Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua Càn Long nhà Thanh ra lệnh biên soạn, chia sách thành bốn kho: Kinh, Sử, Tử, Tập)
Thế thuyết tân ngữ, quyển thượng, phần dưới — Lưu Nghĩa Khánh đời Tống (nhà Lưu Tống thời Nam triều) soạn
Lưu Hiếu Tiêu đời Lương chú thích
Thiên thứ ba: Chính sự (chuyện cai trị, làm quan)
Khi Trần Trọng Cung làm trưởng huyện Thái Khâu (trưởng: chức đứng đầu một huyện nhỏ), có viên lại (người giúp việc cấp thấp trong nha môn) nói dối là mẹ ốm để xin nghỉ. Việc bị lộ, ông cho bắt lại và ra lệnh giết. Viên chủ bạ (người giữ sổ sách, giấy tờ trong phủ huyện) xin giao hắn xuống ngục để tra xét thêm những điều gian dối khác. Trọng Cung nói: "Lừa bề trên là bất trung, rủa mẹ ốm là bất hiếu. Đã bất trung lại bất hiếu thì không tội nào lớn hơn. Tra ra thêm các điều gian khác, lẽ nào còn nặng hơn tội này?"
【Chú: Trần Thực (tức Trần Trọng Cung) đã giới thiệu ở chỗ khác.】
Lại có lần, khi Trần Trọng Cung làm trưởng huyện Thái Khâu, có bọn cướp giết chủ nhà để cướp của. Người coi việc này đi bắt cướp. Chưa đến chỗ xảy ra án thì giữa đường nghe tin có nhà dân đẻ con mà không chịu nuôi. Ông liền quay xe đi xử việc ấy. Viên chủ bạ nói: "Vụ cướp là việc lớn, nên xét trước." Trọng Cung đáp: "Cướp giết chủ để lấy của, sao sánh được với chuyện ruột thịt giết hại nhau?"
【Chú: Xét thì thời Hậu Hán, Giả Bưu mới là người có chuyện này, không nghe nói là Trần Thực.】
Trần Nguyên Phương năm mười một tuổi
【Chú: Trần Kỷ (tức Trần Nguyên Phương, con Trần Thực) đã giới thiệu ở trước.】
đến thăm Viên công. Viên công hỏi: "Cha của cậu ở Thái Khâu, xa gần đều khen ngợi, ông đã làm những gì?" Nguyên Phương đáp: "Cha già của cháu ở Thái Khâu, kẻ mạnh thì lấy đức mà vỗ yên, kẻ yếu thì lấy lòng nhân mà vỗ về, để dân được yên ổn theo cách của họ, lâu ngày dân lại càng kính trọng."
【Chú: Sách Hán kỷ của Viên Hoành chép: Trần Thực làm quan ở Thái Khâu, cách cai trị không nghiêm khắc mà huyện vẫn yên, trăm họ kính trọng ông.】
Viên công nói: "Ta ngày trước từng làm lệnh huyện Nghiệp (lệnh: quan đứng đầu một huyện lớn), cũng làm đúng như thế. Không biết là cha cậu bắt chước ta, hay ta bắt chước cha cậu?"
【Chú: Tra các sách Hán thư, không biết trong các ông họ Viên ai là người làm lệnh huyện Nghiệp, nên để trống chờ người hiểu biết.】
Nguyên Phương đáp: "Chu công và Khổng Tử sinh ra ở hai thời khác nhau, nhưng cách xử sự, mọi cử chỉ động hay tĩnh, dù cách xa muôn dặm vẫn như một. Chu công không học theo Khổng Tử, Khổng Tử cũng không học theo Chu công."
Hạ Thái phó làm thái thú quận Ngô, lúc đầu chẳng hề ra khỏi cửa. Các dòng họ quyền thế ở đất Ngô coi thường ông, bèn viết lên cửa phủ: "Gà Cối Kê không biết gáy."
【Chú: Sách Ngô kỷ của Hoàn Tế chép: Hạ Thiệu tự Hưng Bá, người huyện Sơn Âm, quận Cối Kê. Ông nội là Tề, cha là Cảnh, đều từng giữ những chức quan tốt. Thiệu từng làm Tán kỵ thường thị (quan hầu cận, cưỡi ngựa theo xe vua và can gián), rồi ra làm thái thú quận Ngô, sau được thăng Thái tử thái phó (thầy dạy dỗ thái tử).】
Hạ nghe vậy, cố ý ra ngoài. Đến cửa, ông ngoảnh lại đòi bút, viết nối thêm: "Không thể gáy ư? Gáy lên thì giết lũ con nhà Ngô." (Đây là câu chơi chữ: nối với câu cũ thành lời đe dọa các họ lớn ở Ngô.) Rồi ông đi đến các đồn trại và trang ấp, kiểm tra việc các họ Cố, họ Lục sai khiến quan binh làm việc riêng và chứa chấp dân trốn tránh, rồi tâu hết lên triều. Số người bị tội rất nhiều. Lúc ấy Lục Kháng đang làm Đô đốc Giang Lăng (người chỉ huy quân sự vùng Giang Lăng),
【Chú: Sách Ngô lục chép: Lục Kháng tự Ấu Tiết, người quận Ngô, con của thừa tướng Lục Tốn, cháu ngoại của Tôn Sách. Ông làm Đô đốc Giang Lăng, nhiều lần thăng chức, lên đến Đại tư mã (chức võ quan cao nhất), Kinh châu mục (quan đứng đầu châu Kinh).】
nên phải hạ mình xin với Tôn Hạo (vua nước Ngô), rồi những người ấy mới được tha.
Sơn công nhờ có khí độ mà được cả triều kính trọng. Tuổi đã ngoài bảy mươi, ông vẫn còn nắm giữ việc lớn đương thời.
