Thiên thứ sáu: Nhã lượng (độ lượng cao nhã, giữ được lòng bình thản trước mọi biến cố)
Cố Thiệu, thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Dự Chương,
(Lời chú: Sách "Ngô kỷ" của Hoàn Tế chép: Thiệu tự là Hiếu Tắc, người quận Ngô, năm hai mươi bảy tuổi bắt đầu ra làm quan, được làm thái thú Dự Chương, đề cử người tốt để dạy dân, nhờ vậy nếp sống tốt lan rộng khắp nơi.)
là con của Cố Ung. Thiệu chết khi đang làm quan ở quận. Lúc ấy Ung đang họp đông đủ các quan thuộc cấp, tự mình ngồi đánh cờ vây.
(Lời chú: Sách "Giang biểu truyện" chép: Ung tự là Nguyên Thán, từng theo học Thái Bá Giai (tức Thái Ung). Bá Giai khen là người khác thường, lấy tên mình đặt cho ông. Sách "Ngô chí" chép: Ung nhiều lần được thăng chức, đến thượng thư lệnh (quan đứng đầu cơ quan thượng thư, nơi điều hành chính sự triều đình), được phong Dương Toại hương hầu (tước hầu, có ấp phong ở làng Dương Toại). Nhận tước hầu xong về nhà, người nhà cũng không hay biết. Ông là người không uống rượu, ít nói. Tôn Quyền từng nói: "Có Cố hầu ngồi đó, khiến người ta không vui nổi." Ông làm quan đến thừa tướng (quan đứng đầu trăm quan, giúp vua trị nước).)
Bên ngoài báo có người đưa tin đến, nhưng không có thư của con. Ung tuy thần sắc không đổi, nhưng trong lòng đã hiểu nguyên do, lấy móng tay bấm vào lòng bàn tay, máu chảy thấm ướt cả nệm ngồi. Khách khứa về hết rồi, ông mới than: "Ta đã không có được cái cao cả của Diên Lăng, lẽ nào lại để mắc cái lỗi khóc con đến mù mắt?"
(Lời chú: Sách "Lễ ký" chép: Diên Lăng Quý Tử sang nước Tề, lúc trở về thì con trưởng chết, chôn ở khoảng giữa đất Doanh và đất Bác. Khổng Tử nói: "Diên Lăng Quý Tử là người nước Ngô thông thạo lễ nghi," rồi đi xem ông chôn con. Huyệt đào sâu nhưng không chạm mạch nước; khâm liệm bằng áo mặc theo mùa. Chôn xong thì đắp mộ, bề ngang bề dọc vừa đủ che kín huyệt, chiều cao vừa tầm tay vịn. Đắp mộ xong, ông đi vòng quanh mộ, gào khóc ba lần, nói: "Xương thịt trở về với đất, đó là số mệnh; còn hồn khí thì không nơi nào không đến được." Rồi lên đường. Khổng Tử nói: "Diên Lăng Quý Tử đối với lễ thật là hợp lắm thay!" Tử Hạ khóc con đến mù mắt. Tăng Tử đến viếng, nói: "Ta nghe bạn bè bị mù mắt thì phải khóc." Tăng Tử khóc, Tử Hạ cũng khóc, nói: "Trời ơi! Ta có tội gì đâu!" Tăng Tử giận nói: "Thương (tên của Tử Hạ)! Sao anh lại không có tội? Ta với anh cùng thờ thầy ở vùng sông Thù, sông Tứ, rồi anh lui về sống tuổi già ở vùng Tây Hà, khiến dân Tây Hà ngỡ anh ngang hàng với thầy, đó là tội thứ nhất. Khi anh để tang cha mẹ, dân chúng chẳng nghe thấy gì về sự hiếu thảo của anh, đó là tội thứ hai. Mất con mà khóc đến mù mắt, đó là tội thứ ba." Tử Hạ vứt gậy, lạy mà nói: "Ta sai rồi! Ta sai rồi!")
