Thiên 4 — Văn chương học thuật

 Thiên thứ tư: Văn học (chuyện về học thuật và văn chương)

 Trịnh Huyền (đại học giả chuyên về kinh điển Nho gia đời Đông Hán; trong nguyên văn bỏ chữ "Huyền") theo học dưới cửa Mã Dung.

 (Chú: Mã Dung tự thuật rằng: "Dung tự Quý Trường, người huyện Mậu Lăng, quận Hữu Phù Phong. Lúc nhỏ ham hỏi han học hành, không theo một thầy cố định. Đại tướng quân Đặng Chất mời làm xá nhân (thuộc quan thân cận trong phủ), Dung bỏ đi, sang chơi ở Vũ Đô. Gặp lúc giặc Khương nổi dậy, từ cửa ải trở về phía tây, đường sá đầy người chết đói (?). Dung nghĩ: người xưa có câu: 'Tay trái nắm bản đồ thiên hạ mà tay phải tự cắt cổ mình, thì kẻ ngu cũng không làm.' Vì sao vậy? Vì mạng sống quý hơn cả thiên hạ. Lẽ nào vì chút thói tục hẹp hòi gang tấc mà thấy xấu hổ, rồi hủy hoại tấm thân quý vô cùng? Bèn đến nhận lời, làm hiệu thư (chức hiệu đính sách trong kho sách triều đình), sau ra làm thái thú (quan đứng đầu một quận) Nam Quận.")

 Suốt ba năm, Trịnh Huyền không được gặp mặt Mã Dung, chỉ có các học trò giỏi truyền dạy lại mà thôi. Có lần Dung tính toán theo phép hồn thiên (phép tính thiên văn coi trời như vỏ trứng bao quanh đất, dùng để tính vị trí các vì sao và làm lịch) mà không khớp, các học trò không ai giải được. Có người nói Huyền làm được. Dung gọi đến bảo tính, Huyền xoay dụng cụ một vòng là giải xong, mọi người đều kinh ngạc thán phục. Đến khi Huyền học xong từ biệt về quê, Dung có lời than: "Lễ nhạc đều đi về phương đông cả rồi!"

 (Chú: Sách "Cao sĩ truyện" chép: Huyền tự Khang Thành, người huyện Cao Mật, quận Bắc Hải. Tổ tám đời là Trịnh Sùng, làm thượng thư nhà Hán. Biệt truyện của Huyền chép: Lúc nhỏ Huyền ham học chữ và toán, mười ba tuổi đọc thuộc Ngũ kinh (năm bộ kinh điển Nho gia: Thi, Thư, Lễ, Dịch, Xuân Thu), thích thiên văn, chiêm đoán và thuật phong giác (xem hướng gió bốn phương tám góc để đoán lành dữ). Năm mười bảy tuổi, thấy gió lớn nổi lên, Huyền đến huyện báo: "Đến giờ ấy sẽ có hỏa hoạn." Đến giờ quả nhiên như vậy, người hiểu biết lấy làm lạ. Năm hai mươi mốt tuổi, Huyền đọc khắp các sách, tinh thông lịch số và sách đồ vĩ (sách sấm đoán vận số, viết kèm theo kinh), lại giỏi toán. Bèn bỏ chức làm lại (viên chức nhỏ) mà thờ thầy là cựu thứ sử (quan giám sát, đứng đầu một châu) Duyện Châu Đệ Ngũ Nguyên Tiên, rồi đến Trương Cung Tổ ở Đông Quận học "Chu lễ", "Lễ ký", "Xuân Thu truyện". Huyền đi khắp nơi xem rộng, mỗi lần qua núi sông hay tiếp người, gặp một lần là suốt đời không quên. Mã Quý Trường ở Phù Phong nổi tiếng là bậc nho xuất sắc, Huyền đến theo học để tham khảo chỗ giống khác. Quý Trường là thân thích họ ngoại của hoàng hậu, kiêu ngạo trong việc tiếp đãi kẻ sĩ, nên Huyền không được gặp, phải ở gần đó tự dựng nhà học. Sau nhờ người giới thiệu mới được thông. Bấy giờ Lư Tử Cán người Trác Quận đứng đầu hàng học trò. Quý Trường có bảy việc chưa phân giải được, Huyền nghĩ ra năm việc, Tử Cán được hai. Quý Trường bảo Tử Cán: "Ta và anh đều không bằng hắn." Lúc chia tay, Quý Trường nắm tay Huyền nói: "Đạo lớn đi về phương đông rồi, anh hãy cố lên!" Về sau gặp họa đảng cố (lệnh triều đình cấm những sĩ nhân bị coi là bè đảng không được làm quan), Huyền ở ẩn viết sách, tổng cộng hơn một trăm vạn chữ. Đại tướng quân Hà Tiến mời, Huyền mặc áo rộng tay của nhà nho ra gặp; ông cao hơn tám thước, râu mày đẹp, dáng mạo rất khôi ngô. Tiến đãi bằng lễ khách quý, ban ghế tựa và gậy chống (lễ dành cho người già đáng kính). Huyền góp nhiều lời can sửa, không được dùng thì lui về. Viên Thiệu mời ông, đến khi ông đi, Thiệu tiễn ở phía đông thành, muốn ông nhất định phải say. Hơn ba trăm người dự tiệc đều rời chiếu dâng chén, từ sáng đến tối, ước chừng ông uống hơn ba trăm chén mà vẫn giữ dáng vẻ ôn hòa tự chủ, suốt ngày không chút sơ suất. Hiến Đế ở Hứa Đô, triệu ông làm đại tư nông (quan đứng đầu coi việc lương thực, tài chính quốc gia); ông đi đến Nguyên Thành thì mất.)

 Mã Dung sợ Trịnh Huyền chiếm hết tiếng tăm nên trong lòng ganh ghét. Huyền cũng ngờ có người đuổi theo, bèn ngồi dưới gầm cầu, ở trên mặt nước, chân đạp đôi guốc gỗ. Dung quả nhiên xoay thức (bàn bói gồm hai mặt tròn và vuông tượng trưng trời đất, xoay để đoán việc) để dò theo, rồi bảo người xung quanh: "Huyền ở dưới đất, trên nước mà tựa vào gỗ, ắt là chết rồi." Bèn thôi không đuổi nữa. Huyền rốt cuộc nhờ vậy mà thoát.

 (Chú: Mã Dung là bậc đại nho trong nước, mình khoác nhân nghĩa; Trịnh Huyền có tên trong hàng học trò, gần gũi học nghề của ông, việc gì Dung phải ganh ghét đến mức đầu độc? Đó là lời đồn ngoài ngõ hẻm, chỉ làm hại thanh danh người ta mà thôi.)

 Trịnh Huyền muốn chú giải sách "Xuân Thu" mà chưa xong. Một lần đi đường gặp Phục Tử Thận, cùng nghỉ trọ một quán, trước đó chưa quen nhau. Phục ngồi trên xe ở ngoài, nói với người khác về ý mình chú giải sách ấy.

 (Chú: Sách "Hán Nam kỷ" chép: Phục Kiền tự Tử Thận, người Huỳnh Dương, Hà Nam. Lúc nhỏ sống thanh bạch khổ hạnh, làm học trò ở trường, rất thông "Xuân Thu Tả thị truyện", soạn sách giảng nghĩa cho bộ ấy. Được cử hiếu liêm (diện tiến cử người hiếu thảo, liêm khiết ra làm quan), làm thượng thư (lang) (?), thái thú Cửu Giang.)

 Huyền nghe hồi lâu, thấy phần nhiều giống ý mình, bèn đến bên xe nói: "Tôi muốn chú giải từ lâu mà chưa xong. Nghe những lời ông vừa nói, phần nhiều giống ý tôi. Nay xin đem hết phần tôi đã chú trao cả cho ông." Thế là thành bản chú của họ Phục.

 Nô tỳ nhà Trịnh Huyền đều biết đọc sách. Có lần ông sai một tỳ nữ làm việc không vừa ý, định đánh. Cô ta lại đứng phân trần, Huyền giận, sai người lôi vào trong bùn. Chốc lát có một tỳ nữ khác đến, hỏi: "Cớ sao lại ở trong bùn?"

 (Chú: Đây là câu trong bài thơ "Thức vi" của nước Vệ trong Kinh Thi. Mao công giải: "Nê Trung" là tên một ấp của nước Vệ.)

 Cô kia đáp: "Thử đến kể lể phân trần, gặp ngay cơn giận người ta."

 (Chú: Câu trong bài "Bách chu", phần thơ đất Bội của nước Vệ trong Kinh Thi.)

 Phục Kiền giỏi "Xuân Thu", định làm sách chú, muốn tham khảo chỗ giống khác, nghe nói Thôi Liệt tụ họp học trò giảng sách.

 (Chú: Sách "Văn chương chí" của Chí Ngu chép: Liệt tự Uy Khảo, người huyện An Bình, Cao Dương, là cháu nội Thôi Nhân, con của anh Thôi Viện. Thời Linh Đế làm đến tư đồ, thái úy (hai trong ba chức quan cao nhất triều đình), được phong Dương Bình đình hầu.)

 Kiền bèn giấu tên họ, làm người làm thuê nấu cơm cho học trò của Liệt. Mỗi khi đến giờ giảng, ông thường đứng nép cửa vách nghe trộm. Khi đã biết Liệt không hơn được mình, ông dần dần cùng các học trò bàn chỗ hay chỗ dở. Liệt nghe vậy, không đoán ra là ai, nhưng vốn đã nghe tiếng Kiền, trong lòng ngờ là ông. Sáng sớm hôm sau Liệt đến, nhân lúc ông còn chưa thức dậy liền gọi: "Tử Thận! Tử Thận!" Kiền không kịp nghĩ, giật mình thưa. Từ đó hai người kết bạn thân với nhau.

 Chung Hội soạn xong "Tứ bản luận" (bàn về bốn quan điểm về quan hệ giữa tài và tính), rất muốn Kê công (Kê Khang) xem qua. Ông để bài trong ngực áo, đến nơi rồi lại sợ bị bắt bẻ, cứ giữ mà không dám đưa ra; đứng ngoài cửa ném từ xa vào rồi quay đầu chạy vội.

 (Chú: Sách "Ngụy chí" chép: Hội luận về chỗ giống khác giữa tài và tính (tài: năng lực làm việc; tính: phẩm chất bẩm sinh), lưu truyền ở đời. "Tứ bản" là nói: tài với tính đồng nhất, tài với tính khác nhau, tài với tính hợp nhau, tài với tính tách rời nhau. Thượng thư Phó Hỗ chủ trương đồng nhất, trung thư lệnh Lý Phong chủ trương khác nhau, thị lang Chung Hội chủ trương hợp nhau, đồn kỵ hiệu úy Vương Quảng chủ trương tách rời. Văn dài nên không chép.)

 Hà Yến làm lại bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Lại, coi việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại), có địa vị và danh vọng; khách đến bàn luận thường ngồi chật chỗ.

 (Chú: Sách "Văn chương tự lục" chép: Yến giỏi thanh ngôn (lối bàn luận triết lý huyền diệu thời Ngụy Tấn, chuộng lời gọn mà ý sâu, xoay quanh Lão Tử, Trang Tử và Kinh Dịch), lại đang nắm quyền thế, nên những kẻ sĩ giỏi nói trong thiên hạ phần nhiều tôn sùng ông. Sách "Ngụy thị Xuân Thu" chép: Yến lúc nhỏ đã có tài lạ, giỏi bàn Kinh Dịch và Lão Tử.)

 Vương Bật chưa đến hai mươi tuổi, đến gặp Yến. Yến vốn đã nghe tiếng Bật.

 (Chú: Biệt truyện của Bật chép: Bật tự Phụ Tự, người Cao Bình, Sơn Dương. Lúc nhỏ đã sáng suốt thông minh, hơn mười tuổi đã thích Trang Lão, lập luận thông suốt, giỏi nói, được Phó Hỗ biết đến. Lại bộ thượng thư Hà Yến rất lấy làm lạ, khen: "Người sinh sau đáng nể thật! Người này có thể cùng bàn đến chỗ giao nhau giữa trời và người." Cho Bật bổ làm đài lang (?). Bật vốn không giỏi việc chính sự, lại càng không để tâm, hay lấy sở trường của mình chê cười người khác, nên bị kẻ sĩ đương thời ghét. Ông lại là người nông nổi, không hiểu lòng người. Lúc đầu Bật thân với Vương (Lê) (?) và Tuân Dung; Lê giành mất chức hoàng môn (thị lang) của ông, vì thế ông oán, với Dung cũng không giữ được tình thân đến cuối. Trong niên hiệu Chính Thủy, Bật vì việc công mà bị bãi chức, mùa thu năm ấy mắc dịch bệnh mà mất, năm hai mươi bốn tuổi. Khi Bật mất, Tấn Cảnh Đế than tiếc mấy ngày liền, nói: "Trời làm mất người của ta rồi!" Ông được người có kiến thức cao thương tiếc đến thế.)

 Yến nhân đó nêu lại những lẽ đã thắng trong cuộc bàn vừa rồi, nói với Bật: "Lẽ này tôi cho là đã tột cùng rồi, còn bắt bẻ được nữa không?" Bật liền bắt bẻ, cả chỗ ngồi đều cho là Yến bị khuất. Sau đó Bật tự mình làm cả khách lẫn chủ (tự nêu vấn đề rồi tự đáp), qua lại mấy lượt, đều là chỗ cả chỗ ngồi không ai theo kịp.

 Hà Bình Thúc (Hà Yến) vừa chú giải xong sách Lão Tử, đến gặp Vương Phụ Tự (Vương Bật), thấy bản chú của Vương tinh tế kỳ diệu, bèn phục như thần, nói: "Người như thế mới có thể cùng bàn chỗ giao nhau giữa trời và người." Rồi đem bản chú của mình viết lại thành hai bài luận về Đạo và về Đức.

 (Chú: Sách "Ngụy thị Xuân Thu" chép: Bật bàn về đạo, chỗ gọn đẹp thì không bằng Yến, nhưng chỗ tự nhiên vượt trội thì hơn Yến (?).)

 Vương Phụ Tự năm hai mươi tuổi đến thăm Bùi Huy.

 (Chú: Sách "Vĩnh Gia lưu nhân danh" chép: Huy tự Văn Quý, người Văn Hỷ, Hà Đông, em út của thái thường Bùi Tiềm, làm quan đến thứ sử Ký Châu.)

 Huy hỏi: "Cái Vô (cái "không", cái không có hình tướng, theo Lão Trang là gốc sinh ra muôn vật) thật là chỗ muôn vật nương nhờ, vậy mà thánh nhân (Khổng Tử) không chịu nói đến, còn Lão Tử lại giảng mãi không thôi, là vì sao?"

 (Chú: Biệt truyện của Bật chép: Cha Bật làm thượng thư lang, Bùi Huy làm lại bộ lang; Huy thấy Bật khác thường nên mới hỏi.)

 Bật đáp: "Thánh nhân lấy cái Vô làm bản thể của chính mình, mà cái Vô thì lại không thể đem ra giảng dạy, cho nên lời nói tất phải đề cập đến cái Hữu (cái "có", thế giới sự vật cụ thể). Lão Trang chưa thoát khỏi cái Hữu, nên luôn luôn giảng giải về cái mà mình còn thiếu."

 Phó Hỗ giỏi nói về lẽ hư huyền.

 (Chú: Sách "Ngụy chí" chép: Hỗ tự Lan Thạc, người Nê Dương, Bắc Địa, là hậu duệ của Phó Giới Tử; nhiều lần được thăng, làm doãn Hà Nam (quan đứng đầu vùng kinh đô), thượng thư. Hỗ từng bàn về chỗ giống khác giữa tài và tính, Chung Hội gom lại mà bàn. Sách "Phó Tử" chép: Hỗ đã thông việc trị nước, lại ưa ngay thẳng, có lý lẽ trong sáng, nắm được điều cốt yếu; như việc bàn về tài tính, ông đi đến tận nguồn gốc tinh vi, ít ai bằng. Tư lệ (hiệu úy) Chung Hội tuổi còn rất trẻ, Hỗ lấy sự sáng suốt mà kết giao với Hội.)

 Tuân Xán thì bàn luận chuộng lẽ xa xôi huyền diệu.

 (Chú: Biệt truyện của Xán chép: Xán tự Phụng Thiến, người Dĩnh Âm, Dĩnh Châu, con út của thái úy Tuân Úc. Các anh của Xán đều nổi tiếng về nghị luận theo học thuật Nho gia, riêng Xán giỏi nói lẽ xa xôi, thường cho rằng Tử Cống đã nói lời của Phu Tử (Khổng Tử) về tính và đạo trời là không thể nghe được, vậy thì sáu bộ kinh dù còn đó cũng chỉ là cám bã của thánh nhân. Những người giỏi nói không ai bẻ được ông.)

 Mỗi lần hai người cùng nói chuyện, có tranh luận mà không hiểu nhau, thì Bùi Ký Châu (Bùi Huy) giải thích nghĩa của hai bên, làm thông ý cả đôi đằng, thường khiến cả hai đều thỏa lòng, đôi bên đều vui vẻ.

 (Chú: Biệt truyện của Xán chép: Đầu niên hiệu Thái Hòa, Xán đến kinh đô, cùng Phó Hỗ đàm luận. Hỗ giỏi danh lý (lý lẽ về quan hệ giữa danh xưng và thực chất), còn Xán chuộng lẽ huyền viễn; tôn chỉ dù giống nhau nhưng lúc vội vã có khi vướng mắc, không hợp ý nhau. Bùi Huy hiểu thấu lòng đôi bên, giải thích cho hai nhà; chẳng bao lâu Xán và Hỗ trở nên thân thiết. Quản Lộ nói: "Bùi sứ quân có tài cao, phong độ siêu thoát, giỏi nói những lẽ huyền diệu.")

 Hà Yến chú giải Lão Tử chưa xong, gặp Vương Bật tự nói về ý chỉ khi chú Lão Tử của mình. Yến thấy mình có nhiều chỗ kém, không dám lên tiếng nữa, chỉ dạ dạ vâng vâng; từ đó thôi không chú nữa, mà viết "Đạo đức luận".

 (Chú: Sách "Văn chương tự lục" chép: Từ khi các nhà nho cho rằng Lão Tử không phải thánh nhân, chủ trương bỏ lễ, bỏ học, thì Yến cho rằng Lão Tử cũng giống thánh nhân, viết luận lưu hành ở đời.)

 Thời Trung triều (thời Tây Tấn, khi triều đình còn đóng ở phương bắc), có người ôm lòng mến đạo đến chỗ Vương Di Phủ (Vương Diễn) hỏi điều còn ngờ. Gặp lúc hôm trước Vương đã nói nhiều, hơi mệt, không muốn đáp nữa, bèn bảo khách: "Tôi nay hơi khó ở, Bùi Dật Dân (Bùi Ngỗi) cũng ở gần đây, ông có thể đến hỏi."