【Chú: Sách Tấn thư của Ngu Dự chép: Sơn Đào tự Cự Nguyên, người huyện Hoài, quận Hà Nội. Ông nội tên Bản, được quận tiến cử hiếu liêm (danh hiệu dành cho người hiếu thảo, trong sạch, được đề cử ra làm quan); cha tên Diệu, làm lệnh huyện Uyển Cú. Đào mồ côi sớm, nhà nghèo, từ nhỏ đã có khí độ, các bậc danh sĩ lâu năm cũng không dám coi thường. Năm mười bảy tuổi, người trong họ nói với Tuyên Đế (Tư Mã Ý): "Đào sau này sẽ cùng Cảnh Đế và Văn Đế (tức Tư Mã Sư và Tư Mã Chiêu, con của Tư Mã Ý) gánh vác giềng mối thiên hạ." Tuyên Đế đùa: "Nhà ông là họ nhỏ, sao lại có được người tài giỏi như thế?" Đào ưa học thuyết của Trang Tử, Lão Tử, chơi thân với Kê Khang.
Khi làm Tòng sự (viên quan giúp việc) ở quận Hà Nội, Đào cùng Thạch Giám nghỉ đêm ở nhà trạm. Đêm, Đào dậy đạp Giám, nói: "Bây giờ là lúc nào mà còn ngủ! Có biết Thái phó (Tư Mã Ý) cáo bệnh nằm nhà là có ý gì không?" Giám nói: "Tể tướng ba ngày không vào chầu, vua ban một tờ chiếu cho về nhà nghỉ, ông lo gì?" Đào nói: "Chà, ông Thạch ơi, đừng có dấn mình vào giữa vó ngựa (tức chốn tranh giành nguy hiểm) (?)!" Rồi vứt giấy thông hành của nhà trạm mà bỏ đi. Quả nhiên sau đó xảy ra việc Tào Sảng (bị Tư Mã Ý lật đổ và giết). Từ đó ông không dính vào việc đời. Về sau ông lần lượt làm Lại bộ thượng thư (người đứng đầu bộ Lại, coi việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại), Bộc xạ (phó quan đứng đầu sảnh Thượng thư), Thái tử thiếu phó (thầy phụ dạy thái tử), Tư đồ (một trong ba chức quan cao nhất triều đình). Mất năm bảy mươi chín tuổi, được đặt tên thụy (tên đặt sau khi chết để khen chê cả đời người) là Khang hầu.】
Những người trẻ thuộc nhà quyền quý như Hòa Kiệu, Bùi Giai, Vương Tế đều tôn sùng, ca tụng ông. Có người viết lên cột gác: "Phía đông gác có con trâu lớn, Hòa Kiệu kéo dây cổ, Bùi Giai kéo dây đuôi, Vương Tế chọc ghẹo, không cho nghỉ yên."
【Chú: Sách Tấn thư của Vương Ẩn (?) chép: Lúc đầu Sơn Đào kiêm coi bộ Lại, Phan Nhạc trong lòng chê ông, bèn ngầm đặt bài vè: "Phía đông gác có con trâu lớn, Vương Tế kéo dây cổ, Bùi Giai kéo dây đuôi, Hòa Kiệu thúc giục, không được nghỉ yên." Sách Trúc lâm thất hiền luận (bàn về bảy người hiền ở rừng trúc) chép: Sơn Đào giữ việc tuyển chọn quan, ai không được ông chọn thì hết đường mong làm quan, vì thế mới có lời vè ấy.】
Có người nói bài vè là do Phan Ni làm.
【Chú: Sách Văn sĩ truyện chép: Phan Ni tự Chính Thúc, người Huỳnh Dương. Ông nội là Úc, làm Thượng thư tả thừa (phó quan giúp việc ở sảnh Thượng thư); cha là Mãn, làm thái thú Bình Nguyên; cả hai đều nổi tiếng về văn học. Ni từ nhỏ đã có tài thanh cao, lời văn ôn hòa, nhã nhặn. Ban đầu ông nhận lời mời của châu ra làm việc, sau cùng làm đến Thái thường khanh (quan đứng đầu việc lễ nghi, tế tự).】
Giả Sung lúc đầu soạn định luật lệnh,
【Chú: Sách Tấn chư công tán chép: Giả Sung tự Công Lư, người Tương Lăng. Cha là Quỳ, làm Thứ sử châu Dự (quan đứng đầu, cai quản một châu) thời nhà Ngụy. Sung bước đầu ra làm quan ở sảnh Thượng thư, rồi thăng Đình úy (quan đứng đầu việc hình ngục cả nước), xử kiện được khen là công bằng. Khi nhà Tấn nhận ngôi nhà Ngụy nhường lại, ông được phong Lỗ quận công. Sung có tài và hiểu biết, nắm rõ phép cai trị, lại giỏi về hình pháp, vì vậy cùng Tán kỵ thường thị Bùi Giai soạn định các điều luật, bỏ đi những điều luật quá dày đặc, khắt khe, làm thành luật nhà Tấn. Khi mất được truy tặng chức Thái tể.】
cùng Dương Hỗ đến hỏi ý kiến Thái phó (một trong ba chức quan cao nhất, danh nghĩa là thầy của vua) Trịnh Xung.