Thế là Ung mở lòng, dẹp nỗi đau, sắc mặt trở lại như thường.
Kê trung tán (tức Kê Khang, từng làm trung tán đại phu, một chức quan bàn bạc, can gián bên vua) sắp bị hành hình ở chợ phía Đông, thần sắc không đổi, đòi cây đàn để gảy khúc "Quảng Lăng tán". Gảy xong, ông nói: "Viên Hiếu Ni từng xin học khúc này, ta tiếc giữ, nhất định không dạy. Khúc Quảng Lăng tán từ nay tuyệt rồi!"
(Lời chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Trước kia Kê Khang thân thiết với Lã An người Đông Bình. Anh cả của An là Lã Tốn gian dâm với vợ An là Từ thị. An muốn kiện Tốn và bỏ vợ, đem chuyện hỏi ý Khang; Khang khuyên giải, ngăn lại. Tốn trong lòng không yên, ngầm tố cáo An đánh mẹ, dâng biểu xin đày An ra biên giới. Khi sắp bị đày, An kêu oan, tự biện bạch, lời khai có dính đến Khang. Sách "Văn sĩ truyện" chép: Lã An gặp nạn, Khang đến nhà ngục để làm sáng tỏ cho An. Chung Hội bàn ở sân triều rằng: "Nay đạo của vua sáng tỏ, bốn biển đều theo như cỏ rạp trước gió; nơi biên giới xa xôi không có kẻ dân xu nịnh dối trá, ngoài phố ngõ không có lời bàn khác ý. Thế mà Khang trên không chịu làm bề tôi thiên tử, dưới không chịu thờ vương hầu, coi thường thời thế, ngạo nghễ với đời, không để cho ai dùng, chẳng ích gì cho đời nay mà lại làm hư phong tục. Xưa Thái Công giết Hoa Sĩ, Khổng Tử giết Thiếu Chính Mão, đều vì tài của họ làm rối loạn, mê hoặc đám đông. Nay không giết Khang thì không làm trong sạch được đạo của vua." Thế là bắt Khang giam vào ngục. Lúc sắp chết, anh em họ hàng đều đến từ biệt. Khang sắc mặt không đổi, hỏi anh mình: "Lúc nãy có đem đàn đến không?" Anh đáp: "Có đem." Khang lấy đàn lên chỉnh dây, gảy khúc "Thái bình dẫn". Gảy xong than rằng: "Khúc Thái bình dẫn từ nay tuyệt rồi!")
Ba nghìn thái học sinh (học trò trường Thái học, trường học cao nhất của triều đình) dâng thư xin cho Khang được làm thầy dạy họ, triều đình không cho. Văn vương (tức Tư Mã Chiêu, người nắm quyền nhà Ngụy lúc ấy) chẳng bao lâu cũng hối hận.
(Lời chú: Sách "Tấn thư" của Vương Ẩn chép: Khi Khang bị giam, mấy nghìn thái học sinh xin tha cho ông. Lúc ấy các bậc hào kiệt đều theo Khang vào ngục; họ đều được giải thích, khuyên bảo, rồi một lúc cho về hết. Rốt cuộc Khang bị giết cùng với Lã An.)
Hạ Hầu Thái Sơ (tức Hạ Hầu Huyền) từng dựa vào cột nhà để viết thư. Lúc ấy mưa lớn, sét đánh vỡ cây cột ông đang dựa, quần áo cháy sém, nhưng thần sắc ông không hề thay đổi, vẫn viết thư như cũ. Khách khứa và người hầu xung quanh đều ngã nghiêng, không đứng vững được.
(Lời chú: Chuyện này thấy trong lời tán (bài văn khen ngợi) của Cố Khải Chi. Sách "Ngữ lâm" chép: Thái Sơ theo vua Ngụy đi bái lăng, đứng hầu dưới hàng cây tùng bách. Lúc ấy mưa dữ, sét đánh trúng ngay cái cây ông đang đứng, mũ áo cháy hỏng. Người xung quanh thấy thế đều nằm rạp xuống, riêng Thái Sơ vẫn không đổi sắc mặt. Còn Tang Vinh Tự lại cho đó là chuyện của Gia Cát Đản.)
