tiếng hay);
Lời chú: Bài thơ trong phần Lỗ tụng của Kinh Thi: “Phấp phới con cú bay, đậu nơi rừng trường học; ăn quả dâu của ta, đổi cho ta tiếng hay.”
sữa chua thuần hậu nuôi tính người, người không có lòng đố kỵ.”
Lời chú: Sách “Tây Hà cựu sự” chép: Bò dê ở Hà Tây béo, sữa chua rất ngon tốt; đổ sữa chua lên tấm da mà cũng không chảy tan.
Cố Trường Khang lạy mộ Hoàn Tuyên Vũ, làm thơ rằng: “Núi lở, biển cạn khô, cá chim biết nương đâu?”
Lời chú: Sách “Văn chương chí” của Tống Minh đế chép: Khải Chi làm tham quân cho Hoàn Ôn, rất được thân cận.
Có người hỏi: “Ông nương cậy Hoàn đến thế, vậy dáng ông khóc có thể tả được không?” Cố nói: “Hơi thở qua mũi như cơn gió Quảng Mạc thổi dài, nước mắt như sông treo vỡ bờ tuôn chảy.”
Lời chú: Sách “Xuân thu khảo dị bưu” chép: Sau gió Bất Chu bốn mươi lăm ngày thì gió Quảng Mạc đến. Quảng Mạc nghĩa là tinh khí lớn đã đầy đủ, tức là gió bấc; còn gọi là gió lạnh.
Có người nói ông tả: “Tiếng như sấm nổ vỡ núi, nước mắt như sông đổ ra biển.”
Mao Bá Thành tự phụ về tài khí của mình, thường nói: “Thà làm hoa lan bị gãy, ngọc bị vỡ, chứ không làm cỏ tiêu, cỏ ngải tươi tốt.”
Lời chú: Sách “Chinh Tây liêu thuộc danh” chép: Mao Huyền tên chữ Bá Thành, người Dĩnh Xuyên, làm quan đến Hành quân tham quân phủ Chinh Tây.
Phạm Ninh làm Thái thú Dự Chương,
Lời chú: Sách “Trung hưng thư” chép: Phạm Ninh tên chữ Vũ Tử, người huyện Thận Dương, học rộng xem nhiều, trải thăng đến Trung thư lang, Thái thú Dự Chương.
ngày mồng tám (tháng tư, ngày lễ Phật đản) mời tượng Phật, có gửi thiếp mời. Các nhà sư ngờ vực, có người muốn viết thư đáp. Có một chú tiểu sa di (người mới xuất gia, chưa thọ giới lớn) ngồi ở cuối, nói: “Thế Tôn (tiếng tôn xưng Phật) im lặng tức là chấp thuận.” Mọi người theo ý ấy.
Tư Mã Thái phó ngồi đêm trong thư phòng.
Lời chú: Sách “Hiếu Văn vương truyện” chép: Vương tên húy là Đạo Tử, con thứ năm của Giản Văn hoàng đế, được phong Cối Kê vương, kiêm Tư đồ, Thứ sử Dương Châu, thăng Thái phó; bị Hoàn Huyền giết, được tặng Thừa tướng.
Lúc ấy trời trong trăng sáng, không chút mây che. Thái phó khen là đẹp. Tạ Cảnh Trọng đang ngồi đó,
Lời chú: Sách “Tục Tấn Dương thu” chép: Tạ Trọng tên chữ Cảnh Trọng, người quận Trần. Cha là Lãng, làm Thái thú Đông Dương. Trọng sáng suốt tuấn tú, có tài lĩnh hội (?), mất khi làm Trưởng sử phủ Phiêu kỵ.
đáp: “Ý tôi cho là không bằng có chút mây điểm xuyết.” Thái phó nhân đùa Tạ: “Lòng ông không trong sạch, lại còn muốn cố làm vấy bẩn bầu trời trong ư?”
Vương Trung lang rất mến Trương Thiên Tích, hỏi: “Ông xem những người sang sông (dời về phương nam), việc sắp đặt cai trị Giang Tả (vùng đông nam sông Trường Giang) có gì lớn lao khác thường? Những người tài lớp sau lại so với Trung Nguyên thế nào?” Trương đáp: “Nghiên cứu nghĩa lý sâu kín, tinh vi thì từ Vương Bật, Hà Yến trở xuống; tùy thời sửa đặt chế độ thì có phong thái của Tuân, Nhạc.”
Lời chú: Tuân Khải, Tuân Úc sửa định pháp chế; còn Nhạc thì chưa nghe nói.
Vương nói: “Ông kiến thức có thừa, sao lại bị Phù Kiên chế ngự?”
Lời chú: Sách “Lương Châu ký” của Trương Tư chép: Thiên Tích sáng suốt, thông minh xuất chúng, từ nhỏ đã có tiếng tốt.