【Chú: Sách Tấn thư của Vương Ẩn (?) chép: Trịnh Xung tự Văn Hòa, người huyện Khai Phong, quận Huỳnh Dương. Ông có tài xét việc kỹ lưỡng, tính thanh đạm, ít ham muốn, thích bàn kinh sử. Mặc áo cỏ, áo gai rách mà không lấy làm lo. Ông lần lượt làm Tư đồ, Thái bảo; khi nhà Tấn lên ngôi thì được thăng Thái phó.】
Trịnh Xung nói: "Cái ý nghiêm minh như của Cao Dao (vị quan coi hình pháp thời vua Thuấn, được coi là ông tổ của luật pháp) không phải điều mà kẻ tối tăm, nhút nhát như tôi có thể dò được." Dương Hỗ nói: "Ý bề trên muốn ông sửa sang thêm chút ít." Xung bèn nêu sơ qua ý kiến của mình.
【Chú: Sách Tục Tấn Dương thu chép: Lúc đầu Văn Đế (Tư Mã Chiêu) sai Tuân Úc, Giả Sung, Bùi Tú cùng những người khác chia nhau soạn định lễ nghi và luật lệnh, tất cả đều phải hỏi ý Trịnh Xung trước rồi mới ban hành.】
Sơn Tư đồ (Sơn Đào) trước sau tuyển chọn gần như khắp cả trăm quan, đã cử ai thì không bỏ sót người tài, những lời ông nhận xét về người đều đúng như ông nói. Chỉ có việc dùng Lục Lượng là theo chiếu vua, trái với ý ông. Ông tranh luận nhưng vua không nghe. Không bao lâu, Lượng quả nhiên vì nhận hối lộ mà bị hỏng việc.
【Chú: Sách Tấn chư công tán chép: Lục Lượng tự Trường Hưng, người huyện Dã Vương, quận Hà Nội, anh của Thái thường Lục Nghệ. Tính cao minh mà thẳng thắn, được Giả Sung thân tín. Khi Sơn Đào làm Tả bộc xạ kiêm coi việc tuyển chọn quan lại, cách làm và đức hạnh của Đào vốn khác Sung, lại tự cho mình được Thế Tổ (Tấn Vũ Đế) kính trọng, nên việc tuyển dụng tuy có bàn với Sung, nhưng Sung thường không được như ý. Có kẻ thích bày chuyện nói với Sung: "Ông nên đặt người tâm phúc làm Lại bộ thượng thư để cùng tham dự việc tuyển cử. Nếu ý kiến không hợp thì việc không xong. Sao không cho người của ông dự vào việc tuyển chọn để thực sự bày tỏ được điều ông muốn?" Sung cho là phải, bèn tâu rằng Lượng công tâm, trung thành, không thiên vị. Đào cho rằng Lượng khác ý mình, lại thấy họ kết bè với nhau không công bằng, nên nhiều lần tâu rằng Lượng chỉ có thể làm Tả thừa (?), không phải người có tài làm quan tuyển chọn. Thế Tổ không nghe, Đào bèn cáo bệnh về nhà. Lượng ở chức quả nhiên không xứng đáng, vì phạm lỗi mà bị cách chức.】
Sau khi Kê Khang bị giết, Sơn công tiến cử con của Khang là Kê Thiệu làm Bí thư thừa (phó quan ở sở Bí thư, nơi coi giữ sách vở, văn thư của triều đình).
【Chú: Sách Sơn công khải sự (các tờ tâu của Sơn Đào) chép: Có chiếu chọn người làm Bí thư thừa, Sơn Đào tiến cử, tâu rằng: "Kê Thiệu bình dị, giản dị, ôn hòa, nhanh nhạy, có ý tứ văn chương, lại hiểu âm nhạc, ắt sẽ làm nên việc. Nhưng vẫn nên cho làm Bí thư lang (chức dưới Bí thư thừa) trước." Vua xuống chiếu nói: "Thiệu đã như vậy thì có thể làm thừa ngay, không cần làm lang nữa." Sách Tấn chư công tán chép: Hai mươi năm sau khi Kê Khang gặp nạn, Thiệu mới được Sơn Đào tiến cử. Sách Tấn thư của Vương Ẩn (?) chép: Lúc ấy vì cha Thiệu là Kê Khang đã bị xử theo phép nước, nên các quan lo việc tuyển chọn không dám cử Thiệu. Năm Thiệu hai mươi tám tuổi, Sơn Đào tâu xin dùng, Thế Tổ xuống chiếu cho làm Bí thư thừa.】
Kê Thiệu hỏi ý Sơn công nên ra làm quan hay nên ở ẩn.
【Chú: Sách Trúc lâm thất hiền luận chép: Kê Thiệu sợ không được dung thân, lúc sắp cởi áo vải ra làm quan (?) nên đến hỏi ý Sơn Đào.】
Sơn công nói: "Ta đã nghĩ cho anh lâu rồi. Trời đất và bốn mùa còn có lúc suy lúc thịnh, đổi thay theo thời, huống chi là con người?"
【Chú: Sách Tấn thư của Vương Ẩn (?) chép: Kê Thiệu tự Diên Tổ, rất có tài văn chương. Sơn Đào tâu với Vũ Đế như đã nói ở trên.】
Vương An Kỳ làm quan đứng đầu quận Đông Hải.