Vương Nhung bảy tuổi, có lần chơi với đám trẻ, thấy cây mận bên đường sai quả, cành trĩu cả xuống. Đám trẻ tranh nhau chạy đến hái, riêng Nhung không nhúc nhích. Có người hỏi, Nhung đáp: "Cây mọc bên đường mà còn nhiều quả thế kia, ắt là mận đắng." Hái thử thì quả đúng như vậy.
(Lời chú: Sách "Danh sĩ truyện" chép: Nhờ chuyện này mà Nhung từ nhỏ đã có tiếng là thần đồng.)
Ngụy Minh đế ở chỗ Tuyên Vũ (?) cho chặt móng vuốt và răng nanh hổ, rồi để trăm họ vào xem. Vương Nhung bảy tuổi cũng đến xem. Con hổ thừa lúc sơ hở, vồ lên song chuồng mà gầm, tiếng vang động mặt đất. Người xem không ai không lùi tránh, ngã lăn ra. Nhung vẫn điềm tĩnh không động, chẳng có chút vẻ sợ hãi nào.
(Lời chú: Sách "Trúc Lâm thất hiền luận" chép: Minh đế từ trên lầu trông thấy, sai người hỏi tên họ Nhung, lấy làm lạ.)
Khi Vương Nhung làm thị trung (quan hầu cận bên vua, giữ việc cố vấn), thái thú Nam quận là Lưu Triệu gửi tặng năm tấm vải mịn đựng trong ống. Nhung tuy không nhận nhưng viết thư trả lời rất trọng hậu.
(Lời chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Tư lệ hiệu úy (quan giám sát, xét hặc các quan ở kinh đô và vùng phụ cận) là Lưu Nghị dâng sớ tâu rằng thái thú Nam quận Lưu Triệu đem năm mươi tấm vải cùng đồ lặt vặt tặng cho nguyên thứ sử (quan đứng đầu một châu) Dự Châu là Vương Nhung, xin dùng xe cũi bắt giải giao cho đình úy (quan coi việc hình ngục cao nhất triều đình) trị tội, xóa tên khỏi sổ quan suốt đời. Nhung vì đồ chưa đến tay nên không bị tội. Sách "Trúc Lâm thất hiền luận" chép: Nhung viết thư trả lời Triệu, những người bàn luận đều cho là đáng chê trách. Thế Tổ (tức Tấn Vũ đế) lo chuyện này, bèn ra lời chiếu miệng rằng: "Với cái nghĩa làm kẻ sĩ của Nhung, há lại có lòng riêng tư." Người bàn tán mới thôi. Nhung cũng không vào tạ ơn.)
Bùi Thúc Tắc (tức Bùi Khải) bị bắt, thần sắc không đổi, cử chỉ vẫn như thường, xin giấy bút viết thư. Thư viết xong, nhiều người đứng ra cứu nên được thoát. Về sau ông làm quan đến nghi đồng tam ti (được hưởng nghi lễ, đãi ngộ ngang với tam công, ba chức quan cao nhất triều đình).
(Lời chú: Sách "Tấn chư công tán" chép: Con của Khải là Bùi Toản lấy con gái Dương Tuấn. Tuấn bị giết, Khải vì là thông gia nên bị bắt giao cho đình úy. Thị trung Phó Chi làm chứng cho tấm lòng xưa nay của Khải, nhờ vậy được thoát. Sách "Danh sĩ truyện" chép: Trong vụ biến của Sở vương, Lý Triệu ghét Khải vì danh tiếng lớn, bắt ông định giết. Khải thần sắc không đổi, cử động như thường; mọi người xin cứu nên được thoát. Sách "Tấn Dương thu" chép: Khải cùng Vương Nhung đều được gia phong nghi đồng tam ti.)