 (Chú: Sách "Tấn chư công tán" chép: Bùi Ngỗi bàn lý ngang ngửa với Vương Di Phủ, không ai chịu thua ai.)

 Bùi Thành công (Bùi Ngỗi) viết "Sùng hữu luận" (bài luận đề cao cái Hữu, chống lại thuyết quý cái Vô). Người đương thời công kích bắt bẻ, nhưng không ai bẻ gãy được; chỉ khi Vương Di Phủ đến thì ông hình như hơi bị khuất. Người thời ấy liền đem lý của Vương ra bắt bẻ Bùi, thì lý của Bùi lại được bày tỏ thắng thế.

 (Chú: Sách "Tấn chư công tán" chép: Từ thời Ngụy, thái thường Hạ Hầu (Huyền), bộ binh hiệu úy Nguyễn Tịch... đều viết "Đạo đức luận". Lúc ấy thị trung Nhạc Quảng, lại bộ lang Lưu Hán cũng thể hội được đạo mà lời nói giản gọn; thượng thư lệnh Vương Di Phủ giảng lý nhưng tài thì hư; tán kỵ thường thị Đái Áo lấy việc học đạo làm nghề; lớp sau như bọn Dữu Ngai đều hâm mộ lối sống giản lược phóng khoáng. Ngỗi ghét thói đời chuộng lý hư vô, nên viết hai bài "Sùng hữu" để bẻ lại; tài rộng, ví von nhiều, người học không thấu hết được. Về sau Nhạc Quảng cùng Ngỗi lúc nhàn rỗi muốn bàn lý, nhưng lời lẽ ví dụ của Ngỗi phong phú quá, Quảng tự cho mình đã thể hội lẽ hư vô, chỉ cười mà không nói nữa. Sách "Huệ Đế khởi cư chú" (sách ghi chép sinh hoạt hằng ngày của vua) chép: Ngỗi viết hai bài luận để răn lối văn hư đản, lời lẽ tinh vi phong phú, là bài luận nổi tiếng đương thời.)

 Gia Cát Hoành (nguyên văn thiếu chữ "Cát") lúc trẻ không chịu học hỏi; vậy mà mới bắt đầu bàn với Vương Di Phủ đã đạt đến chỗ vượt bậc. Vương than: "Anh có tài trời cao vượt, nếu lại chịu khó nghiên cứu tìm tòi thêm chút nữa thì chẳng thua kém ai." Về sau Hoành đọc Trang Lão, lại cùng Vương nói chuyện, đã đủ sức ngang ngửa.

 (Chú: "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Hoành tự Mậu Viễn, người Lang Gia, con của thứ sử Ung Châu nước Ngụy là Gia Cát Tự; có tài siêu dật, làm đến chủ bộ (viên chức coi văn thư, sổ sách) của tư không.)

 Vệ Giới lúc còn để tóc trái đào (tức còn nhỏ tuổi), hỏi Nhạc lệnh (Nhạc Quảng, làm thượng thư lệnh) về giấc mộng. Nhạc nói: "Mộng là do tưởng (do điều mình nghĩ ngợi)." Vệ hỏi: "Có những điều thân thể và tinh thần đều chưa từng tiếp xúc mà vẫn mộng thấy, thế há lại là do tưởng sao?" Nhạc nói: "Đó là do nhân (do duyên cớ từ những việc đã trải qua). Chưa ai từng mộng thấy ngồi xe chui vào hang chuột, hay giã dưa muối rồi nuốt chày sắt; đều vì không có tưởng, không có nhân vậy."

 (Chú: Sách "Chu lễ" chép có sáu loại mộng: một là chính mộng, tức không bị điều gì làm xao động, bình yên mà mộng; hai là ngạc mộng, tức vì kinh hãi mà mộng; ba là tư mộng, tức mộng thấy điều lúc thức đã suy nghĩ; bốn là ngụ mộng, tức mộng thấy điều lúc thức đã nói đến; năm là hỷ mộng, tức vì vui mừng mà mộng; sáu là cụ mộng, tức vì sợ hãi mà mộng. Xét ra, "tưởng" mà Nhạc nói có lẽ là tư mộng, còn "nhân" có lẽ là chính mộng.)

 Vệ Giới nghĩ về chữ "nhân" suốt ngày không ra, rồi thành bệnh. Nhạc nghe tin, liền sai đánh xe đến phân tích cho, Vệ liền khỏi được phần nào. Nhạc than: "Trong lồng ngực đứa trẻ này ắt không bao giờ có bệnh cao hoang (bệnh nằm ở chỗ sâu nhất trong cơ thể, không thể chữa)."

 (Chú: Sách "Xuân Thu" (Tả truyện) chép: Tấn Cảnh công có bệnh, cầu thầy thuốc ở nước Tần. Vua Tần sai thầy thuốc tên Hoãn đến chữa. Thầy thuốc chưa đến, Cảnh công mộng thấy bệnh hóa thành hai đứa trẻ, một đứa nói: "Kia là thầy thuốc giỏi, e sẽ hại ta, ta trốn đi đâu?" Đứa kia nói: "Ta ở trên hoang, dưới cao, hắn làm gì được ta." Thầy thuốc đến, nói: "Bệnh không chữa được nữa, nó nằm ở trên hoang dưới cao; dùng phép công thì không tới, dùng kim châm thì không tới, thuốc cũng không đến được." Công nói: "Đúng là thầy thuốc giỏi." Lời chú: hoang là cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng), phía dưới tim gọi là cao.)

 Dữu Tử Tung đọc sách Trang Tử, mở cuộn sách ra chừng một thước liền buông xuống, nói: "Chẳng khác gì ý ta cả."

 (Chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Dữu Ngai tự Tử Tung, người Dĩnh Xuyên, con thứ ba của thị trung Dữu Tuấn; tính khoáng đạt, có độ lượng, tự cho mình là môn đồ của Lão Trang. Ông nói: "Xưa chưa đọc sách này, trong ý vẫn cho rằng lẽ tột cùng là như thế; nay đọc thì thấy đúng là ngầm hợp với ý mình." Làm quan đến trưởng sử (viên quan đứng đầu các thuộc quan trong phủ) Dự Châu.)

 Có khách hỏi Nhạc lệnh về ý câu "chỉ bất chí" (một mệnh đề của phái biện luận thời Chiến Quốc, chép trong sách Trang Tử, đại ý: cái chỉ vào vật thì không bao giờ tới được vật). Nhạc không phân tích câu chữ, chỉ cầm cán phất trần (cây phất bằng lông đuôi hươu, vật người bàn luận huyền lý thường cầm) gõ xuống bàn, hỏi: "Tới chưa?" Khách đáp: "Tới rồi." Nhạc lại nhấc phất trần lên, nói: "Nếu đã tới thì làm sao rời đi được?"

 (Chú: Thuyền giấu trong khe núi mà vẫn ngầm bị dời đi, hai người vừa khoác tay nhau mà đã luôn đổi khác (đều là ý trong Trang Tử: vạn vật biến đổi không ngừng trong từng chốc lát), một hơi thở cũng không dừng lại, thoáng chốc đã sinh rồi diệt. Cho nên bóng chim bay chưa từng thấy nó dời chỗ, bánh xe đang chạy chưa từng chạm đất. Vì vậy, đi mà chẳng đi, thì đâu có tới? Tới mà chẳng tới, thì đâu có đi? Như thế thì lần tới trước chẳng khác lần tới sau, cái tên "tới" do đó mà sinh ra; lần đi trước chẳng khác lần đi sau, cái tên "đi" do đó mà lập nên. Nay thiên hạ vốn không có "đi", vậy cái "đi" chẳng phải là giả sao? Đã là giả thì cái "tới" há lại là thật?)

 Thế là khách tỉnh ngộ mà phục. Nhạc lời gọn mà ý thông suốt, đều như vậy cả.

 Ban đầu, những người chú giải Trang Tử có đến mấy chục nhà, nhưng không ai thấu được ý chỉ cốt yếu. Hướng Tú ngoài các bản chú cũ đã làm thêm phần giải nghĩa, phân tích tinh diệu, đạt được ý thú kỳ lạ, khiến lối huyền phong (phong trào bàn lý huyền diệu) thịnh hẳn lên.

 (Chú: Biệt truyện của Tú chép: Tú làm bạn với Kê Khang và Lã An, nhưng chí hướng lấy bỏ khác nhau: Kê Khang ngạo đời, không chịu ràng buộc; An phóng túng, vượt khỏi thói tục; còn Tú thì ưa đọc sách. Hai người kia hay lấy đó mà chê cười Tú. Sau Tú định chú giải Trang Tử, trước báo cho Khang và An biết, cả hai đều nói: "Sách này cần gì phải chú nữa, chỉ làm vướng việc vui của người ta thôi." Đến khi chú xong đưa hai người xem, Khang nói: "Anh rốt cuộc lại hơn được à?" An thì kinh ngạc nói: "Trang Chu chưa chết vậy!" Về sau Tú chú giải Chu Dịch, đại nghĩa cũng khá, nhưng so với các nhà nho đời Hán thì hơn kém lẫn nhau, không được tuyệt vời như phần chú Trang Tử. Bản truyện của Tú có chỗ nói: Tú giao du với mấy người hiền, tiêu dao (?) hết năm này qua năm khác, chẳng có trước tác gì; chỉ thích Trang Tử, tạm dựa theo bản chú của Thôi Soạn để ghi lại cho khỏi quên mà thôi. Sách "Trúc Lâm thất hiền luận" chép: Tú làm phần giải nghĩa này, người đọc không ai không thấy mình siêu thoát như ra khỏi bụi trần mà ngắm được cõi huyền diệu tuyệt vời, mới hiểu rằng ngoài những gì mắt thấy tai nghe còn có bậc thần đức huyền triết, có thể bỏ thiên hạ, gạt muôn vật ra ngoài; dù là kẻ bon chen tranh đoạt, khi nhìn lại những điều mình theo đuổi cũng đều ngẩn ngơ, tự sinh lòng muốn rũ áo ra đi (?).)

 Chỉ còn hai thiên "Thu thủy" và "Chí lạc" chưa xong thì Tú mất. Con của Tú còn nhỏ, phần giải nghĩa ấy bèn tản mát, nhưng vẫn còn một bản khác. Quách Tượng là người hạnh kiểm bạc bẽo, nhưng có tài xuất chúng.

 (Chú: Sách "Văn sĩ truyện" chép: Tượng tự Tử (Huyền), người Hà Nam, lúc nhỏ đã có tài về lý lẽ, mến đạo, ham học, dốc chí vào Lão Trang; người đương thời đều cho là chỉ kém Vương Bật. Được mời làm duyện (thuộc quan giúp việc trong phủ) của tư không, chủ bộ của thái phó.)

 Thấy phần giải nghĩa của Tú không được lưu truyền ở đời, Tượng bèn lấy trộm làm bản chú của mình; tự chú thêm hai thiên "Thu thủy", "Chí lạc", lại viết khác thiên "Mã đề", còn các thiên khác thì chỉ sửa định câu chữ mà thôi.

 (Chú: Sách "Văn sĩ truyện" chép: Tượng làm bản chú Trang Tử, lời lẽ rất trong sáng, ý mạnh mẽ.)

 Sau này bản khác chứa phần giải nghĩa của Tú xuất hiện, cho nên ngày nay có hai bản Trang Tử của Hướng và của Quách, mà nghĩa thì là một.

 Nguyễn Tuyên Tử có tiếng tốt. Thái úy Vương Di Phủ gặp, hỏi: "Lão Trang với lời dạy của thánh nhân (Nho giáo) giống hay khác?" Đáp: "E rằng chẳng giống sao?" Thái úy khen câu ấy, mời làm duyện; người đời gọi ông là "viên duyện ba chữ". Vệ Giới chế giễu: "Một chữ cũng đủ được mời, cần gì phải đến ba chữ?" Tuyên Tử nói: "Nếu đã là người được thiên hạ trông vọng thì không nói gì cũng được mời, cần gì đến một chữ?" Từ đó hai người kết bạn.

 (Chú: Sách "Danh sĩ truyện" chép: Nguyễn Tu tự Tuyên Tử, người Úy Thị, Trần Lưu, thích Lão Tử và Kinh Dịch, giỏi bàn lý, không thích gặp người tục; có lúc lỡ gặp thì bỏ đi ngay. Ông ngạo nghễ, không mưu cầu gì; nhà không có lấy vài thúng thóc dự trữ mà vẫn thản nhiên. Vương Xử Trọng (Vương Đôn) người Lang Gia làm hồng lô khanh (quan coi việc lễ nghi tiếp khách và các nước phiên thuộc), bảo ông: "Chức hồng lô thừa cũng có chút bổng lộc, anh thường không có cái ăn, có làm được không?" Tu đáp: "Cũng được thôi." Bèn làm hồng lô thừa, rồi làm thái tử tẩy mã (thuộc quan hầu cận thái tử).)

 Bùi tán kỵ (Bùi Hà, làm tán kỵ lang) cưới con gái của Vương thái úy (Vương Diễn). Sau đám cưới ba ngày, các chàng rể nhà họ Vương họp mặt lớn.

 (Chú: Sách "Tấn chư công tán" chép: Bùi Hà tự Thúc Đạo, người Hà Đông; cha là Vĩ, làm trường thủy hiệu úy. Hà lúc trẻ đã nổi tiếng giỏi lý lẽ, được mời làm duyện của tư không, rồi làm tán kỵ lang. Sách "Vĩnh Gia lưu nhân danh" chép: Diễn tự Di Phủ, con gái thứ tư gả cho Hà.)

 Lúc ấy các danh sĩ cùng con em hai họ Vương, Bùi đều tụ tập. Quách Tử (Huyền) (Quách Tượng) có mặt, khiêu khích Bùi cùng bàn luận. Quách tài rất phong phú, mới giao mấy lượt mà chưa thấy thỏa. Quách trình bày rầm rộ, Bùi thong thả xếp lại lời lẽ trước, lý lẽ rất tinh vi; khắp bốn bên đều tấm tắc khen là sướng.

 (Chú: Sách "Tấn kỷ" của Đặng Xán chép: Hà lấy biện luận làm nghề, giỏi trình bày danh lý, lời lẽ khí sắc trong trẻo lưu loát, nghe như tiếng đàn cầm, đàn sắt; người nghe ông nói, dù hiểu hay không, đều than phục.)

 Vương cũng lấy làm lạ, bảo mọi người: "Các anh đừng làm thế nữa, sẽ bị chàng rể của ta làm cho khốn đấy."

 Vệ Giới mới qua sông (Trường Giang, xuống phương nam), đến gặp Vương đại tướng quân (Vương Đôn).

 (Chú: Biệt truyện của Đôn chép: Đôn tự Xử Trọng, người Lâm Nghi, Lang Gia, lúc trẻ đã nổi tiếng về danh lý; nhiều lần được thăng đến thứ sử Thanh Châu, lánh sang Giang Tả (vùng phía đông nam Trường Giang), trải các chức thị trung, thừa tướng, đại tướng quân, mục Dương Châu (quan đứng đầu châu); về sau vì tội mà bị giết.)

 Nhân lúc ngồi đêm, đại tướng quân cho gọi Tạ Ấu Dư (Tạ Côn).

 (Chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Tạ Côn tự Ấu Dư, người Trần Quận; cha là Hành, một bậc đại nho nhà Tấn. Côn tính thông thoáng giản dị, thích Lão Tử, Kinh Dịch, giỏi âm nhạc, lấy đàn và sách làm nghề; tránh loạn sang Giang Đông, làm thái thú Dự Chương; Vương Đôn mời làm trưởng sử. Biệt truyện của Côn chép: Côn mất năm bốn mươi ba tuổi, được truy tặng chức thái thường.)

 Giới gặp Tạ thì rất thích, không còn đoái hoài gì đến Vương nữa, rồi cùng nhau bàn những lời vi diệu đến sáng; Vương suốt đêm không được dự vào. Giới vốn thân thể yếu ớt, thường bị mẹ cấm (không cho bàn luận lâu), đêm ấy bỗng dốc sức đến thế, bệnh nặng thêm, rồi không dậy được nữa.

 (Chú: Biệt truyện của Giới chép: Giới lúc nhỏ đã nổi tiếng về danh lý, giỏi Kinh Dịch và Lão Tử. Tự biết mình ốm yếu, xưa nay không tùy tiện đối đáp với người ngoài. Bạn bè đương thời than: "Vệ quân không nói thì thôi, đã nói thì tất chạm đến chân lý." Đến Vũ Xương gặp đại tướng quân Vương Đôn, Đôn cùng ông bàn luận, tấm tắc khen mãi không thôi.)

 Xưa có lời rằng: Vương thừa tướng (Vương Đạo) qua sông sang Giang Tả chỉ bàn ba lẽ: "Âm thanh không có buồn vui",

 (Chú: "Thanh vô ai lạc luận" của Kê Khang đại lược nói: Phương xa khác tục, tiếng hát tiếng cười mỗi nơi một khác; nếu đem đổi lẫn mà dùng, có khi nghe cười mà vui, có khi nghe hát mà buồn, nhưng tình cảm buồn vui thì vẫn như nhau. Nay lấy cái tình cảm như nhau mà phát ra muôn thứ âm thanh khác nhau, chẳng phải là âm thanh không có gì cố định đó sao?)

 "Nuôi dưỡng sự sống",

 (Chú: "Dưỡng sinh luận" của Kê Thúc Dạ (Kê Khang) nói: Chấy bám trên đầu thì thành màu đen, hươu xạ ăn lá bách thì thành thơm, cổ người ở vùng núi hiểm thì sinh bướu, răng người ở đất Tấn thì vàng. Há chỉ có thể hun cho nặng mà không làm cho nhẹ được, ướp cho thơm mà không làm cho kéo dài tuổi thọ được sao? Nếu quả có thể hun bằng linh chi, thấm nhuần bằng suối ngọt, sống vô vi tự tại, thân hòa vào chỗ diệu, lòng hòa vào chỗ huyền (?), thì có thể sánh tuổi với tiên Tiện Môn, tranh năm với tiên Vương Kiều, sao lại bảo không thể nuôi dưỡng sự sống?)

 "Lời nói diễn đạt được hết ý",

 (Chú: "Ngôn tận ý luận" của Âu Dương Kiên Thạch (Âu Dương Kiến) đại lược nói: Lý được hiểu ở trong lòng, không có lời thì không bày rõ ra được; vật đã định ở bên ngoài, không có tên thì không phân biệt được. Tên theo vật mà đổi, lời theo lý mà biến, không thể tách làm hai được. Nếu chúng không phải là hai, thì lời không có gì là không diễn đạt hết được.)

 chỉ ba lẽ ấy mà thôi; nhưng ông xoay chuyển uyển chuyển, liên hệ sinh ra lẽ mới, không chỗ nào là không thấu tới.

 Ân trung quân (Ân Hạo, sau làm trung quân tướng quân) làm trưởng sử cho Dữu công (Dữu Lượng).