【Chú: Sách Danh sĩ truyện chép: Vương Thừa tự An Kỳ, người huyện Tấn Dương, quận Thái Nguyên. Cha là Trạm, làm thái thú Nhữ Nam. Thừa tính thanh đạm, ít ham muốn, không chạy theo điều gì (?). Ông lần lượt thăng chức, làm đến Nội sử Đông Hải (quan cai trị một quận thuộc nước chư hầu, ngang với thái thú), cai trị trong sạch, yên tĩnh, quan lại và dân chúng đều nhớ thương. Ông lánh loạn, qua sông về phương nam. Bấy giờ đường sá đầy trộm cướp, ai cũng lo sợ, nhưng mỗi khi gặp gian nguy, Thừa vẫn thản nhiên. Nguyên Hoàng (Tấn Nguyên Đế) khi làm tướng quân Trấn Đông đã mời ông làm Tòng sự trung lang (viên quan giúp việc trong phủ tướng quân).】
Có viên lại nhỏ lấy trộm cá trong ao, viên cương kỷ (người coi giữ kỷ luật, sổ sách trong phủ) đem ra tra xét. Vương nói: "Vườn của Văn Vương là để dùng chung với dân chúng,
【Chú: Sách Mạnh Tử chép: Tề Tuyên Vương hỏi: "Vườn của Văn Vương vuông bảy mươi dặm, có thật thế không?" Đáp: "Sách xưa có chép như thế." Vua hỏi: "Lớn đến thế ư?" Đáp: "Dân còn cho là nhỏ." Vua nói: "Vườn của quả nhân (vua tự xưng một cách khiêm tốn) chỉ vuông bốn mươi dặm mà dân còn cho là lớn, sao vậy?" Mạnh Tử đáp: "Vườn của Văn Vương, người cắt cỏ, kiếm củi đều được vào, cùng dùng chung với dân, dân cho là nhỏ, chẳng phải là đúng sao? Nay vườn của nhà vua, ai giết hươu nai thì tội như giết người, thế là đào một cái hố rộng bốn mươi dặm giữa nước, dân cho là lớn, chẳng phải là đúng sao?"】
mấy con cá trong ao thì có gì đáng tiếc?"
Khi Vương An Kỳ làm quan ở quận Đông Hải, có viên lại bắt được một người phạm lệnh cấm đi đêm, giải đến. Vương hỏi từ đâu đến, người ấy nói: "Từ nhà thầy học sách về, không biết trời đã tối." Vương nói: "Đánh roi một người chịu khó học như Ninh Việt để dựng uy danh, e rằng không phải là gốc của việc cai trị cho tốt."
【Chú: Sách Lã thị Xuân thu chép: Ninh Việt là người nhà quê ở Trung Mâu, khổ vì việc cày cấy vất vả, hỏi bạn: "Làm thế nào để thoát khỏi nỗi khổ này?" Bạn đáp: "Không gì bằng đi học. Học ba mươi năm thì có thể làm nên." Việt nói: "Tôi xin học trong mười lăm năm thôi. Người ta nghỉ, tôi không dám nghỉ; người ta ngủ, tôi không dám ngủ." Học được mười lăm năm thì ông trở thành thầy của Chu Uy công.】
Rồi ông sai lại đưa người ấy về nhà.
Thành Đế ở thành Thạch Đầu (thành gần kinh đô Kiến Khang).
【Chú: Sách Tấn thế phổ chép: Vua tên húy là Diễn, tự Thế Căn, là thái tử của Minh Đế, mất năm hai mươi hai tuổi.】
Nhậm Nhượng giết Thị trung (quan hầu cận bên vua, giúp vua bàn việc) Chung Nhã ngay trước mặt vua,
【Chú: Sách Tấn Dương thu chép: Nhậm Nhượng người Lạc An, dòng dõi các họ Nhậm, theo Tô Tuấn làm loạn. Sách Nhã biệt truyện chép: Chung Nhã tự Ngạn Trụ, người huyện Trường Xã, quận Dĩnh Xuyên, chắt của Chung Trọng Thường, em Thái phó Chung Do nhà Ngụy. Ông từ nhỏ đã có tài và chí lớn, lần lượt thăng đến Thị trung.】
cùng Hữu vệ tướng quân (tướng chỉ huy cấm quân bên phải, bảo vệ cung vua) Lưu Siêu.
【Chú: Sách Tấn Dương thu chép: Lưu Siêu tự Thế Du, người Lang Nha, cháu sáu đời của Cảnh Vương nước Thành Dương đời Hán. Tổ tiên được phong làm Từ Hương hầu ở Lâm Nghi nên ở luôn tại đó. Cha là Chinh, làm Thượng tướng quân của nước Lang Nha. Siêu ban đầu làm lại nhỏ ở huyện, dần lên làm Ký thất duyện (viên coi giữ văn thư), Xá nhân (viên giúp việc gần gũi) trong phủ tướng quân An Đông. Ông trung thành, trong sạch, thận trọng, kín đáo, được Trung Tông (Tấn Nguyên Đế) đề bạt. Ông tự cho rằng mình làm việc ở sảnh Trung thư (nơi soạn thảo chiếu lệnh của vua) nên tuyệt đối không giao thiệp, không thư từ với ai, đóng cửa không tiếp khách, nhà không có chút lương dự trữ nào. Đánh Vương Đôn có công, được phong Linh Dương bá. Khi làm thái thú Nghĩa Hưng, lúc ông nhận lệnh bổ nhiệm cũng như khi đi về triều, không ai hay biết. Ông kín đáo, thận trọng đến mức ấy. Sau ông được thăng Hữu vệ tướng quân.】
Vua khóc nói: "Trả thị trung lại cho ta!" Nhậm Nhượng không vâng chiếu, chém luôn Lưu Siêu và Chung Nhã.