Vương Di Phủ (tức Vương Diễn) từng nhờ một người trong họ làm một việc, lâu rồi mà người ấy chưa làm. Gặp nhau trong một bữa tiệc, ông nhân đó nói: "Gần đây có nhờ ông một việc, sao mãi không làm?" Người ấy nổi giận, cầm cái hộp đựng đồ ăn ném vào mặt ông. Di Phủ không nói một lời, rửa mặt xong, kéo tay Vương thừa tướng (tức Vương Đạo) cùng lên xe đi. Ngồi trong xe, ông soi gương, nói với thừa tướng: "Em xem ánh mắt ta, vượt cả lên trên lưng trâu kia." (ý nói ánh mắt nhìn cao xa, chẳng để bụng chuyện vặt)
(Lời chú: Vương Di Phủ có lẽ tự cho mình phong thái anh tuấn, không đến nỗi phải so đo với người khác.)
Bùi Hà ở chỗ Chu Phức, Phức bày tiệc làm chủ nhà.
(Lời chú: Sách "Tấn kỷ" của Đặng Xán chép: Phức tự là Tổ Tuyên, người Nhữ Nam, thay Lưu Chuẩn làm Trấn đông tướng quân, trấn giữ Thọ Dương, truyền hịch đi bốn phương muốn đón thiên tử về. Nguyên hoàng (tức Tấn Nguyên đế) sai Cam Trác đánh, Phức bỏ chạy, chết dọc đường.)
Hà đang đánh cờ vây với người khác. Tư mã (quan phụ tá việc quân trong phủ tướng quân) của Phức đi rót rượu mời, Hà đang mải chơi nên không uống ngay. Viên tư mã nổi giận, kéo Hà ngã xuống đất. Hà trở về chỗ ngồi, cử chỉ như thường, sắc mặt không đổi, lại đánh cờ như cũ. Vương Di Phủ hỏi Hà lúc ấy sao sắc mặt không hề thay đổi, Hà đáp: "Chỉ là lặng lẽ chịu đựng thôi (?)."
(Lời chú: Có bản chép là "ám cố đương nhĩ"; có bản chép là "chân thị đấu tướng cố nhĩ", nghĩa là "vì thật là một tay tướng quen chiến đấu".)
Lưu Khánh Tôn làm việc trong phủ thái phó (một trong ba chức thầy dạy và phụ tá vua, hàng cao nhất triều đình; ở đây là Tư Mã Việt). Người đương thời nhiều kẻ bị hắn gièm pha hãm hại, chỉ có Dữu Tử Tung (tức Dữu Ải) thả lòng ngoài sự đời, không để lộ sơ hở nào cho hắn chen vào gièm. Về sau, vì Dữu tính tiết kiệm mà nhà giàu, Lưu xui thái phó bảo Dữu cho vay nghìn vạn tiền, mong Dữu tỏ ra keo kiệt để nhân đó có cớ hãm hại.
(Lời chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Lưu Dư tự là Khánh Tôn, người Trung Sơn, có tài hào hiệp, giỏi kết giao, bị Phạm Dương vương Tư Mã Hiêu đề phòng. Hiêu chết, thái phó gọi về, rất tin dùng, cho làm trưởng sử (quan đứng đầu các thuộc quan trong phủ). Sách "Bát vương cố sự" chép: Tư Mã Việt tự là Nguyên Siêu, con trưởng của Cao Mật vương Tư Mã Thái, từ nhỏ chuộng nếp sống giản dị như người áo vải, được trong ngoài quy phục, nhiều lần thăng chức đến tư không (một trong tam công, coi việc công trình, đất đai), thái phó.)
Thái phó ngay giữa chỗ đông người hỏi Dữu. Lúc ấy Dữu đã say mềm, khăn đội đầu rơi xuống ghế, ông cúi đầu chui vào khăn mà đội lại, rồi chậm rãi đáp: "Nhà hạ quan vốn có chừng hai ba nghìn vạn, tùy ngài muốn lấy bao nhiêu." Lúc ấy Lưu mới chịu phục. Về sau có người kể chuyện này với Dữu, Dữu nói: "Đó gọi là lấy lòng tiểu nhân mà đo lòng quân tử."
