Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua Càn Long nhà Thanh ra lệnh sưu tầm, biên soạn).
Thế thuyết tân ngữ, quyển giữa, phần trên. Lưu Nghĩa Khánh đời Tống (nhà Lưu Tống thời Nam triều) soạn.
Lưu Hiếu Tiêu đời Lương chú thích.
Thiên thứ năm: Phương chính (ngay thẳng, giữ đạo lý, không chịu khuất phục).
Trần Thái Khâu (tức Trần Thực, từng làm huyện trưởng huyện Thái Khâu nên được gọi theo tên huyện) hẹn đi cùng một người bạn, hẹn lúc giữa trưa. Quá trưa bạn không đến, Thái Khâu bỏ đi trước. Ông đi rồi người bạn mới đến. Nguyên Phương (tức Trần Kỷ, con Trần Thực) lúc ấy bảy tuổi, đang chơi ngoài cổng.
Lời chú (của Lưu Hiếu Tiêu): Trần Thực và Trần Kỷ đều đã nói ở phần trước.
Khách hỏi Nguyên Phương: "Cha cháu có nhà không?" Cậu đáp: "Cha cháu đợi bác lâu không thấy đến nên đã đi rồi." Người bạn liền nổi giận: "Đồ chẳng ra người! Hẹn đi với người ta rồi bỏ người ta mà đi!" Nguyên Phương nói: "Bác hẹn với cha cháu lúc giữa trưa, giữa trưa không đến là không giữ chữ tín; trước mặt con mà mắng cha là vô lễ." Người bạn hổ thẹn, xuống xe định dắt tay cậu. Nguyên Phương đi vào cổng, không ngoảnh lại.
Tông Thế Lâm người Nam Dương sống cùng thời với Ngụy Vũ (Tào Tháo), nhưng rất coi thường nhân cách ông ta nên không kết giao. Đến khi Ngụy Vũ làm Tư không (một trong Tam công, ba chức quan cao nhất triều đình), nắm chính sự cả triều, thong thả hỏi Tông: "Bây giờ có thể kết giao được chưa?" Ông đáp: "Chí của cây tùng cây bách vẫn còn." (Tùng bách qua mùa đông không rụng lá, ý nói khí tiết vẫn giữ nguyên, không vì quyền thế mà đổi.) Thế Lâm vì trái ý mà bị xa lánh, chức vị không xứng với đức. Anh em Văn đế (Tào Phi) mỗi lần đến nhà ông đều riêng mình quỳ lạy dưới sập. Ông được kính lễ đến như thế.
Lời chú: Sách "Sở quốc tiên hiền truyện" chép: Tông Thừa, tên chữ là Thế Lâm, người huyện An Chúng, quận Nam Dương. Cha là Tông Tư có tiếng tốt. Thừa từ nhỏ đã tu dưỡng đức hạnh, nhã nhặn ngay thẳng, cứng cỏi khác hẳn người thường. Triều đình vời ra làm quan, ông không nhận. Người nghe tiếng đức mà tìm đến đông như rừng. Ngụy Vũ năm hai mươi tuổi nhiều lần đến nhà ông, gặp lúc khách khứa đông nghịt không nói chuyện được, bèn rình lúc Thừa đứng dậy, đến đón đường, nắm tay xin kết giao. Thừa cự tuyệt không nhận. Về sau Tào Tháo làm Tư không phò tá triều Hán, bèn nói với Thừa: "Ngày trước ông không đoái hoài đến tôi, bây giờ có thể kết giao được chưa?" Thừa đáp: "Chí của cây tùng cây bách vẫn còn." Tào Tháo không vui, nhưng vì ông là bậc hiền có danh nên vẫn kính trọng, sai Văn đế giữ lễ của bậc con em, đến tận nhà lạy ông, rồi cho làm Thái thú (quan đứng đầu một quận) Hán Trung. Khi Vũ đế (Tào Tháo) bình định Ký Châu, ông theo đến đất Nghiệp; bọn Trần Quần đều lạy chào ông. Tào Tháo vẫn để bụng chuyện cũ, cho chức thấp nhưng lễ đãi hậu, đến tận nhà hỏi việc triều chính, xếp ông ngồi trên các tân khách. Văn đế vời ông làm Trực gián đại phu (quan chuyên can ngăn vua). Minh đế muốn dùng ông làm Tể tướng, ông lấy cớ già yếu cố từ chối.
Ngụy Văn đế nhận ngôi do nhà Hán nhường lại, Trần Quần có vẻ mặt buồn rầu. Vua hỏi: "Trẫm thuận mệnh trời mà nhận ngôi, sao khanh lại không vui?" Quần đáp: "Thần cùng Hoa Hâm đã một lòng thờ triều trước; nay tuy vui mừng trước sự giáo hóa của thánh thượng, nhưng cái nghĩa (với triều cũ) vẫn lộ ra nét mặt."
Lời chú: Sách "Phả tự" của Hoa Kiệu chép: Khi nhà Ngụy nhận ngôi nhường, các quan từ Tam công trở xuống đều được ban tước vị. Hoa Hâm vì nét mặt trái ý thời thế, bị dời làm Tư không mà không được thăng tước. Văn đế lâu ngày không vui, hỏi Thượng thư lệnh (quan đứng đầu Thượng thư sảnh, cơ quan điều hành chính sự) Trần Quần: "Ta thuận mệnh trời nhận ngôi, trăm quan không ai không vui mừng lộ ra lời nói, nét mặt, vậy mà Tướng quốc (Hoa Hâm) và ông lại riêng có vẻ không vui, là sao?" Quần đứng dậy rời chiếu, quỳ thẳng người nói: "Thần và Tướng quốc từng thờ triều Hán, trong lòng tuy vui mừng, nhưng nghĩa cũ vẫn hiện ra sắc mặt; cũng sợ bệ hạ thật sự sẽ ghét bỏ chúng thần." Vua rất vui, thở than hồi lâu, từ đó trọng đãi hai người khác hẳn mọi người.
Quách Hoài làm Đô đốc Quan Trung (quan chỉ huy quân sự vùng Quan Trung), rất được lòng dân, lại nhiều lần lập công trận.
Lời chú: "Ngụy chí" chép: Hoài, tên chữ Bá Tế, người huyện Dương Khúc, quận Thái Nguyên. Trong niên hiệu (tên gọi một giai đoạn trị vì của vua) Kiến An, được bổ làm Phủ thừa (quan phó trong phủ quận) Bình Nguyên. Năm Hoàng Sơ thứ nhất, ông vâng mệnh đi mừng Văn đế lên ngôi nhưng bị chậm trễ, không kịp buổi đại hội mừng của quần thần. Vua nghiêm mặt trách: "Xưa vua Vũ họp chư hầu ở núi Đồ Sơn, họ Phòng Phong đến sau liền bị giết. Nay khắp thiên hạ cùng mừng, mà khanh đến muộn nhất, là sao?" Hoài đáp: "Thần nghe nói Ngũ Đế (năm vị vua thánh thời thượng cổ) trước hết dùng giáo hóa, lấy đức dẫn dắt dân; đến đời vua nhà Hạ, chính sự suy rồi mới bắt đầu dùng hình phạt. Nay thần gặp được thời như đời Nghiêu, Thuấn, nên biết mình thoát được cái án chết của họ Phòng Phong." Vua vui, cất nhắc ông làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Ung Châu, rồi thăng Chinh Tây tướng quân. Hoài ở Quan Trung hơn ba mươi năm, công trạng rõ rệt, được thăng Nghi đồng tam ty (được hưởng nghi lễ ngang hàng Tam công), mất được tặng chức Đại tướng quân.
Vợ Hoài là em gái Thái úy (quan cao nhất về quân sự trong Tam công) Vương Lăng, vì bị liên lụy việc của Lăng mà phải bị giết theo.
Lời chú: "Ngụy lược" chép: Lăng, tên chữ Ngạn Vân, người huyện Kỳ, quận Thái Nguyên, trải làm Tư không, Thái úy, Chinh Đông tướng quân. Ông ngầm mưu lập Sở vương Tào Bưu làm vua. Tư Mã Tuyên vương (tức Tư Mã Ý, sau được nhà Tấn truy tôn là Tuyên đế) tự mình đi đánh. Lăng tự trói mình ra nhận tội, từ xa nói với Thái phó (quan đầu triều, bậc thầy của vua; ở đây chỉ Tư Mã Ý): "Ông chỉ cần gửi một mẩu thư gọi tôi, lẽ nào tôi lại không đến?" Thái phó nói: "Vì ông không phải người chịu nghe theo một mẩu thư." Rồi sai người áp giải ông về phía tây. Lăng tự biết tội nặng, thử xin đinh đóng quan tài để dò ý Thái phó; Thái phó cho. Lăng đi đến Hạng Thành, ban đêm gọi các thuộc quan đến từ biệt, nói: "Tuổi đã tám mươi, thân và danh đều mất, ấy là số mệnh chăng!" Rồi tự sát.
Sứ giả đến bắt người rất gấp. Hoài cho sửa soạn hành trang, định ngày lên đường. Các quan văn võ trong châu phủ và dân chúng khuyên Hoài khởi binh, Hoài không cho. Đến ngày, ông đưa vợ đi; dân chúng gào khóc đuổi theo kêu gọi có đến mấy vạn người. Đi được mấy chục dặm, Hoài bèn sai người hầu đuổi theo đón phu nhân về. Thế là quan văn võ phi ngựa như chạy cứu cái gấp của chính thân mình, đầu mình. Đón về rồi, Hoài viết thư cho Tuyên đế: "Năm đứa con tôi thương xót nhớ mẹ; mẹ chúng đã chết thì không còn năm đứa con; năm đứa con nếu chết thì cũng không còn Hoài nữa." Tuyên đế bèn dâng biểu xin đặc cách tha cho vợ Hoài.
Lời chú: "Thế ngữ" chép: Vợ Hoài phải chịu tội liên đới, quan Thị ngự sử đến bắt. Các tướng đốc quân cùng thủ lĩnh người Khương, người Hồ mấy nghìn người dập đầu xin Hoài dâng biểu giữ vợ lại, Hoài không nghe. Lúc vợ lên đường, ai cũng rơi lệ, người người nắm cổ tay căm giận, muốn cướp lại. Năm người con của Hoài dập đầu đến chảy máu van xin cha; Hoài không nỡ nhìn, bèn sai đuổi theo. Thế là mấy nghìn kỵ binh đuổi theo đưa về. Hoài viết thư bạch với Tư Mã Tuyên vương: "Năm đứa con thương mẹ, không tiếc thân mình; nếu không còn mẹ thì không còn năm đứa con; năm đứa con nếu mất thì cũng không còn Hoài. Nay tôi đã tự ý đuổi theo đưa về; nếu về phép nước không thông thì xin chịu tội trước quan có trách nhiệm." Thư đến, Tuyên vương bèn dâng biểu xin tha.
Gia Cát Lượng đóng quân ở bờ sông Vị, cả vùng Quan Trung chấn động.
Lời chú: "Thục chí" chép: Lượng, tên chữ Khổng Minh, người huyện Dương Đô, quận Lang Gia. Ông ngụ ở Kinh Châu, tự mình cày ruộng, thích ngâm bài "Lương Phủ ngâm". Người cao tám thước, thường tự ví mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị, người đương thời không ai công nhận; chỉ có Thôi Châu Bình người Bác Lăng và Từ Nguyên Trực người Dĩnh Xuyên cho là đúng thế. Tiên chủ (Lưu Bị) đóng quân ở Tân Dã, Từ Thứ gặp Tiên chủ nói: "Gia Cát Khổng Minh là con rồng đang nằm, tướng quân có muốn gặp không?" Tiên chủ nói: "Ông dẫn ông ấy cùng đến." Thứ nói: "Người này chỉ có thể đến gặp, không thể bắt khuất mình mà gọi đến." Tiên chủ bèn đến chỗ Lượng. Ông nói với Quan Vũ, Trương Phi: "Ta có Khổng Minh như cá có nước." Lượng trải thăng đến Thừa tướng, Mục (quan đứng đầu một châu) Ích Châu, dẫn quân đánh lên phía bắc, mất ở phía nam sông Vị.
Ngụy Minh đế rất sợ Tấn Tuyên vương ra đánh, bèn sai Tân Bì làm Quân tư mã (quan giám sát việc quân).
Lời chú: "Ngụy chí" chép: Bì, tên chữ Tá Trị, người huyện Dương Địch, quận Dĩnh Xuyên, trải thăng đến Vệ úy (quan chỉ huy quân canh giữ cung điện).
Tuyên vương cùng Lượng bày trận cách nhau con sông Vị. Lượng giăng đủ muôn cách dụ dỗ lừa gạt; Tuyên vương quả nhiên rất giận, định đem đại quân ra ứng chiến. Lượng sai gián điệp dò xét, về báo: "Có một ông già vẻ cương nghị, cầm búa vàng (búa nghi trượng tượng trưng cho quyền của vua), đứng chắn cửa doanh, quân không ra được." Lượng nói: "Đó ắt là Tân Tá Trị."
Lời chú: "Tấn Dương thu" chép: Gia Cát Lượng xâm phạm đất My, chiếm vùng cao nguyên phía nam sông Vị. Có chiếu sai Cao Tổ (tức Tư Mã Ý) chống cự. Lượng giỏi vỗ về, điều khiển quân lính, quân lệnh lại nghiêm minh; nhưng quân đi đánh xa, vận lương khó khăn, nên lợi ở đánh nơi đồng trống. Triều đình mỗi lần nghe Lượng ra quân đều muốn không đánh mà làm ông ta chịu khuất. Cao Tổ cũng cho là phải; nhưng nắm đại quân chống giặc bên ngoài thì không nên phơi bày dáng yếu hèn ra xa để tổn hại đại thế, nên cho ngựa ăn no, mặc giáp ngồi chờ, luôn tỏ ra uy thế nuốt chửng đối phương. Lượng tuy khiêu chiến, có lần gửi cho Cao Tổ khăn và đồ trang sức của đàn bà để chọc giận, mong được cái lợi như với Tào Cữu (tướng nước Sở thời Hán–Sở tranh hùng, bị khiêu khích ra đánh nên thua). Triều đình lo Cao Tổ không nén nổi cơn giận, mà Vệ úy Tân Bì là bề tôi cứng cỏi, vua bèn sai Bì cầm cờ tiết (vật làm tin, đại diện cho vua) làm Quân tư mã cho Cao Tổ. Lượng quả nhiên lại khiêu chiến; Cao Tổ nổi giận định ra ứng chiến; Bì cầm cờ tiết đứng giữa cửa doanh, Cao Tổ bèn thôi. Tướng sĩ nghe thấy càng thêm hăng hái. Người hiểu chuyện cho rằng bề tôi tuy nắm quân nghìn vạn vẫn chịu khuất trước người của nhà vua; mưu lược sâu xa của ông đều như thế.