【Chú: Sách Nhã biệt truyện chép: Tô Tuấn ép vua dời đến Thạch Đầu. Chung Nhã cùng Lưu Siêu đều hầu bên vua để giúp đỡ, che chở, lại ngầm hẹn với người trong thành Thạch Đầu cứu vua ra ngoài. Việc bị lộ, hai người bị giết.】
Sau khi dẹp xong loạn, Đào công (Đào Khản) vốn có quen biết cũ với Nhậm Nhượng nên muốn tha cho hắn. Hứa Liễu
【Chú: Sách Hứa thị phổ (gia phả họ Hứa) chép: Hứa Liễu tự Quý Tổ, người Cao Dương. Ông nội là Doãn, làm Trung lĩnh quân (tướng chỉ huy cấm quân) nhà Ngụy; cha là Mãnh, làm Lại bộ lang (viên quan ở bộ Lại). Sách Tấn kỷ của Lưu Khiêm Chi chép: Vợ của Liễu là con gái của Tổ Hoán, con trai Tổ Địch. Tô Tuấn rủ Tổ Ước làm phản, Ước sai Liễu đem quân đến hội với Tuấn. Sau khi chiếm được kinh đô, Liễu được làm Đan Dương doãn (quan cai trị vùng kinh đô). Sau đó Liễu vì có tội mà bị giết.】
có con trai là Tư Tỷ rất giỏi, các vị đại thần muốn giữ toàn mạng cho cậu ta.
【Chú: Sách Hứa thị phổ chép: Hứa Vĩnh tự Tư Tỷ.】
Nếu tha cho Tư Tỷ thì không thể không vì Đào công mà tha cho Nhậm Nhượng, nên họ muốn tha luôn cả hai. Việc tâu lên, vua nói: "Nhượng là kẻ đã giết thị trung của ta, không thể tha." Các vị đại thần thấy vua tuy còn nhỏ nhưng không thể làm trái, bèn chém cả hai người.
Vương thừa tướng (Vương Đạo) nhậm chức thứ sử châu Dương, khách khứa đến mấy trăm người, ông đều tiếp đãi chu đáo, ai nấy đều vui vẻ. Chỉ có một người khách ở Lâm Hải, họ Nhậm,
【Chú: Sách Ngữ lâm chép: Người họ Nhậm tên là Ngung, lúc ấy làm quan ở kinh đô, dự tiệc của Vương công.】
cùng mấy người Hồ (người các tộc phía tây, phía bắc) là chưa được vui. Vương công nhân đó quay lại, đi qua chỗ người họ Nhậm, nói: "Ông rời Lâm Hải thì ở Lâm Hải không còn ai là nhân tài nữa." Người họ Nhậm rất vui. Rồi ông đi qua trước mặt mấy người Hồ, búng ngón tay nói: "Lan xà, lan xà" (tiếng của người Hồ, có lẽ là lời chào hỏi, khen ngợi) (?). Đám người Hồ đều cười, cả bàn tiệc vui vẻ.
【Chú: Sách Tấn Dương thu chép: Vương Đạo tiếp đón, dẫn dắt, đối đáp với người, ít khi làm ai phật lòng. Dù là bạn sơ giao hay khách thường, chỉ gặp một lần là phần nhiều đã dốc hết lòng thành với ông, tự cho rằng mình được Đạo đối đãi như người thân quen cũ.】
Lục Thái úy đến chỗ Vương thừa tướng hỏi ý kiến việc gì, đến lúc sau thường lật lại, làm khác đi. Vương công lấy làm lạ, về sau đem chuyện này hỏi Lục.
【Chú: Sách Lục Ngoạn biệt truyện chép: Lục Ngoạn tự Sĩ Dao, người huyện Ngô, quận Ngô. Ông nội là Mạo, cha là Anh, làm quan ở quận đều có tiếng tốt. Ngoạn có khí độ sâu rộng, nhã nhặn, lần lượt làm Thị trung, Thượng thư tả bộc xạ, Thượng thư lệnh (người đứng đầu sảnh Thượng thư), khi mất được tặng Thái úy (chức võ quan cao nhất, một trong ba chức quan cao nhất).】
Lục nói: "Ông ở bậc cao, tôi ở bậc thấp. Lúc đối diện, tôi không biết nói gì, đến sau mới thấy là không ổn mà thôi."
Có lần mùa hè, thừa tướng đến Thạch Đầu thăm Dữu công (Dữu Lượng). Dữu công đang bận xử lý công việc. Thừa tướng nói: "Trời nóng, có thể làm giản lược bớt đi." Dữu công đáp: "Những việc ông bỏ qua, thiên hạ cũng chưa cho là thỏa đáng đâu."
【Chú: Sách Ân Tiện ngôn hạnh chép: Sau khi Vương công mất, Dữu Băng thay làm tể tướng, luật lệ chặt chẽ, hình phạt nặng nề. Có lần Ân Tiện đi đường gặp người đang bị bắt, khảng khái than rằng: "Bính Cát hỏi chuyện trâu thở dốc, xem ra không như thế này." (Điển tích: Bính Cát làm thừa tướng đời Hán, thấy người đánh nhau chết ngoài đường thì không hỏi, thấy trâu thở dốc thì dừng lại hỏi, vì cho rằng việc của tể tướng là lo trời đất có thuận mùa hay không, chứ không phải những việc vặt vãnh.) Tiện từng ung dung nói với Băng: "Các ông tự cho rằng lưới pháp luật không để sót một mắt nào, nhưng đó chỉ là đạo nhỏ, điều thiện nhỏ mà thôi. Còn như Vương công, vì vậy mà có thể làm những việc không theo lẽ thường (?)." Tạ An Thạch (Tạ An) mỗi lần nghe đều khen ngợi câu nói ấy. Dữu Xích Ngọc có lần hỏi Tiện: "Vương công cai trị như thế nào, đó có phải là sở trường của ông ấy không?" Tiện đáp: "Những thành tích tốt khác không cần bàn nữa, nhưng ba lần siết chặt thì ba lần yên trị, ba lần buông lỏng thì ba lần hỏng việc (?)."】
Những năm cuối đời, thừa tướng hầu như không còn xem xét công việc, chỉ niêm phong các văn thư rồi phê chữ "chuẩn". Ông tự than: "Người ta nói ta lẫn lú, nhưng đời sau sẽ nhớ đến cái lẫn lú này."