Vương Di Phủ và Bùi Cảnh Thanh chí hướng sở thích không hợp nhau. Cảnh Thanh ghét ông, muốn lôi kéo ông theo mình mà rốt cuộc không làm ông đổi ý được, bèn cố ý đến nhà Vương mắng chửi thậm tệ, muốn Vương đáp trả để chia bớt tiếng xấu cho mình. Vương không hề đổi sắc mặt, chậm rãi nói: "Thằng mắt trắng rốt cuộc cũng phát tác rồi."
(Lời chú: Sách "Tấn chư công tán" chép: Bùi Mạc tự là Cảnh Thanh, người Văn Hỉ, Hà Đông, từ nhỏ đã có tài thông suốt. Anh họ là Bùi Ngỗi quý trọng ông, thường cùng ông thanh đàm (bàn luận những lẽ huyền diệu, siêu thoát) suốt ngày đến sáng. Ngỗi tự cho lý lẽ mình dựng nên nhiều chỗ giống ông, mỗi lần đều chịu nhường ông, nhưng không vượt hơn được (?). Mạc từng làm tòng sự trung lang (thuộc quan tham mưu) của thái phó, tả tư mã, giám quân sự (coi việc quân) cho Đông Hải vương. Thuở nhỏ ông là văn sĩ, mà từng trải việc làm tướng; tuy đó không phải sở trường, nhưng nhờ tính trầm tĩnh ít lời mà được khen.)
Vương Di Phủ lớn hơn Bùi Thành Công (tức Bùi Ngỗi) bốn tuổi, hai người không quen biết nhau. Một lần cùng tụ họp ở một chỗ, đều là các danh sĩ đương thời, có người nói với Vương: "Danh vọng của Bùi lệnh có đáng kể gì!" Vương liền gọi Bùi bằng "khanh" (lối xưng hô của người trên với người dưới, hoặc giữa người thân quen). Bùi nói: "Như vậy đủ để toàn vẹn cái chí cao nhã của ông rồi."
(Lời chú: Bùi Ngỗi đã nói ở thiên trước.)
Có người qua lại báo tin rằng Dữu công (tức Dữu Lượng) có ý đem quân xuống phía đông. Có người khuyên Vương công (tức Vương Đạo) nên ngầm tăng cường phòng bị để đề phòng bất trắc. Vương công nói: "Ta với Nguyên Quy (tên tự của Dữu Lượng) tuy đều là bề tôi của vua, nhưng vốn có tình bạn từ thuở còn áo vải. Nếu ông ấy muốn đến, ta sẽ đội khăn góc (khăn của người ẩn sĩ, thường dân) đi thẳng về Ô Y, cần gì phải tăng phòng bị."
(Lời chú: Sách "Đan Dương ký" chép: Ô Y bắt đầu có từ thời Ngô, là nơi đóng doanh trại của quân Ô Y (quân mặc áo đen). Khi triều đình mới dựng ở Giang Tả (vùng phía đông sông Trường Giang), các nhà họ Vương ở Lang Da đến ở tại đây.)
(Lời chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Thế là gió bụi tự tan, trong ngoài hòa thuận.)
Viên chủ bạ (quan coi sổ sách, giấy tờ trong phủ) của Vương thừa tướng muốn kiểm tra những người làm việc dưới trướng. Ông nói với chủ bạ: "Ta muốn cùng chủ bạ qua lại thân tình, chứ đừng đi dòm ngó chuyện trên bàn giấy của người ta."
Tổ Sĩ Thiếu (tức Tổ Ước) thích của cải, Nguyễn Dao Tập (tức Nguyễn Phu) thích guốc gỗ, cả hai đều thường tự tay lo liệu thứ mình thích. Cùng là một thứ vướng lụy như nhau, nên chưa phân được ai hơn ai kém.