Đáp: “Dương tiêu thì âm lớn, cho nên vận trời gian nan; quẻ Bĩ, quẻ Bác (hai quẻ trong Kinh Dịch, tượng trưng cho thời bế tắc, suy sụp) đã thành hình, há đáng chê trách nhiều sao?”
Con gái Tạ Cảnh Trọng lấy con trai Vương Hiếu Bá, hai ông thông gia rất quý mến nhau.
Lời chú: Sách “Tạ thị phả” chép: Con gái Trọng là Nguyệt Kính, lấy Du Chi, con của Vương Cung.
Tạ làm Trưởng sử cho Thái phó, bị đàn hặc; Vương liền lấy ông làm Trưởng sử của mình, kiêm quản quận Tấn Lăng. Thái phó đã có hiềm khích với Hiếu Bá, không muốn để Hiếu Bá có được Tạ, bèn lấy lại Tạ làm Tư nghị, ngoài mặt tỏ ra ràng buộc giữ ông, mà thực là để chia rẽ hai người. Đến khi Hiếu Bá thất bại, Thái phó đi vòng quanh thành Đông Phủ để hành tán (đi dạo cho tan sức nóng sau khi uống thuốc ngũ thạch tán, một thói quen của danh sĩ thời ấy);
Lời chú: Sách “Đan Dương ký” chép: Phía tây thành Đông Phủ có dinh thự của Giản Văn khi còn làm Cối Kê vương; phía đông là phủ của Hiếu Văn vương Đạo Tử. Đạo Tử kiêm quản châu vẫn ở nhà cũ, nên tục gọi là Đông Phủ.
các thuộc quan đều ở cửa nam đón chờ để lạy chào. Lúc ấy Thái phó bảo Tạ: “Vương Ninh mưu phản,
Lời chú: A Ninh là tên lúc nhỏ của Vương Cung.
người ta nói là ông bày mưu cho hắn.” Tạ không hề có vẻ sợ, chắp hốt (tấm thẻ quan cầm khi chầu) đáp: “Nhạc Ngạn Phụ có nói: Há lại đem năm đứa con trai đổi lấy một đứa con gái.” Thái phó khen câu đáp hay, nhân nâng chén mời ông, nói: “Hay thật, hay thật!”
Hoàn Nghĩa Hưng (Hoàn Huyền, từng làm Thái thú Nghĩa Hưng) sau khi trở về, đến gặp Tư Mã Thái phó. Thái phó đã say, trên tiệc nhiều khách, ông hỏi mọi người: “Hoàn Ôn về cuối đời muốn làm giặc, thế là thế nào?”
Lời chú: Sách “Tấn An đế ký” chép: Ôn ở Cô Thục bóng gió đòi triều đình ban cửu tích (chín thứ đồ ban thưởng đặc biệt, thường là bước đầu của việc cướp ngôi). Tạ An sai Lại bộ lang Viên Hoằng thảo sẵn văn bản, đưa cho Bộc xạ Vương Bưu Chi xem. Bưu Chi biến sắc nói: “Bậc trượng phu sao có thể đem việc này nói với người!” An thong thả hỏi kế, Bưu Chi nói: “Nghe nói bệnh ông ta đã nặng, tạm hoãn việc ấy lại.” An nghe theo, nên việc không thành.
Hoàn phục xuống đất không dậy được. Tạ Cảnh Trọng khi ấy làm Trưởng sử, giơ thẻ đáp: “Cố Tuyên Vũ công truất bỏ vua tối tăm, lập vua thánh minh, công vượt cả Y Doãn, Hoắc Quang (hai bề tôi xưa từng phế vua xấu, lập vua tốt); những lời bàn tán xôn xao xin để sự soi xét sáng suốt của bề trên định đoạt.” Thái phó nói: “Ta biết, ta biết.” Liền nâng chén nói: “Hoàn Nghĩa Hưng, ta mời khanh rượu.” Hoàn ra ngoài tạ lỗi.
Lời chú: Đàn Đạo Loan bàn: Đạo Tử có thể nói là nói năng dễ dãi; còn Tạ Trọng thì gỡ được rối ren.
Tuyên Vũ dời trấn sở đến Nam Châu, sắp đặt đường phố bằng phẳng thẳng tắp. Có người nói với Vương Đông Đình:
Lời chú: Sách “Vương Tư đồ truyện” chép: Vương Tuân tên chữ Nguyên Lâm, cháu của Thừa tướng Vương Đạo, con của Lĩnh quân Vương Hiệp. Từ nhỏ nổi tiếng thanh tú. Đại tư mã Hoàn Ôn mời làm Chủ bạ, theo đánh Viên Chân, được phong Đông Đình hầu ở huyện Vọng Hải, Giao Chỉ; trải thăng đến Thượng thư tả bộc xạ, kiêm chức (?), thăng Thượng thư lệnh.