Hạ Hầu [Huyền] bị gông cùm.
Lời chú: "Ngụy thị xuân thu" chép: [Huyền], tên chữ Thái Sơ, người nước Tiếu, con Hạ Hầu Thượng, là anh vợ trước của Đại tướng quân (Tư Mã Sư). Phong cách cao sáng, biện luận rộng và thông suốt. Trong niên hiệu Chính Thủy làm Hộ quân. Sau khi Tào Sảng bị giết, [Huyền] bị gọi về làm Thái thường (quan coi lễ nghi tế tự). Trong lòng biết mình không thoát nạn, ông không giao thiệp với ai, cũng không giữ bút nghiên. Đến khi Thái phó (Tư Mã Ý) mất, Hứa Doãn nói với ông: "Ông không còn phải lo nữa." [Huyền] than: "Sĩ Tông, sao ông không nhìn ra sự việc? Người ấy còn đối đãi với tôi như con em nhà thế giao (hai nhà quen thân lâu đời), chứ Tử Nguyên (Tư Mã Sư), Tử Thượng (Tư Mã Chiêu) sẽ không dung tha tôi." Sau đó Trung thư lệnh Lý Phong ghét Đại tướng quân nắm quyền, bèn mưu dùng [Huyền] thay. Đại tướng quân biết mưu, giết Phong, bắt [Huyền] giao cho Đình úy (quan coi việc hình ngục). "Tấn kỷ" của Can Bảo chép: Lúc Phong mới mưu, có sai người báo cho [Huyền]; [Huyền] đáp: "Nên xét kỹ việc ấy." Ông không tố giác, nên mắc vạ.
Lúc ấy Chung Dục làm Đình úy. Em Dục là Chung Hội, trước kia không quen biết [Huyền], nhân dịp đó buông lời suồng sã với ông. [Huyền] nói: "Tuy ta là kẻ đã thành người tội, cũng chưa dám nghe theo lời ngươi."
Lời chú: "Thế ngữ" chép: [Huyền] đến chỗ Đình úy không chịu khai. Đình úy Chung Dục tự đến tra hỏi; [Huyền] nghiêm mặt nói: "Ta còn khai gì nữa? Ông làm việc của lệnh sử (viên thư lại nhỏ) mà tra hỏi người ư? Ông cứ viết thay ta." Dục thấy [Huyền] là danh sĩ khí tiết cao, không thể khuất phục, mà án lại phải xong, bèn thức suốt đêm viết lời khai thay, cho khớp với sự việc, rơi lệ đưa ông xem. [Huyền] xem rồi nói: "Chẳng phải đúng như thế sao?" Chung Hội ít tuổi hơn [Huyền], [Huyền] không giao thiệp. Hôm ấy, ở chỗ ngồi của Dục, Hội buông lời suồng sã với [Huyền]; [Huyền] nghiêm mặt nói: "Ông họ Chung sao được như vậy!" "Danh sĩ truyện" chép: Ban đầu [Huyền] vì Chung Dục chí hướng khác mình nên không giao thiệp. Khi bị bắt, Dục làm Đình úy, nắm tay [Huyền] nói: "Thái Sơ sao đến nỗi này?" [Huyền] nghiêm mặt: "Tuy là người đã thành kẻ tội, cũng không thể kết giao." Xét: Quách Ban là người Tây Tấn, thời đại gần, soạn "Ngụy Tấn thế ngữ", sự việc phần nhiều khảo xét kỹ; bọn Tôn Thịnh đều lấy đó để viết sách, và đều nói [Huyền] cự tuyệt Chung Hội. Còn "Danh sĩ truyện" của Viên Hoành ra đời sau cùng, không theo sử trước, lại cho là Chung Dục, có thể nói là sai.
Bị tra tấn, trước sau ông không nói một lời. Lúc bị đem ra chợ phía đông hành hình, sắc mặt không đổi.
Lời chú: "Ngụy chí" chép: [Huyền] khí độ rộng lớn (?), lúc sắp bị chém sắc mặt không đổi, cử chỉ vẫn thản nhiên.
Hạ Hầu Thái Sơ thân với Trần Bản người Quảng Lăng. Có lần Bản cùng [Huyền] ăn uống trước mặt mẹ Bản.
Lời chú: "Thế ngữ" chép: Bản, tên chữ Hưu Nguyên, người huyện Đông Dương, quận Lâm Hoài. "Ngụy chí" chép: Bản người Đông Dương, Quảng Lăng; cha là Trần Kiểu làm Tư đồ (một trong Tam công, coi việc dân chính). Bản trải làm Quận thủ, Đình úy; ở đâu cũng nắm cương lĩnh, giữ đại thể, khiến cấp dưới tự dốc hết sức; có tài thống lĩnh, không tự làm việc vặt, không đọc luật mà vẫn được khen là Đình úy giỏi; thăng Trấn Bắc tướng quân.
Em Bản là Trần Khiên —
Lời chú: "Tấn Dương thu" chép: Khiên, tên chữ Hưu Uyên, con thứ hai của Tư đồ (Trần Kiểu); không có phong thái thẳng thắn can gián, tính hài hước mà nhiều mưu trí, làm quan đến Đại tư mã (chức võ quan tối cao).
— đi đâu về, đi thẳng vào đến cửa nhà chính. Thái Sơ bèn đứng dậy nói: "Có thể cùng ngồi với nhau, nhưng không thể lẫn lộn."
Lời chú: "Danh sĩ truyện" chép: [Huyền] cho rằng nơi làng xóm thì trọng tuổi tác, vốn không bàn đức hạnh hay chức vị; người lớn tuổi hơn thì ắt phải lạy chào (?). Ông cùng Trần Bản uống rượu trước mặt mẹ Bản, Khiên đến thì ông ra về; đó là ý "có thể cùng nhau nhưng không thể lẫn lộn".
Cao Quý Hương công (vua nhà Ngụy, Tào Mao) chết, trong ngoài triều đình xôn xao.
Lời chú: "Ngụy chí" chép: Cao Quý Hương công tên húy là Mao, tên chữ Ngạn Sĩ, cháu nội Văn đế, con Đông Hải Định vương Tào Lâm. Ban đầu được phong là Cao Quý Hương công ở huyện Đàm. Ông ham học, sớm thành tài. Tề vương (Tào Phương) bị phế, quần thần đón ông lên ngôi hoàng đế. "Hán Tấn xuân thu" chép: Từ sau việc Tào Phương, người nhà Ngụy cắt bỏ quân túc vệ, không còn áo giáp, lính canh các cửa chỉ là người già yếu. Tào Mao thấy uy quyền ngày một mất, không chịu nổi giận, gọi Thị trung (quan hầu cận bên vua) Vương Thẩm, Thượng thư Vương Kinh, Tán kỵ thường thị Vương Nghiệp đến, nói: "Lòng dạ Tư Mã Chiêu thì người qua đường cũng biết. Ta không thể ngồi chịu nhục bị phế; hôm nay ta sẽ cùng các khanh tự ra đánh hắn." Vương Kinh can, vua không nghe, rút tờ chiếu viết trên tấm ván trong áo ném xuống đất, nói: "Việc này đã quyết! Dẫu có chết cũng chẳng hận gì, huống hồ chưa chắc đã chết!" Rồi vào bạch với Thái hậu. Thẩm và Nghiệp chạy đi báo Chiêu, Chiêu bèn phòng bị. Mao dẫn mấy trăm gia nô đánh trống hò reo xông ra. Em Chiêu là Đồn kỵ hiệu úy Tư Mã Trụ đi vào, gặp Mao ở cửa Đông Chỉ Xa; người hầu của vua quát lên, quân của Trụ chạy tán loạn. Trung hộ quân Giả Sung lại đón đánh Mao dưới cổng phía nam; Mao tự cầm kiếm đánh, quân lính muốn lui. Thái tử xá nhân Thành Tế hỏi Sung: "Việc gấp rồi, phải làm sao?" Sung đáp: "Công (Tư Mã Chiêu) nuôi các ngươi chính là để cho ngày hôm nay; việc hôm nay không cần hỏi gì cả." Tế liền xông lên đâm Mao, mũi đao xuyên ra sau lưng. "Ngụy thị xuân thu" chép: Vua định giết Đại tướng quân (Tư Mã Chiêu), trước đó đã có chiếu sai quan hữu ty lại thăng Chiêu lên Tướng quốc, ban thêm Cửu tích (chín thứ ban thưởng đặc biệt, thường là bước chuẩn bị cướp ngôi). Đêm ấy vua tự dẫn bọn Bộc xạ Lý Chiêu, Hoàng môn tòng quan Tiêu Bá xuống đài Lăng Vân, phát giáp và binh khí cho quân, định nhân dịp đó sai người ra đánh (?), gặp mưa nên thôi. Hôm sau vua gặp bọn Vương Kinh, rút tờ chiếu viết trên lụa vàng trắng trong áo ra, nói: "Việc ấy mà nhịn được thì còn việc gì không nhịn được! Nay phải quyết làm việc này." Vua bèn rút kiếm lên xe, dẫn quân túc vệ trong điện cùng bọn gia nô, đầy tớ của quan, đánh trống trận ra cửa Vân Long. Giả Sung từ ngoài đánh vào, quân của vua tan vỡ; vua vẫn xưng là thiên tử, tay cầm kiếm hăng hái đánh, không ai dám tới gần. Sung thúc giục tướng sĩ; em của Kỵ đốc Thành Thối là Thành Tế cầm giáo xông lên, vua chết giữa đám quân. Lúc ấy mưa lớn, sấm chớp, trời tối sầm.
Tư Mã Văn vương (Tư Mã Chiêu) hỏi Thị trung Trần Thái —
Lời chú: "Ngụy chí" chép: Thái, tên chữ [Huyền] Bá, con của Tư không Trần Quần.
— "Làm thế nào để dẹp yên dư luận?" Thái nói: "Chỉ có giết Giả Sung để tạ tội với thiên hạ." Văn vương hỏi: "Có thể lấy cách nào nhẹ hơn thế không?" Thái đáp: "Tôi chỉ thấy cách nặng hơn, chưa thấy cách nhẹ hơn."
Lời chú: "Tấn kỷ" của Can Bảo chép: Cao Quý Hương công bị giết, Tư Mã Văn vương gọi các quan trong triều đến bàn việc ấy. Thái thường Trần Thái không đến; Văn vương sai cậu của Thái là Tuân Khải đi gọi, nói cho biết ý (?). Thái nói: "Người đời bàn luận vẫn đem Thái so với cậu, nay cậu không bằng Thái rồi." Con em trong ngoài đều ép ông đi, ông rơi lệ mà vào. Văn vương tiếp ông trong phòng kín, nói: "Huyền Bá, khanh xử ta thế nào?" Ông đáp: "Có thể giết Giả Sung để tạ tội với thiên hạ." Văn vương nói: "Hãy vì ta nghĩ cách bậc dưới." Thái nói: "Chỉ có cách hơn thế, không biết cách bậc dưới." Văn vương bèn thôi. "Hán Tấn xuân thu" chép: Tào Mao chết, Tư Mã Chiêu nghe tin, tự quăng mình xuống đất nói: "Thiên hạ sẽ nói ta thế nào!" Rồi gọi trăm quan đến bàn. Chiêu rơi lệ hỏi Trần Thái: "Làm sao để xử cho ta?" Thái nói: "Ngài rạng rỡ phò tá mấy đời, công lao trùm thiên hạ, những tưởng sẽ sánh vết người xưa, để tiếng đẹp cho đời sau; một sớm lại có việc giết vua, chẳng đáng tiếc lắm sao! Mau chém Giả Sung, may còn có thể tự làm sáng mình." Chiêu nói: "Công Lư (Giả Sung) thì không thể giết, khanh nghĩ kế khác." Thái nghiêm giọng nói: "Ý tôi chỉ có hơn thế mà thôi, ngoài ra không có gì đáng trao lại." Rồi về nhà tự sát. "Ngụy thị xuân thu" chép: Thái khuyên Đại tướng quân giết Giả Sung; Đại tướng quân nói: "Khanh hãy nghĩ cách khác." Thái nói: "Há có thể bắt Thái nói ra lời bậc dưới nữa sao!" Rồi thổ huyết mà chết.
Hòa Kiệu được Vũ đế (Tấn Vũ đế) thân tín, coi trọng. Vua nói với Kiệu: "Đông cung (tức thái tử, vì thái tử ở cung phía đông) gần đây hình như tiến bộ hơn, khanh thử đến xem." Kiệu về, vua hỏi thế nào. Kiệu đáp: "Tư chất của Hoàng thái tử vẫn như cũ."