 (Chú: Xét danh sách thuộc quan của Dữu Lượng và sách "Trung hưng thư", thì Hạo làm tư mã (viên quan coi việc quân trong phủ) cho Lượng, chứ không phải trưởng sử.)

 Ân xuống kinh đô, Vương thừa tướng vì ông mà mở cuộc họp mặt. Hoàn công (Hoàn Ôn), Vương trưởng sử (Vương Mông), Vương Lam Điền (Vương Thuật),

 (Chú: Biệt truyện của Vương Thuật chép: Thuật tự Hoài Tổ, người Tấn Dương, Thái Nguyên; ông nội là Trạm, cha là Thừa, đều có tiếng tăm lớn. Thuật mồ côi cha sớm, thờ mẹ hiếu thảo cẩn trọng, sống nghèo nơi ngõ hẹp với giỏ cơm bầu nước mà vẫn thư thái suốt ngày, vì thế được người có kiến thức biết đến; được nối tước Lam Điền hầu.)

 Tạ trấn tây (Tạ Thượng) đều có mặt. Thừa tướng tự đứng dậy gỡ màn, cầm phất trần, nói với Ân: "Hôm nay tôi sẽ cùng ông bàn luận phân tích lý lẽ." Rồi hai người cùng thanh ngôn đến canh ba. Thừa tướng với Ân qua lại tranh luận, các vị hiền khác hầu như không dính vào được. Khi đôi bên đã nói hết, thừa tướng than: "Nãy giờ bàn, rốt cuộc vẫn chưa biết nguồn gốc của lý quy về đâu; nhưng về lời lẽ ví dụ thì không ai thua ai. Phong vị của thời Chính Thủy (thời cuối Ngụy, lúc phong trào bàn huyền lý thịnh nhất, tiêu biểu là Hà Yến, Vương Bật) chính là như thế." Sáng hôm sau, Hoàn Tuyên Vũ (Hoàn Ôn) nói với người khác: "Đêm qua nghe Ân và Vương thanh ngôn rất hay. Nhân Tổ (Tạ Thượng) cũng chẳng chịu im lặng; ta cũng thỉnh thoảng hiểu được ý. Ngoảnh nhìn hai viên duyện họ Vương"

 (Chú: Vương Mông và Vương Thuật đều được Vương Đạo mời làm duyện.)

 "thì thấy cứ lớ ngớ như con chó cái (?)."

 Ân trung quân xem kinh Phật, nói: "Lý lẽ cũng phải có ở chỗ này."

 (Chú: Kinh Phật lưu hành ở Trung Quốc đã lâu, không rõ bắt đầu từ khi nào. Mâu Tử chép: Hán Minh Đế đêm mộng thấy một vị thần, thân tỏa ánh sáng như mặt trời. Hôm sau vua hỏi khắp quần thần; có người học rộng là Phó Nghị tâu: "Thần nghe ở Thiên Trúc (Ấn Độ) có bậc đắc đạo gọi là Phật, nhẹ nhàng bay lên được, thân tỏa ánh sáng như mặt trời; e chính là vị thần ấy." Vua bèn sai vũ lâm tướng quân Tần Cảnh, bác sĩ đệ tử (học trò của các học quan) Vương Tuân, tất cả mười hai người, sang nước Đại Nguyệt Thị chép kinh Phật bốn mươi hai chương, cất ở thạch thất Lan Đài. "Liệt tiên truyện" của Lưu Tử Chính (Lưu Hướng) chép: "Xem khắp trong sách của trăm nhà, đối chiếu kiểm nghiệm, những người thành tiên có một trăm bốn mươi sáu người, trong đó bảy mươi tư người đã có tên trong kinh Phật, nên chép được hơn bảy mươi người, để những người nghe nhiều biết rộng xem xét." Như vậy thì trong khoảng thời Hán Thành Đế, Hán Ai Đế đã có kinh Phật rồi, khác với lời chép trong truyện ký của Mâu Tử. Sách "Ngụy lược", phần "Tây Nhung truyện" chép: Trong thành Thiên Trúc có nước Lâm Nhi. Kinh Phù đồ (tức kinh Phật) chép: vua nước ấy sinh ra Phù đồ (Phật); Phù đồ là thái tử, cha tên Tiết Đầu Da, mẹ tên Mạc Da. Phù đồ thân mặc áo màu vàng, tóc như tơ xanh, móng như đồng. Mẹ ngài mộng thấy voi trắng mà có thai, khi sinh thì ngài ra từ sườn bên phải, đã có búi tóc, rơi xuống đất là đi được bảy bước. Thiên Trúc lại có vị thần tên Sa Luật. Xưa năm Nguyên Thọ thứ nhất đời Hán Ai Đế, bác sĩ đệ tử Cảnh Lư được sứ giả của vua Đại Nguyệt Thị là Y Tồn truyền miệng kinh Phù đồ, nói: "Phục Đậu chính là người ấy." Sách "Hán Vũ cố sự" chép: Côn Tà vương giết Hưu Đồ vương, đem quân đến hàng nhà Hán; nhà Hán được tượng thần bằng vàng của họ, đem đặt ở cung Cam Tuyền. Tượng người vàng đều cao hơn một trượng, khi tế không dùng trâu dê, chỉ đốt hương lễ bái. Vua sai theo phong tục nước ấy mà thờ. Vị thần này hoàn toàn giống Phật; há lúc thời Hán Vũ Đế kinh Phật chưa lưu hành ở Trung Quốc, mà người ta chỉ thờ như một vị thần thôi sao? Vậy đối chiếu thuyết của Lưu Hướng và Ngư Hoạn thì rõ ràng đạo Phật đã đến từ thời Thành Đế, Ai Đế. Còn bốn mươi hai chương kinh Mâu Tử nói đến thì nay văn vẫn còn, không phải nói bịa; có lẽ Minh Đế sai sứ đi tìm rộng những điều lạ, chứ không phải thời ấy chưa có kinh.)

 Tạ An lúc trẻ mời Nguyễn quang lộc (Nguyễn Dụ, làm kim tử quang lộc đại phu) giảng "Bạch mã luận".

 (Chú: Sách "Khổng Tùng Tử" chép: Người nước Triệu là Công Tôn Long nói "ngựa trắng không phải là ngựa". "Ngựa" là để gọi hình dáng, "trắng" là để gọi màu sắc; gọi màu sắc thì không phải gọi hình dáng, cho nên nói ngựa trắng không phải là ngựa.)

 Nguyễn viết một bài luận đưa Tạ xem. Lúc ấy Tạ không hiểu ngay lời Nguyễn, cứ hỏi đi hỏi lại cho đến cùng. Nguyễn bèn than: "Chẳng những người giảng được là khó gặp, mà người chịu tìm hiểu đến cùng cũng khó gặp."

 (Chú: Sách "Trung hưng thư" chép: (Nguyễn) Dụ rất tinh về luận thuyết và bắt bẻ.)

 Chử Quý Dã (Chử Bầu) nói với Tôn An Quốc (Tôn Thịnh)

 (Chú: Chử Bầu, Tôn Thịnh đều đã xuất hiện ở thiên trước.)

 rằng: "Người phương bắc học vấn sâu rộng, bao quát." Tôn đáp: "Người phương nam học vấn sâu sắc thông suốt, giản lược mà nắm điều cốt yếu." Chi Đạo Lâm (Chi Độn, nhà sư nổi tiếng thời Đông Tấn) nghe vậy, nói: "Bậc thánh hiền vốn đã quên lời, không bàn; còn từ hạng người tầm thường trở xuống, thì người phương bắc đọc sách như đứng chỗ trống trải mà ngắm trăng, người phương nam học vấn như nhìn mặt trời qua khe cửa sổ."

 (Chú: Lời Chi Đạo Lâm chỉ là ví dụ để làm rõ lý lẽ của Tôn và Chử. Học rộng thì khó bao quát hết, khó bao quát hết thì kiến thức mờ, nên như đứng chỗ trống trải ngắm trăng; học ít thì dễ xét kỹ, dễ xét kỹ thì trí sáng, nên như nhìn mặt trời qua khe cửa sổ.)

 Lưu Chân Trường (Lưu Đàm) cùng Ân Uyên Nguyên (Ân Hạo) bàn luận, lý của Lưu hình như hơi bị khuất. Ân nói: "Chà, ông không muốn dựng cái thang mây thật tốt mà đánh ngược lên sao?"

 (Chú: Sách "Mặc Tử" chép: Công Thâu Ban làm thang mây cao định đánh nước Tống. Mặc Tử nghe tin, từ nước Lỗ đi, xé áo bọc chân, ngày đêm không nghỉ, mười ngày mười đêm thì đến đất Dĩnh (kinh đô nước Sở), gặp vua Sở nói: "Nghe nói đại vương định đánh nước Tống, có phải không?" Vua nói: "Phải." Mặc Tử xin để Công Thâu Ban bày đồ đánh Tống, còn mình thử giữ. Thế là Công Thâu Ban bày kế đánh Tống, Mặc Tử lấy đai lưng quây làm thành mà giữ. Ban đánh chín lần, Mặc Tử chín lần đẩy lui, không vào được. Sở bèn thôi binh quay về.)

 Ân trung quân nói: "Khang Bá (Hàn Bá) còn chưa học được chút trí tuệ thừa sau răng của ta (tức chút lời thừa của ta)."

 (Chú: Biệt truyện của Hạo chép: Hạo giỏi Lão Tử, Kinh Dịch, có tài thanh ngôn. Khang Bá là cháu gọi Hạo bằng cậu, Hạo rất thương.)

 Tạ trấn tây lúc trẻ nghe tiếng Ân Hạo giỏi thanh ngôn, nên đến thăm. Ân không giảng giải gì nhiều, chỉ vì Tạ mà nêu ra các nghĩa lý, nói mấy trăm lời; đã có ý thú hay lại thêm lời lẽ phong phú, đủ làm rung động lòng người, kinh ngạc tai người. Tạ dồn hết tinh thần, nghiêng hết tâm ý, bất giác mồ hôi chảy đầy mặt. Ân thong thả bảo người hầu: "Lấy khăn tay cho Tạ lang lau mặt."

 (Chú: Xét ra Ân Hạo hơn Tạ Thượng ba tuổi, vẫn là người cùng lứa thời ấy; có lẽ Tạ quý cái hay của Ân nên mới toát mồ hôi vì ông.)

 Tuyên Vũ (Hoàn Ôn) tụ tập các danh sĩ giảng Kinh Dịch,

 (Chú: Sách "Dịch Càn tạc độ" chép: Khổng Tử nói: Dịch là "dị" (giản dị), là "biến dịch" (biến đổi), là "bất dịch" (không đổi). Ba điều ấy thành đức mà làm nên đạo, bao gồm mọi then chốt. "Dị" là đức của nó: sáng suốt thông khắp bốn phía, mặt trời, mặt trăng, sao trời bày ra, tám quẻ xếp thứ tự, bốn mùa điều hòa. "Biến dịch" là: trời đất không biến đổi thì không thành được sớm tối, vợ chồng không biến đổi thì không thành được nhà. "Bất dịch" là ngôi vị của nó: trời ở trên, đất ở dưới, vua quay mặt về hướng nam, bề tôi quay mặt về hướng bắc, cha ngồi, con cúi lạy; đó là cái không đổi. Cho nên Dịch là đạo của trời, đất và người. Trịnh (Huyền) viết lời tựa Dịch rằng: Cái tên "Dịch", một chữ mà bao hàm ba nghĩa: giản dị là một, biến dịch là hai, bất dịch là ba. Thiên "Hệ từ" nói: Càn và Khôn (hai quẻ tượng trưng trời và đất) là chỗ chứa đựng của Dịch, là cửa ngõ của Dịch. Lại nói: Càn vững chắc, chỉ cho người thấy sự dễ dàng; Khôn mềm thuận, chỉ cho người thấy sự giản đơn; dễ dàng thì dễ hiểu, giản đơn thì dễ theo. Đó là nói về phép tắc giản dị. Lại nói: Đạo ấy luôn dời đổi, biến động không ở yên, lưu chuyển khắp sáu ngôi (sáu vị trí các hào trong một quẻ), lên xuống không có thường, cứng mềm đổi chỗ cho nhau, không thể lấy làm khuôn phép cố định, chỉ theo chỗ biến đổi mà đi. Đó là nói về sự ra vào dời động theo thời. Lại nói: Trời cao đất thấp, thì Càn Khôn đã định; thấp cao bày ra, thì sang hèn có ngôi; động tĩnh có lề lối, thì cứng mềm được phân định. Đó là nói về sự bày đặt sắp xếp không thay đổi. Dựa vào ba nghĩa ấy mà nói thì đạo của Dịch thật rộng lớn thay.)

 mỗi ngày giảng một quẻ (một trong sáu mươi tư hình gồm sáu vạch liền hoặc đứt trong Kinh Dịch, mỗi hình tượng trưng một tình thế). Giản Văn (Tư Mã Dục, sau làm vua) muốn đến nghe, nghe vậy liền quay về, nói: "Nghĩa lý tự có chỗ khó chỗ dễ, sao lại lấy một quẻ làm hạn?"

 Có một đạo nhân (nhà sư) từ phương bắc đến, ưa tài biện lý, gặp Lâm công (Chi Đạo Lâm) ở chùa Ngõa Quan đang giảng kinh "Tiểu phẩm" (bản tóm lược của kinh Bát nhã, bàn về tính Không). Lúc ấy Trúc Pháp Thâm, Tôn Hưng Công (Tôn Xước) đều cùng nghe. Vị đạo nhân này nhiều lần đặt điều ngờ để vặn hỏi, Lâm công biện đáp rõ ràng mạch lạc, lời lẽ và khí sắc đều sảng khoái; vị đạo nhân lần nào cũng bị bẻ gãy. Tôn hỏi Thâm công: "Thượng nhân (tiếng tôn xưng nhà sư) lẽ ra phải là tay đi ngược gió, sao nãy giờ không nói gì?"

 (Chú: Sách "Nhân vật luận" của Dữu Pháp Sướng chép: Pháp Thâm học nghĩa lý sâu rộng, danh tiếng nổi sớm, là bậc pháp sư thông đạo.)

 Thâm công cười mà không đáp. Lâm công nói: "Gỗ chiên đàn trắng chẳng phải không thơm, nhưng làm sao bay ngược gió được?"

 (Chú: "Thành thật luận" chép: Cây Ba-lợi-chất-đa ở cõi trời, hương của nó ngược gió mà vẫn ngửi thấy.)

 Thâm công hiểu ý câu ấy, vẫn điềm nhiên chẳng thèm để tâm.

 Tôn An Quốc đến chỗ Ân trung quân cùng bàn luận, qua lại tinh tế vất vả, khách chủ đều không để hở chỗ nào. Người hầu dọn cơm lên, cơm nguội lại hâm, đến bốn lần như thế. Đôi bên vung vẩy phất trần, lông rụng hết, rơi đầy vào cơm. Khách chủ bàn đến tối mà quên cả ăn. Ân bèn nói với Tôn: "Anh đừng làm con ngựa cứng miệng, ta sẽ xỏ mũi anh đấy." Tôn đáp: "Anh không thấy con trâu bị đứt mũi sao? Người ta sẽ xỏ vào má anh."

 (Chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Tôn Thịnh giỏi lý nghĩa. Lúc ấy trung quân tướng quân Ân Hạo nổi danh một thời, người có thể đàm luận kịch liệt ngang ngửa với ông chỉ có Thịnh mà thôi.)

 Thiên "Tiêu dao du" (rong chơi tự tại) trong sách Trang Tử xưa nay vốn là chỗ khó; các vị danh hiền đều nghiền ngẫm, nhưng không vượt ra ngoài lý của Quách Tượng và Hướng Tú. Chi Đạo Lâm ở chùa Bạch Mã cùng Phùng thái thường nói chuyện,

 (Chú: "Phùng thị phả" chép: Phùng Hoài tự Tổ Tư, người Trường Lạc, làm thái thường, hộ quốc tướng quân.)

 nhân đó nói đến "Tiêu dao". Chi nổi bật nêu ra lý mới vượt ngoài hai nhà kia, lập nghĩa khác ngoài các vị hiền, đều là những điều các danh hiền tìm tòi nghiền ngẫm mà không đạt được. Về sau người ta bèn dùng lý của Chi.

 (Chú: Phần giải nghĩa "Tiêu dao" của Hướng Tử Kỳ (Hướng Tú) và Quách Tử (Huyền) (Quách Tượng) nói: Chim bằng lớn bay lên chín vạn dặm, chim cút bay lên cành du cành phương; nhỏ lớn tuy khác, nhưng mỗi loài đều theo tính của mình, nếu đúng với phận mình thì sự tiêu dao là như nhau. Tuy vậy, muôn vật lăng xăng đều phải nương vào cái "hữu đãi" (điều kiện bên ngoài mà mình phải dựa vào), được cái mình cần dựa vào rồi mới tiêu dao được. Chỉ có thánh nhân hòa làm một với vạn vật mà thuận theo mọi biến đổi lớn, mới có thể không cần dựa vào gì mà luôn thông suốt; lại há chỉ riêng mình thông suốt mà thôi, còn khiến những kẻ phải dựa vào điều kiện cũng không mất cái mình dựa vào; không mất thì cũng đồng với sự thông suốt lớn vậy. "Tiêu dao luận" của họ Chi nói: Tiêu dao là nói rõ tấm lòng của bậc chí nhân (người đạt đạo đến tột cùng). Trang Sinh dựng lời về đạo lớn mà gửi ý vào chim bằng và chim cút. Chim bằng vì con đường mưu sống quá xa rộng nên mất sự thích hợp ở ngoài thân; chim cút vì ở gần mà cười kẻ ở xa, trong lòng có sự khoe khoang. Bậc chí nhân cưỡi cái chính khí của trời mà bay cao, rong chơi chốn vô cùng trong sự phóng khoáng; làm chủ vạn vật mà không bị vạn vật sai khiến, thì xa vời mà không cho mình là được; cảm ứng huyền diệu mà không làm gì, không vội mà vẫn nhanh, thì thong dong không đâu không thích; đó chính là tiêu dao. Còn như có ham muốn, khi được đủ những gì mình cho là đủ thì khoan khoái, có vẻ như hồn nhiên tự tại; nhưng ấy giống như người đói được một bữa no, người khát được một lần uống đầy, há vì có lương khô mà quên được cỗ tế lễ, vì có rượu nhạt mà bỏ được chén rượu ngon sao? Nếu chẳng phải là đủ đến tột cùng thì làm sao gọi là tiêu dao? Đó là chỗ bản chú của Hướng, Quách chưa nói hết.)

 Ân trung quân (tức Ân Hạo) từng đến chỗ Lưu doãn (Lưu Đàm, làm doãn Đan Dương) thanh ngôn hồi lâu. Lý của Ân hơi bị khuất, nhưng vẫn nói lan man không dứt; Lưu cũng không đáp nữa. Ân đi rồi, Lưu mới nói: "Thằng nhà quê, cố học người ta nói kiểu như thế."