“Thừa tướng (Vương Đạo) lúc đầu xây dựng Kiến Khang, không có gì nối theo, nên sắp đặt quanh co, so với đây thì kém.”
Lời chú: Sách “Tấn Dương thu” chép: Sau khi Tô Tuấn bị giết, việc lớn đã dẹp yên, kinh đô tàn phá hoang vắng. Ôn Kiệu bàn dời đô về Dự Chương để đến nơi đầy đủ yên ổn; các quan trong triều và hào kiệt ba quận Ngô thì cho là có thể dời đô về Cối Kê. Riêng Vương Đạo cho là không nên dời, nói rằng Kiến Nghiệp tức Mạt Lăng xưa, từ trước đã có dấu tích làm nơi đế vương cai trị, lại thêm Tôn Trọng Mưu (Tôn Quyền), Lưu Huyền Đức (Lưu Bị) đều cho là đất đế vương; nay tuy tàn tạ, nên sửa sang, chiêu dụ dân trở về, ổn định lòng người; vả lại trăm bức tường cùng dựng, lo gì không khôi phục được. Rốt cuộc được yên ổn, là nhờ kế của Đạo.
Đông Đình nói: “Đấy chính là chỗ khéo của Thừa tướng. Giang Tả đất hẹp, không như Trung Nguyên; nếu đường sá thẳng thông suốt thì nhìn một cái là thấy hết, cho nên làm quanh co uốn khúc, như không thể lường được.”
Hoàn Huyền đến thăm Ân Kinh Châu (Ân Trọng Kham), Ân đang ngủ ngày trong phòng thiếp, người hầu từ chối không vào báo. Sau Hoàn nhắc đến chuyện này, Ân nói: “Tôi vốn chẳng ngủ đâu. Giả sử có thế, há chẳng phải là lấy lòng quý người hiền thay cho lòng ham sắc đẹp sao?”
Lời chú: Khổng An Quốc chú sách “Luận ngữ” rằng: ý nói lấy lòng ham sắc đẹp mà quý người hiền thì tốt.
Hoàn Huyền hỏi Dương Phu:
Lời chú: Sách “Dương thị phả” chép: Phu tên chữ Tử Đạo, người Thái Sơn. Ông nội là Khải, làm Thượng thư lang; cha là Tuy, làm Trung thư lang. Phu trải làm Thái học bác sĩ, Biệt giá ở châu, Tham quân phủ Thái úy; bốn mươi sáu tuổi thì mất.
“Vì sao mọi người cùng chuộng điệu hát đất Ngô?” Dương đáp: “Hẳn vì nó diễm lệ mà phóng túng.”
Tạ Hỗn hỏi Dương Phu: “Vì sao Khổng Tử đem đồ dùng mà ví với hô liễn?”
Lời chú: Sách “Tấn An đế kỷ” chép: Hỗn tên chữ Thúc Nguyên, người quận Trần, con út của Tư không Tạ Diễm; dùi mài văn học mà nên danh, trải thăng đến Trung thư lệnh, Thượng thư tả bộc xạ; vì theo bè Lưu Nghị mà bị giết. Sách “Luận ngữ” chép: Tử Cống hỏi: “Tứ này thế nào?” Khổng Tử đáp: “Anh là đồ dùng.” Hỏi: “Đồ dùng gì?” Đáp: “Là hô liễn.” Trịnh Huyền chú: đó là đồ đựng lúa thử, lúa tắc để cúng; đời Hạ gọi là hô, đời Ân gọi là liễn.
Dương đáp: “Hẳn vì đó là đồ dùng để giao tiếp với thần linh.”
Hoàn Huyền sau khi cướp ngôi, giường ngự hơi lún xuống, quần thần tái mặt. Thị trung Ân Trọng Văn tiến lên nói:
Lời chú: Sách “Tục Tấn Dương thu” chép: Trọng Văn tên chữ Trọng Văn, người quận Trần. Ông nội là Dung, làm Thái thường (quan coi việc tế lễ); cha là Khang, làm Thái thú Ngô Hưng. Trọng Văn nghe tin Hoàn Huyền dẹp được kinh đô, bỏ quận đến theo; Huyền rất vui, dẫn làm Tư nghị tham quân. Lúc ấy Vương Mật được lễ đãi mà không thân, Biện Phạm Chi được thân mà ít lễ đãi; còn Trọng Văn được sủng ái trọng đãi hơn cả Vương, Biện. Đến khi Huyền cướp ngôi, ông nhờ công giúp lập vua mới mà được thân cận quý hiển, tự phong cho mình rất hậu, xe ngựa đồ dùng áo quần cực kỳ lộng lẫy, hậu phòng có mấy chục thiếp và ca kỹ, tiếng đàn sáo không dứt. Tính rất tham lam keo kiệt, nhận nhiều của đút lót, nhà giàu có nghìn vàng mà vẫn như chưa đủ. Huyền thua, ông đến theo nghĩa quân trước tiên, trải thăng đến Thị trung, Thượng thư; vì có tội mà bị giết.