Lời chú: "Tấn chư công tán" chép: Kiệu, tên chữ Trường Dư, người huyện Tây Bình, quận Nhữ Nam; cha là Hòa Do làm Thái thường, có tiếng. Kiệu từ trẻ đã được khen là người có độ lượng nhã nhặn, được Giả Sung rất hiểu, thường khen ông với Thế Tổ (Tấn Vũ đế). Ông trải làm Thượng thư, Thái tử thiếu phó. "Tấn kỷ" của Can Bảo chép: Hoàng thái tử có phong thái chất phác như người xưa, dễ tin lời người. Thị trung Hòa Kiệu nhiều lần nói với vua: "Đời cuối nhiều gian dối mà thái tử vẫn thật thà, không phải là bậc chủ của bốn biển. Thần lo thái tử không lo nổi việc nhà của bệ hạ, mong bệ hạ nghĩ lại cơ nghiệp của Văn đế, Vũ đế." Vua vừa coi trọng con trưởng của vợ cả, lại bị ám ảnh bởi lời bàn về bè đảng của Tề vương, nên không nghe. Sau vua nói với Kiệu: "Thái tử gần đây vào chầu, ta thấy hơi tiến bộ; khanh có thể cùng Tuân thị trung đến nói chuyện." Tuân Khải vâng chiếu về tâu với vua: "Thái tử sáng suốt hiểu biết, mới đây tiến bộ, đúng như lời chiếu sáng suốt của bệ hạ." Vua hỏi Kiệu, Kiệu đáp: "Tư chất vẫn như cũ." Vua im lặng. "Tấn Dương thu" chép: Thế Tổ ngờ Huệ đế không thể nối nghiệp lớn, sai Hòa Kiệu, Tuân Úc đến xem xét. Gặp xong, Úc khen: "Đức của thái tử càng thêm tiến, không giống như trước." Kiệu nói: "Tư chất của Hoàng thái tử vẫn như cũ; đây là việc nhà của bệ hạ, không phải điều thần nói hết được." Thiên hạ nghe chuyện, không ai không khen Kiệu trung thành, mà muốn vùi dập Úc như tro tàn. Xét: Tuân Khải thanh nhã, tính không a dua; so hai thuyết thì thuyết của Tôn Thịnh là đúng.
Gia Cát Tịnh về sau vào nhà Tấn, được bổ làm Đại tư mã, gọi mà ông không ra. Vì có thù với nhà Tấn, ông thường ngồi quay lưng về phía sông Lạc (nơi có kinh đô Lạc Dương). Ông có quen biết cũ với Vũ đế; vua muốn gặp mà không có cách, bèn nhờ Gia Cát phi (chị của Tịnh) gọi Tịnh. Tịnh đến rồi, vua đến chỗ Thái phi gặp ông. Chào hỏi xong, rượu đã say, vua nói: "Khanh còn nhớ tình bạn thuở cưỡi ngựa tre (thời thơ ấu chơi đùa với nhau) không?" Tịnh nói: "Thần không thể nuốt than, sơn mình (như Dự Nhượng thời Chiến Quốc tự làm khàn giọng, hủy dung mạo để báo thù cho chủ), nên hôm nay lại phải trông thấy mặt rồng." Rồi nước mắt nước mũi chảy ròng ròng. Vua hổ thẹn, hối hận mà ra về.
Lời chú: "Tấn chư công tán" chép: Nước Ngô mất, Tịnh vào Lạc Dương; vì cha là Gia Cát Đản bị Thái Tổ (Tư Mã Chiêu) giết nên thề không gặp Thế Tổ. Thím của Thế Tổ là Lang Gia vương phi, chị của Tịnh. Về sau vua nhân lúc Tịnh ở chỗ chị, đến tìm gặp; Tịnh trốn vào nhà xí. Từ đó ông nổi tiếng là người chí hiếu. Lúc ấy Kê Khang cũng bị giết theo phép nước, mà con Khang là Kê Thiệu lại chết trong trận Đãng Âm (vì che chở cho vua nhà Tấn). Người bàn luận đều nói: xem hai người Thiệu và Tịnh rồi mới biết đạo trung và đạo hiếu khác nhau đến thế nào.
Vũ đế nói với Hòa Kiệu: "Ta muốn mắng thật nặng Vương Vũ Tử (Vương Tế) trước rồi mới ban tước cho." Kiệu nói: "Vũ Tử tài giỏi, khoáng đạt, e không thể khuất phục được." Vua bèn gọi Vũ Tử đến trách mắng gay gắt, rồi hỏi: "Biết hổ thẹn chưa?"
Lời chú: "Tấn chư công tán" chép: Tề vương phải rời kinh về đất phong, Vương Tế dâng lời xin can vô số lần, lại nhiều lần sai [công chúa] Thường Sơn (?) cùng vợ [Chân Đức] là công chúa Trường Quảng vào cung dập đầu xin giữ Tề vương lại. Thế Tổ rất giận, nói với Vương Nhung: "Anh em ta là chí thân; nay cho Tề vương đi là việc nhà của trẫm, vậy mà Chân Đức, Vương Tế liên tiếp sai vợ vào đây khóc người sống ư! Bọn Tế còn thế, huống người khác." Tế từ đó bị trách, bị giáng làm Quốc tử tế tửu (quan đứng đầu trường học của nhà nước).
Vũ Tử nói: "Bài ca dao 'thước vải đấu thóc', thần thường vì bệ hạ mà hổ thẹn."
Lời chú: "Hán thư" chép: Hoài Nam Lệ vương Lưu Trường là con út của Hán Cao Tổ, có tội, Văn đế đày đi đất Thục, ông nhịn ăn mà chết. Dân làm bài ca: "Một thước vải còn may được, một đấu thóc còn giã được; anh em hai người lại không dung được nhau." Thần Tán chú: ý nói một thước vải lụa còn may được để cùng mặc, một đấu thóc còn giã được để cùng ăn, huống chi thiên hạ rộng lớn mà lại không dung được nhau.
"Người khác có thể khiến kẻ xa trở nên thân với bệ hạ, còn thần không thể khiến người thân (của bệ hạ) trở nên xa; vì thế thần hổ thẹn với bệ hạ."
Đỗ Dự đi Kinh Châu nhậm chức, dừng ở cầu Thất Lý; các quan trong triều đều đến làm lễ tiễn đưa.
Lời chú: "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Dự, tên chữ Nguyên Khải, người huyện Đỗ Lăng, quận Kinh Triệu, cháu đời thứ mười một của Ngự sử đại phu nhà Hán Đỗ Diên Niên. Ông nội là Đỗ Kỳ làm Thái bảo nhà Ngụy; cha là Đỗ Thứ làm Thứ sử U Châu (?), Kinh Châu. Dự mưu trí sâu rộng, hiểu rõ lẽ trị loạn; thường nói: "Lập đức thì không mong tới được, còn lập công, lập ngôn thì có thể mong gần được." Ông trải thăng Hà Nam doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô), làm Trấn Nam tướng quân, Đô đốc chư quân sự Kinh Châu, trấn giữ Tương Dương; nhờ công bình định nước Ngô được phong Đương Dương hầu. Dự không có tài nghệ gì, thân không cưỡi ngựa, bắn tên không thủng nổi tấm giáp, vậy mà mỗi lần có việc lớn đều ở trong hàng tướng soái. Mất được tặng Chinh Nam tướng quân, Nghi đồng tam ty.
Dự lúc trẻ nghèo hèn, thích làm hào hiệp, không được người đời ưa. Dương Tế vốn thuộc dòng họ danh tiếng, là người anh hùng tuấn kiệt, không chịu được (phải ngồi cùng Dự), không ngồi mà bỏ đi.
Lời chú: "Bát vương cố sự" chép: Tế, tên chữ Văn Thông, người [Hoằng] Nông, em của Dương Tuấn; có tài thức, trải thăng đến Thái tử thái bảo; cùng bị giết với Tuấn.
Chốc lát Hòa Trường Dư đến, hỏi: "Dương Hữu vệ (Dương Tế, lúc ấy làm Hữu vệ tướng quân) đâu?" Khách nói: "Vừa đến, không ngồi mà bỏ đi rồi." Trường Dư nói: "Ắt là đang cưỡi ngựa vòng quanh dưới cửa Đại Hạ." Ông đến cửa Đại Hạ, quả nhiên Tế đang duyệt kỵ binh lớn. Trường Dư ôm Tế đưa vào xe, cùng ngồi trở về, chỗ ngồi lại như lúc đầu.
Đỗ Dự được phong Trấn Nam tướng quân, các quan trong triều đều đến mừng, ai cũng ngồi trên sập liền (sập dài nhiều người ngồi chung).
Lời chú: "Ngữ lâm" chép: Thời Trung triều (triều Tây Tấn ở Trung Nguyên trước khi dời sang phương nam), các quan trấn giữ phương xa trở về không ngồi chung với Nguyên Khải; Dự đánh Ngô về thì ngồi sập riêng, không ngồi chung với khách.
Lúc ấy có Bùi Thúc Tắc và Dương Trĩ Thư đến sau. Dương nói: "Đỗ Nguyên Khải mà lại cho khách ngồi sập liền ư!" Rồi không ngồi mà bỏ đi.
Lời chú: "Tấn chư công tán" chép: Dương Tú, tên chữ Trĩ Thư, người Thái Sơn, thông đạt, có tài cán, cùng tuổi với Thế Tổ và thân nhau. Ông nói với Thế Tổ: "Sau này khi giàu sang, hãy cho tôi làm Lĩnh quân và Hộ quân, mỗi chức mười năm." Thế Tổ lên ngôi, ông trải thăng Tả tướng quân, Đặc tiến.
Đỗ nhờ Bùi đuổi theo. Dương đi được mấy dặm thì dừng ngựa, rồi cùng Bùi trở về chỗ Đỗ.
Thời Tấn Vũ đế, Tuân Úc làm Trung thư giám —
Lời chú: "Tấn thư" của Ngu Dự chép: Úc, tên chữ Công Tằng, người huyện Dĩnh Âm, quận Dĩnh Xuyên, chắt của Tư không nhà Hán Tuân Sảng. Hơn mười tuổi đã biết làm văn; ông ngoại là Chung Do nói: "Đứa bé này sẽ bằng cụ cố nó." Làm huyện lệnh An Dương, dân lập đền thờ ông khi ông còn sống. Trải thăng Thị trung, Trung thư giám.
— Hòa Kiệu làm Trung thư lệnh (Trung thư giám và Trung thư lệnh là hai quan đứng đầu Trung thư sảnh, nơi soạn thảo chiếu chỉ). Theo lệ cũ, giám và lệnh xưa nay đi chung một xe. Kiệu tính nhã nhặn ngay thẳng, thường ghét Úc xu nịnh.
Lời chú: "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Úc tính nịnh bợ, tâng bốc thái tử, xui đẩy Tề vương ra khỏi kinh. Người đương thời riêng bàn rằng ông làm tổn hại nước, hại dân, cùng một hạng với Tôn Tư, Lưu Phóng (hai cận thần nịnh bợ nhà Ngụy); đời sau nếu có sử gia giỏi ắt sẽ chép vào truyện bọn nịnh thần.
Sau đó xe công đến, Kiệu liền lên, ngồi ngay chính giữa phía trước, không chừa chỗ cho Úc. Úc phải tìm xe khác mới đi được. Việc giám và lệnh mỗi người được cấp xe riêng bắt đầu từ đó.
Lời chú: "Tấn kỷ" của Tào Gia Chi chép: Trung thư giám và Trung thư lệnh thường đi chung xe vào chầu. Đến khi Hòa Kiệu làm lệnh, Tuân Úc làm giám, Kiệu cứng cỏi chống lại, ngồi chiếm cả xe; từ đó mới cho giám và lệnh đi xe riêng.
Con trai cả của Sơn công (Sơn Đào) đội mũ chóp ngắn, ngồi dựa trong xe. Vũ đế muốn gặp, Sơn công không dám từ chối, hỏi con, con không chịu đi. Dư luận lúc ấy bèn nói người con hơn Sơn công.
Lời chú: "Tấn chư công tán" chép: Sơn [Cai] (?), tên chữ Bá Luân, con trưởng của Tư đồ Sơn Đào, nhã nhặn, có khí lượng và kiến thức, làm quan đến Tả vệ tướng quân.
Hướng Hùng làm Chủ bạ (viên thư ký coi sổ sách, giấy tờ) quận Hà Nội. Có một việc công không dính dáng gì đến Hùng, vậy mà Thái thú Lưu Hoài nổi giận vô cớ, đánh ông bằng gậy rồi đuổi đi. Về sau Hùng làm Hoàng môn lang (quan hầu cận trong cung, truyền đạt mệnh lệnh), Lưu làm Thị trung, hai người trước sau không nói với nhau câu nào. Vũ đế nghe chuyện, ra lệnh cho Hùng khôi phục tình vua tôi (giữa thuộc quan cũ với quan chủ cũ, thời ấy cũng coi như vua tôi). Hùng bất đắc dĩ đến chỗ Lưu, lạy hai lạy, nói: "Vừa rồi nhận chiếu mà đến, nhưng nghĩa vua tôi đã dứt, biết làm sao?" Rồi đi ngay. Vũ đế nghe nói hai người vẫn chưa hòa, giận hỏi Hùng: "Ta ra lệnh cho khanh khôi phục tình vua tôi, sao vẫn còn cắt đứt?"
Lời chú: "Hán Tấn xuân thu" chép: Hùng, tên chữ Mậu Bá, người Hà Nội. "Thế ngữ" chép: Hùng có khí tiết, làm quan đến Hoàng môn lang, Hộ quân tướng quân. Xét bài bàn "Không thăm hỏi chủ cũ" của Vương Ẩn và Tôn Thịnh: Xưa vào đầu nhà Tấn, chức Lĩnh giáo (?) huyện Ôn, quận Hà Nội là Hướng Hùng đưa trâu tế cho vua; số trâu chưa đủ thì trình quận rồi theo lệ đưa lên Lạc Dương. Gặp trời nóng lớn, trâu quận đưa đi chết vì nóng rất nhiều. Phép của triều đình rất nghiêm, Thái thú Ngô Phấn gọi Hùng đến đánh gậy. Hùng không chịu đánh, nói: "Trâu của quận cũng chết, trâu trình lên cũng chết." Phấn nổi giận, bỏ Hùng vào ngục, định trị tội nặng. Quan Tư lệ (?) vời Hùng làm Đô quan tòng sự; mấy năm sau Hùng làm Hoàng môn thị lang, Phấn làm Thị trung, cùng một sảnh mà tránh nhau, không gặp mặt. Vũ đế nghe chuyện, cho Hùng rượu và lễ vật, sai đến chỗ Phấn hòa giải; Hùng bèn vâng chiếu. Như vậy thì người ấy không phải Lưu Hoài. "Tấn chư công tán" chép: Hoài, tên chữ Quân Bình, người huyện Trữ Thu, nước Bái; trẻ đã được khen là trong sạch ngay thẳng, trải thăng Thái thú Hà Nội, Thị trung, Thượng thư bộc xạ, Tư đồ.