(Lời chú: Sách "Tổ Ước biệt truyện" chép: Ước tự là Sĩ Thiếu, người huyện Tù, Phạm Dương, nhiều lần thăng chức đến Bình tây tướng quân, thứ sử Dự Châu, trấn giữ Thọ Dương, cùng Tô Tuấn làm phản. Tuấn thua, Ước chạy theo Thạch Lặc. Ước vốn là dòng họ lớn ở U Châu, khách khứa đầy cửa. Thạch Lặc lên chỗ cao trông thấy xe ngựa đông đúc, giật mình kinh hãi; Ước lại sai người chiếm đoạt ruộng đất của tổ tiên người trong làng, chủ đất nhiều người oán. Lặc ghét, bèn giết Ước. Sách "Tấn Dương thu" chép: Nguyễn Phu tự là Dao Tập, người Trần Lưu, con thứ hai của Nguyễn Hàm, từ nhỏ có trí và phong cách, nhưng không có gì thật xuất chúng, nhiều lần thăng chức đến thị trung, lại bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Lại, coi việc tuyển chọn quan lại), thứ sử Quảng Châu.)
Có người đến nhà họ Tổ, gặp lúc Tổ đang xem xét, sắp xếp của cải. Khách đến mà cất dọn chưa xong, còn sót hai cái sọt nhỏ, Tổ đặt ra sau lưng, nghiêng người che lại, vẻ mặt không được bình thản. Có người đến nhà họ Nguyễn, thấy Nguyễn đang tự thổi lửa bôi sáp cho guốc, nhân đó than: "Chẳng biết một đời người đi được mấy đôi guốc!" thần sắc nhàn nhã thư thái. Đến đây hơn kém mới phân ra.
(Lời chú: Sách "Phu biệt truyện" chép: Phu phong thái phóng khoáng, từ nhỏ đã có nếp nhà.)
Hứa thị trung (tức Hứa Táo) và Cố tư không (tức Cố Hòa) cùng làm tòng sự (thuộc quan giúp việc) cho thừa tướng. Lúc ấy cả hai đều đã được trọng đãi, những buổi chơi bời, yến tiệc, tụ họp gần như chẳng khác gì nhau.
(Lời chú: Sách "Tấn bách quan danh" chép: Hứa Táo tự là Tư Văn, người Dương Tiện, Nghĩa Hưng. Sách "Hứa thị phả" chép: Ông nội Táo là Hứa Diễm, tự Tử Lương, làm huyện trưởng Vĩnh Hưng; cha là Hứa Bùi, tự Quý Hiển, làm huyện lệnh Ô Trình. Táo làm quan đến lại bộ thị lang (phó quan bộ Lại).)
Có lần ban đêm hai người đến chỗ thừa tướng vui chơi, vui hết mức. Thừa tướng bèn bảo vào trong màn của mình mà ngủ. Cố trằn trọc đến sáng không ngủ say được; còn Hứa vừa lên giường đã ngáy vang như sấm. Thừa tướng quay sang nói với các khách: "Chỗ này cũng khó mà ngủ được đấy."
(Lời chú: Cố Hòa tự là Quân Hiếu, từ nhỏ đã nổi tiếng. Người trong họ là Cố Vinh nói: "Đây là con ngựa kỳ ký (ngựa quý chạy nghìn dặm) của nhà ta, ắt sẽ làm hưng thịnh dòng họ ta." Ông làm quan đến thượng thư lệnh. Năm người con là Trị, Ngôi, Thuần, Lý Chi... (?))
Dữu thái úy (tức Dữu Lượng; thái úy là một trong tam công, chức quan cao nhất coi việc quân) phong thái dung nghi đường bệ, không cử động tùy tiện, người đương thời đều cho là ông giả vờ. Lượng có đứa con trưởng mới mấy tuổi mà đã có tư chất trang nhã, nghiêm trọng như vậy, người ta mới biết đó là thiên tính. Ôn Thái Chân (tức Ôn Kiệu) từng nấp sau màn để dọa đứa trẻ, đứa trẻ vẫn thần sắc điềm nhiên, chậm rãi quỳ xuống nói: "Quân hầu sao lại làm thế?" Người bàn luận cho rằng nó không kém gì Lượng. Đứa trẻ ấy bị giết trong loạn Tô Tuấn.