“Hẳn là vì đức thánh sâu nặng quá, đất dày cũng không chở nổi.” Người đương thời khen câu nói ấy.
Hoàn Huyền sau khi cướp ngôi, sắp đặt lại các nơi trực của quan, hỏi người hầu: “Sảnh của Hổ bôn trung lang (quan chỉ huy đội quân cấm vệ dũng mãnh hộ vệ vua) nên đặt ở đâu?” Có người đáp: “Không có sảnh.” Lúc ấy rất trái ý Huyền. Huyền hỏi: “Sao biết là không có?” Đáp: “Bài tựa phú ‘Thu hứng’ của Phan Nhạc viết: Ta kiêm chức Hổ bôn trung lang tướng, ở nhờ sảnh Tán kỵ mà trực.”
Lời chú: Phan Nhạc đã thấy chép ở chỗ khác. Bài tựa phú của ông viết: “Năm thứ mười bốn nhà Tấn, ta ba mươi hai tuổi, mới thấy tóc có hai màu. Với chức Thuộc quan phủ Thái úy kiêm Hổ bôn trung lang tướng, ta ở nhờ sảnh Tán kỵ mà trực. Lầu cao liền mây, ánh nắng ít khi soi tới. Ta vốn người quê mùa, được xen vào hàng triều thần, ví như cá trong ao, chim trong lồng, nhớ nghĩ sông hồ núi đầm. Bèn chấm bút, cầm giấy, khảng khái mà làm phú. Bấy giờ mùa thu đến, nên lấy ‘Thu hứng’ (cảm hứng mùa thu) đặt tên bài.”
Huyền than thở khen hay.
Lời chú: Sách “Tấn kỷ” của Lưu Khiêm Chi chép: Huyền muốn đặt lại chức Hổ bôn trung lang tướng, ngờ không biết có nên trực hay không, hỏi các thuộc quan, không ai quyết được. Tham quân Lưu Giản Chi đáp: “Xưa bài tựa phú ‘Thu hứng’ của Phan Nhạc viết: Ta kiêm Hổ bôn trung lang tướng, ở nhờ sảnh Tán kỵ mà trực. Theo lời ấy thì phải trực.” Huyền vui vẻ nghe theo. Lời này hơi khác, lại người đáp chưa rõ tên họ, nên chép đủ ra đây.
Tạ Linh Vận thích đội nón có cán cong.
Lời chú: Sách “Tân tập lục” của Khâu Uyên Chi chép: Linh Vận người huyện Dương Hạ, quận Trần. Ông nội là Xa kỵ tướng quân (Tạ Huyền); cha là Hoán, làm Bí thư lang. Linh Vận trải làm Bí thư giám, Thị trung, Nội sử Lâm Xuyên; vì có tội mà bị giết.
Khổng Thuần Chi bảo ông: “Ông muốn để lòng nơi cao xa, sao lại không bỏ được cái dáng lọng cong (lọng cán cong là nghi trượng của quan lớn)?”
Lời chú: Sách “Tống thư” chép: Khổng Thuần Chi tên chữ Ngạn Thâm, người nước Lỗ, từ nhỏ đã từ bỏ vinh hoa mà sống đạm bạc; triều đình vời gọi đều không ra. Đầu niên hiệu Nguyên Gia, vời làm Tán kỵ lang, ông không đến, vào ở núi Thượng Ngu.
Tạ đáp: “Phải chăng kẻ sợ bóng mình mới là người chưa quên được lòng?”
Lời chú: Sách “Trang Tử” chép: Ông chài nói với Khổng Tử: “Có người sợ bóng mình, ghét dấu chân mình, muốn bỏ chúng mà chạy đi; nhưng càng nhấc chân nhiều thì dấu chân càng nhiều, chạy càng nhanh thì bóng vẫn không rời, tự cho là mình còn chậm, cứ chạy nhanh không nghỉ, đến kiệt sức mà chết. Không biết ở chỗ râm thì bóng tự hết, ở yên một chỗ thì dấu chân tự dứt; thật là ngu quá. Ông nếu sửa lòng giữ chân tính, đem vật trả lại cho người, thì không còn gì vướng bận. Không sửa mình mà lại đòi ở người, chẳng phải là lo chuyện bên ngoài sao?”
Hết sách Thế thuyết tân ngữ, quyển thượng, phần thượng.
(Bộ Tử — loại sách của các nhà tiểu thuyết, thuộc nhóm ghi chép chuyện vặt — sách Thế thuyết tân ngữ)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video