 (Chú: Lưu Đàm đã xuất hiện ở trước.)

 Ân trung quân tuy suy nghĩ thông suốt sâu rộng, nhưng riêng về tài tính thì đặc biệt tinh thông; hễ nói đến "Tứ bản" là vững như ao nước sôi, thành bằng sắt, không có cách nào đánh vào được.

 (Chú: Sách "Thần Nông thư" nói: Có thành đá cao bảy nhận (nhận: đơn vị đo chiều cao thời xưa, khoảng bảy tám thước), ao nước sôi rộng trăm bước, quân mặc giáp trăm vạn, mà không có lương thực thì cũng không tự giữ được.)

 Chi Đạo Lâm soạn "Tức sắc luận" (luận về "sắc tức là không").

 (Chú: Chương "Diệu quan" trong tập văn của Chi Đạo Lâm nói: Tính của sắc (theo nhà Phật, sắc là mọi sự vật có hình tướng) là không tự có sắc; sắc đã không tự có, thì tuy là sắc mà vẫn là không (trống rỗng, không có tự tính); cho nên nói sắc tức là không, nhưng sắc lại khác với không.)

 Luận xong, ông đưa Vương trung lang (Vương Thản Chi) xem.

 (Chú: Vương Thản Chi đã xuất hiện ở trước.)

 Trung lang không nói một lời nào. Chi hỏi: "Ông lặng im mà ghi nhớ trong lòng đấy ư?"

 (Chú: Sách "Luận ngữ" chép: "Lặng im mà ghi nhớ, học không chán, dạy người không mỏi, những điều ấy ta có gì đâu.")

 Vương đáp: "Đã không có Văn Thù thì ai biết mà thưởng thức?"

 (Chú: Kinh "Duy Ma Cật" chép: Bồ tát Văn Thù Sư Lợi hỏi Duy Ma Cật: "Thế nào là bồ tát vào pháp môn bất nhị (cửa đạo không hai, tức vượt khỏi mọi sự đối lập)?" Lúc ấy Duy Ma Cật lặng im không nói. Văn Thù Sư Lợi than: "Đó mới thật là vào pháp môn bất nhị.")

 Vương Dật Thiếu (Vương Hy Chi, nhà thư pháp nổi tiếng) làm (nội sử) Cối Kê, lúc mới đến thì Chi Đạo Lâm đang ở đó. Tôn Hưng Công bảo Vương: "Chi Đạo Lâm nêu được cái mới, hiểu được cái lạ, những điều trong lòng ông nghĩ đến đều rất hay; ông có muốn gặp không?" Vương vốn tự có một khí phách hơn người, rất coi thường Chi. Sau Tôn cùng Chi đi chung xe đến chỗ Vương; Vương giữ kẽ, không chuyện trò gì; chốc lát Chi lui ra. Về sau, đúng lúc Vương sắp đi, xe đã đợi ở cửa, Chi nói với Vương: "Ngài chưa đi được đâu, bần đạo (tiếng nhà sư tự xưng khiêm tốn) muốn nói với ngài đôi lời." Nhân đó bàn về thiên "Tiêu dao du" của Trang Tử. Chi nói mấy nghìn lời, tài văn mới lạ, rực rỡ như hoa chiếu sáng. Vương bèn cởi vạt áo, nới dây lưng, quyến luyến không dứt.

 (Chú: Sách "Chi pháp sư truyện" chép: Pháp sư nghiên cứu "Thập địa" (mười giai vị tu hành của bồ tát) thì biết sự đốn ngộ (giác ngộ tức thời) ở giai vị thứ bảy; tìm hiểu Trang Chu thì biện rõ được sự tiêu dao của thánh nhân. Danh sĩ đương thời đều nghiền ngẫm âm điệu ý chỉ của ông. Sách "Đạo hiền luận" đem bảy vị sa môn (nhà sư) so với Trúc Lâm thất hiền (bảy người hiền rừng trúc thời Ngụy Tấn); (Chi) Độn được so với Hướng Tú, vì hai người đều chuộng Trang Lão, khác thời mà phong cách giống nhau.)

 Tam thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu hành dẫn đến giải thoát của nhà Phật) vốn là chỗ nghĩa lý bế tắc của đạo Phật; Chi Đạo Lâm phân định rõ ràng, khiến tam thừa sáng tỏ. Mọi người ngồi dưới nghe đều nói đã thông. Khi Chi xuống tòa, họ tự cùng nhau giảng lại, thì chỉ hiểu được hai thừa, vào đến thừa thứ ba là rối. Nghĩa lý ấy ngày nay đệ tử dù vẫn truyền, nhưng vẫn không hiểu được hết.

 (Chú: Kinh "Pháp hoa" chép: Tam thừa, một là Thanh văn thừa, hai là Duyên giác thừa, ba là Bồ tát thừa. Thanh văn là người ngộ Tứ đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) mà đắc đạo. Duyên giác là người ngộ lẽ nhân duyên mà đắc đạo. Bồ tát là người thực hành Lục độ (sáu pháp tu đưa người sang bờ giác ngộ) mà đắc đạo. La hán đắc đạo hoàn toàn nhờ nghe lời Phật dạy, nên lấy "thanh văn" (nghe tiếng) làm tên. Bích chi Phật đắc đạo, có khi nghe lẽ nhân duyên, có khi nghe tiếng ngọc đeo kêu mà được ngộ, tâm thần có thể tự mình thông đạt, nên lấy "duyên giác" làm tên. Bồ tát là người theo đạo lớn; về mặt phương tiện thì chỉ thực hành sáu độ, về mặt chân giáo thì tu thông mọi điều thiện, công không vì mình, chí ở cứu độ khắp chúng sinh, nên lấy đạo lớn làm tên.)

 Hứa duyện (tức Hứa Tuân) lúc trẻ, người ta đem so với Vương Cẩu Tử.

 (Chú: Cẩu Tử là tên lúc nhỏ của Vương Tu. Sách "Văn tự chí" chép: Tu tự Kính Nhân, người Tấn Dương, Thái Nguyên; cha là Mông, làm tả trưởng sử của tư đồ. Tu sáng sủa tuấn tú, có tiếng tốt, giỏi viết chữ hành thư (lối chữ viết nhanh, nửa chân nửa thảo), được khen là phóng khoáng, trong trẻo, cao vượt. Ông bắt đầu làm quan với chức trước tác tá lang (viên chức biên soạn sử), rồi làm văn học (thuộc quan dạy học) của Lang Gia vương, chuyển làm tư mã của trung quân, chưa nhận chức thì mất, năm hai mươi bốn tuổi. Xưa Vương Bật mất cũng cùng tuổi ấy, nên em Tu là Hy than: "Không thẹn với người xưa, mà tuổi cũng bằng nhau.")

 Hứa rất bất bình. Bấy giờ các nhân sĩ và pháp sư Vu (?) đều ở chùa Tây, Cối Kê giảng kinh, Vương cũng có mặt. Hứa trong lòng rất tức, liền đến chùa Tây cùng Vương bàn lý để quyết hơn thua, ra sức bẻ nhau; Vương bị khuất hẳn. Hứa lại cầm lấy lý của Vương, để Vương cầm lý của Hứa, cùng bẻ lại lẫn nhau; Vương lại khuất. Hứa hỏi Chi pháp sư: "Lời đệ tử vừa rồi thế nào?" Chi thong dong đáp: "Lời ông hay thì hay thật, nhưng việc gì phải làm khổ nhau đến thế? Đâu phải là lời bàn để tìm lẽ phải!"

 Lâm đạo nhân (Chi Đạo Lâm) đến thăm Tạ công Đông Dương (Tạ Lãng, sau làm thái thú Đông Dương). Lúc ấy Lãng mới còn để tóc trái đào, vừa ốm dậy, thân thể chưa chịu được mệt nhọc, mà cùng Lâm công giảng luận, đến mức căng thẳng.

 (Chú: Đông Dương là Tạ Lãng, đã xuất hiện ở trước. Sách "Trung hưng thư" chép: Lãng học rộng, có tài siêu dật, giỏi nói lý.)

 Mẹ ông là Vương phu nhân ở sau vách nghe, hai lần sai người nhắn bảo về, nhưng thái phó (Tạ An, chú của Lãng) giữ lại. Vương phu nhân bèn tự đi ra, nói: "Con dâu (lời tự xưng khiêm) sớm gặp tai họa trong nhà, cả đời gửi gắm chỉ ở đứa con này." Rồi bà khóc, ôm con về. Tạ công nói với những người ngồi cùng: "Lời lẽ tình cảm của chị dâu tôi khảng khái, đáng được truyền lại; tiếc là không để các quan trong triều được thấy."

 (Chú: "Tạ thị phả" chép: Cha của Lãng là Cứ, cưới con gái của Vương Thao người Thái Khang, tên là Tuy.)

 Chi Đạo Lâm, Hứa duyện và mọi người cùng ở thư phòng của Cối Kê vương (tức Giản Văn).

 (Chú: Tức Giản Văn.)

 Chi làm pháp sư (người giảng giải chính), Hứa làm đô giảng (người nêu câu hỏi, đọc kinh trong buổi giảng).

 (Chú: Sách "Cao dật sa môn truyện" chép: Đạo Lâm lúc ấy giảng kinh Duy Ma Cật.)

 Chi giảng thông một nghĩa, cả bốn bên đều thỏa lòng; Hứa đưa ra một câu vặn, mọi người đều vỗ tay nhảy múa. Nhưng ai cũng chỉ tấm tắc khen cái hay của hai người, chứ không phân biệt được lẽ phải nằm ở đâu.

 Tạ xa kỵ (Tạ Huyền, làm xa kỵ tướng quân) đang để tang cha là An Tây (Tạ Dịch, làm an tây tướng quân).

 (Chú: An Tây Tạ Dịch đã xuất hiện ở trước.)

 Lâm đạo nhân đến chuyện trò, gần tối mới về. Có người gặp ông trên đường, hỏi: "Ngài từ đâu về đấy?" Đáp: "Hôm nay cùng người con đang chịu tang họ Tạ đàm luận kịch liệt một trận rồi mới về."

 (Chú: Biệt truyện của (Tạ Huyền) chép: Huyền giỏi thanh ngôn, giỏi danh lý.)

 Chi Đạo Lâm lúc mới từ phía đông ra kinh, ở chùa Đông An.

 (Chú: Sách "Cao dật sa môn truyện" chép: Độn ở Cối Kê; Tấn Ai Đế mến phong vị của ông, sai trung sứ (sứ giả trong cung) sang phía đông đón; Độn bèn từ giã núi đồi, cất bước lên kinh đô.)

 Vương trưởng sử (Vương Mông) chuẩn bị sẵn những lý lẽ tinh vi, lại soạn cả lời văn đẹp, đến nói chuyện với Chi, nhưng không được đối đáp lắm. Vương trình bày mấy trăm lời, tự cho là danh lý hay, văn chương lạ. Chi thong thả nói: "Tôi xa ông đã nhiều năm, mà nghĩa lý lời lẽ của ông chẳng tiến bộ chút nào." Vương rất xấu hổ mà lui.

 Ân trung quân đọc kinh "Tiểu phẩm".

 (Chú: Kinh nhà Phật bàn về tính Không, có bản chi tiết, có bản tóm lược; bản chi tiết gọi là "Đại phẩm", bản tóm lược gọi là "Tiểu phẩm".)

 Ông đánh dấu hai trăm chỗ, đều là những chỗ tinh vi, những chỗ u uẩn bế tắc của người đời; từng muốn cùng Chi Đạo Lâm biện luận, rốt cuộc không được. Nay bản "Tiểu phẩm" ấy vẫn còn.

 (Chú: Sách "Cao dật sa môn truyện" chép: Ân Hạo giỏi nói danh lý, tự thấy có chỗ không thông, muốn đến hỏi Độn, nhưng rốt cuộc không gặp được, lấy làm tiếc lắm; ông được bậc danh tiếng coi trọng đến mức ấy. Sách "Ngữ lâm" chép: Hạo đối với kinh Phật có chỗ không hiểu, nên sai người đi đón Lâm công; Lâm công khiêm tốn định đi. Vương hữu quân (Vương Hy Chi) ngăn lại: "Uyên Nguyên suy nghĩ sâu sắc phong phú, đã không dễ mà địch nổi; vả chỗ ông ấy chưa hiểu thì thượng nhân chưa chắc đã thông được. Dù ông ấy có phục, danh tiếng của ngài cũng chẳng cao thêm; nếu sơ sẩy mà không hợp, thì mất sạch danh tiếng giữ gìn mười năm. Ngài không cần đi." Lâm công cũng cho là phải, bèn thôi.)

 Kinh Phật cho rằng gạn lọc, rèn luyện tâm thần thì có thể đạt đến bậc thánh nhân.

 (Chú: Kinh nhà Phật nói: Hết thảy chúng sinh đều có Phật tính (khả năng thành Phật); chỉ cần tu trí tuệ, dứt phiền não, đầy đủ mọi hạnh lành thì thành Phật.)

 Giản Văn nói: "Không biết có thể lên đến đỉnh tột cùng được không; nhưng dù không được, thì công phu hun đúc rèn luyện ấy cũng không thể chối bỏ."

 Vu Pháp Khai lúc đầu tranh danh tiếng với Chi công; về sau người ta dần dần theo Chi, ông trong lòng rất bất bình, bèn lánh về vùng Diễm. Ông sai đệ tử ra kinh, dặn đi qua Cối Kê. Lúc ấy Chi công đang giảng "Tiểu phẩm". Khai dặn đệ tử: "Khi con đến nơi, Đạo Lâm chắc đang giảng đến phẩm ấy." Nhân đó chỉ bày cho đệ tử mấy chục lượt vặn hỏi, nói: "Xưa nay chỗ này không thể thông được." Đệ tử làm đúng như lời, đến chỗ Chi công, gặp đúng lúc đang giảng, liền cẩn thận trình bày ý của Khai; qua lại hồi lâu, Lâm công bèn bị khuất, lớn tiếng nói: "Ông cần gì phải nhận lời người khác nhờ chở đến đây!"

 (Chú: Sách "Danh đức sa môn đề mục" chép: Vu Pháp Khai tài biện luận tung hoành, lấy thuật số (y thuật, bói toán) mà dạy người. Sách "Cao dật sa môn truyện" chép: Pháp Khai lúc đầu nổi tiếng về nghĩa học, sau vì tranh với Chi Độn mà ẩn ở huyện Diễm, học thêm y thuật.)

 Ân trung quân hỏi: "Tự nhiên vốn vô tâm trong việc phú bẩm (ban tính chất cho con người), vậy sao người thiện lại ít, kẻ ác lại nhiều?" Mọi người không ai nói gì. Lưu doãn đáp: "Ví như đổ nước xuống đất, tự nó chảy ngang dọc lan tràn, hầu như chẳng có chỗ nào thành hình vuông tròn ngay ngắn." Mọi người lúc ấy đều hết lời khen, cho là lời giải thông đạt nổi tiếng.

 (Chú: Sách Trang Tử nói: "Thiên lại (tiếng sáo của trời) thổi vào muôn thứ khác nhau mà để chúng tự thôi." Quách Tử (Huyền) chú: Cái không đã là không, thì không thể sinh ra cái có; cái có khi chưa sinh thì lại không thể làm ra sự sinh. Vậy cái sinh ra mọi sự sinh là ai? Chỉ là lặng lẽ tự sinh ra mà thôi, không phải do ta sinh ra. Ta không sinh ra vật, vật không sinh ra ta, thì chỉ là tự nhiên mà thôi. Gọi đó là thiên nhiên; thiên nhiên không phải do làm ra, nên lấy chữ "trời" mà nói, là để làm rõ cái tự nhiên của nó.)

 Khang Tăng Uyên lúc mới qua sông chưa ai biết đến, thường đi lại nơi chợ búa xin ăn để sống. Một hôm bỗng đến chỗ Ân Uyên Nguyên, gặp lúc khách khứa đông đúc. Ân mời ngồi, qua loa hỏi han nóng lạnh, rồi bàn đến nghĩa lý. Lời lẽ ý tứ của ông chẳng hề có vẻ gì thẹn thùng; nắm đại ý rồi nêu ra, một mạch đạt đến chỗ tinh. Từ đó người ta mới biết ông.

 (Chú: Dòng họ của Tăng Uyên chưa rõ, ngờ là người Hồ (người các dân tộc phía tây bắc). Thượng thư lệnh Thẩm Ước soạn "Tấn thư" cũng khen ông có nghĩa học.)

 Ân, Tạ và mọi người cùng họp mặt.

 (Chú: Ân Hạo và Tạ An.)

 Tạ nhân đó hỏi Ân: "Mắt đi tới gắn vào muôn hình, hay muôn hình đi đến mà vào mắt?"

 (Chú: "Thành thật luận" nói: Nhãn thức (sự nhận biết bằng mắt) không cần đi tới mà vẫn biết; nhờ có khoảng trống và ánh sáng nên thấy được sắc. Nếu mắt đến chỗ sắc, sắc đến chỗ mắt, thì ở giữa không còn khoảng trống và ánh sáng, giống như vật chạm sát vào con ngươi thì không thấy được. Nên biết nhãn thức không đi tới mà vẫn biết. Theo thuyết này thì mắt không đi, hình không vào, mà từ xa gắn với nhau nên thấy. Ở đây Tạ có hỏi mà Ân không có lời đáp, ngờ là văn bị sót.)

 Có người hỏi Ân trung quân: "Vì sao sắp được làm quan thì mộng thấy quan tài, sắp được của cải thì mộng thấy phân?" Ân nói: "Quan tước vốn là thứ thối nát, cho nên sắp được thì mộng thấy quan tài, xác chết; của cải vốn là phân đất, cho nên sắp được thì mộng thấy đồ dơ bẩn." Người đương thời cho là lời giải thông đạt nổi tiếng.

 Ân trung quân bị phế truất, đưa về ở Đông Dương,

 (Chú: Việc Hạo bị truất xem ở chỗ khác.)

 mới bắt đầu xem kinh Phật. Lúc đầu xem kinh "Duy Ma Cật",

 (Chú: Tăng Triệu chú kinh Duy Ma nói: "Duy Ma Cật", tiếng nước Tần (Trung Quốc) là "Tịnh Danh", vốn là bậc đại sĩ có pháp thân (thân giác ngộ), hiện ra ở cõi này để giáo hóa theo đạo.)

 ông ngờ rằng chữ "Bát nhã ba la mật" quá nhiều; sau xem "Tiểu phẩm", lại tiếc là câu ấy ít.