Hùng nói: "Người quân tử thời xưa tiến cử người theo lễ, cho người lui cũng theo lễ. Người quân tử thời nay tiến cử người thì như đặt lên đầu gối, cho người lui thì như ném xuống vực sâu. Thần đối với Lưu Hà Nội, không làm kẻ cầm đầu đánh lại ông ấy đã là may lắm rồi, sao còn khôi phục tình vua tôi được?" Vũ đế nghe theo.
Lời chú: "Lễ ký" chép: Lỗ Mục công hỏi Tử Tư: "Vì vua cũ mà quay về để tang, có phải phép xưa không?" Tử Tư đáp: "Người quân tử thời xưa tiến cử người theo lễ, cho người lui theo lễ, nên có lễ vì vua cũ mà quay về để tang. Người quân tử thời nay tiến người thì như đặt lên đầu gối, cho người lui thì như ném xuống vực sâu; không làm kẻ cầm đầu đánh lại đã là tốt rồi, còn để tang gì nữa?" Trịnh Huyền chú: làm chủ quân binh, tìm cách đánh phá, nên gọi là "kẻ cầm đầu việc binh".
Tề vương Tư Mã Quýnh làm Đại tư mã, phò chính.
Lời chú: "Tấn thư" của Ngu Dự chép: Quýnh, tên chữ Cảnh Trị, con của Tề vương Tư Mã Du; nhỏ thông minh, lớn lên khiêm tốn tiết kiệm, thích bố thí. Triệu vương Tư Mã Luân cướp ngôi, Quýnh khởi nghĩa binh giết Luân, được phong Đại tư mã, ban thêm Cửu tích, chính sự đều do ông quyết. Nhưng ông dùng bừa bọn tiểu nhân, không vào chầu vua, rồi bị Trường Sa vương giết.
Kê Thiệu làm Thị trung, đến chỗ Quýnh bàn việc. Quýnh bày tiệc lớn, gọi Cát Dư —
Lời chú: Sách "Tề vương quan thuộc danh" chép: Dư, tên chữ Hư Dư (?), làm Tòng sự trung lang của Tề vương. "Tấn Dương thu" chép: Tề vương khởi nghĩa, Dư được chuyển làm Trưởng sử (quan đứng đầu các thuộc lại trong phủ); sau khi thắng Triệu vương Luân, cùng bọn Đổng Ngải chuyên quyền; Quýnh bại thì bị giết.
— và Đổng Ngải —
Lời chú: "Bát vương cố sự" chép: Ngải, tên chữ Thúc Trí, người [Hoằng] Nông; ông nội là Đổng Ngộ làm Thị trung nhà Ngụy, cha là Đổng Tuy làm Bí thư giám. Ngải trẻ ham công danh, không giữ khuôn phép của kẻ sĩ. Tề vương khởi nghĩa, Ngải đang làm huyện lệnh Tân Cấp, đến theo quân, được cho lĩnh chức Hữu tướng quân; vương bại thì bị giết.
— cùng bàn việc thời cuộc. Bọn Dư bạch với Quýnh: "Kê thị trung giỏi đàn sáo, ngài có thể bảo ông ấy chơi." Rồi đưa nhạc khí đến. Thiệu đẩy ra không nhận. Quýnh nói: "Hôm nay cùng vui, sao khanh lại từ chối?" Thiệu nói: "Ngài phò tá vương thất, nên làm việc gì cũng để người ta noi theo được. Thiệu tuy chức thấp, cũng đứng hàng Thường bá (tên gọi tôn quý của chức Thị trung). Gảy đàn thổi sáo là việc của quan nhạc, không thể mặc phẩm phục theo phép của tiên vương mà làm nghề của con hát. Nay bị lệnh trên ép buộc, không dám từ chối bừa, thì xin cởi mũ áo quan, mặc áo thường. Đó là lòng của Thiệu." Bọn Dư mất mặt, lui ra.
Lư Chí, ở chỗ đông người —
Lời chú: "Thế ngữ" chép: Chí, tên chữ Tử Thông, người Phạm Dương, con út của Thượng thư Lư Đĩnh; nhỏ đã nổi tiếng, bắt đầu làm quan là huyện lệnh Nghiệp, trải làm Trưởng sử của Thành Đô vương, Vệ úy khanh, Thượng thư lang.
— hỏi Lục Sĩ Hành (Lục Cơ): "Lục Tốn, Lục Kháng là gì của anh?" (Thời ấy gọi thẳng tên ông cha người khác trước mặt họ là vô lễ, khinh nhờn.)
Lời chú: Lục Kháng đã nói ở trước. "Ngô thư" chép: Tốn, tên chữ Bá Ngôn, người Ngô quận, đời đời là dòng họ quý hiển. Ban đầu làm huyện lệnh Hải Xương, được dân gọi là "quan như thần"; trải thăng đến Thừa tướng.
Lục Cơ đáp: "Như anh với Lư Dục, Lư Đĩnh vậy."
Lời chú: "Ngụy chí" chép: Dục, tên chữ Tử Gia, người [Trác quận] (?); cha là Lư Thực có danh tiếng trên đời. Dục trải thăng Lại bộ lang, Thượng thư; khi tuyển chọn người thì xét đức hạnh trước, tài năng sau; thăng Tư không. Đĩnh trong niên hiệu Hàm Hy làm Thái thú Thái Sơn, tên chữ Tử Hốt, làm quan đến Thượng thư.
Sĩ Long (Lục Vân, em Lục Cơ) biến sắc.
Lời chú: Vân đã nói ở chỗ khác.
Ra khỏi cửa, Vân nói với anh: "Sao đến nỗi thế? Có lẽ ông ta thật không biết." Sĩ Hành nghiêm mặt: "Cha ông ta danh vang khắp bốn biển, há có ai không biết! Thằng ranh ấy dám thế!"
Lời chú: "Khổng thị chí quái" chép: Lư Sung người Phạm Dương. Cách nhà ba mươi dặm về phía tây có mộ của Thôi Thiếu phủ (Thiếu phủ: quan coi kho tàng riêng của nhà vua). Trước ngày Đông chí một ngày, Sung ra phía tây nhà đi săn, thấy một con hoẵng, giương cung bắn trúng; hoẵng ngã rồi lại vùng dậy, Sung đuổi theo không biết đã đi xa. Bỗng thấy một cổng làng như cổng phủ quan, trong cổng có người lính hầu cất tiếng hô có khách (?). Sung hỏi: "Đây là phủ nào?" Đáp: "Phủ của Thiếu phủ." Sung nói: "Áo tôi xấu thế này, sao gặp quý nhân được?" Liền có người mang gói áo mới ra đón; Sung mặc vào vừa vặn cả, bèn vào gặp Thiếu phủ, xưng tên họ. Rượu thịt qua mấy tuần, Thôi nói: "Gần đây được thư của tôn phủ quân (cha anh), vì anh mà hỏi cưới con gái nhỏ của tôi, nên mời anh đến." Rồi đưa thư cho Sung xem. Lúc cha mất Sung tuy còn nhỏ nhưng đã từng thấy chữ tay của cha, bèn sụt sùi than thở, không nói được lời nào. Thôi liền bảo người trong nhà cho cô gái trang điểm, mời Sung sang hiên phía đông. Sung đến thì cô dâu đã xuống xe, đứng ở đầu chiếu, cùng làm lễ lạy. Ba ngày thành vợ chồng xong, Sung trở lại gặp Thôi. Thôi nói: "Anh có thể về rồi. Con gái tôi có thai; nếu sinh con trai sẽ trả lại cho anh, nếu sinh con gái thì giữ lại tự nuôi." Rồi sai bên ngoài sửa xe tiễn khách. Thôi tiễn đến cổng, nắm tay rơi lệ; cái cảm xúc lúc chia ly không khác gì người sống. Lại tặng một bộ áo, một bộ chăn đệm. Sung lên xe, đi nhanh như chớp, chốc lát đã về đến nhà. Người nhà gặp lại, buồn vui lẫn lộn; hỏi han mới biết Thôi là người đã chết, còn mình thì đã vào trong mộ ông; về sau nghĩ lại vừa buồn bực vừa tiếc nuối. Bốn năm sau, ngày mồng ba tháng ba, Sung ra bờ nước chơi (theo tục lệ ngày ấy ra bờ sông tắm gội, vui chơi để trừ điều xấu), bỗng thấy một chiếc xe bò lúc nổi lúc chìm. Xe lên bờ, Sung đến mở cửa sau xe, thấy con gái họ Thôi cùng một bé trai ba tuổi ngồi trong. Sung mừng rỡ muốn nắm tay nàng; nàng giơ tay chỉ xe phía sau nói: "Phủ quân (cha em) muốn gặp anh." Rồi Sung gặp Thiếu phủ. Sung đến chào hỏi; người con gái bế đứa bé trao cho Sung, lại tặng một chiếc bát vàng để từ biệt, kèm một bài thơ:
"Rực rỡ thân cỏ linh chi, sáng tươi biết mấy mỹ miều;
Vẻ đẹp hiện ra đương thời, điều lành lạ lùng hiếm có.
Ngậm nhụy chưa kịp nở hoa, giữa hè đã gặp sương héo;
Vinh quang mãi chìm tắt rồi, đường đời không còn bước nữa.
Chẳng hiểu vận âm dương xoay, người hiền bỗng nhiên tìm đến;
Gặp ít mà chia lìa nhanh, đều do thần trời thần đất.
Lấy gì tặng người thân yêu, bát vàng để nuôi con nhỏ;
Ân tình từ đây biệt ly, đứt lìa đau thắt ruột gan."
Sung nhận đứa bé, chiếc bát và bài thơ, bỗng không thấy hai chiếc xe đâu nữa. Sung đưa con về; người ngồi quanh cho là ma quỷ, cùng từ xa nhổ nước bọt vào (để trừ tà), nhưng hình dạng đứa bé vẫn như cũ. Hỏi đứa bé: "Ai là cha cháu?" Đứa bé đi thẳng vào lòng Sung. Mọi người lúc đầu lấy làm lạ và ghê sợ; chuyền tay nhau xem bài thơ, rồi cảm khái than về sự thông nhau giữa cõi sống và cõi chết. Sung ra chợ bán bát, nâng giá thật cao, không muốn bán nhanh, mong có người nhận ra. Bỗng có một bà hầu già hỏi Sung do đâu có chiếc bát, rồi về báo với chủ nhà, chính là dì của người con gái. Bà sai người đến xem, quả đúng. Bà nói với Sung: "Con của chị tôi, tức con gái Thôi Thiếu phủ, chưa lấy chồng đã mất. Cả nhà thương xót, tặng một chiếc bát vàng đặt trong quan tài. Nay xem bát của anh rất giống. Đầu đuôi việc anh có được chiếc bát có thể cho nghe không?" Sung kể lại sự việc. Bà liền đến nhà Sung đón đứa bé xem; đứa bé có dáng dấp nhà họ Thôi, lại giống mặt Sung. Bà dì nói: "Cháu tôi sinh vào cuối tháng ba. Cha nó nói: 'Mùa xuân ấm áp là ôn (ấm), mong cho nó được khỏe mạnh (hưu cường)', bèn đặt tên chữ là Ôn Hưu." Ôn Hưu đọc gần với "u hôn" (cuộc hôn nhân cõi âm), điềm báo đã rõ từ trước. Đứa bé về sau thành người tài giỏi, trải làm quan bậc hai nghìn thạch (bậc lương của Thái thú) ở mấy quận, đều có thành tích. Con cháu đời sau là Lư Thực làm Thượng thư nhà Hán; con Thực là Lư Dục làm Tư không nhà Ngụy; mũ quan, lọng xe nối nhau mãi đến nay.
Người bàn luận vốn còn ngờ về hơn kém giữa hai anh em họ Lục; Tạ công (Tạ An) lấy việc này mà định.
Dương Thầm tính rất trung trinh, cương liệt. Triệu vương Luân làm Tướng quốc, Thầm đang làm Trưởng sử của Thái phó; Luân bèn ra văn bản bổ ông làm Tham tướng quốc quân sự (quan tham mưu việc quân trong phủ Tướng quốc). Sứ giả đột ngột đến, Thầm rất sợ bị dính vào họa, không kịp thắng yên cương, bèn cưỡi ngựa trần mà trốn. Sứ giả đuổi theo; Thầm giỏi bắn, bắn tên tả hữu, sứ giả không dám tiến lên, nhờ vậy ông thoát được.
Lời chú: "Văn tự chí" chép: Thầm, tên chữ Trường Hòa, một tên khác là Đào, người huyện Bình Dương, quận Thái Sơn, đời đời là dòng họ quý hiển. Cha là Dương Do làm thuộc quan của Xa kỵ tướng quân. Thầm trải làm Trưởng sử của Thái phó, Thứ sử [Từ] Châu, thăng Thị trung. Năm Vĩnh Gia thứ năm gặp loạn bị hại, hơn năm mươi tuổi.
Vương Thái úy không giao thiệp với Dữu Tử Tung.
Lời chú: Tức Vương Di Phủ (Vương Diễn) và Dữu Ngai.
Dữu cứ gọi ông là "khanh" mãi không thôi (thời ấy "khanh" là tiếng gọi thân mật, suồng sã, dùng cho người ngang hàng thân thiết hoặc kẻ dưới). Vương nói: "Ông không được như thế." Dữu nói: "Ông cứ gọi tôi là 'quân' (tiếng gọi kính trọng, giữ khoảng cách), tôi cứ gọi ông là 'khanh'. Tôi dùng phép của tôi, ông dùng phép của ông."
Nguyễn Tuyên Tử chặt cây ở đàn xã (đàn thờ thần đất của làng).
Lời chú: Nguyễn Tu đã nói ở trước. "Xuân thu truyện" chép: Họ Cộng Công có con là Câu Long làm Hậu thổ (chức quan coi đất đai); Hậu thổ được thờ làm thần xã. "Phong tục thông" chép: "Hiếu kinh" nói xã tức là đất; đất rộng lớn không thể kính khắp được, nên đắp đất làm đàn xã mà tế, để báo đền công lao. Như vậy thì xã là tế Câu Long, không phải tế đất.
Có người ngăn lại. Tuyên Tử nói: "Nếu đàn xã chính là cái cây thì chặt cây đi, xã cũng mất; nếu cây chỉ là chỗ thần xã nương vào, thì chặt cây đi, thần xã sẽ dời sang chỗ khác."