(Lời chú: Sách "Dữu thị phả" chép: Dữu Hội tự là Hội Tông, con trưởng của thái úy Dữu Lượng, năm mười chín tuổi, năm Hàm Hòa thứ sáu, bị giết.)
Có người nói: "Nhìn A Cung thì biết Nguyên Quy không phải giả."
(Lời chú: A Cung là tên gọi lúc nhỏ của Dữu Hội.)
Chử công (tức Chử Bầu) từ huyện lệnh Chương An được thăng làm ký thất tham quân (quan coi việc giấy tờ, thư từ, tham mưu trong phủ) của thái úy.
(Lời chú: Xét tờ khải của Dữu Lượng về danh sách các thuộc quan, tên Chử Bầu chỉ làm tham quân, không giữ việc ký thất.)
Tên tuổi ông đã nổi nhưng chức vị còn thấp, nên chưa nhiều người biết mặt. Ông đi về phía đông, đi nhờ thuyền của khách buôn, cùng mấy người lại cũ tiễn đưa, đến trọ ở đình Tiền Đường.
(Lời chú: Sách "Tiền Đường huyện ký" chép: Huyện gần biển, bị nước triều cuốn ngập. Các nhà giàu có thế lực trong huyện góp tiền thuê người chở đất đắp đê, nhân đó mà đặt tên huyện.)
Lúc ấy Thẩm Sung người Ngô Hưng làm huyện lệnh,
(Lời chú: Chưa rõ người này.)
sắp tiễn khách qua sông Chiết Giang. Khách ra đến đình, viên lại giữ đình đuổi Chử công dời xuống chuồng trâu. Nước triều lên, Thẩm lệnh đứng dậy đi lại ngắm cảnh, hỏi dưới chuồng trâu là người nào. Viên lại đáp: "Hôm qua có một gã thương phụ đến ở nhờ trong đình; vì có khách quý nên tạm dời hắn đi."
(Lời chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Người Ngô gọi người Trung Châu (vùng đồng bằng sông Hoàng Hà ở phương bắc) là "thương" (gã quê mùa).)
Huyện lệnh đang ngà ngà say, bèn từ xa hỏi: "Gã quê mùa kia có muốn ăn bánh không (?), họ tên là gì, có thể cùng nói chuyện được đấy." Chử giơ tay đáp: "Chử Quý Dã ở Hà Nam." Xa gần ai cũng đã nghe danh ông từ lâu, huyện lệnh liền cuống quýt, không dám bắt ông dời đi nữa, ngay dưới chuồng trâu viết danh thiếp đến bái kiến, lại giết thịt làm cỗ bày trước mặt ông, đánh roi viên lại giữ đình để tạ lỗi. Chử công cùng ông ta uống rượu, lời nói sắc mặt không khác gì thường, như thể không hề để ý chuyện vừa rồi. Huyện lệnh tiễn ông đến tận địa giới huyện.
Si thái phó (tức Si Giám) ở Kinh Khẩu sai một môn sinh (học trò, người theo hầu trong nhà) mang thư đến Vương thừa tướng để xin chọn con rể. Thừa tướng bảo người đưa thư: "Anh qua dãy nhà phía đông, tùy ý mà chọn." Môn sinh về thưa với Si: "Các cậu nhà họ Vương đều đáng khen cả, nghe tin có người đến tìm rể thì ai cũng làm ra vẻ đứng đắn giữ gìn; chỉ có một cậu nằm phanh bụng trên giường phía đông, như không nghe thấy gì." Si công nói: "Chính người ấy là tốt." Hỏi ra thì là Dật Thiếu, bèn gả con gái cho.