 (Chú: "Ba la mật" nghĩa là "đến bờ bên kia" (tức vượt qua bể khổ để đến giác ngộ). Kinh nói "đến" có sáu cách: một là Đàn, tức bố thí; hai là Tỳ, tức giữ giới; ba là Sằn đề, tức nhẫn nhục; bốn là Thi la, tức tinh tấn; năm là Thiền, tức định tâm; sáu là Bát (nhã), tức trí tuệ. Như vậy năm thứ kia là con thuyền, còn Bát nhã là người dẫn đường; có người dẫn đường thì cùng vượt khỏi dòng "hữu tướng" (thế giới có hình tướng), lên bờ "vô tướng" bên kia, nên gọi là ba la mật. Uyên Nguyên lúc đầu chưa hiểu thấu ý thú, thấy ít mà ngờ là nhiều; về sau xét đến tông chỉ, thấy nhiều mà lại lo là ít.)

 Chi Đạo Lâm và Ân Uyên Nguyên cùng ở chỗ Tướng vương (Giản Văn, lúc ấy làm thừa tướng, tước vương).

 (Chú: Tức Giản Văn.)

 Tướng vương bảo hai người: "Hai ông có thể thử giao đàm một lần; nhưng chuyện tài tính e rằng là chỗ hiểm Hào Hàm của Uyên Nguyên đấy,"

 (Chú: Hào là vùng đất hai gò núi Hào; Hàm là cửa ải Hàm Cốc; đều là chỗ hiểm trở của nước Tần, nơi bậc vương giả đóng đô. "Ngụy đô phú" của Tả Tư viết: "Hào Hàm là nhà của đế vương.")

 "ông hãy thận trọng." Chi lúc đầu đổi hướng, tránh xa đề tài ấy; nhưng giao đàm được bốn lần, bất giác lại lọt vào trong đó. Tướng vương vỗ vai ông cười nói: "Đây vốn là chỗ sở trường của ông ấy, sao mà tranh mũi nhọn được?"

 Tạ công nhân lúc con cháu tụ họp, hỏi trong Mao thi (Kinh Thi, bản do họ Mao truyền) câu nào hay nhất. Át

 (Chú: Tên lúc nhỏ của Tạ (Huyền), đã xuất hiện ở trước.)

 khen câu: "Xưa ta ra đi, liễu dương rủ rủ; nay ta trở về, mưa tuyết lả tả." Công nói: "Mưu lớn định mệnh lệnh, kế xa đúng thời báo."

 (Chú: Đây là thơ phần Đại nhã. Mao Trường chú: "hu" là lớn, "mô" là mưu, "thần" là thời. Trịnh (Huyền) chú: "du" là toan tính; "mưu lớn định mệnh lệnh" là nói tháng giêng mới điều hòa, ban bố chính sự ở kinh đô và các ấp.)

 Ông cho rằng câu này riêng có cái ý vị sâu xa của bậc người phong nhã.

 Trương Bằng được cử hiếu liêm, ra kinh đô, cậy mình có tài khí, cho rằng ắt sẽ được dự vào hàng tài tuấn đương thời. Ông muốn đến thăm Lưu doãn; người cùng làng và những người cùng được cử đều cười ông. Trương cứ đến. Lưu đang tắm gội, xếp đặt công việc, cho ông ngồi chỗ dưới, chỉ hỏi han nóng lạnh, tâm ý chẳng để vào ông. Trương muốn tự bày tỏ mà không có dịp. Chốc lát, trưởng sử (Vương Mông) và các vị hiền đến thanh ngôn; khách chủ có chỗ không thông, Trương bèn từ chỗ ngồi cuối xa xa phân giải, lời gọn mà ý xa, đủ làm thông tỏ lòng đôi bên; cả chỗ ngồi đều kinh ngạc. Chân Trường mời ông lên ngồi chỗ trên, thanh ngôn suốt ngày, rồi giữ ông ngủ lại. Đến sáng Trương ra về, Lưu nói: "Anh cứ về trước, tôi sẽ đến đón anh cùng đi gặp Phủ quân (Giản Văn, lúc ấy làm phủ quân đại tướng quân)." Trương về thuyền, bạn đồng hành hỏi đêm qua ngủ ở đâu, Trương cười mà không đáp. Lát sau Chân Trường sai người mang giấy đi tìm thuyền của hiếu liêm Trương; bạn đồng hành kinh ngạc. Trương liền cùng Lưu đi chung xe đến chỗ Phủ quân. Đến cửa, Lưu vào trước thưa với Phủ quân: "Hôm nay hạ quan vì ngài tìm được một thái thường bác sĩ (học quan thuộc quan thái thường, chuyên dạy kinh và bàn lễ nghi), thật là lựa chọn tuyệt diệu." Khi Trương đến trước mặt, Phủ quân cùng ông chuyện trò, tấm tắc khen hay, nói: "Trương Bằng dồi dào như một cái hang chứa lý lẽ." Liền dùng ông làm thái thường bác sĩ.

 (Chú: Sách "Văn chương chí" của Tống Minh Đế chép: Bằng tự Trường Tông, người Ngô Quận, có ý khí, được làng xóm khen ngợi; học vấn có chỗ sở đắc, nhanh nhạy lại có văn tài. Thái thú vì tài mà cử ông làm hiếu liêm, thi đỗ hạng cao, được Lưu Đàm tiến cử bổ làm thái thường bác sĩ, nhiều lần thăng đến lại bộ lang, ngự sử trung thừa (quan phó coi việc giám sát, đàn hặc quan lại).)

 Pháp sư Thái (Trúc Pháp Thái) nói: "Lục thông và Tam minh cùng quy về một mối, chỉ khác tên mà thôi."

 (Chú: Pháp sư An (Thích Đạo An) nói: Trúc Pháp Thái thể chất giản dị, tình với đạo sâu sắc; pháp sư (An) làm bạn và thân thiết với ông. Có thuyết nói Pháp Thái là đệ tử của An công. Kinh nói: Lục thông (sáu phép thần thông) là công đức của tam thừa: một là thiên nhãn thông, thấy được hình sắc ở phương xa; hai là thiên nhĩ thông, nghe được tiếng ở ngoài vật cản; ba là thân thông, bay đi, ẩn hiện; bốn là tha tâm thông, soi thấy muôn ý nghĩ của người khác như gương nước; năm là túc mệnh thông, thần trí biết được những việc đời trước; sáu là lậu tận thông, trí tuệ cởi bỏ được ràng buộc bao đời. Tam minh là sự giải thoát ở trong tâm, soi sáng cả ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai). Như vậy thiên nhãn, thiên nhĩ, thân thông, tha tâm, lậu tận, năm thứ ấy đều là sự sáng suốt của tâm hiện tại; túc mệnh là sự sáng suốt của tâm quá khứ; nhân thiên nhãn mà phát ra trí biết vị lai, là sự sáng suốt của tâm vị lai. "Cùng quy về một mà khác tên" là nghĩa ở chỗ đó.)

 Chi Đạo Lâm, Hứa, Tạ, những bậc đức lớn, cùng họp ở nhà họ Vương.

 (Chú: Hứa Tuân, Tạ An, Vương Mông.)

 Tạ ngoảnh lại bảo mọi người: "Hôm nay có thể gọi là cuộc hội của các bậc tài tuấn. Thời gian đã không thể giữ lại, cuộc họp này cũng khó mà thường có; chúng ta nên cùng nói và ngâm vịnh để bày tỏ tấm lòng." Hứa bèn hỏi chủ nhân có sách Trang Tử không, chỉ tìm được một thiên "Ngư phủ" (ông chài).

 (Chú: Sách Trang Tử chép: Khổng Tử đi chơi ở rừng Truy Duy, ngồi nghỉ trên đàn Hạnh; các đệ tử đọc sách, Khổng Tử hát và gảy đàn. Bản nhạc chưa được nửa, có một ông chài xuống thuyền mà đến, râu mày đều bạc, xõa tóc, vung tay áo đi lên bờ, đến gò đất cao thì dừng lại, tay trái tì gối, tay phải chống cằm mà nghe. Hết khúc, ông gọi Tử Cống, Tử Lộ đến hỏi: "Người kia là ai?" Đáp: "Là họ Khổng." Hỏi: "Họ Khổng lo làm việc gì?" Tử Cống nói: "Giữ trung tín, làm nhân nghĩa, sửa sang lễ nhạc, sắp đặt luân thường giữa người với người; đó là việc họ Khổng lo." Hỏi: "Ông ấy là vua có đất đai chăng?" Đáp: "Không phải." Ông chài nói: "Nhân thì nhân thật, nhưng e rằng không giữ nổi thân mình." Khổng Tử nghe vậy, tìm đến hỏi han; ông chài bèn nói về tám điều lỗi, bốn điều bệnh để răn Khổng Tử.)

 Tạ xem đề xong, bèn bảo bốn bên lần lượt giảng. Chi Đạo Lâm giảng trước, nói chừng bảy trăm lời, trình bày tinh tế đẹp đẽ, tài văn kỳ lạ, mọi người đều khen hay. Rồi bốn bên mỗi người lần lượt nói hết ý mình. Tạ hỏi: "Các ông đã nói hết chưa?" Đều đáp: "Lời hôm nay ít ai không dốc hết sức." Tạ sau đó vặn hỏi qua loa, rồi tự trình bày ý mình, nói hơn một vạn lời, tài năng cao vót tuấn dật.

 (Chú: Sách "Văn sĩ chí" chép: An thần thái tuấn tú, hiểu biết sáng suốt, giỏi bàn luận nhanh nhạy.)

 Vốn đã khó ai sánh nổi, lại thêm ý khí gửi gắm, ung dung tự đắc, khắp bốn bên ai cũng thỏa lòng. Chi nói với Tạ: "Ông một mạch xông thẳng đến đích, nên tự nhiên là hay."

 Ân trung quân, Tôn An Quốc, Vương (Mông), Tạ (An) cùng các vị giỏi nói đều ở chỗ Cối Kê vương. Ân và Tôn cùng bàn về luận "Tượng trong Kinh Dịch huyền diệu hơn hình thấy được".

 (Chú: Bài luận ấy (của Tôn Thịnh) đại lược nói: Thánh nhân biết rằng xem đồ vật không đủ để hiểu thấu sự biến đổi, nên bày cái ứng biến tròn trịa vào cỏ thi (loại cỏ dùng để bói theo Kinh Dịch); nhưng cái ứng biến tròn trịa không thể làm khuôn mẫu cố định, nên lại gửi dấu vết huyền diệu vào sáu hào (sáu vạch hợp thành một quẻ). Sáu hào lưu chuyển, chỉ theo sự biến hóa mà đi; cho nên dù chỉ một vạch mà lành dữ đều hiện rõ, nhìn vào một vạch thì lại mất. Mô phỏng đồ vật, gửi vào hình tượng, mà phúc họa cùng hiện ra; nhưng buộc chặt vào đồ vật thì lại mất. Cho nên việc bày ra tám quẻ (tám hình ba vạch cơ bản của Kinh Dịch) chỉ là bóng dáng dấu vết của sự biến hóa; thiên hạ chỉ là một hình dạng gửi vào mà thấy được. Cái bóng tròn trịa chứa đủ cả những tượng chưa đủ, một hình dạng gồm cả những hình chưa thành hình. Cho nên đạo của hai nghi (trời và đất, âm và dương) không cùng chỗ diệu với quẻ Càn, Khôn; sự biến đổi của gió mưa không cùng thể với quẻ Tốn (gió), Khảm (nước).)

 Tôn nói hợp với đạo, ý khí ngất mây; cả chỗ ngồi đều không chịu lý của Tôn, nhưng lời lẽ thì không bẻ được. Cối Kê vương khảng khái than: "Nếu Chân Trường đến đây, ắt có cách chế ngự ông ta." Liền cho đón Chân Trường. Tôn trong lòng tự biết không bằng Chân Trường. Chân Trường đến, trước bảo Tôn tự trình bày lại lý lẽ gốc của mình. Tôn nói qua loa lời mình, cũng tự thấy kém hẳn lúc trước. Lưu bèn nói chừng hai trăm lời, lời vặn ngắn gọn mà sắc bén; lý của Tôn bèn bị khuất. Cả chỗ ngồi cùng lúc vỗ tay cười, khen ngợi hồi lâu.

 Tăng Ý ở chùa Ngõa Quan.

 (Chú: Dòng họ của Tăng Ý chưa rõ.)

 Vương Cẩu Tử đến,

 (Chú: Cẩu Tử là tên lúc nhỏ của Vương Tu.)

 cùng nói chuyện, rồi Tăng Ý bảo Vương nêu lý trước. Ý hỏi Vương: "Thánh nhân có tình cảm không?" Vương nói: "Không." Lại hỏi: "Vậy thánh nhân giống như cây cột sao?" Vương nói: "Giống như cái thẻ tính toán: tuy nó không có tình cảm, nhưng người dùng nó thì có tình cảm." Tăng Ý hỏi: "Vậy ai dùng thánh nhân?" Cẩu Tử không đáp được mà bỏ đi.

 (Chú: Các bản đều không có câu cuối của Tăng Ý, ta ngờ là bị sót. Khi đối chiếu các bản thì đều như thế, chỉ có một sách có câu ấy, nên lấy vào cho trọn nghĩa. Nhưng Vương Tu giỏi nói lý như thế, mà lời luận này lại đặc biệt không hợp lẽ thường, nên vẫn còn ngờ đoạn văn này có sai.)

 Tư Mã thái phó (Tư Mã Đạo Tử) hỏi Tạ xa kỵ: "Sách của Huệ Tử (Huệ Thi) đầy năm xe, sao không có một lời nào đạt đến được (đạo lý huyền diệu)?" Tạ đáp: "Có lẽ vì chỗ diệu của nó không thể truyền ra được chăng?"

 (Chú: Sách Trang Tử chép: Huệ Thi học nhiều đường, sách đầy năm xe, nhưng đạo của ông rối rắm, lời của ông không trúng; ông nói: trứng có lông, gà có ba chân, ngựa có trứng, chó có thể là dê, lửa không nóng, mắt không thấy, rùa dài hơn rắn, cái "đinh tử" có đuôi, chó trắng là chó đen, vòng xích nối liền có thể tháo ra. Những lời ấy thắng được miệng người mà không phục được lòng người; đó là cái chuồng giam hãm của bọn biện sĩ.)

 Ân trung quân bị phế, dời đến ở Đông Dương, đọc rất nhiều kinh Phật, đều hiểu tinh tường, chỉ đến những chỗ "sự số" là không hiểu.

 (Chú: "Sự số" là những danh mục có kèm con số như Ngũ ấm (năm yếu tố hợp thành con người), Thập nhị nhập (mười hai cửa tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng), Tứ đế, Thập nhị nhân duyên (mười hai khâu nhân quả của vòng sinh tử), Ngũ căn, Ngũ lực, Thất giác chi (bảy yếu tố giác ngộ) và những thứ tương tự.)

 Gặp một đạo nhân, ông đem những chỗ đã đánh dấu ra hỏi, liền vỡ lẽ cả.

 Ân Trọng Kham xét việc tinh tường kỹ lưỡng; người ta nói không có gì là ông không nghiên cứu. Ân bèn than: "Nếu ta hiểu được Tứ bản thì lời bàn đâu chỉ đến thế này."

 (Chú: Sách "Long An ký" của Chu Chỉ chép: Trọng Kham ham học, có suy nghĩ về lý lẽ.)

 Ân Kinh Châu (Ân Trọng Kham, làm thứ sử Kinh Châu) từng hỏi Viễn công (Thích Tuệ Viễn, cao tăng ở Lư Sơn).

 (Chú: Bài minh về Viễn pháp sư của Trương Dã chép: Sa môn Thích Tuệ Viễn, người Lâu Phiền, Nhạn Môn, vốn họ Giả, đời đời là dòng dõi quan lại. Năm mười hai tuổi theo cậu là họ Lệnh Hồ đi học ở vùng Hứa, Lạc. Năm hai mươi mốt tuổi muốn sang phương nam theo Phạm Tuyên Tử học đạo, nhưng đường bị nghẽn không đi được; gặp Thích Đạo An, bèn lấy làm thầy, rút trâm cạo tóc đi tu, nghiên cứu kho kinh pháp. Thích Đàm Dực thường giúp ông tiền đèn nến. Ông đọc nhớ sâu rộng, hiểu biết cao siêu. Đạo An thường than: "Đạo Phật truyền sang phương đông, có lẽ nhờ ở Viễn chăng?" Khi Tương Dương thất thủ, ông chống tích trượng (gậy của nhà sư) đi về phương nam, dựng chùa ở núi thiêng; từ năm sáu mươi tuổi không ra khỏi núi nữa. Danh tiếng của ông lan đến tận vùng Lưu Sa (sa mạc phía tây); tăng chúng nước ấy đều nói đất Hán có vị sa môn Đại thừa, mỗi lần đốt hương lễ bái đều quay về phía đông mà kính lễ. Ông mất năm tám mươi ba tuổi.)

 "Kinh Dịch lấy gì làm bản thể?" Đáp: "Kinh Dịch lấy sự cảm ứng làm bản thể." Ân nói: "Núi đồng ở phía tây sụp đổ mà chuông thiêng ở phía đông vang ứng, đó là Dịch chăng?"

 (Chú: "Đông Phương Sóc truyện" chép: Thời Hiếu Vũ hoàng đế, chuông ở điện trước cung Vị Ương vô cớ tự kêu, ba ngày ba đêm không dứt. Vua xuống chiếu hỏi thái sử đãi chiếu (viên quan chờ lệnh vua ở sở thiên văn) Vương Sóc; Sóc nói e là có khí binh đao. Vua lại hỏi Đông Phương Sóc, Sóc nói: "Thần nghe nói đồng là con của núi, núi là mẹ của đồng. Lấy khí âm dương mà nói thì mẹ con cảm ứng với nhau; e là có núi sụp lở, nên chuông kêu trước. Kinh Dịch nói: 'Hạc mẹ kêu nơi khuất, hạc con họa theo', đó là tinh thành đến tột cùng vậy. Sự ứng nghiệm sẽ đến trong vòng năm ngày." Được ba ngày, thái thú Nam Quận dâng thư báo núi sụp, dài hơn hai mươi dặm. Biệt truyện của Phàn Anh chép: Thời Hán Thuận Đế, chuông dưới điện kêu, vua hỏi Anh, Anh đáp: "Núi Mân đất Thục sụp; núi đối với đồng là mẹ, mẹ sụp thì con kêu, không phải là tai họa của thánh triều." Về sau đất Thục quả dâng tin núi sụp, ngày tháng ứng đúng. Hai thuyết hơi khác nhau nên chép cả hai.)

 Viễn công cười mà không đáp.

 Em của Dương Phu cưới con gái Vương Vĩnh Ngôn.

 (Chú: Em của Phu là Phụ. "Dương thị phả" chép: Phụ tự Ấu Nhân, người Thái Sơn; ông nội là Khải, làm thượng thư lang; cha là Tuy, làm trung thư lang; Phụ làm quan đến công tào (thuộc quan coi việc nhân sự) của vệ quân, cưới con gái Vương Nột Chi người Lang Gia, tên là Tăng Thủ.)