Nguyễn Tuyên Tử bàn về chuyện có hay không có quỷ thần. Có người cho rằng người chết thì có ma; riêng Tuyên Tử cho là không, nói: "Nay những người nói đã thấy ma đều bảo ma mặc quần áo lúc còn sống. Nếu người chết có ma, thì quần áo cũng có ma sao?"
Lời chú: "Luận hành" chép: Đời cho rằng người chết thành ma, điều đó không đúng. Người chết không thành ma, không còn biết gì, không thể hại người. Nếu quả thật là tinh thần của người chết thì người ta thấy nó phải ở dạng trần truồng, không thể thấy nó mặc áo, thắt đai, đắp chăn. Vì sao? Vì quần áo không có tinh thần. Theo đó mà nói, đã thấy quần áo giống người thì hình thể cũng chỉ là giống người, biết rằng đó không phải là tinh thần của người chết. Phàm trong khoảng trời đất có ma, nhưng không phải là tinh thần của người chết.
Nguyên hoàng đế (Tấn Nguyên đế) lên ngôi rồi, vì sủng ái Trịnh hậu nên muốn bỏ Minh đế mà lập Giản Văn (Tư Mã Dục) làm thái tử. Người bàn luận lúc ấy đều nói bỏ con lớn lập con nhỏ đã trái lẽ, huống chi Minh đế thông minh, sáng suốt, quyết đoán, càng nên làm người nối ngôi. Chu [Nghĩ], Vương [Đạo] và các vị đại thần đều hết sức tranh luận, can ngăn khẩn thiết.
Lời chú: "Trung hưng thư" chép: Trịnh thái hậu, tên chữ A Xuân, người Huỳnh Dương, nhỏ mồ côi cha, trước lấy chồng họ Điền, chồng chết thì nương nhờ nhà cậu họ Ngô. Lúc ấy Kính hậu họ Ngu của Trung Tông (Nguyên đế) đã mất, vua định lấy con gái họ Ngô. Trịnh hậu cùng con gái họ Ngô dạo chơi vườn sau, có người nói với Trung Tông, vua bèn lấy bà làm phu nhân, rất sủng ái, sinh ra Giản Văn đế. Giản Văn lên ngôi, tôn bà là Văn Tuyên thái hậu.
Chỉ có Điêu [Huyền] Lượng muốn phò ấu chủ để chiều ý vua. Nguyên đế liền muốn thi hành, nhưng lo các đại thần không vâng chiếu, bèn gọi Chu hầu (Chu Nghĩ) và Thừa tướng (Vương Đạo) vào trước, rồi định đưa chiếu giao cho Điêu.
Lời chú: Tức Điêu Hiệp.
Chu và Vương vào, vừa đến đầu thềm, vua đã sai người truyền chiếu chặn lại, bảo sang hiên phía đông. Chu hầu chưa hiểu ra, liền lùi xuống thềm. Thừa tướng gạt người truyền chiếu, đi thẳng đến trước giường vua, nói: "Không rõ bệ hạ gọi thần vào có việc gì?" Vua im lặng không nói, rồi lấy tờ chiếu giấy vàng trong áo ra xé vụn ném đi. Từ đó ngôi thái tử mới định. Chu hầu lúc ấy mới bùi ngùi, hổ thẹn than rằng: "Ta thường tự cho mình hơn Mậu [Hoằng] (Vương Đạo), nay mới biết là không bằng."
Lời chú: "Trung hưng thư" chép: Nguyên hoàng thấy Minh đế và Lang Gia vương Tư Mã Bầu đều không phải con của Kính hậu, mà cho rằng Bầu có độ lượng của người làm nên việc lớn, hơn Minh đế, nhân lúc thong thả hỏi Vương Đạo: "Lập con thì theo đức chứ không theo tuổi; nay hai con ai hiền hơn?" Đạo đáp: "Thế tử và Tuyên Thành (Bầu) đều có đức sáng suốt, không phân được hơn kém; như thế thì nên theo tuổi." Thế là đổi phong Bầu làm Lang Gia vương. Điều này khác với "Thế thuyết". Thế nhưng Hà Pháp Thịnh thu nhặt điển cố, lấy gì làm thật? Huống chi thong thả khuyên can thì lẽ có thể thành, chứ há có chuyện lên thềm nói một câu, không có lời gì đặc biệt, mà vua liền đổi kế hoạch?
Vương thừa tướng lúc mới ở Giang Tả (vùng đông nam sông Trường Giang, nơi nhà Tấn dời sang), muốn kết thân với người đất Ngô để làm chỗ dựa, xin kết thông gia với Lục Thái úy (Lục Ngoạn). Lục đáp: "Gò đất nhỏ không mọc được tùng bách, cỏ thơm cỏ hôi không để chung một đồ chứa."
Lời chú: Đỗ Dự chú "Tả truyện": "Bồi lâu" là gò đất nhỏ, tùng bách là cây lớn; "huân" là cỏ thơm, "du" là cỏ hôi.
"Ngoạn tuy bất tài, về nghĩa không làm kẻ mở đầu việc làm rối thứ bậc."
Lời chú: Lục Ngoạn đã nói ở trước.
Con gái lớn của Gia Cát Khôi lấy con trai Thái úy Dữu Lượng.
Lời chú: "Khôi biệt truyện" chép: Khôi, tên chữ Đạo Minh, người huyện Dương Đô, quận Lang Gia; ông nội là Gia Cát Đản làm Tư không, cha là Gia Cát Tịnh cũng có tiếng. Khôi trẻ đã có tiếng tốt, được khen là người hiền sáng. Tránh nạn sang Giang Tả, được Trung Tông gọi bổ làm Chủ bạ, trải thăng đến Thượng thư lệnh. "Dữu thị phả" chép: Con Dữu Lượng là Dữu Hội lấy con gái Khôi tên là Văn Bưu. Dữu Hội đã nói ở chỗ khác.
Con gái thứ lấy con trai của Thứ sử Từ Châu Dương Thầm.
Lời chú: "Dương thị phả" chép: Dương Giai, tên chữ Đạo Mậu, ông nội là Dương Do làm thuộc quan của Xa kỵ tướng quân, cha là Dương Thầm làm Thị trung; Giai làm quan đến Thượng thư lang, lấy con gái thứ của Gia Cát Khôi.
Con của Lượng bị Tô Tuấn giết hại, người con gái lớn tái giá với Giang Bân.
Lời chú: Bân đã nói ở chỗ khác.
Con trai Khôi lấy con gái Đặng Du.
Lời chú: "Gia Cát thị phả" chép: Con Khôi là Gia Cát Hành, tên chữ Tuấn Văn, làm quan đến Thái thú Huỳnh Dương, lấy con gái Đặng Du người Hà Nam.
Lúc ấy Tạ Thượng thư (Tạ Bầu) xin cưới con gái út của Khôi cho con mình. Khôi nói: "Họ Dương, họ Đặng là thông gia đời đời; họ Giang thì tôi đoái đến họ, họ Dữu thì họ đoái đến tôi (?). Không thể lại kết thông gia với con của Tạ Bầu."
Lời chú: Sách "Vĩnh Gia lưu nhân danh" chép: Bầu, tên chữ Ấu Nho, người Trần quận; cha là Tạ Hành làm Bác sĩ (học quan); Bầu trải làm Thị trung, Lại bộ thượng thư, Nội sử (quan đứng đầu nước chư hầu, tương đương Thái thú) nước Ngô.
Đến khi Khôi mất, hai nhà bèn thành hôn.
Lời chú: "Tạ thị phả" chép: Con Bầu là Tạ Thạch lấy con gái út của Khôi tên là Văn Hùng. "Trung hưng thư" chép: Thạch, tên chữ Thạch Nô, trải làm Thượng thư lệnh, vơ vét không biết chán, bị người đương thời chê cười.
Bấy giờ Vương Hữu quân (Vương Hy Chi) đến nhà họ Tạ xem cô dâu mới, thấy vẫn còn nề nếp để lại của Khôi: dáng điệu đoan trang, chững chạc, áo quần sáng sủa, chỉnh tề. Vương than: "Lúc ta gả con gái mình cũng chỉ được như thế thôi."
Chu Thúc Trị đi làm Thái thú Tấn Lăng. Chu hầu (Chu Nghĩ) và Trọng Trí đến tiễn. Thúc Trị vì sắp chia tay mà khóc mãi không thôi. Trọng Trí bực mình nói: "Người này đúng là đàn bà, chia tay với người ta chỉ biết khóc lóc." Rồi bỏ đi.
Lời chú: "Tấn kỷ" của Đặng Xán chép: Chu Mô, tên chữ Thúc Trị, em kế của Chu Nghĩ, làm quan đến Trung hộ quân. Chu Tung, tên chữ Trọng Trí, anh của Mô, tính khắt khe thẳng thắn, quả quyết hào hiệp, thường cậy tài khinh người. Nghĩ bị hại, Vương Đôn sai người đến viếng. Tung nói: "Anh tôi là người có nghĩa trong thiên hạ, bị kẻ bất nghĩa trong thiên hạ giết, còn viếng gì nữa!" Đôn rất căm, nhưng vẫn lấy ông làm Tòng sự trung lang, rồi nhân một việc mà giết. "Tấn Dương thu" chép: Tung thờ Phật, lúc sắp bị hành hình vẫn còn tụng kinh.
Chu hầu một mình ở lại cùng uống rượu trò chuyện; lúc chia tay rơi nước mắt, vỗ lưng em nói: "A Nô, hãy khéo giữ gìn mình."
Lời chú: A Nô là tên gọi ở nhà của Mô.
Chu Bá Nhân (Chu Nghĩ) làm Lại bộ thượng thư, ban đêm ở trong sảnh (nơi làm việc) lên cơn bệnh nguy cấp. Lúc ấy Điêu [Huyền] Lượng làm Thượng thư lệnh, ra sức cứu chữa, hết mực thân thiết; hồi lâu bệnh mới đỡ một chút.
Lời chú: "Tấn thư" của Ngu Dự chép: Điêu Hiệp, tên chữ [Huyền] Lượng, người huyện Nhiêu An, quận Bột Hải; trẻ ham học, tuy không tinh chuyên nhưng hiểu biết rộng; chế độ thời Trung hưng (nhà Tấn dựng lại ở phương nam) đều dựa vào Hiệp. Trải thăng đến Thượng thư lệnh, được Trung Tông tin trọng, bị Vương Đôn ghét, Đôn cử binh đánh; Hiệp chạy đến Giang Nam (?), thất bại mà chết.
Sáng hôm sau báo cho Trọng Trí; Trọng Trí cuống quýt chạy đến. Vừa vào cửa, Điêu xuống giường, đối diện ông khóc lớn, kể tình trạng nguy cấp của Bá Nhân đêm qua. Trọng Trí giơ tay tát, Điêu bị đẩy lùi nép bên cửa. Trọng Trí đến trước giường, không hỏi han bệnh tình, chỉ nói thẳng: "Anh ở Trung triều nổi danh ngang với Hòa Trường Dư, sao lại có tình nghĩa với tên nịnh thần Điêu Hiệp!" Rồi đi thẳng ra.
Vương Hàm làm quan ở quận Lư Giang, tham ô bừa bãi. Vương Đôn bênh vực anh, nên ở chỗ đông người khen: "Anh tôi ở quận ắt là tốt, người trong quận Lư Giang đều khen." Lúc ấy Hà Sung làm Chủ bạ cho Đôn, đang ngồi đó, nghiêm mặt nói: "Sung chính là người Lư Giang, những điều tôi nghe khác hẳn thế." Đôn im lặng. Người bên cạnh lo sợ thay cho ông, còn Sung vẫn bình thản, thần sắc như thường.
Lời chú: "Trung hưng thư" chép: Vương Đôn cậy uy thế làm rung động cả vua, thu nạp người tài giỏi, vời Sung làm Chủ bạ. Sung biết Đôn có lòng khác, rụt rè tự giữ khoảng cách. Đến khi Đôn khen Hàm có chính sự tốt, cả phòng sợ Đôn đều vỗ tay tán thưởng, riêng Sung cãi lại; lúc ấy mọi người đều tái mặt. Từ đó ông trái ý Đôn, bị đưa ra làm Văn học (quan dạy học) cho Đông Hải vương.
Cố Mạnh Trước có lần mời Chu Bá Nhân uống rượu, Bá Nhân không nhận. Cố bèn quay sang mời cái cột nhà, nói với cột: "Há có thể tự cho mình là rường cột ngay được sao!" Chu nghe thấy, vui vẻ, từ đó hai người thành bạn tri kỷ.
Lời chú: "Tấn kỷ" của Từ Quảng chép: Cố Hiển, tên chữ Mạnh Trước, người Ngô quận, con của anh Phiêu kỵ tướng quân Cố Vinh; trẻ đã nổi danh, trong niên hiệu Thái Hưng làm Kỵ lang, chết sớm, người đương thời thương tiếc.
Minh đế ở Tây đường họp các đại thần uống rượu. Chưa say lắm, vua hỏi: "Nay các danh thần cùng tụ họp, so với thời Nghiêu, Thuấn thế nào?" Chu Bá Nhân lúc ấy làm Bộc xạ (phó của Thượng thư lệnh), liền cao giọng nói: "Nay tuy cùng là bậc làm chúa, nhưng sao bằng được nền trị của thánh nhân!" Vua cả giận, vào trong tự tay viết chiếu kín cả một tờ giấy vàng, giao cho Đình úy, ra lệnh bắt, định giết.
Lời chú: Xét: Lúc Minh đế chưa lên ngôi thì Nghĩ đã bị Vương Đôn giết, thuyết này sai.
Mấy hôm sau có chiếu thả Chu. Quần thần đến thăm, Chu nói: "Gần đây đã biết mình sẽ không chết, tội không đến mức ấy."
Lúc Vương Đại tướng quân (Vương Đôn) sắp kéo quân xuống kinh, người đương thời đều nói không có lẽ như vậy. Bá Nhân nói: "Chúa ngày nay không phải Nghiêu, Thuấn, sao không có lỗi được? Vả lại bề tôi sao được dấy binh chĩa vào triều đình! Xử Trọng (Vương Đôn) ngông cuồng, cứng đầu; Vương Bình Tử (Vương Trừng) nay ở đâu rồi?"