【Chú: Sách Lịch kỷ của Từ Quảng chép: Vương Đạo làm chức phụ chính (giúp vua cai trị, như Y Doãn đời Thương) trải ba đời vua, sắp đặt việc nước qua lúc yên lẫn lúc nguy. Chính sự của ông khoan dung, mọi việc đều theo hướng giản dị, nên để lại tiếng là người được dân yêu mến.】
Đào công tính nghiêm khắc, cẩn thận, chăm chỉ với công việc.
【Chú: Sách Tấn Dương thu chép: Đào Khản am hiểu và xét kỹ mọi việc, chăm lo việc cày cấy; ngay cả binh sĩ đã thành hàng ngũ, ông cũng khuyến khích họ làm ruộng. Ai mang quà đến biếu, ông đều hỏi do đâu mà có: nếu do sức mình làm ra thì ông vui vẻ, an ủi, ban thưởng; nếu do nơi khác mà có thì ông quát mắng rồi trả lại. Vì vậy quân dân đều chăm cày cấy, nhà nhà no đủ. Tính ông tỉ mỉ, thích hỏi han, khá giống Triệu Quảng Hán (vị quan đời Hán nổi tiếng tra xét sáng suốt). Ông từng ra lệnh cho các doanh trại trồng liễu. Đô úy (võ quan cấp trung) Hạ Thi lấy trộm liễu trồng ở cửa tây quận Vũ Xương đem về trồng trước cửa nhà mình (?). Về sau Khản tự đi ra, dừng xe trước cửa nhà Thi, hỏi: "Đây là liễu ở cửa tây Vũ Xương, sao lại lấy trộm?" Thi sợ hãi cúi đầu nhận tội. Ba quân đều khen ông sáng suốt. Khản siêng năng, nghiêm chỉnh, không ngừng tự rèn mình, lại thích đốc thúc, khuyên bảo người khác. Ông thường nói: "Cuộc sống con người cốt ở chỗ siêng năng. Vua Đại Vũ là bậc thánh nhân còn tiếc từng tấc bóng mặt trời (tức từng chút thời gian), người thường như chúng ta phải tiếc từng phân bóng mặt trời. Sao có thể chơi bời lười nhác, sống không ích gì cho đời, chết không để lại tiếng tăm cho đời sau? Như thế là tự bỏ mình." Ông lại cho rằng học thuyết Lão Trang là phù phiếm, không phải lời phép tắc của các vua thánh đời xưa, nên không dám làm theo. Ông nói: "Người quân tử phải chỉnh tề áo mũ, giữ dáng vẻ uy nghiêm, sao lại có chuyện để đầu tóc bù xù để nuôi danh vọng rồi tự cho mình là phóng khoáng, thông đạt?" Sách Trung hưng thư chép: Khản từng kiểm tra các viên lại giúp việc, bắt được đồ chơi xư bồ (một trò cờ bạc gieo quân) và cờ bạc, bèn ném đi, nói: "Xư bồ là trò chơi của nước ngoài, do Lão Tử khi vào đất Hồ đặt ra; cờ vây là thứ vua Nghiêu, vua Thuấn dùng để dạy con cái kém cỏi; cờ bạc là do vua Trụ đặt ra. Các ông là người tài của nước nhà, sao lại làm những trò này? Lúc rảnh việc công, nếu thấy buồn bực thì người văn sao không đọc sách, người võ sao không tập bắn cung?" Những người bàn luận không ai đổi được lời ấy.】
Khi làm thứ sử châu Kinh, ông ra lệnh cho quan coi việc đóng thuyền thu nhặt hết mùn cưa, không kể nhiều ít. Ai cũng không hiểu ý ông. Về sau, vào dịp triều hội đầu năm, gặp lúc tuyết đọng mới tạnh, khoảng sân trước sảnh làm việc dù đã quét tuyết vẫn còn ướt, ông bèn cho rải mùn cưa phủ lên, đi lại không hề trở ngại. Tre dùng trong việc công, ông đều sai thu giữ phần gốc dày, chất đống như núi. Về sau Hoàn Tuyên Vũ (Hoàn Ôn) đánh đất Thục, đóng thuyền đều dùng những gốc tre ấy làm đinh. Lại có chuyện kể rằng ông từng trưng thu sào tre ở các nơi, có một viên quan trưởng đào cả gốc tre lên, dùng phần gốc làm đầu bịt chân sào (?), ông bèn cất nhắc người ấy vượt lên hai bậc mà dùng.
Hà Phiêu kỵ làm Nội sử quận Cối Kê,
【Chú: Sách Tấn Dương thu chép: Hà Sung tự Thứ Đạo, người Lư Giang, tư chất phong nhã, hiểu biết sâu rộng, có tài văn chương. Ông lần lượt làm Nội sử Cối Kê, Thị trung, Phiêu kỵ tướng quân (một chức tướng quân bậc cao), thứ sử châu Dương, khi mất được tặng Tư đồ.】
em trai của Ngu Tồn là Ngu Kiển làm chủ bạ của quận.