 Khi nhà họ Vương gặp mặt chàng rể, Phu đưa em cùng đi. Lúc ấy cha của Vĩnh Ngôn là ông Đông Dương (Vương Lâm Chi, làm thái thú Đông Dương) vẫn còn sống.

 (Chú: "Vương thị phả" chép: Nột Chi tự Vĩnh Ngôn, người Lang Gia; ông nội là Bưu Chi, làm quang lộc đại phu; cha là Lâm Chi, làm thái thú Đông Dương; Nột Chi trải các chức thượng thư tả thừa, ngự sử trung thừa.)

 Ân Trọng Kham là rể của ông Đông Dương, cũng có mặt.

 (Chú: "Ân thị phả" chép: Trọng Kham cưới con gái Vương Lâm Chi người Lang Gia, tên là Anh Ngạn.)

 Phu vốn giỏi lý nghĩa, bèn cùng Trọng Kham bàn về "Tề vật luận"

 (Chú: Một thiên trong sách Trang Tử, bàn về lẽ muôn vật ngang bằng nhau.)

 Ân bắt bẻ. Dương nói: "Sau bốn lượt, ông sẽ thấy là giống ý tôi." Ân cười: "Chỉ cần nói cho hết lẽ, cần gì phải giống nhau." Đến sau lượt thứ tư, Dương thông được một ý, Ân tấm tắc nói: "Tôi không còn gì khác để nói nữa." Ông khen Dương là người mới nổi trội hồi lâu.

 Ân Trọng Kham nói: "Ba ngày không đọc Đạo đức kinh (sách của Lão Tử) là thấy cuống lưỡi cứng lại."

 (Chú: Sách "Tấn An Đế kỷ" chép: Trọng Kham có suy tư về lý lẽ, giỏi thanh ngôn.)

 Đề Bà (Tăng Già Đề Bà, nhà sư ngoại quốc dịch kinh) mới đến, giảng "A tỳ đàm" (phần luận giải giáo lý trong kinh điển Phật giáo) tại nhà Đông Đình (Vương Tuần, tước Đông Đình hầu).

 (Chú: Sách "Xuất kinh tự" chép: Tăng Già Đề Bà người nước Kế Tân, họ Cù Đàm, tuấn tú sáng suốt, có kiến thức sâu. Khi Phù Kiên đến Trường An (?), ông dịch các kinh. Sau qua sông, Viễn pháp sư mời ông dịch "A tỳ đàm". Lời tựa "A tỳ đàm" của Viễn pháp sư viết: "A tỳ đàm tâm" là điều cốt yếu của Tam tạng (ba kho kinh điển: kinh, luật, luận), là ý chỉ của những lời ca vịnh. Nguồn dòng của nó rộng lớn, bao quát các kinh, nắm giữ tông chỉ, nên người soạn lấy chữ "tâm" làm tên. Có vị khai sĩ (người tu hành mở mang đạo pháp) đã xuất gia tên là Pháp Thắng, thấy A tỳ đàm nguồn dòng rộng lớn, khó tìm hiểu hết, bèn soạn riêng bộ này, gồm hai trăm năm mươi bài kệ (bài văn vần trong kinh Phật), làm phần giải cốt yếu, gọi là "Tâm". Sa môn người Kế Tân là Tăng Già Đề Bà từ nhỏ đã nghiền ngẫm văn này, nhân đó được mời dịch. "A tỳ đàm", tiếng nước Tấn nghĩa là "đại pháp" (pháp lớn). Pháp sư Đạo Tiêu nói: "A tỳ đàm", tiếng nước Tần nghĩa là "vô tỷ pháp" (pháp không gì sánh bằng).)

 Mới bắt đầu giảng, ngồi chưa được nửa buổi, Tăng Di (Vương Mân, tên lúc nhỏ là Tăng Di) đã nói: "Hiểu hết rồi." Liền ngay trong buổi đó chia ra bốn vị đạo nhân có hiểu ý, sang phòng khác tự giảng. Đề Bà giảng xong, Đông Đình hỏi đạo nhân Pháp Cương:

 (Chú: Dòng họ của Pháp Cương chưa rõ.)

 "Đệ tử còn chưa hiểu gì, sao A Di đã hiểu được? Chỗ hiểu thế nào?" Đáp: "Đại thể đều đúng cả, chỉ là có chỗ hơi chưa xét kỹ thôi."

 (Chú: Sách "Xuất kinh tự" chép: Đầu niên hiệu Long An, Đề Bà đến kinh đô, Đông Đình hầu Vương Tuần đón về nhà giảng "A tỳ đàm". Tông chỉ của Đề Bà đã rõ ràng, phát huy được nghĩa sâu xa; Vương Tăng Di nghe một lần đã tự giảng được; ông làm sáng nghĩa lý, dễ mở mang lòng người đến thế. Năm mất của ông chưa rõ.)

 Hoàn Nam Quận (Hoàn Huyền, tước Nam Quận công) cùng Ân Kinh Châu đàm luận, lần nào cũng công kích bắt bẻ nhau. Hơn một năm sau, chỉ còn một hai lượt thôi; Hoàn tự than tài suy nghĩ ngày càng kém đi. Ân nói: "Ấy là ông càng ngày càng hiểu ra đấy."

 (Chú: Sách "Long An ký" của Chu Chỉ chép: (Hoàn Huyền) giỏi nói lý, bỏ chức ở quận về đất phong, thường cùng Ân Kinh Châu Trọng Kham bàn luận suốt ngày không nghỉ.)

 Văn Đế (Tào Phi) từng bắt Đông A vương (Tào Thực, em vua) phải làm xong một bài thơ trong khi đi bảy bước, không xong thì chịu hình phạt nặng. Đông A vương ứng tiếng làm ngay bài thơ: "Nấu đậu để làm canh, lọc đậu lấy nước uống; cành đậu cháy dưới nồi, hạt đậu khóc trong nồi; vốn cùng một gốc sinh ra, sao nỡ đun nhau quá gấp!" Văn Đế lộ vẻ rất xấu hổ.

 (Chú: Sách "Ngụy chí" chép: Trần Tư vương Tào Thực tự Tử Kiến, là em cùng mẹ với Văn Đế. Hơn mười tuổi đã đọc thuộc mấy vạn lời thơ, luận và từ phú, giỏi làm văn. Thái Tổ (Tào Tháo) từng xem văn ông, hỏi: "Con nhờ người khác làm đấy à?" Thực quỳ thưa: "Nói ra thành luận, cầm bút thành văn, xin cứ thử ngay trước mặt, sao lại phải nhờ người?" Lúc ấy đài Đồng Tước ở đất Nghiệp mới xây xong, Thái Tổ dẫn các con lên đài, bảo mỗi người làm một bài phú; Thực cầm bút viết xong ngay, đáng để xem. Tính ông giản dị, không chuộng uy nghi, xe ngựa áo quần không chuộng hoa lệ. Mỗi khi bị hỏi vặn, ông ứng tiếng mà đáp ngay. Thái Tổ rất yêu, mấy lần suýt lập làm thái tử. Văn Đế lên ngôi, phong ông làm Quyên Thành hầu, sau dời sang Ung Khâu, rồi lại phong ở Đông A. Thực nhiều lần xin được thử dùng mà không được, đất phong thì luôn bị dời đổi, sống bứt rứt không có quyền hành gì, năm bốn mươi mốt tuổi thì mất.)

 Triều Ngụy phong Tấn Văn vương (Tư Mã Chiêu) làm công, ban đủ lễ cửu tích (chín thứ ban thưởng đặc biệt dành cho đại thần có công lớn, thường là bước dọn đường cho việc cướp ngôi). Văn vương cố từ chối không nhận. Các quan công khanh, tướng hiệu sắp đến phủ khuyên mời; tư không Trịnh Xung

 (Chú: Trịnh Xung đã xuất hiện ở trước.)

 phi ngựa sai người đến chỗ Nguyễn Tịch xin bài văn (khuyên nhận). Lúc ấy Tịch đang ở nhà Viên Hiếu Ni.

 (Chú: Sách "Viên thị thế kỷ" chép: Viên Chuẩn tự Hiếu Ni, người Dương Hạ, Trần Quận; cha là Hoán, làm lang trung lệnh nước Ngụy. Chuẩn trung tín, giữ lẽ ngay thẳng, không ngại hỏi kẻ dưới mình, chỉ lo người khác không hơn mình. Việc đời nhiều hiểm nguy nên ông điềm đạm lui về, không dám cầu tiến; viết sách hơn mười vạn lời. Sách "Duyện Châu ký" của Tuân Xước chép: Chuẩn có tài xuất chúng, trong niên hiệu Thái Thủy làm cấp sự trung.)

 Tịch say từ đêm trước, được người đỡ dậy, viết lên tấm thẻ, không sửa chữa chữ nào, rồi chép lại trao cho sứ giả. Người đương thời cho là ngọn bút thần.

 (Chú: Sách "Tấn văn chương ký" của Cố Khải Chi chép: Bài văn khuyên nhận của Nguyễn Tịch phóng khoáng, có khí độ lớn; đến chỗ chuyển ý thì thong thả mà thu lại. Một bản chú chép bài văn khuyên nhận của Nguyễn Tịch, đại lược: "Trộm nghe minh công một mực từ chối, bọn Xung chúng tôi thiết tha trong lòng, ngu ý cho rằng thánh vương đặt ra chế độ, trăm đời cùng một lề lối; việc khen đức thưởng công đã có từ lâu. Chu Công dựa vào cơ nghiệp đã thành, nương vào thế đã yên ổn, mà mở rộng nơi ở ở Khúc Phụ, gồm có cả đất (Quy, Mông) (?). Minh công nên vâng theo ý thánh, nhận lấy phúc lớn này.")

 Tả Thái Xung (Tả Tư) vừa làm xong "Tam đô phú" (bài phú về ba kinh đô Ngụy, Thục, Ngô thời Tam Quốc).

 (Chú: Biệt truyện của Tư chép: Tư tự Thái Xung, người Lâm Truy, nước Tề; cha là Ung, xuất thân từ nghề bút lách, quen thạo việc giấy tờ, làm điện trung ngự sử. Tư mất mẹ sớm, Ung thương nên không mấy dạy chữ cho. Lớn lên ông đọc rộng các bài văn nổi tiếng, xem khắp sách bách gia. Tư không Trương Hoa mời làm tế tửu, Giả Mật cử làm bí thư lang (viên chức coi kho sách triều đình). Giả Mật bị giết, ông về quê, chuyên tâm viết sách. Tề vương Tư Mã Quýnh mời làm ký thất tham quân (thuộc quan coi văn thư), ông không ra. Lúc ấy "Tam đô phú" chưa hoàn thành. Mấy năm sau ông bệnh mất; bài "Tam đô phú" được sửa định đến cuối đời mới dâng lên. Lúc đầu, bài "Thục đô phú" có câu: "Ngựa vàng chớp sáng trên gò cao, gà ngọc vỗ cánh mây tan; đạn ma bay viên kêu lách cách, giếng lửa bốc ánh rực rỡ." Nay không còn câu "đạn ma", nên các bản phú thường không giống nhau. Tư làm người không có tài làm quan nhưng có tài văn, lại khá cậy mình là nhà có người làm phi trong cung, nên người đất Tề không trọng.)

 Người đương thời có kẻ chê bai, Tư trong lòng không vui. Sau ông đưa Trương công xem.

 (Chú: Trương Hoa đã xuất hiện ở trước.)

 Trương nói: "Bài này có thể đứng thứ ba cùng với hai bài phú Nhị kinh (hai bài phú về hai kinh đô Trường An, Lạc Dương của Ban Cố và Trương Hành). Nhưng văn của ông chưa được đời trọng, nên đưa qua tay bậc danh sĩ cao." Tư bèn tìm đến hỏi Hoàng Phủ Mật.

 (Chú: "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Mật tự Sĩ An, người Triều Na, An Định, chắt của thái úy nhà Hán là Hoàng Phủ Tung; ông nội là Thúc Hiến, làm huyện lệnh Bá Lăng; cha là Thúc Hầu, được cử hiếu liêm. Họ hàng của Mật đều nhiều đời giàu sang, riêng ông giữ cảnh nghèo trong sạch. Người thím nuôi ông than: "Xưa mẹ Mạnh Tử ba lần dời nhà để con nên người, cha con nhà Tăng Tử giết lợn để giữ chữ tín trong việc dạy con; lẽ nào ta ở mà không chọn láng giềng, sao con lại ngu muội đến thế? Sửa mình, dốc chí học hành là do tự con mà được, ta có làm gì được đâu." Rồi đối mặt ông mà khóc. Mật bèn cảm động phấn chấn; hơn hai mươi tuổi theo người làng là Tịch Thản học sách, đến nhà người hỏi han, ít có ngày nào được yên. Vũ Đế cho ông mượn hai xe sách, ông bèn đọc rộng. Triều đình triệu ông làm thái tử trung thứ tử, nghị lang, ông đều không nhận; mất ở nhà.)

 Mật xem xong tấm tắc khen, bèn viết bài tựa cho. Thế là những người trước kia chê bai đều sửa vạt áo cung kính mà khen ngợi.

 (Chú: Biệt truyện của Tư chép: Tư đến chỗ Trương Tái hỏi chuyện đất Mân, Thục, giao tiếp cũng thưa thớt. Hoàng Phủ Mật là cao sĩ đất Tây Châu, Chí Trọng Trị là bậc túc nho nổi tiếng, đều không phải hàng ngang với Tư. Lưu Uyên Lâm, Vệ Bá Dư đều mất sớm, đều không hề viết tựa hay chú cho bài phú của Tư. Mọi lời chú giải đều do Tư tự làm, vì muốn văn mình được trọng nên mượn tên tuổi người đương thời.)

 Lưu Linh viết "Tửu đức tụng" (bài tụng ca đức của rượu), là nơi gửi gắm ý khí của ông.

 (Chú: Sách "Danh sĩ truyện" chép: Linh tự Bá Luân, người nước Bái (?), phóng túng tùy ý, coi vũ trụ là chật hẹp. Ông thường ngồi xe hươu (xe nhỏ), mang theo một bầu rượu, sai người vác mai đi theo, dặn: "Ta chết thì cứ đào đất mà chôn." Ông coi hình hài mình như đất gỗ, rong chơi suốt một đời. Sách "Trúc Lâm thất hiền luận" chép: Linh sống giữa trời đất, thong dong phiêu lãng, không để tâm vào việc gì. Có lần trái ý một kẻ tục, người ấy xắn tay áo đứng dậy, định làm nhục ông. Linh ôn tồn nói: "Bộ xương sườn gà này sao đáng để ngài phải ra nắm đấm." Người kia bất giác chán nản bỏ về. Ông chưa từng để ý đến văn chương, suốt đời chỉ viết một bài "Tửu đức tụng" mà thôi. Lời bài ấy rằng: "Có một vị đại nhân tiên sinh, coi trời đất như một buổi sớm, coi muôn năm như chốc lát; lấy mặt trời mặt trăng làm then cửa sổ, lấy tám phương làm sân đường. Đi không để lại vết bánh xe, ở không có nhà cửa; lấy trời làm màn, lấy đất làm chiếu, thích đâu đi đó. Dừng thì cầm chén nắm bầu, đi thì xách vò mang hũ; chỉ chăm việc rượu, biết gì chuyện khác. Có công tử nhà quyền quý, bậc quan lại xử sĩ, nghe phong thanh về ta, bàn tán vì sao ta như thế; bèn vung tay áo, xắn vạt áo, trợn mắt nghiến răng, giảng giải lễ pháp, lời phải trái nổi lên như mũi giáo. Tiên sinh lúc ấy đang ôm vò hứng máng, ngậm chén súc rượu, vểnh râu ngồi duỗi chân, gối lên men, tựa lên bã, không nghĩ không lo, vui vầy hớn hở; ngất ngưởng mà say, bàng hoàng mà tỉnh; lặng nghe chẳng thấy tiếng sấm sét, nhìn kỹ chẳng thấy hình núi Thái; không biết rét nóng cắt da, không biết lợi dục động lòng. Cúi nhìn muôn vật lăng xăng, như bèo nổi trôi trên sông Giang sông Hán; hai vị hào kiệt kia đứng hầu bên cạnh, chẳng khác gì con sâu xanh đứng trước con tò vò (tức chẳng đáng để tâm).")

 Nhạc lệnh giỏi thanh ngôn nhưng không giỏi viết. Khi sắp từ chức doãn Hà Nam, ông nhờ Phan Nhạc viết tờ biểu.

 (Chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Nhạc tự An Nhân, người Huỳnh Dương, sớm nổi tiếng nhờ tài năng xuất chúng, giỏi làm văn, trong sáng đẹp đẽ tuyệt đời, đến Thái Ung cũng chưa bằng; làm quan đến hoàng môn thị lang, bị Tôn Tú hại.)

 Phan nói: "Viết thì được thôi, nhưng cần biết được ý của ông." Nhạc bèn trình bày lý do vì sao mình từ chức, chừng hai trăm lời. Phan chỉ lấy đó sắp xếp lại, liền thành một bài văn nổi tiếng. Người đương thời đều nói: "Nếu Nhạc không mượn văn của Phan, Phan không lấy ý của Nhạc, thì không thể thành được bài này."

 Hạ Hầu Trạm làm xong "Chu thi" (thơ nhà Chu).

 (Chú: Sách "Văn sĩ truyện" chép: Trạm tự Hiếu Nhược (?), người nước Tiều, chắt của chinh tây tướng quân nước Ngụy là Hạ Hầu Uyên; có tài lớn, văn chương khéo léo, giỏi bổ sung những lời thơ nhã; danh tiếng chỉ kém Phan Nhạc; làm đến trung thư thị lang. Tập văn của Trạm chép lời tựa: "Chu thi" là sáu bài "Nam cai", "Bạch hoa", "Hoa thử", "Do canh", "Sùng khâu", "Do nghi" (trong Kinh Thi), chỉ còn nghĩa mà mất lời; Trạm viết bù phần đã mất, nên gọi là "Chu thi".)

 Ông đưa Phan An Nhân xem. An Nhân nói: "Bài này không chỉ ôn hòa nhã nhặn, mà còn thấy rõ tính hiếu thảo với cha mẹ, kính nhường anh em."

 (Chú: Thơ rằng: "Đã đông đúc lại cung kính, ngẩng lên đội ơn sâu; tối sửa chỗ nằm, sớm thăm hỏi, hầu buổi sáng, hầu buổi tối; nửa đêm mới thưa lui ra, gà gáy đã đứng ở cửa; chăm chăm kính lời dạy, sớm khuya một lòng dốc sức.")

 Phan nhân đó cũng làm bài "Gia phong thi" (thơ về nếp nhà).

 (Chú: "Gia phong thi" của Nhạc kể đức độ của tổ tông và lời tự răn mình.)