Lời chú: "Nghĩ biệt truyện" chép: Vương Đôn đánh Lưu Ngỗi; lúc ấy Ôn Thái Chân (Ôn Kiệu) làm Đông cung thứ tử, ngoài cửa Thừa Hoa gặp Nghĩ, nói: "Việc làm này của Đại tướng quân có nguyên do, về nghĩa không có gì quá đáng." Nghĩ nói: "Ông còn trẻ, ít trải việc. Chưa từng có đại thần nào làm thế mà không làm loạn; cùng nhau tôn phò mấy năm mà lại làm thế này sao? Xử Trọng ngông cuồng lại hay đố kỵ; Bình Tử ở đâu rồi?" "Tấn Dương thu" chép: Vương Trừng làm Thứ sử Kinh Châu, giặc cướp nổi khắp nơi, bèn chạy sang Dự Chương; vậy mà vẫn cậy danh tiếng cũ, khinh nhờn Đôn; Đôn sai dũng sĩ Lộ Nhung bóp cổ giết chết. Sách của Bùi tử (Bùi Khải) chép: Bình Tử từ Kinh Châu xuống, Đại tướng quân muốn giết, nhưng bên cạnh Bình Tử có hai mươi người rất khỏe, đều cầm khiên sắt, roi ngựa; Bình Tử lại thường cầm chiếc gối ngọc. Đại tướng quân bèn khao hai mươi người văn võ Kinh Châu ấy, bày la liệt đồ ăn uống cho đến khi ai cũng không cử động nổi; rồi mượn chiếc gối ngọc của Bình Tử, cầm xuống giường. Bình Tử giật đứt đai lưng Đại tướng quân, vật lộn với lực sĩ rất vất vả, leo được lên mái nhà, hồi lâu mới chết.
Vương Đôn kéo quân xuống, đóng thuyền ở Thạch Đầu, có ý muốn phế Minh đế. Khách khứa ngồi đầy, Đôn biết vua thông minh, muốn lấy tội bất hiếu để phế, nên luôn kể những việc bất hiếu của vua, mà đều nói là do Ôn Thái Chân kể: "Ôn từng làm Đông cung suất (quan chỉ huy quân hộ vệ thái tử), sau làm Tư mã cho ta, biết rất rõ." Lát sau Ôn đến, Đôn liền ra vẻ uy nghiêm, hỏi Ôn: "Hoàng thái tử làm người thế nào?" Ôn đáp: "Kẻ tiểu nhân không lấy gì đo được bậc quân tử." Đôn giọng nói và nét mặt đều nghiêm khắc, muốn dùng uy lực bắt Ôn theo ý mình, lại hỏi: "Thái tử có gì đáng khen?" Ôn đáp: "Thái tử xét được chỗ sâu kín, vươn tới chỗ xa xôi, không phải kẻ hiểu biết nông cạn đo lường được; nhưng lấy lễ mà hầu cha mẹ thì có thể gọi là hiếu."
Lời chú: "Tấn kỷ" của Lưu Khiêm Chi chép: Đôn muốn phế Minh đế, nói với mọi người: "Thái tử thiếu sót về đạo làm con; Ôn tư mã trước ở Đông cung biết rõ việc ấy." Kiệu đã nói lời ngay thẳng, Đôn vừa giận vừa thẹn.
Vương Đại tướng quân làm phản, đến Thạch Đầu. Chu Bá Nhân đến gặp. Đôn nói với Chu: "Sao khanh lại phụ ta?" Chu đáp: "Ngài đem xe binh phạm đến chính nghĩa; hạ quan thẹn được thống lĩnh sáu quân (quân đội của nhà vua), mà quân của vua không thắng, vì thế mà phụ ngài."
Lời chú: "Tấn Dương thu" chép: Vương Đôn kéo xuống, sáu quân thua trận. Trưởng sử của Nghĩ là Hách Hỗ cùng các quan văn võ bên cạnh khuyên Nghĩ tránh nạn. Nghĩ nói: "Ta giữ ngôi đại thần, triều đình nghiêng đổ, há có thể sống lẩn trong bụi cỏ, hay chạy sang gửi thân cho bọn rợ sao?" Rồi cùng các quan trong triều đến chỗ Đôn. Đôn hỏi: "Trận đánh vừa rồi ông còn dư sức không?" Nghĩ đáp: "Chỉ hận sức không đủ, há còn dư!"
Tô Tuấn đến Thạch Đầu, trăm quan chạy tán loạn.
Lời chú: "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Tuấn, tên chữ Tử Cao, người huyện Dịch, quận Trường Quảng; trẻ có tài học, làm Chủ bạ quận, được tiến cử Hiếu liêm (diện người hiếu thảo, liêm khiết được tiến cử ra làm quan). Gặp lúc Trung Nguyên loạn lạc, ông chiêu tập hơn ba nghìn nhà dân lưu tán và người quen cũ, đắp lũy ở huyện nhà, tuyên bố giáo hóa của nhà vua, thu nhặt chôn cất xương người chết; xa gần cảm ân nghĩa, đều tôn theo. Đánh Vương Đôn có công, được phong tước công, thăng Thái thú Lịch Dương. Ngoài doanh của Tuấn, viên tướng báo trống tự kêu; Tuấn tự chém nát trống, nói: "Ở quê ta, mỗi khi có chuyện này thì thành trống không." Ít lâu sau có chiếu gọi Tuấn về triều. Tuấn nói: "Triều đình bảo ta làm phản; đã làm phản thì sống được sao? Ta thà đứng trên núi nhìn xuống Đình úy, chứ không để Đình úy nhìn lên núi." Rồi làm loạn. "Tấn Dương thu" chép: Tuấn dẫn hai vạn quân từ Hoành Giang qua sông, đến núi Tưởng Sơn; quân nhà vua thua trận.
Chỉ có Thị trung Chung Nhã một mình ở bên cạnh vua. Có người nói với Chung: "Thấy được thì tiến, biết khó thì lui, đó là đạo của người xưa. Ông tính sáng suốt ngay thẳng, ắt không được kẻ thù dung tha; sao không tùy thời mà làm cho thích hợp, lại ngồi chờ vạ đến?" Chung nói: "Nước loạn không sửa được, vua nguy không cứu được, mà mỗi người lại lẩn trốn để cầu thoát thân, ta sợ Đổng Hồ (sử quan nước Tấn thời Xuân Thu, nổi tiếng chép sử ngay thẳng) sắp cầm thẻ tre tiến đến (chép tội) mất."
Dữu công (Dữu Lượng) lúc sắp ra đi, ngoảnh lại dặn Chung việc về sau, gửi gắm rất tha thiết. Chung nói: "Rường gãy, rui đổ (nhà nước sụp đổ), là trách nhiệm của ai?" Dữu nói: "Việc hôm nay không còn để nói nữa; ông hãy mong cái kết quả khôi phục thôi." Chung nói: "Mong ngài không thẹn với Tuân Lâm Phủ."
Lời chú: "Xuân thu" chép: Sở Trang vương vây nước Trịnh, nước Tấn sai Tuân Lâm Phủ dẫn quân cứu Trịnh, đánh với Sở ở đất Tất, quân Tấn thua to. Hoàn Tử (Lâm Phủ) về xin chịu chết, vua Tấn (sách chép là Bình công) định cho, Sĩ Trinh Tử can mới thôi. Về sau Lâm Phủ đánh bại quân Xích Địch ở Khúc Lương. Vua thưởng cho Hoàn Tử một nghìn nhà dân Địch làm tôi tớ, lại thưởng cho Sĩ Bá (Sĩ Trinh Tử) ruộng ở Qua Diễn, nói: "Ta được đất của người Địch là công của ông; không có ông thì ta đã mất Bá thị (Lâm Phủ) rồi."
Thời loạn Tô Tuấn, Khổng Quần ở Hoành Đường bị Khuông Thuật bức hiếp. Về sau Vương thừa tướng bảo toàn tính mạng cho Thuật.
Lời chú: "Cối Kê hậu hiền ký" chép: Quần, tên chữ Kính Hưu, người huyện Sơn Âm, quận Cối Kê; ông nội là Khổng Trúc làm Thái thú Dự Chương nước Ngô, cha là Khổng Dịch làm huyện lệnh Toàn Tiêu. Quần có trí lượng, làm quan đến Ngự sử trung thừa (quan phó của Ngự sử đài, chuyên đàn hặc quan lại). "Tấn Dương thu" chép: Khuông Thuật làm huyện lệnh Phụ Lăng, là kẻ bỏ trốn, không có hạnh kiểm. Dữu Lượng gọi Tô Tuấn về triều, Thuật khuyên Tuấn giết Lượng, rồi cùng Tuấn làm phản; sau đem thành Uyển ra hàng.
Nhân lúc đông người, Vương thừa tướng nói đùa, bảo Thuật mời rượu Quần để xóa mối hận ở Hoành Đường. Quần đáp: "Đức không bằng Khổng Tử, mà gặp nạn thì giống như với người đất Khuông." (Ý chơi chữ: Khuông Thuật cùng chữ "Khuông" với đất Khuông nơi Khổng Tử bị vây.)
Lời chú: "Gia ngữ" chép: Khổng Tử sang nước Tống, Khuông Giản Tử đem quân mặc giáp vây lại. Tử Lộ nổi giận, vung kích định đánh. Khổng Tử ngăn lại nói: "Thi, Thư không giảng, Lễ, Nhạc không tập, ấy là lỗi của Khâu (tên Khổng Tử). Còn nếu thuật lại đạo của tiên vương mà bị vạ thì không phải tội của Khâu, mà là mệnh vậy. Anh hãy hát, ta họa theo." Tử Lộ gõ kiếm hát (?), Khổng Tử họa theo; hết ba khúc, người đất Khuông cởi giáp rút đi.
"Tuy khí xuân ấm áp tỏa khắp, chim ưng hóa thành chim cưu, nhưng người tinh ý vẫn ghét con mắt của nó." (Ý nói kẻ hung ác dù đã đổi dạng hiền lành vẫn còn bản chất cũ.)
Lời chú: "Lễ ký", thiên "Nguyệt lệnh" chép: Tháng giữa mùa xuân, chim ưng hóa thành chim cưu. Trịnh Huyền chú: chim cưu là chim bá cốc (chim gọi gieo lúa, tức cu gáy). "Hạ tiểu chính" chép: Ưng thì hóa thành cưu. Ưng là lúc nó giết mồi; cưu là lúc nó không giết. Khéo biến đổi mà theo điều nhân, nên ghi đủ cả.
Việc của Tô Tử Cao (Tô Tuấn) đã dẹp yên.
Lời chú: Sách "Linh chí dao trưng" (ghi các bài ca dao ứng nghiệm) chép: Đầu đời Minh đế có câu hát: "Núi cao sụp, đá tự vỡ." Núi cao là chỉ Tuấn (chữ "Tuấn" nghĩa là núi cao); đá là chỉ Tô Thạc, em Tuấn. Về sau các quan giết Tuấn, Thạc vẫn giữ Thạch Đầu, rồi tan vỡ bỏ chạy, bị đuổi theo chém chết.
Các ông Vương, Dữu muốn dùng Khổng Đình úy làm [Doãn] Đan Dương (quan đứng đầu vùng kinh đô).
Lời chú: Tức Khổng Thản.
Sau cơn loạn ly, trăm họ tiêu điều khốn khổ. Khổng bùi ngùi nói: "Xưa lúc Túc Tổ (Minh đế) sắp mất, các ông đều được thân lên giường vua, được vua thân tín, cùng nhận di chiếu. Khổng Thản này xa cách, hèn kém, không ở trong hàng được ủy thác việc lớn. Nay gặp gian nan thì lại đẩy kẻ bề tôi hèn mọn này lên trước. Nay tôi như miếng thịt thối trên thớt, mặc người ta thái cắt mà thôi." Rồi phủi áo bỏ đi. Các ông cũng thôi.
Lời chú: Xét "Tấn thư" của Vương Ẩn: Việc Tô Tuấn dẹp xong, Đào Khản muốn tiến cử Thản làm Thái thú Dự Chương, Thản lấy cớ mẹ già, không đi. Triều đình cho làm Thái thú Ngô quận, nhưng Ngô quận nhiều dòng họ danh tiếng mà Thản lại ít tuổi, nên đổi cho làm Nội sử Ngô Hưng; không nghe nói việc làm Doãn kinh đô.
Khổng Xa kỵ cùng Khổng Trung thừa đi chung.
Lời chú: "Khổng Du biệt truyện" chép: Du, tên chữ Kính Khang, người huyện Sơn Âm, quận Cối Kê. Ban đầu được Trung Tông vời làm Tham quân (quan tham mưu), đánh Hoa Dật có công, được phong Dư Bất đình hầu. Du lúc trẻ từng mua được một con rùa, thả xuống khe Dư Bất; rùa bơi giữa dòng mấy lần ngoảnh đầu sang trái. Về sau đúc ấn hầu, núm ấn hình rùa lại ngoảnh đầu sang trái, đúc lại vẫn thế; thợ đúc ấn báo lên, Du hiểu ra, bèn lấy ấn đeo. Trải thăng Thượng thư tả bộc xạ, mất được tặng Xa kỵ tướng quân. Trung thừa tức là Khổng Quần.
Trên đường ngự (đường dành cho vua) hai người gặp Khuông Thuật, khách theo hầu rất đông. Thuật đến nói chuyện với Xa kỵ; Trung thừa không thèm nhìn, chỉ nói thẳng: "Ưng hóa thành cưu, các loài chim vẫn ghét con mắt của nó." Thuật cả giận, muốn rút đao chém. Xa kỵ xuống xe ôm Thuật nói: "Em họ tôi phát điên, xin ông vì tôi mà tha cho." Nhờ vậy Quần mới giữ được đầu.
Mai Di từng có ơn với Đào công (Đào Khản). Về sau Di làm Thái thú Dự Chương, mắc tội, Vương thừa tướng sai bắt. Khản nói: "Thiên tử còn trẻ, muôn việc đều do chư hầu định đoạt. Vương công đã bắt được, Đào công sao lại không thả được?" Bèn sai người ra cửa sông cướp lại.