【Chú: Bài văn tế Ngu Tồn của Tôn Thống có phần lời tựa chép: Ngu Tồn tự Đạo Trường, người huyện Sơn Âm, quận Cối Kê. Ông nội là Dương, làm Tán kỵ thường thị; cha là Vĩ, làm Tây tào (một ban coi việc) ở châu. Tồn sớm có tài (?) vượt trội, phong thái cao siêu, thoát tục, lần lượt làm Trưởng sử (người đứng đầu các viên giúp việc) trong phủ Vệ tướng quân, Lại bộ lang ở sảnh Thượng thư. Sách Kỳ phẩm (xếp hạng người chơi cờ) của Phạm Uông chép: Ngu Kiển tự Đạo Chân, làm quan đến chức Công tào (viên coi việc khảo xét công trạng) ở quận.】
Kiển thấy Hà Sung phải tiếp khách quá mệt nhọc, muốn trình xin bỏ việc tiếp những khách thường, để người nhà cân nhắc, chọn ai đáng tiếp thì mới cho vào. Kiển viết tờ trình xong, đưa cho Tồn xem. Lúc ấy Tồn là viên giúp việc hàng đầu của Hà, đang ăn cơm cùng Kiển, nói: "Tờ trình rất hay, đợi ta ăn xong sẽ viết lời phê." Ăn xong, Tồn cầm bút viết vào cuối tờ trình: "Nếu những người thường ra vào cửa này đều được như Quách Lâm Tông thì sẽ làm đúng như lời trình."
【Chú: Sách Thái biệt truyện chép: Quách Thái tự Lâm Tông, có tài xem xét, đánh giá con người. Ông nhận xét các nhân sĩ trong thiên hạ, có người lúc ấy còn là đứa trẻ chăn trâu, có người còn ở chốn chợ búa xóm làng, về sau đều thành bậc anh tài, có hơn sáu mươi người. Ông tự viết một quyển sách bàn về gốc ngọn của việc chọn người, gặp thời loạn lạc nên bị thất lạc.】
"Em tìm đâu ra những người như thế?" Kiển bèn thôi.
Vương Mông, Lưu Đàm cùng Lâm công (nhà sư Chi Độn) đến thăm Hà Phiêu kỵ. Phiêu kỵ đang xem văn thư, không đoái hoài đến họ.
【Chú: Sách Tấn Dương thu chép: Hà Sung với Vương Mông, Lưu Đàm có sở thích, chí hướng khác nhau, vì vậy bị người đương thời chê cười.】
Vương nói với Hà: "Hôm nay tôi cố ý cùng Lâm công đến thăm ông, mong ông gác bớt việc thường ngày để cùng chuyện trò, sao lại cứ cúi đầu xem mấy thứ này?" Hà đáp: "Tôi mà không xem mấy thứ này thì các ông lấy gì mà sống?" Mọi người đều cho là câu trả lời hay.
Hoàn công (Hoàn Ôn) ở châu Kinh, một lòng muốn đem đức mà thấm khắp vùng sông Giang, sông Hán, lấy làm xấu hổ nếu phải dùng uy lực và hình phạt để răn dạy người.
【Chú: Sách Ôn biệt truyện chép: Năm Vĩnh Hòa thứ nhất, Hoàn Ôn từ châu Từ được chuyển sang làm thứ sử châu Kinh. Ở châu, ông khoan dung, ôn hòa, trăm họ được yên ổn.】
Có viên lệnh sử (viên lại coi giấy tờ) bị phạt đánh gậy, gậy chỉ lướt qua trên tấm áo đỏ. Hoàn Thức lúc ấy còn nhỏ, từ ngoài đi vào,
【Chú: Thức là tên gọi lúc nhỏ của Hoàn Hâm. Sách Hoàn thị phổ (gia phả họ Hoàn) chép: Hoàn Hâm tự Thúc Đạo, con thứ ba của Hoàn Ôn, làm quan đến Thượng thư.】
nói: "Vừa rồi con đi qua dưới gác, thấy lệnh sử chịu đánh gậy, gậy giơ lên thì quệt tới chân mây, hạ xuống thì quét sát mặt đất." Ý là chê gậy chẳng hề chạm vào người. Hoàn công nói: "Ta còn sợ như thế là nặng quá đấy."
Khi Giản Văn (Tư Mã Dục, về sau là Giản Văn Đế) làm tể tướng, có việc phải qua cả năm mới xong. Hoàn công rất lo vì ông làm chậm, thường khuyên ông nhanh lên. Thái Tông (tức Giản Văn) nói: "Một ngày có muôn việc, làm sao nhanh được?"
【Chú: Sách Thượng thư, thiên Cao Dao mô có câu: "Một ngày muôn cơ." Khổng An Quốc giải thích: "Cơ là mầm mống. Ý nói phải biết răn sợ, dè chừng từ khi muôn việc mới manh nha."】
Sơn Hà rời chức ở Đông Dương. Vương Trưởng sử (Vương Mông) đến xin Giản Văn cho mình làm quan ở Đông Dương, nói: "Nhờ nối tiếp sau cách cai trị cứng rắn của Sơn Hà, nên tôi có thể dùng sự ôn hòa, yên tĩnh mà làm cho quận yên trị."
【Chú: Sách Đông Dương ký chép: Sơn Hà tự Ngạn Lâm, người quận Hà Nội. Ông nội là Sơn Đào, làm Tư đồ; cha là Sơn Giản, làm Nghi đồng tam ty (được hưởng nghi lễ ngang với ba chức quan cao nhất). Hà lần lượt làm Hữu (người bạn giúp việc) của Vũ Lăng vương, thái thú Đông Dương. Giang Đôn chép: Sơn Hà làm quan ở Đông Dương, cách cai trị nghiêm khắc, hà khắc, dùng nhiều hình phạt và giết chóc, dân trong quận khổ sở. Đôn ở ẩn tại Đông Dương (?), lấy lòng nhân từ, khoan thứ mà cảm hóa người, Hà cảm phục đức ấy, nhờ đó mà giảm bớt sự uy mãnh.】
Ân Hạo mới làm thứ sử châu Dương,
【Chú: Sách Hạo biệt truyện chép: Ân Hạo tự Uyên Nguyên, người huyện Trường Bình, quận Trần. Ông nội là Thức, làm quốc tướng (quan cai trị một nước chư hầu) Bộc Dương; cha là Tiện, làm Quang lộc huân (quan coi việc hầu cận, canh giữ trong cung). Hạo từ nhỏ đã có danh tiếng lớn, làm quan đến thứ sử châu Dương, Trung quân tướng quân. Sách Trung hưng thư chép: Đầu niên hiệu Kiến Nguyên, anh em Dữu Lượng, Hà Sung cùng những người khác lần lượt qua đời, Thái Tông với chức Phủ quân tướng quân giúp vua cai trị, đã mời Hạo về làm thứ sử châu Dương, theo đúng mong muốn của dân.】
Lưu Doãn (Lưu Đàm) đi đường, thấy trời hơi muộn liền sai người hầu lấy bọc chăn gối ra để nghỉ lại. Có người hỏi vì sao, ông đáp: "Quan thứ sử nghiêm lắm, không dám đi đêm."