 Tôn Tử Kinh (Tôn Sở) mãn tang vợ, làm thơ đưa Vương Vũ Tử (Vương Tế) xem.

 (Chú: Tập của Tôn Sở chép: Vợ ông là người họ Hồ Mẫu. Thơ rằng: "Thời gian trôi chẳng dừng, ngày tháng chảy như chớp; hồn thiêng đã đi xa, thoắt đã tròn một năm. Lễ chế có thứ lớp, đến mộ báo mãn tang; tới viếng lòng đau xót, trong lòng như bị rút.")

 Vương nói: "Không biết là văn sinh ra từ tình, hay tình sinh ra từ văn."

 (Chú: Một bản ghi là "văn do tình mà sinh, tình do văn mà sinh".)

 Đọc thơ thấy lòng thê lương, càng thêm coi trọng tình nghĩa vợ chồng.

 Thái Thúc Quảng rất giỏi biện luận, còn Chí Trọng Trị thì giỏi văn bút; cả hai đều làm khanh (quan đứng đầu các cơ quan lớn trong triều). Mỗi khi ở chỗ hội họp việc công, Quảng nói thì Trọng Trị không đáp được; về nhà Trọng Trị viết bài bắt bẻ Quảng, thì Quảng lại không trả lời được.

 (Chú: "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Quảng tự Quý Tư, người Đông Bình. Khi Thành Đô vương được lập làm thái đệ (em vua được chọn nối ngôi), muốn bắt Quảng đến Lạc Dương; con cháu Quảng phần nhiều ở Lạc Dương, ông sợ bị hại nên tự sát. Chí Ngu tự Trọng Trị, người Trường An, Kinh Triệu; ông nội là Mậu, đỗ tú tài; cha là Mô, làm thái bộc khanh. Ngu lúc nhỏ ham học, theo học Hoàng Phủ Mật, giỏi khảo đính văn nghĩa, viết nhiều sách; làm đến bí thư giám, thái thường khanh. Ông theo Huệ Đế đến Trường An, rồi lưu lạc ở vùng Hộ, Đỗ; tính ông thích đồ cổ mà sách vở thì mất sạch. Năm Vĩnh Gia thứ năm, Lạc Dương đói lớn, ông chết đói. Ngu và Quảng danh tiếng địa vị gần như nhau; Quảng giỏi tài ăn nói, Ngu giỏi tài viết văn, cả hai đều ít tài chính sự. Giữa đông người, Quảng nói thì Ngu không đáp được; Quảng lui về, Ngu viết bài bắt bẻ, thì Quảng không trả lời được. Vì thế hai người cùng chê cười nhau, đời bàn tán ồn ào. Quảng không để lại gì đáng ghi, còn Ngu thì có nhiều trước tác, ở điểm ấy Ngu hơn.)

 Ở Giang Tả, hai cha con (?) thái thường họ Ân đều giỏi nói lý, nhưng một người giỏi nói, một người vụng nói. Ông Dương Châu (Ân Hạo, làm thứ sử Dương Châu) nói chuyện rất hùng hồn, ông thái thường mỗi lần như thế lại bảo: "Cháu hãy nghĩ lại lý luận của ta."

 (Chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Ân Dung tự Hồng Viễn, người Trần Quận. Hoàn Di có tài xét người, gặp Dung rất khen ngợi. Dung viết các bài luận "Tượng không nói hết được ý", "Bậc đại hiền cần đến Kinh Dịch", lý nghĩa tinh vi, người bàn luận đều khen. Cháu gọi bằng chú là Hạo cũng giỏi thanh ngôn; mỗi khi cùng Hạo bàn thì có lúc Dung bị khuất, nhưng lui về viết luận thì Dung lại hơn. Ông làm tả tây thuộc (thuộc quan) của tư đồ; thích uống rượu, giỏi múa, suốt ngày huýt sáo ngâm vịnh, chưa từng để việc đời vướng bận mình. Ông trải chức lại bộ thượng thư, thái thường khanh rồi mất.)

 Dữu Tử Tung làm xong bài "Ý phú" (bài phú về ý).

 (Chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Dữu Ngai bị Thạch Lặc giết trong niên hiệu Vĩnh Gia. Trước đó Ngai thấy hoàng thất gặp nhiều tai nạn, biết rằng rốt cuộc mình cũng sẽ mắc họa, nên làm bài "Ý phú" để gửi gắm tâm sự.)

 Cháu ông là Văn Khang (Dữu Lượng) xem, hỏi: "Nếu có ý thì không phải bài phú nói hết được; nếu không có ý thì còn phú cái gì?" Đáp: "Chính là ở khoảng giữa có ý và không có ý."

 Thơ của Quách Cảnh Thuần (Quách Phác) có câu: "Rừng không có cây nào lặng yên, sông không có dòng nào dừng chảy."

 (Chú: "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Quách Phác tự Cảnh Thuần, người Văn Hỷ, Hà Đông; cha là Viên, làm thái thú Kiến Bình. Biệt truyện của Phác chép: Phác kỳ lạ uyên bác, thông hiểu nhiều điều, văn chương rực rỡ, tài học đáng dự vào hàng bậc trên; thơ, phú, văn lụy, văn tụng của ông đều được truyền ở đời. Nhưng ông vụng nói, lúc vội vàng nói năng không khác gì người thường; lại không giữ khuôn phép, hình dáng tiều tụy, buông thả lười nhác, có khi phạm lỗi vì say sưa ăn uống. Bạn ông là Can Lệnh Thăng răn: "Đó là cái búa chặt đứt tính mạng." Phác nói: "Cái phần ta được trời ban có hạn, ta thường sợ dùng không hết, rượu và sắc sao hại được ta." Vương Đôn dùng ông làm tham quân. Khi Đôn kéo quân vào kinh đô, hỏi ông việc lớn; Phác nói thẳng hết lẽ thành bại, không chịu nói khác đi để chiều ý; Đôn ghét mà giết ông. Bài thơ trên là bài "U tư" (nỗi niềm thầm kín) của Phác.)

 Nguyễn Phu

 (Chú: Nguyễn Phu xem ở chỗ khác.)

 nói: "Cái vẻ lạnh lẽo hiu hắt ấy thật không thể nói ra được; mỗi lần đọc câu này đều thấy tinh thần siêu thoát, như vượt ra khỏi thân xác."

 Dữu Xiển mới làm bài "(Dương) đô phú" (bài phú về kinh đô Kiến Khang), nói về Ôn (Ôn Kiệu) và Dữu (Dữu Lượng) rằng: "Ôn vững vàng là tiêu biểu của nghĩa, Dữu đứng làm nơi trông vọng của dân; sánh về tiếng tăm thì như tiếng chuông vàng, ví về đức hạnh thì như ngọc sáng." Dữu công nghe bài phú đã xong, xin xem, lại gửi quà tặng. Xiển bèn sửa chữ "trông vọng" thành chữ "tuấn tú", chữ "sáng" (đồng âm với tên Lượng) thành chữ "nhuận" (để tránh tên húy của Dữu Lượng).

 (Chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Xiển tự Trọng Sơ, người Dĩnh Xuyên, thuộc họ hàng của thái úy Dữu Lượng; mồ côi từ nhỏ, chín tuổi đã biết làm văn; làm tán kỵ thị lang, kiêm đại trước tác (quan chủ trì việc chép sử); làm bài "Dương đô phú", vượt hẳn người đương thời; mất năm năm mươi tư tuổi.)

 Tôn Hưng Công làm bài lụy (bài văn kể công đức người đã mất) cho Dữu công. Viên Dương (Viên Kiều) nói: "Xem bài này thấy có chỗ căng chỗ chùng." Người đương thời cho là lời bình giám xác đáng.

 (Chú: Sách "Viên thị gia truyện" chép: Kiều có tài văn.)

 Dữu Trọng Sơ làm xong bài "(Dương) đô phú", đem dâng Dữu Lượng. Lượng vì tình họ hàng mà ra sức đề cao danh giá bài phú, nói có thể đứng thứ ba cùng Nhị kinh, đứng thứ tư cùng Tam đô. Từ đó người người tranh nhau chép, giấy ở kinh đô vì thế mà đắt lên. Tạ thái phó nói: "Không nên như thế. Đây chỉ là dựng nhà dưới mái nhà (lặp lại cái người trước đã làm), việc gì cũng bắt chước nên không tránh khỏi nghèo nàn hạn hẹp."

 (Chú: Vương (Ẩn) bàn về sách "Thái huyền kinh" của Dương Hùng rằng: kinh ấy tuy hay nhưng chẳng thêm được gì, vì thế người xưa cho đó là dựng nhà dưới mái nhà.)

 Tập Tạc Xỉ có tài viết sử khác thường, Tuyên Vũ rất quý trọng, khi ông chưa đến ba mươi tuổi đã cho làm trị trung (thuộc quan cao cấp của châu, coi văn thư sổ sách) Kinh Châu. Trong thư tạ ơn, Tạc Xỉ cũng viết: "Nếu không gặp minh công, thì tôi chỉ là một viên tòng sự già ở Kinh Châu mà thôi." Sau ông đến kinh đô gặp Giản Văn, khi về báo lại, Tuyên Vũ hỏi: "Gặp Tướng vương thấy thế nào?" Đáp: "Cả đời chưa từng gặp người như thế." Từ đó ông trái ý Hoàn Ôn, bị đưa ra làm (thái thú) quận Hành Dương, tâm trí bèn rối loạn. Trong lúc bệnh ông vẫn viết sách "Hán Tấn Xuân Thu", lời bình phẩm cao vượt.

 (Chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Tạc Xỉ lúc nhỏ đã học rộng, tài tình tuấn dật, Ôn rất lấy làm lạ; từ chức tòng sự của châu, trong một năm ba lần thăng lên đến trị trung. Sau vì trái ý, bị giáng làm hộ tào tham quân, rồi làm thái thú Hành Dương. Ở quận, ông viết sách "Tấn Hán Xuân Thu" để chê trách lòng dòm ngó ngôi vua của Hoàn Ôn. Tập của Tạc Xỉ chép bài luận, đại lược: "Dẹp yên cuộc tranh giành nhiều đời cuối thời Hán, quét sạch sự u tối khắp chín cõi, định nên công nghiệp thịnh lớn nghìn năm, đều là họ Tư Mã. Lấy lẽ nước Ngụy có đức nhận ngôi thay nhà Hán thì không đủ; lấy lẽ có công dẹp loạn thì lúc ấy Tôn (Quyền), Lưu (Bị) còn đứng thế ba chân vạc. Cùng làm vua như Tần Chính (Tần Thủy Hoàng) mà còn không được xếp vào hàng đế vương chính thống, huống chi kẻ tạm cai quản quân dân mấy châu. Vả lại nhà Hán đã có cơ nghiệp nối nhà Chu, thì nhà Tấn không cần nối theo dấu vết nhà Ngụy. Thời Xuân Thu, Ngô, Sở đều xưng vương, nhưng khi suy tôn bậc có đức thì người ta tất tự nối vào nhà Chu, không suy tôn Ngô, Sở. Huống chi nhà Tấn cầm dây cương dài nơi miếu đường, dẹp yên cả Ngô lẫn Thục, đó là công thống nhất thiên hạ vậy.")

 Tôn Hưng Công nói: "Tam đô phú và Nhị kinh phú là cổ xúy (nhạc trống kèn đi kèm, ý nói phần phụ họa làm rạng rỡ) của Ngũ kinh."

 (Chú: Ý nói năm bài phú ấy là cánh chim phụ giúp cho kinh điển.)

 Tạ thái phó hỏi chủ bộ Lục Thoái

 (Chú: "Lục thị phả" chép: Thoái tự (?) Dân, người Ngô Quận; ông sơ là Lục Khải, làm thừa tướng nước Ngô; ông nội là Ngưỡng, làm lại bộ lang; cha là Y, làm chủ bộ của châu; Thoái làm quan đến quang lộc đại phu.)

 rằng: "Vì sao Trương Bằng làm bài lụy cho mẹ mà không làm bài lụy cho cha?" Thoái đáp: "Có lẽ vì đức của người đàn ông đã bày ra ở việc làm, còn cái đẹp của người đàn bà thì không có bài lụy thì không ai biết."

 (Chú: "Lục thị phả" chép: Thoái là con rể của Trương Bằng.)

 Vương Kính Nhân (Vương Tu) năm mười ba tuổi làm bài "Hiền nhân luận" (luận về bậc người hiền). Trưởng sử (cha ông, Vương Mông) đưa cho Chân Trường xem. Chân Trường đáp: "Xem bài luận Kính Nhân làm, đủ để được dự vào hàng những lời vi diệu."

 (Chú: Tập của Tu chép bài luận ấy: "Có người hỏi: Kinh Dịch khen người hiền là 'xiêm vàng, rất mực tốt lành'; nếu người hiền chưa ngầm hợp với lý, thì sao lại không cầu cho thông? Cầu cho thông thì có tổn hại; có tổn hại thì lời khen 'rất mực tốt lành' há chẳng phải đặt ra suông sao? Đáp: Người hiền quả chưa ngầm hợp được với lý, nhưng hễ cầu thông là thông; so với lý thì như một sợi lông đặt trên một cây xà. Một sợi lông đặt trên cây xà, tuy về lý có làm tổn hại, nhưng không đủ làm cong cây xà. Người hiền là kẻ có tình cảm ít nhất trong số kẻ có tình cảm, sợi lông là vật nhỏ nhất trong những vật có hình; sợi lông không đến nỗi làm cong xà, thì người hiền có gì là tổn hại đâu.")

 Tôn Hưng Công nói: "Văn của Phan (Nhạc) rực rỡ như tấm gấm trải ra, không chỗ nào là không đẹp."

 (Chú: Sách "Tục văn chương chí" chép: Nhạc làm văn, lời chọn giản dị, câu chương trong sáng đẹp đẽ tuyệt vời.)

 "Văn của Lục (Cơ) như đãi cát lọc vàng, thường thấy được của báu."

 (Chú: Sách "Văn chương truyện" chép: (Lục) Cơ giỏi làm văn. Tư không Trương Hoa xem văn ông, bài nào cũng khen hay, nhưng vẫn chê ông làm văn quá rườm, bảo: "Người ta làm văn thì lo không có tài, còn anh làm văn thì lại lo vì tài nhiều quá.")

 Giản Văn khen Hứa duyện: "Thơ năm chữ của (Huyền) Độ (Hứa Tuân) có thể gọi là tuyệt diệu hơn người đương thời."

 (Chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Tuân có tài văn, giỏi làm văn. Từ thời các bậc hiền như Tư Mã Tương Như, Vương Bao, Dương Hùng, đời chuộng thể phú, thể tụng, đều lấy Kinh Thi và Ly tao (thơ của Khuất Nguyên) làm khuôn phép, bên cạnh gom góp lời của trăm nhà. Đến thời Kiến An thì thơ ca rất thịnh. Đến cuối thời Tây Tấn, bọn Phan (Nhạc), Lục (Cơ) tuy có lúc chất phác, có lúc hoa mỹ, nhưng chỗ tôn chỉ quy về thì không khác. Trong niên hiệu Chính Thủy, Vương Bật, Hà Yến thích những lời bàn huyền diệu của Trang Lão, đời bèn quý chuộng. Đến khi qua sông, lý Phật càng thịnh, cho nên thơ năm chữ của Quách Phác bắt đầu hợp lời đạo gia mà gieo thành vần; Tuân và Tôn Xước người Thái Nguyên nối nhau tôn chuộng, lại thêm những lời về ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) của nhà Phật, thế là thể thơ theo Kinh Thi, Ly tao mất hết. Tuân và Xước đều là bậc văn tông (người đứng đầu làng văn) một thời; từ đó người làm thơ đều theo thể ấy. Đến niên hiệu Nghĩa Hy, Tạ Hỗn mới bắt đầu thay đổi.)

 Tôn Hưng Công làm xong bài "Thiên Thai phú" (bài phú về núi Thiên Thai), đưa Phạm Vinh Kỳ xem,

 (Chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Phạm Khải tự Vinh Kỳ, người Thận Dương; cha là Kiên, làm hộ quân; Khải nổi tiếng ở đời nhờ tài và nghĩa, làm quan đến hoàng môn lang.)

 nói: "Anh thử ném xuống đất xem, ắt sẽ vang tiếng kim thạch (tiếng chuông vàng khánh đá)." Phạm nói: "E rằng tiếng kim thạch của anh không phải là tiếng đúng cung thương (đúng nhạc luật)." Nhưng mỗi khi đọc đến câu hay

 (Chú: "Ráng đỏ núi Xích Thành bốc lên dựng làm cột mốc, thác nước bay chảy vạch thành lối đi" — đó là chỗ hay của bài phú này.)

 thì ông lại nói: "Đây phải là lời của bọn chúng ta."

 Hoàn công xem bài thụy nghị (bài bàn định thụy hiệu: tên đặt cho người đã mất để đánh giá cả đời) cho Giản Văn do Tạ An Thạch (Tạ An) viết; xem xong ném cho các khách ngồi đó, nói: "Đây là vàng vụn của An Thạch."

 (Chú: "Tấn kỷ" của Lưu Khiêm Chi chép lời bàn của An: "Kính xét phép đặt thụy: một lòng giữ đức không trễ nải gọi là Giản; đạo đức, nghe biết rộng gọi là Văn. Dễ dàng giản dị mà được lẽ của thiên hạ, lấy văn vẻ con người mà giáo hóa thiên hạ; nghi biểu đức hạnh của ngài còn có phần phảng phất như thế. Nên tôn miếu hiệu là Thái Tông, thụy là Giản Văn.")

 Viên Hổ lúc nhỏ nhà nghèo,

 (Chú: Hổ là tên lúc nhỏ của Viên Hoành.)

 từng làm thuê chở thóc thuế. Tạ trấn tây đi thuyền qua; đêm ấy gió mát trăng trong, nghe trên chiếc thuyền buôn đậu bên bến sông có tiếng ngâm thơ rất có tình ý; bài thơ năm chữ được đọc lại là bài ông chưa từng nghe. Ông khen ngợi mãi không thôi, liền sai người đến hỏi kỹ, thì ra là Viên đang tự ngâm bài thơ "Vịnh sử" của mình. Nhân đó Tạ mời ông đến, rất mến phục.

 (Chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Hổ lúc nhỏ đã có tài siêu dật, văn chương tuyệt đẹp; từng làm thơ "Vịnh sử", là nơi gửi gắm phong tình của mình. Ông mồ côi từ nhỏ, lại nghèo, lấy việc chở thóc thuế làm nghề. Trấn tây Tạ Thượng lúc ấy trấn giữ Ngưu Chử, nhân gió trăng đẹp, tùy hứng cùng người hầu cải trang đi thuyền chơi trên sông; gặp lúc Hổ đang ngâm ngợi trên thuyền chở thóc, tiếng đã trong trẻo, lời văn lại xuất sắc, là điều Thượng chưa từng nghe; ông bèn dừng lại nghe, rồi sai người đến hỏi. Đáp: "Là chàng Viên ở Lâm Nhữ đang ngâm thơ", tức là bài "Vịnh sử" của ông. Thượng mến cái vẻ tự nhiên mà có ý thú, liền sai người mời đến, chuyện trò đến sáng. Từ đó danh tiếng của Hổ ngày càng lừng lẫy.)