Lời chú: "Tấn chư công tán" chép: Di, tên chữ Trọng Chân, người huyện Tây Bình, quận Nhữ Nam; trẻ ham học, lui về thì cầu cái thực, tiến hay dừng đều có chừng mực (?). "Vĩnh Gia lưu nhân danh" chép: Di làm Tư mã của Lĩnh quân tướng quân. Em Di là Mai Đào, tên chữ Thúc Chân. "Tấn kỷ" của Đặng Xán chép: Ban đầu có người gièm pha Khản với Vương Đôn, Đôn bèn cho em họ là Vương Dực thay Khản làm Thứ sử Kinh Châu, giáng Khản đi Quảng Châu. Văn võ dưới quyền Khản chống lại Dực, đòi giữ Khản; Đôn nghe tin cả giận. Đến khi Khản sắp đi nhậm chức ở Quảng Châu, ghé qua chỗ Đôn, Đôn bày quân định giết Khản. Tư nghị tham quân của Đôn là Mai Đào can ngăn, Đôn mới thôi, lấy lễ hậu tiễn đi. "Tấn thư" của Vương Ẩn cũng chép như vậy. Xét hai sách thì người có ơn với Đào Khản là Mai Đào, không phải Mai Di.
Di gặp Đào công thì lạy, Đào công ngăn lại. Di nói: "Đầu gối của Mai Trọng Chân, ngày mai há lại có thể quỳ được nữa sao?" (?)
Vương thừa tướng cho bày nữ nhạc (đào hát, vũ nữ), sắp đặt giường chiếu; Thái công (Thái Mô) đã ngồi trước, không vui mà bỏ đi, Vương cũng không giữ lại.
Lời chú: "Thái tư đồ biệt truyện" chép: Mô, tên chữ Đạo Minh, người huyện Khảo Thành, quận Tế Dương; học rộng, có kiến thức; tránh loạn sang Giang Tả, trải làm Tả quang lộc đại phu, Lục thượng thư sự (người nắm toàn bộ việc của Thượng thư sảnh), Thứ sử Dương Châu; mất được tặng Tư không.
Hà Thứ Đạo (Hà Sung) và Dữu Quý Kiên (Dữu Băng) đều là trọng thần phò chính hàng đầu.
Lời chú: "Tấn Dương thu" chép: Dữu Băng, tên chữ Quý Kiên, em của Thái úy Dữu Lượng; trẻ đã giữ phẩm hạnh nghiêm, anh là Lượng thường quý, nói: "Đây là Án Bình Trọng (Án Anh, vị tướng quốc hiền của nước Tề) của nhà ta." Trải làm Xa kỵ tướng quân, Thứ sử Giang Châu.
Thành đế vừa mất, lúc ấy người nối ngôi chưa định. Hà muốn lập con của Thành đế; Dữu và triều đình bàn rằng giặc bên ngoài đang mạnh, con nối ngôi còn quá nhỏ, bèn lập Khang đế.
Lời chú: "Trung hưng thư" chép: Khang đế tên húy là Nhạc, tên chữ Thế Đồng, em cùng mẹ với Thành đế; Thành đế mất thì lên ngôi, năm hai mươi hai tuổi.
Khang đế lên ngôi, họp quần thần, hỏi Hà: "Trẫm nay nối nghiệp lớn là do lời bàn của ai?" Hà đáp: "Bệ hạ bay lên như rồng (lên ngôi), đó là công của Dữu Băng, không phải sức của thần. Lúc ấy nếu dùng lời bàn của kẻ bề tôi hèn mọn này thì nay đã không được thấy đời thịnh trị sáng suốt."
Lời chú: "Tấn Dương thu" chép: Ban đầu lúc Hiển Tông (Thành đế) sắp mất, Dữu Băng bàn lập vua lớn tuổi; Hà Sung cho rằng nên tôn hoàng tử, tranh cãi không được. Sung không yên lòng, xin ra làm quan ở ngoài. Đến khi Băng ra trấn Vũ Xương, Sung từ kinh đô phi về, tâu với vua: "Băng không nên đi. Năm trước bệ hạ lên ngôi, khiến đức nhà Tấn lại hưng thịnh, là công của Băng, thần không dự phần."
Vua có vẻ hổ thẹn.
Giang Bộc xạ (Giang Bân) lúc còn trẻ, Vương thừa tướng gọi đến cùng đánh cờ. Tay cờ của Vương thường kém Giang chừng hai nước (đơn vị chấp cờ), vậy mà muốn đánh ngang, để thử xem Giang thế nào. Giang không đi quân ngay. Vương hỏi: "Sao anh không đi?" Giang nói: "E là không được như thế."
Lời chú: "Tấn kỷ" của Từ Quảng chép: Giang Bân, tên chữ Tư [Huyền], người Trần Lưu, học rộng, nổi tiếng, lại giỏi cờ vây, đứng đầu thời Trung hưng; trải thăng Thượng thư tả bộc xạ, Hộ quân tướng quân.
Bên cạnh có người khách nói: "Chàng trai trẻ này chơi cờ cũng không tồi." Vương thong thả ngẩng đầu lên nói: "Chàng trai trẻ này không chỉ hơn người ở cờ vây đâu."
Lời chú: "Kỳ phẩm" của Phạm Uông chép: Bân cùng bọn Vương Điềm xếp vào bậc cờ thứ nhất; Vương Đạo xếp bậc thứ năm.
Khổng Quân Bình (Khổng Thản) bệnh nặng; Dữu Tư không lúc ấy làm quan ở Cối Kê (?), đến thăm.
Lời chú: Tức Dữu Băng.
Ông hỏi han rất chu đáo, lại khóc vì Khổng. Dữu đứng dậy rời giường rồi, Khổng bùi ngùi nói: "Bậc đại trượng phu sắp chết, ông không hỏi phép yên nước định nhà, lại hỏi han như đàn bà trẻ con!" Dữu nghe vậy quay lại tạ lỗi, xin ông chỉ dạy.
Lời chú: "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Thản ngay thẳng và có danh vọng nhã chính.
Hoàn Đại tư mã (Hoàn Ôn) đến chỗ Lưu doãn (Lưu Đàm; "doãn" là chức quan đứng đầu vùng kinh đô); Lưu nằm không dậy. Hoàn giương ná bắn vào gối của Lưu, viên đạn vỡ tung giữa giường đệm. Lưu biến sắc đứng dậy nói: "Sứ quân (tiếng gọi tôn quan Thứ sử) như thế này, há lại có thể dùng chiến đấu để cầu thắng sao!"
Lời chú: "Trung hưng thư" chép: Ôn từng làm Thứ sử Từ Châu; nước Bái thuộc Từ Châu (Lưu Đàm người nước Bái), nên gọi Ôn là sứ quân. Nói "chiến đấu" là vì Ôn làm tướng.
Hoàn tỏ vẻ rất ấm ức.
Lời chú: Lưu doãn Chân Trường đã nói ở trước.
Lớp người trẻ đời sau phần nhiều hay bàn tán về Thâm công (nhà sư Trúc Pháp Thâm). Thâm công nói với họ: "Các anh trẻ miệng còn vàng (như chim non mỏ còn vàng, ý nói non nớt), đừng có bình phẩm bậc kỳ cựu. Ta từng giao du với hai vua Nguyên đế, Minh đế và hai ông Vương, Dữu."
Lời chú: "Cao dật sa môn truyện" chép: Hai vua Nguyên đế, Minh đế nhà Tấn để lòng nơi cõi hư tịch, gửi tình nơi đạo lý nhà Phật, lấy lễ bạn bè, khách quý mà đối đãi pháp sư; Vương công, Dữu công hết lòng kính trọng, vì cùng chung chí hướng.
Vương Trung lang (Vương Thản Chi) lúc còn trẻ —
Lời chú: Thản Chi đã nói ở trước.
— Giang Bân làm Bộc xạ, coi việc tuyển chọn quan lại, định cử ông làm Thượng thư lang (quan lang trong Thượng thư sảnh). Có người nói với Vương. Vương nói: "Từ khi qua sông đến nay, Thượng thư lang chỉ dùng hạng người thứ hai (con nhà dòng dõi bậc dưới), sao lại tính đến tôi!" Giang nghe vậy bèn thôi.
Lời chú: Xét "Vương Bưu Chi biệt truyện": Bác họ của Bưu Chi là Vương Đạo nói với Bưu Chi: "Ty tuyển cử định cử cháu làm Thượng thư lang; may ra cháu có thể làm phụ tá cho các vương chăng?" (?) Từ đó biết chức lang là phẩm dành cho người xuất thân hàn môn.
Vương Thuật được chuyển làm Thượng thư lệnh, lệnh vừa ban xuống liền nhận chức. Văn Độ (con ông, Vương Thản Chi) nói: "Lẽ ra nên nhường cho Đỗ, Hứa." Lam Điền (Vương Thuật, tước Lam Điền hầu) hỏi: "Mày cho rằng tao không đảm đương được chức này à?" Văn Độ nói: "Sao lại không đảm đương được! Nhưng khiêm nhường vốn là việc tốt đẹp, e không nên thiếu." Lam Điền bùi ngùi nói: "Đã bảo là đảm đương được thì sao lại phải nhường? Người ta nói mày hơn tao, rốt cuộc vẫn không bằng tao."
Lời chú: "Thuật biệt truyện" chép: Thuật thường cho rằng người ở đời trước hết phải lượng sức mình rồi mới hành động; về nghĩa không có chuyện nhường suông; vì thế nếu nên từ chối thì phải kiên quyết từ chối. Ông giữ sự chính trực, không vượt khuôn phép, đều là như thế.
Tôn Hưng Công (Tôn Xước) làm bài văn tế (bài văn kể công đức người chết) cho Dữu công (Dữu Lượng), trong đó có nhiều lời gửi gắm tình thân.
Lời chú: Văn tập của Xước có chép bài văn tế ấy: "Than ôi, tôi với ông, phong thái cùng một đường; đo lường mà gửi tình, xem ông như bậc thầy. Giao tình của quân tử, với nhau không riêng tư; lòng trống để nhận điều phải, dốc lòng thành dạy điều sai. Tôi tuy thật chẳng sáng dạ, vẫn kính cẩn giữ lời răn (như người xưa đeo dây da mềm bên mình để tự răn tính nóng); nay lời nói mãi mãi im bặt, miệng đọc mà lòng đau thương."
Làm xong đưa cho Dữu Đạo Ân xem. Dữu xem rồi bùi ngùi gửi trả lại, nói: "Cha tôi với ông vốn không thân đến mức ấy."
Lời chú: Đạo Ân là tên gọi ở nhà của Dữu Hy. "Tấn kỷ" của Từ Quảng chép: Hy, tên chữ Thúc Hòa, con thứ ba của Thái úy Dữu Lượng, tài vượt bậc, tính thẳng thắn (?), làm quan đến Kiến Uy tướng quân, Nội sử nước Ngô.
Vương Trưởng sử (Vương Mông) xin làm Thái thú Đông Dương, Phủ quân không dùng.
Lời chú: Phủ quân tức Giản Văn đế (lúc ấy giữ chức Phủ quân tướng quân).
Về sau Vương bệnh nặng, sắp mất, Phủ quân thương xót than: "Ta đã phụ Trọng Tổ (Vương Mông) trong việc này (?)", bèn ra lệnh dùng ông. Trưởng sử nói: "Người ta bảo Cối Kê vương ngốc, quả thật là ngốc."
Lời chú: Vương Mông đã nói ở trước.
Lưu Giản làm Biệt giá (quan phụ tá hàng đầu của Thứ sử) cho Hoàn Tuyên Vũ (Hoàn Ôn), sau làm Đông tào tham quân.
Lời chú: "Lưu thị phả" chép: Giản, tên chữ Trọng Ước, người Nam Dương; ông nội là Lưu Kiều làm Thứ sử Dự Châu, cha là Lưu Đĩnh làm Thái thú Dĩnh Xuyên; Giản làm quan đến Tham quân của Đại tư mã.
Ông khá bị xa lánh vì tính cương trực. Có lần dự nghe xét việc, Giản không nói gì. Tuyên Vũ hỏi: "Lưu Đông tào sao không đưa ý kiến?" Giản đáp: "Đằng nào cũng không được dùng." Tuyên Vũ cũng không có vẻ trách móc.
Lưu Chân Trường và Vương Trọng Tổ cùng đi, trời đã xế chiều mà chưa ăn. Có một kẻ tiểu nhân quen biết dâng cơm và thức ăn, mâm cỗ rất thịnh soạn. Chân Trường từ chối. Trọng Tổ nói: "Tạm ăn cho đỡ đói, sao phải khổ sở từ chối?" Chân Trường nói: "Kẻ tiểu nhân thì không bao giờ nên dây dưa."
Lời chú: Khổng Tử nói: "Chỉ có đàn bà và kẻ tiểu nhân là khó cư xử; gần thì họ hỗn láo, xa thì họ oán hận." Ý của Lưu doãn có lẽ theo lời ấy.
Vương Tu Linh (Vương Hồ Chi) có lần ở Đông Sơn, rất nghèo túng.
Lời chú: Tư Châu (Vương Hồ Chi, từng làm Thứ sử Tư Châu) đã nói ở trước.
Đào Hồ Nô làm huyện lệnh Ô Trình —
Lời chú: Hồ Nô là tên gọi ở nhà của Đào Phạm. "Đào Khản biệt truyện" chép: Phạm, tên chữ Đạo Tắc, con thứ mười của Đào Khản; trong các con của Khản, ông nổi tiếng nhất; trải làm Thượng thư, Bí thư giám. Hà Pháp Thịnh cho là con thứ chín.
— chở một [thuyền] gạo (?) đến biếu. Vương từ chối không nhận, chỉ đáp: "Vương Tu Linh nếu đói, tự sẽ đến chỗ Tạ Nhân Tổ (Tạ Thượng) xin ăn, không cần đến gạo của Đào Hồ Nô." (Họ Đào xuất thân hàn vi nên bị coi thường.)
Nguyễn Quang lộc —
Lời chú: Nguyễn Dụ đã nói ở trước.
— về kinh dự lễ an táng vua ở lăng, đến kinh đô mà không ghé chỗ Ân [Hạo], Lưu [Đàm]; xong việc liền về. Mọi người rủ nhau đuổi theo. Ông cũng biết người đương thời ắt sẽ đuổi theo mình, nên đi rất gấp; đến Phương Sơn thì không ai đuổi kịp.