Thời Tạ công (Tạ An), lính tráng và người hầu bỏ trốn rất nhiều, phần lớn trốn ở gần, nấp trong các thuyền dưới chân Nam Đường. Có người muốn xin lục soát một lượt, Tạ công không cho, nói: "Nếu không dung chứa được những người này thì sao gọi là kinh đô?"
【Chú: Sách Tục Tấn Dương thu chép: Từ khi vùng Trung Nguyên loạn lạc, dân chúng rời bỏ quê hương. Vùng Giang Tả (vùng phía đông nam Trường Giang) mới dựng nước, các dòng họ quyền thế thâu tóm ruộng đất, dân cư; có người sống nhờ nơi đất khách, lưu lạc khắp nơi, không có tên trong sổ hộ tịch. Trong niên hiệu Thái Nguyên, bên ngoài phải chống lại người Đê hùng mạnh (?), bên trong tra xét số dân thực có; vùng Tam Ngô bị kiểm tra khá gắt, sắp xếp lại làng xóm, hàng ngũ. Trong số đó thỉnh thoảng có những kẻ trốn tránh ở núi, ở hồ, đi lại chốn kinh đô. Hậu quân tướng quân Tạ An đang tiếp khách, có người trong tiệc nói nên xử tội những kẻ chứa chấp người trốn tránh. An thường lấy đức dày mà cảm hóa người, bỏ đi những điều phiền hà vụn vặt; lại thấy giặc mạnh đang vào bờ cõi, không nên làm lòng người xao động, bèn đáp: "Điều ông lo chỉ là chuyện dân sống nhờ mà thôi. Nhưng nếu không như vậy thì sao gọi là kinh đô?" Người nói có vẻ hổ thẹn.】
Vương Đại làm Lại bộ thượng thư,
【Chú: Vương Thầm (tức Vương Đại) đã giới thiệu ở trước.】
có lần soạn bản nháp danh sách tuyển quan, sắp đem tâu lên thì Vương Tăng Di đến, ông bèn đưa ra cho xem.
【Chú: Tăng Di là tên gọi lúc nhỏ của Vương Mân. Sách Mân biệt truyện chép: Vương Mân tự Quý Diễm, người Lang Nha, cháu nội thừa tướng Vương Đạo, con út của Trung lĩnh quân Vương Hiệp. Ông có tài nghệ, giỏi viết chữ hành thư (lối chữ viết nhanh, nửa chân nửa thảo), tiếng tăm vượt hơn anh là Vương Tuần. Ông lần lượt làm Thị trung, Trung thư lệnh (người đứng đầu sảnh Trung thư), khi mất được tặng chức Thái thường.】
Tăng Di cầm lấy, theo ý mình sửa gần một nửa số người được chọn. Vương Đại lấy làm rất hay, chép lại rồi tâu lên ngay.
Vương Đông Đình (Vương Tuần) chơi thân với Trương Quán quân (Trương Huyền, tự Tổ Hy).
【Chú: Trương Huyền đã giới thiệu ở trước.】
Khi Vương làm thái thú quận Ngô, có người hỏi Tiểu lệnh
【Chú: Sách Tục Tấn Dương thu chép: Vương Hiến Chi làm Trung thư lệnh, Vương Mân thay ông; người đương thời gọi hai người là Đại lệnh và Tiểu lệnh.】
rằng: "Đông Đình làm quan ở quận, cách cai trị thế nào?" Tiểu lệnh đáp: "Không biết việc cai trị, dạy dỗ dân ra sao, chỉ biết tình thân với Trương Tổ Hy thì ngày càng thắm thiết."
Ân Trọng Kham sắp đi nhậm chức ở châu Kinh, Vương Đông Đình hỏi: "Đức thì lấy chỗ giữ cho vạn vật được toàn vẹn làm điều đáng khen, nhân thì lấy chỗ không làm hại vật làm danh tiếng. Nay ông làm quan cai trị đất Hoa Hạ, ở vào chức có quyền giết chóc, chẳng trái với tiết tháo vốn có của mình sao?" Ân đáp: "Cao Dao đặt ra phép tắc hình phạt, không thể nói là không hiền.
【Chú: Sách Cổ sử khảo chép: Đình Kiên có hiệu là Cao Dao, là bề tôi bày mưu của vua Thuấn. Vua Thuấn tiến cử ông với vua Nghiêu, vua Nghiêu cho làm Sĩ (quan coi việc hình ngục), chuyên lo việc hình phạt.】
Khổng Khâu giữ chức Tư khấu (quan coi việc hình pháp, trị trộm cướp), cũng chưa phải là bất nhân."
【Chú: Sách Khổng Tử gia ngữ chép: Khổng Tử từ chức Tư không (quan coi đất đai, công trình) nước Lỗ được lên làm Đại tư khấu, mới bảy ngày đã giết viên đại phu làm rối loạn phép nước là Thiếu Chính Mão.】
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video