 Tôn Hưng Công nói: "Văn của Phan nông mà trong, văn của Lục sâu mà rậm rạp."

 Bùi lang (Bùi Khải) soạn sách "Ngữ lâm" (rừng lời nói), lúc mới ra đời được xa gần rất truyền tụng; những người trẻ đương thời không ai không chép, mỗi người có một bản. Trong sách có chép bài phú "Đi qua quán rượu của Vương công (Vương Nhung)" của Vương Đông Đình, rất có tài tình.

 (Chú: Sách "Bùi thị gia truyện" chép: Bùi Vinh tự Vinh Kỳ, người Hà Đông; cha là Trĩ, làm huyện lệnh Phong Thành. Vinh Kỳ lúc trẻ có phong thái và tài khí, thích bàn về nhân vật xưa nay, soạn sách "Ngữ lâm" mấy quyển, gọi là "Bùi Tử". Đàn Đạo Loan nói rằng Bùi Tùng Chi cho là Khải soạn "Ngữ lâm"; có lẽ Vinh còn có tên khác là Khải chăng?)

 Tạ Vạn làm bài "Bát hiền luận" (luận về tám người hiền), cùng Tôn Hưng Công qua lại tranh luận, mỗi bên có chỗ hơn chỗ kém.

 (Chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Vạn giỏi làm văn, giỏi đàm luận. Tập của Vạn chép lời tựa: lấy bốn người ở ẩn và bốn người ra làm quan làm thành bài luận tám người hiền, tức là Ngư phủ, Khuất Nguyên, Quý Chủ, Giả (Nghị), Sở lão, Cung Thắng, Tôn Đăng, Kê Khang. Ý chỉ cho rằng người ở ẩn là hơn, người ra làm quan là kém. Tôn Xước vặn lại, cho rằng người có hiểu biết sâu xa thì ra làm quan hay ở ẩn đều cùng về một đích. Văn dài nên không chép.)

 Sau Tạ đem bài ấy đưa Cố Quân Tề xem.

 (Chú: "Cố thị phả" chép: Cố Di tự Quân Tề, người Ngô Quận; ông nội là Hâm, đỗ hiếu liêm; cha là Bá, làm thiếu phủ khanh; Di được mời làm chủ bộ của châu nhưng không nhận.)

 Cố nói: "Nếu tôi cũng làm bài luận ấy, thì biết chắc anh sẽ không có tên trong đó."

 Hoàn Tuyên Vũ sai Viên Ngạn Bá (Viên Hoành) làm bài "Bắc chinh phú" (bài phú về cuộc đánh lên phương bắc).

 (Chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Hoành theo Ôn đi đánh Tiên Ti nên làm bài "Bắc chinh phú", đó là bài văn hay nhất của Hoành.)

 Làm xong, Hoàn công cùng các bậc hiền đương thời xem, ai cũng tấm tắc khen. Lúc ấy Vương Tuần có mặt, nói: "Tiếc là còn thiếu một câu; nếu có thêm câu dùng chữ 'tả' cho đủ vần thì hay." Viên liền ngay tại chỗ cầm bút thêm vào: "Cảm khái chẳng dứt trong lòng ta, ngược dòng gió xa mà một mình giãi bày." Hoàn công bảo Vương: "Ngày nay về việc văn chương thì không thể không suy tôn Viên."

 (Chú: Tập của Hoành chép bài phú ấy: "Nghe chuyện đã nghe ở Tương Vân (?), bắt được kỳ lân ở cánh đồng này; sinh ra loài vật thiêng để làm điềm lành cho đức, sao lại giao thân cho kẻ đi săn? Thương thay Ni phụ (Khổng Tử) khóc đau đớn, tựa như đau thật chứ chẳng phải giả; há chỉ vì một con vật mà xót thương, mà thật là đau cho cả thiên hạ. Cảm khái chẳng dứt trong lòng ta, ngược dòng gió xa mà một mình giãi bày." Sách "Tấn Dương thu" chép: Hoành từng cùng Vương Tuần, Phục Thao hầu ngồi bên Ôn; Ôn bảo Thao đọc bài phú, đến câu "thật là đau cho cả thiên hạ" thì đổi vần. (Tuần) nói: "Vần này ngâm lên, nỗi cảm khái sâu xa nghìn năm, nay ngay sau câu 'thiên hạ' đã dời vần, ý chuyển đạt cảm xúc dường như chưa trọn." Thao bèn nói: "Thêm được hai câu vần 'tả' thì có lẽ hay hơn một chút." Hoàn công bảo Hoành: "Anh thử nghĩ thêm vào." Hoành ứng tiếng thêm ngay, Vương và Phục đều khen hay.)

 Tôn Hưng Công nói Tào Phụ Tá (Tào Bì) tài như tấm gấm minh quang nền trắng,

 (Chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Tào Bì tự Phụ Tá, người nước Tiều, chắt của đại tư mã nước Ngụy là Tào Hưu; thích văn chương sách vở, giỏi làm văn; nhiều lần thăng làm thái học bác sĩ, thượng thư lang, quang lộc huân.)

 đem cắt làm quần cho kẻ cõng sổ sách; không phải là không có văn vẻ, mà là rất thiếu sự cắt may.

 (Chú: Sách "Luận ngữ" chép: Khổng Tử cúi chào người cõng sổ sách. Trịnh thị chú: "bản" là sổ hộ tịch của nước; người cõng nó là kẻ tôi tớ hèn mọn.)

 Viên Ngạn Bá soạn xong sách "Danh sĩ truyện",

 (Chú: Hoành lấy Hạ Hầu Thái Sơ, Hà Bình Thúc, Vương Phụ Tự làm danh sĩ thời Chính Thủy; lấy Nguyễn Tự Tông, Kê Thúc Dạ, Sơn Cự Nguyên, Hướng Tử Kỳ, Lưu Bá Luân, Nguyễn Trọng Dung, Vương Tuấn Xung làm danh sĩ Trúc Lâm; lấy Bùi Thúc Tắc, Nhạc Ngạn Phụ, Vương Di Phủ, Dữu Tử Tung, Vương An Kỳ, Nguyễn Thiên Lý, Vệ Thúc Bảo, Tạ Ấu Dư làm danh sĩ Trung triều.)

 đưa Tạ công xem. Tạ công cười nói: "Ta từng cùng mọi người kể chuyện Giang Bắc (chuyện thời Tây Tấn ở phương bắc), chỉ là nói đùa cho vui thôi, thế mà Ngạn Bá lại đem viết thành sách."

 Vương Đông Đình đến phủ Hoàn công làm thuộc lại. Khi ông đã ngồi chờ ở dưới gác, Hoàn sai người lấy trộm tờ trình việc của ông. Đông Đình liền ngay dưới gác viết lại, không trùng một chữ nào với bản trước.

 (Chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Tuần học rộng, thông minh nhanh nhạy, văn chương cao nhất đương thời.)

 Hoàn Tuyên Vũ đi đánh phương bắc,

 (Chú: Biệt truyện của Ôn chép: Năm Thái Hòa thứ tư, Ôn dâng sớ xin tự mình đi đánh Tiên Ti.)

 Viên Hổ lúc ấy đi theo, đang bị khiển trách, mất chức. Gặp lúc cần viết lộ bố (tờ hịch báo tin thắng trận, công bố khắp nơi), Hoàn gọi ông đến đứng tựa trước ngựa mà viết. Tay ông không ngừng bút, chốc lát đã được bảy tờ, rất đáng xem. Đông Đình đứng bên, hết lời khen tài ông. Hổ nói: "Cũng phải để cho cái răng cái lưỡi được chút lợi chứ (ý: khen thì cũng nên có lợi thật cho tôi)."

 Viên Hoành lúc mới làm bài "Đông chinh phú" (bài phú về cuộc đánh sang phía đông) không hề nhắc đến Đào công (Đào Khản). Hồ Nô

 (Chú: Hồ Nô là Đào Phạm, con của Đào Khản, xem ở chỗ khác.)

 dụ ông vào một căn phòng hẹp, kề dao sáng loáng mà hỏi: "Công nghiệp của cha tôi lớn như thế, ông làm bài 'Đông chinh phú' sao lại bỏ qua?" Hoành quẫn bách không biết làm sao, liền đáp: "Tôi đã nói rõ ràng về ông cụ, sao lại bảo là không có?" Nhân đó đọc: "Vàng ròng trăm lần luyện, đem cắt thì đứt được; công lao là để trị người, chức phận là lo dẹp loạn; công huân của Trường Sa (Đào Khản, tước Trường Sa quận công) được sử sách ngợi khen."

 (Chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Hoành làm ký thất tham quân cho đại tư mã (Hoàn Ôn), sau làm bài "Đông chinh phú", kể hết các bậc danh vọng đã qua sông. Lúc ấy Hoàn Ôn ở Nam Châu, Hoành nói với mọi người: "Ta nhất định không nhắc đến Hoàn Tuyên Thành (Hoàn Di, cha của Ôn)." Phục Thao ở trong phủ Ôn, thân với Hoành, hết sức can ngăn; Hoành cười mà không đáp. Thao ngầm báo với Ôn, Ôn rất giận; nhưng vì Hoành là bậc văn tông một thời, lại nghe bài phú đã nổi tiếng, nên không muốn cho người công khai hỏi. Về sau đi chơi núi Thanh Sơn uống rượu, lúc về Hoàn công gọi Hoành cùng ngồi một xe, mọi người đều lo sợ. Đi được mấy dặm, Ôn hỏi Hoành: "Nghe nói ông làm bài 'Đông chinh phú', khen nhiều bậc tiên hiền, sao không nhắc đến cha tôi?" Hoành đáp: "Danh xưng của tôn công không phải điều hạ quan dám tự tiện, nên chưa trình lên, không dám công bố mà thôi." Ôn bèn hỏi: "Ông định viết lời gì?" Hoành liền đáp: "Phong độ và tầm nhìn trong sáng, khi buông khi kéo đều hợp lẽ; thân dù có thể mất, đạo thì không thể đổ; vậy tiết tháo của Tuyên Thành thật là xứng đáng." Ôn ứa nước mắt rồi thôi. Hai thuyết khác nhau nên chép đủ cả.)

 Có người hỏi Cố Trường Khang (Cố Khải Chi, họa sĩ nổi tiếng): "Bài 'Tranh phú' (phú về đàn tranh) của ông so với bài 'Cầm phú' (phú về đàn cầm) của Kê Khang thì thế nào?" Cố đáp: "Người không biết thưởng thức thì cho là bài của tôi ra sau nên gạt bỏ; còn người hiểu sâu thì cũng sẽ vì cái cao xa kỳ lạ của nó mà quý trọng."

 (Chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Khải Chi học rộng, có tài khí, nhưng làm người chậm chạp mà lại tự kiêu, bị người đương thời cười. Sách "Văn chương chí" của Tống Minh Đế chép: Hoàn Ôn nói: "Trong người Cố Trường Khang, cái ngây và cái khôn mỗi thứ một nửa, gộp lại mà xét thì vừa phải thôi." Người đời nói ông có ba cái tuyệt: vẽ tuyệt, văn tuyệt, ngây tuyệt. Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Khải Chi khoe khoang quá sự thật, bọn trẻ nhân đó tâng bốc ông để đùa. Khi làm tán kỵ thường thị, ông cùng Tạ Chiêm làm việc ở hai sảnh liền nhau; đêm dưới trăng ông ngâm dài, tự cho là được phong cách của tiên hiền. Chiêm thường từ xa khen; Khải Chi được khen càng gắng sức không biết mệt. Chiêm sắp ngủ, bảo người đấm chân thay mình mà khen; Khải Chi không nhận ra gì khác, cứ thế ngâm đến sáng mới thôi.)

 Ân Trọng Văn tài trời rộng lớn dồi dào,

 (Chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Trọng Văn rất có tài văn, viết mấy chục bài.)

 nhưng đọc sách không rộng lắm. (Phó) Lượng than

 (Chú: Lượng xem ở chỗ khác.)

 rằng: "Nếu Ân Trọng Văn đọc sách được bằng nửa (Viên) Báo,"

 (Chú: "Văn chương tự" của Khâu Uyên Chi chép: (Viên) Báo tự Sĩ Úy, người Trần Quận; ông nội là Đam, làm thái thú Lịch Dương; cha là Chất, làm nội sử Lang Gia. Báo trong niên hiệu Long An làm trước tác tá lang, nhiều lần thăng làm trưởng sử của thái úy, doãn Đan Dương, mất năm Nghĩa Hy thứ chín.)

 "thì tài không kém gì Ban Cố."

 (Chú: Sách "Tục Hán thư" chép: Cố tự Mạnh Kiên, người Hữu Phù Phong, lúc nhỏ đã có tài xuất chúng, học không theo thầy cố định, giỏi làm văn, kinh truyện không sách nào không đọc thấu.)

 Dương Phu làm bài "Tuyết tán" (bài văn ca ngợi tuyết): "Nương vào cái trong mà hóa thành, cưỡi trên khí mà rơi lả tả; gặp vật thì làm cho tươi sáng, theo sự trong sạch mà thành ánh ngời." Hoàn (Dận) (?) bèn viết bài ấy lên quạt.

 (Chú: Sách "Trung hưng thư" chép: (Hoàn Dận) tự Mậu Tổ, người nước Tiều; ông nội là Xung, làm thái úy; cha là Tự, làm thứ sử Giang Châu. Lúc nhỏ có tiết tháo trong sạch, được khen là điềm đạm lui nhường; làm quan đến trung thư lệnh. Khi (Hoàn Huyền) thất bại, ông bị đày đến quận An Thành, sau bị giết.)

 Vương Hiếu Bá (Vương Cung) ở kinh khẩu, đi hành tán (sau khi uống thuốc ngũ thạch tán — loại thuốc khoáng chất người thời ấy hay dùng — phải đi bộ cho thuốc phát tán) đến trước cửa nhà em là Vương Đổ.

 (Chú: Đổ là tên lúc nhỏ của Vương Sảng. Sách "Trung hưng thư" chép: Sảng tự Quý Minh, là em thứ tư của Cung, làm quan đến thị trung; khi việc của Cung thất bại, (sau này) được truy tặng thái thường.)

 Ông hỏi: "Trong các bài cổ thi, câu nào hay nhất?" Đổ đang nghĩ chưa đáp, Hiếu Bá ngâm: "Đi đâu cũng chẳng còn vật cũ, làm sao không chóng già cho được" — câu này là hay.

 Hoàn (Huyền) có lần lên lầu phía nam thành Giang Lăng, nói: "Nay ta muốn làm bài lụy cho Vương Hiếu Bá." Nhân đó ngâm hú hồi lâu, rồi hạ bút viết; chỉ trong một lần ngồi, bài lụy đã xong.

 (Chú: Sách "Tấn An Đế kỷ" chép: (Hoàn Huyền) văn chương đẹp đẽ, cao hơn người một đời. Tập của ông chép lời tựa bài lụy: "Ngày mười bảy tháng chín năm Long An thứ hai, tiền tướng quân, thứ sử hai châu Thanh, Duyện là Vương Hiếu Bá người Thái Nguyên qua đời. Núi sông giáng thần linh, nuôi nên bậc triết nhân; đã làm sai lạc linh khí của ông, lại chẳng để phúc lành cho ông. Đạo trời tối tăm, ai lường được họa phúc nương nhau? Chó ngựa cắn ngược lại chủ, sói lang nhảy nhót tung hoành; núi lở đổ cây ngô đồng cao, rừng tàn rụi những khóm trúc xưa. Người ấy đã mất, đất nước mất đi vị chăn dân; vì thế làm bài lụy này để nêu hương thơm của ông." Văn dài, không chép hết.)

 Hoàn (Huyền) lúc mới gồm thâu đất Tây Hạ (vùng trung lưu Trường Giang), kiêm lĩnh hai châu Kinh, Giang, đứng đầu hai phủ và một nước phong.

 (Chú: Biệt truyện của (Hoàn Huyền) chép: Sau khi đánh thắng Ân Trọng Kham và Dương Thuyên Kỳ, (Huyền) sai sứ ngầm ám chỉ cho triều đình; triều đình bèn cho ông làm đô đốc tám châu, kiêm thứ sử hai châu Giang, Kinh.)

 Lúc ấy tuyết đầu mùa vừa rơi, năm nơi cùng gửi lời chúc mừng, năm tấm thiếp cùng đưa vào một lúc. (Hoàn Huyền) ở trên sảnh làm việc, thiếp nào đến thì viết trả lời ngay sau thiếp ấy, bài nào cũng rực rỡ thành văn, không lẫn lộn nhau.

 Hoàn (Huyền) xuống kinh đô. Dương Phu lúc ấy làm biệt giá (phó quan đi theo thứ sử, giúp việc châu) Duyện Châu, từ kinh khẩu đến cửa dâng thư rằng: "Từ dạo trước, thế sự chia lìa, tâm sự chìm lắng; minh công mở ánh sáng ban mai giữa đêm tối dày đặc, lấy một nguồn mà làm trong trăm dòng." Hoàn đọc thư, vội gọi ông đến trước, nói: "Tử Đạo, Tử Đạo, sao đến muộn thế!" Liền dùng ông làm ký thất tham quân.

 Mạnh Sưởng

 (Chú: Mạnh Sưởng xem ở chỗ khác.)

 làm chủ bộ cho Lưu Lao Chi.

 (Chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Lao Chi tự Đạo Kiên, người Bành Thành, nhà đời đời nổi tiếng làm tướng; cha là Đốn, làm (tướng quân) chinh lỗ. Lao Chi trầm tĩnh cương nghị, nhiều mưu kế, làm tham quân cho Tạ (Huyền); trong trận chống Phù Kiên, ông nhờ dũng mãnh mà lập công. Đến khi dẹp xong Vương Cung, ông được chuyển làm thứ sử Từ Châu. Khi Hoàn (Huyền) xuống kinh đô, triều đình lấy Lao Chi làm tiên phong; đi đến chỗ quân chinh tây thì ông đầu hàng, được dùng làm nội sử Cối Kê; (Huyền) muốn tước binh quyền của ông, ông bỏ chạy rồi thắt cổ chết.)

 Sưởng đến cửa nhà Dương Phu tạ ơn, gặp mặt nói: "Dương hầu, Dương hầu! Cả trăm miệng ăn nhà tôi đều nhờ cả vào ông."

 Thế thuyết tân ngữ, quyển thượng, phần dưới.

 (Phân loại trong bộ Tứ khố toàn thư:) Bộ Tử, loại Tiểu thuyết gia, nhánh Tạp sự — sách Thế thuyết tân ngữ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video