Lời chú: "Trung hưng thư" chép: [Nguyễn Dụ] suốt ngày uể oải, chẳng lo toan sắp đặt việc gì, vậy mà mọi người tự tôn sùng.
Lưu doãn lúc ấy sắp đi Cối Kê (?), bèn than: "Ta đến đó chỉ nên đậu thuyền dưới bãi của An Thạch (Tạ An) thôi, không dám lại gần chỗ Tư Khoáng (Nguyễn Dụ); ông ấy có thể cầm gậy đánh người đấy, không dễ chơi đâu."
Vương [Mông], Lưu [Đàm] cùng Hoàn công đến núi Phúc Chu ngắm cảnh. Rượu say, Lưu co chân gác lên cổ Hoàn công. Hoàn công rất khó chịu, giơ tay gạt ra. Về rồi, Vương Trưởng sử nói với Lưu: "Ông ấy há lại có thể đem vẻ mặt (giận dữ) mà đối với người sao?"
Lời chú: "Ôn biệt truyện" chép: Ôn có phong thái hào phóng khoáng đạt.
Hoàn công hỏi Hoàn Tử Dã: "Tạ An Thạch đã liệu trước Vạn Thạch (Tạ Vạn, em Tạ An) ắt thua, sao không can?"
Lời chú: Tử Dã là tên gọi ở nhà của Hoàn Y. "Tục Tấn Dương thu" chép: Y, tên chữ Thúc Hạ, người huyện Chất, nước Tiếu; cha là Hoàn Cảnh làm Hộ quân tướng quân. Y trẻ đã có tài nghệ, lại giỏi âm luật, thêm tính thông minh, giản dị, được Vương Mông, Lưu Đàm biết đến; trải thăng Thứ sử Dự Châu, mất được tặng Hữu tướng quân.
Tử Dã đáp: "Hẳn là vì Vạn Thạch khó trái ý." Hoàn biến sắc nói: "Vạn Thạch nhu nhược, tài tầm thường, có gì nghiêm nghị khó trái ý!"
La Quân Chương có lần ở nhà người khác; chủ nhà bảo ông trò chuyện với khách đang ngồi đó. Ông đáp: "Người quen biết đã nhiều rồi, không phiền thêm nữa."
Lời chú: "La phủ quân biệt truyện" chép: Hàm, tên chữ Quân Chương, người huyện Táo Dương, quận Quế Dương; vốn là dòng dõi họ Hùng nước Sở, được phong đất nước La nên lấy làm họ; về sau ngụ ở đất Tương nên thành người Quế Dương. Hàm là chắt của Thái thú Lâm Hải La Ngạn, con út của Thái thú Huỳnh Dương La Tuy. Hoàn Tuyên Vũ vời làm Biệt giá; vì quan phủ ồn ào, ông dựng nhà tranh trên cồn nhỏ giữa ao phía tây thành, chặt cây làm giường, đan lau làm chiếu, mặc áo vải, ăn rau, thản nhiên như dư dả. Hoàn công từng nói với mọi người: "Đây là người thanh tú của cả Giang Tả, đâu chỉ riêng đất Kinh Sở." Ông trải thăng Tán kỵ thường thị, Đình úy, Tướng (quan đứng đầu, tương đương Thái thú) nước Trường Sa; về hưu được làm Trung tán đại phu, trước cửa được đặt hàng rào chắn ngựa (đặc ân dành cho nhà quan). Lúc Hàm ở quan xá, có một con sẻ trắng đến đậu ở nhà; đến khi về hưu, thềm sân bỗng mọc lên lan và cúc; há chẳng phải điềm ứng của đức hạnh tột bậc sao?
Hàn Khang Bá bị bệnh, chống gậy đi dạo ở sân trước.
Lời chú: Hàn Bá đã nói ở trước.
Thấy các người họ Tạ ai cũng giàu sang, xe ngựa ầm ầm qua lại đầy đường, ông than: "Thế này thì khác gì thời Vương Mãng!"
Lời chú: "Hán thư" chép: Trong họ hàng Vương Mãng có tất cả mười người được phong hầu, năm người làm Đại tư mã.
Vương Văn Độ làm Trưởng sử cho Hoàn công. Lúc ấy Hoàn hỏi con gái Vương cho con trai mình; Vương hứa sẽ về hỏi ý Lam Điền.
Lời chú: Vương Thản Chi, Vương Thuật đều đã nói ở trước.
Về nhà, Lam Điền thương yêu Văn Độ, dù con đã lớn vẫn ôm đặt lên đầu gối. Văn Độ nhân đó nói chuyện Hoàn hỏi con gái mình. Lam Điền cả giận, đẩy Văn Độ khỏi đầu gối, nói: "Ghét thấy thằng Văn Độ lại ngốc nữa rồi, sợ cái mặt của Hoàn Ôn! Cái hạng nhà lính, sao có thể gả con gái cho!" Văn Độ về báo lại: "Nhà hạ quan đã tìm được chỗ gả rồi." Hoàn công nói: "Ta biết rồi, đây là tôn phủ quân (cha ông) không chịu thôi." Về sau con gái Hoàn lại lấy con trai Văn Độ.
Lời chú: "Vương thị phả" chép: Con Thản Chi là Vương Khải lấy con gái thứ hai của Hoàn Ôn, tên chữ Bá Tử. "Trung hưng thư" chép: Khải, tên chữ Mậu Nhân, trải làm Nội sử nước Ngô, Doãn Đan Dương, mất được tặng Thái thường.
Vương Tử Kính (Vương Hiến Chi) lúc mới mấy tuổi, có lần xem các môn sinh chơi xu bồ (một trò đỏ đen gieo quân thời xưa), thấy có bên sắp thua (?), nhân đó nói: "Gió nam không mạnh." (ý nói phía nam sắp thua)
Lời chú: "Xuân thu truyện" chép: Nước Sở đánh nước Trịnh, Sư Khoáng nói: "Không hại gì. Ta nhiều lần hát điệu phương bắc, lại hát điệu phương nam; điệu nam không mạnh, nhiều tiếng chết chóc; Sở ắt không thành công." Đỗ Dự chú: người hát thổi ống luật để vịnh tám phương gió; tiếng gió nam yếu ớt nên nói là "không mạnh".
Bọn môn sinh coi thường cậu là trẻ con, bèn nói: "Cậu này cũng là nhìn con báo qua ống tre, thỉnh thoảng thấy được một đốm (chỉ thấy được một phần nhỏ)." Tử Kính trợn mắt nói: "Xa thì thẹn với Tuân Phụng Thiến, gần thì thẹn với Lưu Chân Trường (hai người không thèm giao du với hạng tầm thường)." Rồi phủi áo bỏ đi.
Lời chú: Tuân, Lưu đã nói ở trước.
Tạ công nghe nói Dương Tuy giỏi, nhắn ý mời đến, nhưng Tuy rốt cuộc không chịu đến.
Lời chú: "Dương thị phả" chép: Tuy, tên chữ Trọng Ngạn, người Thái Sơn; cha là Dương Giai làm Thượng thư lang; Tuy làm quan đến Trung thư thị lang.
Về sau Tuy làm Thái học bác sĩ (học quan dạy ở trường Thái học), nhân việc công đến gặp Tạ công, Tạ công liền lấy ông làm Chủ bạ.
Vương Hữu quân cùng Tạ công đến thăm Nguyễn công.
Lời chú: Tức Nguyễn Tư Khoáng (Nguyễn Dụ).
Đến cổng, Vương nói với Tạ: "Hẳn là phải cùng tôn chủ nhân lên." Tạ nói: "Tôn người khác vốn là việc khó."
Điện Thái Cực mới xây xong.
Lời chú: "Tấn kỷ" của Từ Quảng chép: Năm Ninh Khang thứ hai đời Hiếu Vũ đế, Thượng thư lệnh Vương Bưu Chi cùng các quan tâu xin xây cung mới. Tháng hai năm Thái Nguyên thứ ba, sáu nghìn quân trong ngoài bắt đầu xây dựng, đến tháng bảy thì xong. Điện Thái Cực cao tám trượng, dài hai mươi bảy trượng, rộng mười trượng (mỗi trượng chừng hơn hai mét). Thượng thư Tạ Vạn (?) giám sát, được ban tước Quan nội hầu; Đại tượng (quan coi thợ xây dựng) Mao An Chi được ban tước Quan trung hầu.
Vương Tử Kính lúc ấy làm Trưởng sử cho Tạ công. Tạ đưa tấm biển gỗ, bảo Vương đề chữ. Vương có vẻ không bằng lòng, nói với người đưa tin: "Có thể ném ra ngoài cửa." Về sau Tạ gặp Vương, nói: "Đề chữ cho điện thì có sao? Xưa ở triều Ngụy, bọn Vi Đản cũng tự làm đấy thôi." Vương nói: "Vì thế mà ngôi nhà Ngụy không được lâu dài." Tạ cho đó là lời hay.
Lời chú: "Văn chương chí" của Tống Minh đế chép: Trong niên hiệu Thái Nguyên, cung mới xây xong, người bàn muốn mời Vương Hiến Chi đề chữ lên biển, để làm vật báu muôn đời. Tạ An trò chuyện với Vương, nhân nhắc chuyện thời Ngụy xây gác Lăng Vân quên đề biển, bèn sai Vi Trọng Tương (Vi Đản) ngồi trên thang treo lên cao đề chữ; khi xuống thì râu tóc bạc trắng, chỉ còn thoi thóp; về dặn con em nên bỏ lối chữ khải. An muốn lấy chuyện ấy để lay động ý ông. Vương hiểu ý, nghiêm mặt nói: "Đó là chuyện lạ! Vi Trọng Tương là đại thần triều Ngụy, há lại có thể bắt ông ấy như thế; vì thế mà biết đức nhà Ngụy không lâu dài." An biết lòng ông, bèn không ép nữa.
Vương Cung muốn mời Giang Lư Nô làm Trưởng sử, sáng sớm đến nhà Giang; Giang vẫn còn nằm trong màn. Vương ngồi, không dám nói ngay; hồi lâu mới nói ra được, Giang không đáp.
Lời chú: Lư Nô là tên gọi ở nhà của Giang Ngai. "Tấn An đế kỷ" chép: Ngai, tên chữ Trọng Khải, người Tế Dương; ông nội là Giang Thống (?) làm Tán kỵ thường thị, cha là Giang Bân làm Bộc xạ, đều nổi tiếng đương thời vì giữ nghĩa ngay thẳng, khí độ trong sạch. Ngai trải các chức trong triều ngoài quận, nổi tiếng giản dị, khiêm lui; trải làm Hoàng môn thị lang, Tư nghị của Phiêu kỵ tướng quân.
Giang chỉ gọi người lấy rượu, tự uống một bát, lại không mời Vương. Vương vừa cười vừa nói: "Sao lại uống một mình?" Giang nói: "Anh cũng cần à?" Rồi sai rót cho Vương. Vương uống xong, nhân đó tự cáo từ ra về được. Vương chưa ra khỏi cửa, Giang than: "Người ta tự biết lượng sức mình quả là khó."
Lời chú: "Tống thư" chép: Ngai là cha của Thứ sử Tương Châu Giang Di. Di, tên chữ Mậu Viễn, làm Thứ sử Tương Châu.
Hiếu Vũ đế hỏi Vương Sảng: "Khanh so với anh khanh thế nào?" Vương đáp: "Về phong thái tài hoa xuất chúng thì thần không bằng Cung (Vương Cung); còn về trung hiếu thì há lại nhường ai!"
Lời chú: "Trung hưng thư" chép: Sảng trung hiếu, chính trực. Khi Liệt Tông (Hiếu Vũ đế) băng hà, Vương Quốc Bảo đêm mở cửa cung đi vào định làm di chiếu; Sảng lúc ấy làm Hoàng môn lang, chặn lại nói: "Vua vừa băng hà, thái tử chưa lên ngôi, ai dám vào trước thì chém!" Quốc Bảo sợ, bèn thôi.
Vương Sảng cùng Tư Mã Thái phó (Tư Mã Đạo Tử) uống rượu; Thái phó say, gọi Vương là "thằng nhãi". Vương nói: "Ông nội tôi là Trưởng sử (Vương Mông) với Giản Văn hoàng đế là bạn áo vải (bạn từ khi còn chưa làm quan); cô tôi, chị tôi đều làm vợ của hai đời vua; sao lại là thằng nhãi!"
Lời chú: "Trung hưng thư" chép: Con gái Vương Mông tên húy là Mục Chi, làm hoàng hậu của Ai đế; con gái Vương Uẩn tên húy là Pháp Huệ, làm hoàng hậu của Hiếu Vũ đế.
Trương [Huyền] với Vương Kiến Vũ trước kia không quen biết nhau.
Lời chú: Trương [Huyền] đã nói ở trước. Kiến Vũ là Vương Thầm. "Tấn An đế kỷ" chép: Thầm ban đầu làm Thứ sử Kinh Châu, sau làm Kiến Vũ tướng quân.
Về sau hai người gặp nhau ở chỗ Phạm Dự Chương (Phạm Ninh, từng làm Thái thú Dự Chương); Phạm bảo hai người trò chuyện với nhau.
Lời chú: Phạm Ninh đã nói ở trước.
Trương bèn ngồi ngay ngắn, sửa vạt áo; Vương nhìn chằm chằm hồi lâu mà không đáp. Trương rất thất vọng, liền bỏ đi. Phạm hết lời khuyên giải giữ lại, Trương rốt cuộc không chịu ở. Phạm là cậu của Vương —
Lời chú: "Vương thị phả" chép: Vương Thản Chi lấy con gái của Phạm Uông người quận Thuận Dương, tên là Cái, tức em gái của Ninh, sinh ra Thầm.
— bèn trách Vương: "Trương là người tài giỏi của đất Ngô, cũng được người đời trọng vọng, vậy mà cháu để đến nỗi thế, thật không hiểu nổi." Vương cười nói: "Trương Tổ Hy nếu muốn quen biết thì tự nên đến thăm cháu." Phạm phi ngựa đi báo cho Trương; Trương liền thắt đai chỉnh tề đến chỗ Vương. Hai người bèn nâng chén đối đáp, chủ và khách không ai có vẻ hổ thẹn.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video