(Lời chú: Sách "Vương thị phả" chép: Dật Thiếu là tên gọi lúc nhỏ của Vương Hy Chi. Vợ của Hy Chi là con gái thái phó Si Giám, tên Tuyền, tự Tử Phòng.)
Thời mới qua sông (triều Tấn dời xuống phía nam sông Trường Giang), người được phong chức thường sửa sang xe cộ, bày cỗ đãi khách. Dương Mạn được phong Đan Dương doãn (quan đứng đầu quận Đan Dương, nơi đặt kinh đô), khách đến sớm đều được đãi cỗ ngon, đến chiều muộn thì dần hết, không còn kịp đồ tinh, cứ tùy khách đến sớm hay muộn mà không phân sang hèn.
(Lời chú: Sách "Mạn biệt truyện" chép: Mạn tự là Diên Tổ, người Nam Thành, Thái Sơn, cha là Dương Kỵ, thái thú Dương Bình. Mạn tính phóng túng, rộng rãi, uống rượu, buông thả lễ tiết, cùng Nguyễn Phóng người Trần Lưu và mấy người khác được gọi là "Bát đạt Duyện Châu" (tám người phóng khoáng của Duyện Châu). Ông nhiều lần thăng chức đến Đan Dương doãn, bị Tô Tuấn giết.)
Dương Cố được phong (thái thú) Lâm Hải, suốt ngày đều bày cỗ ngon, dù đến muộn cũng được cỗ thịnh soạn. Dư luận đương thời cho rằng cái phong phú hoa lệ của Cố không bằng cái chân thật mộc mạc của Mạn.
(Lời chú: Sách "Minh đế đông cung liêu thuộc danh" chép: Cố tự là Đạo An, người Thái Sơn. Sách "Văn tự chí" chép: Cha của Cố là Dương Thản, làm trưởng sử của xa kỵ tướng quân. Cố viết giỏi chữ thảo và chữ hành, nổi tiếng một thời; tránh loạn qua sông, nhiều lần thăng chức đến hoàng môn thị lang (quan hầu cận trong cung, chuyển đạt chiếu lệnh). Ông được khen là thanh liêm, tiết kiệm, khi mất được truy tặng chức Đại hồng lư (quan coi việc lễ tiếp khách và các nước chư hầu).)
Chu Trọng Trí (tức Chu Tung) uống rượu say, trợn mắt quay mặt sang nói với Bá Nhân (tức Chu Nghĩ, anh của Tung): "Tài anh không bằng em mà bỗng dưng được danh tiếng lớn!" Chốc lát cầm cây nến đang cháy ném vào Bá Nhân. Bá Nhân cười nói: "A Nô (tên gọi thân mật của em) dùng hỏa công, quả là hạ sách thôi."
(Lời chú: Sách "Tôn Tử binh pháp" chép: Hỏa công có năm cách: một là đốt người, hai là đốt kho tích trữ, ba là đốt xe cộ, bốn là đốt kho quân, năm là đốt đường vận chuyển. Phàm việc quân ắt phải biết biến hóa của năm cách dùng lửa ấy; cho nên dùng lửa giúp cho việc đánh là sáng suốt.)
Cố Hòa mới làm tòng sự của châu. Ngày mồng một, sắp vào chầu nhưng chưa vào, tạm đỗ xe ngoài cổng châu. Chu hầu (tức Chu Nghĩ) đến chỗ thừa tướng, đi ngang qua bên xe của Hòa.
(Lời chú: Sách "Ngữ lâm" chép: Chu hầu uống rượu đã say, mặc áo kép trắng, dựa vào hai người mà đến chỗ thừa tướng.)
Hòa đang bắt rận, thản nhiên không nhúc nhích. Chu đi qua rồi lại quay trở lại, chỉ vào ngực Cố mà hỏi: "Trong này có gì?" Cố vẫn bắt rận như cũ, chậm rãi đáp: "Trong này là chỗ khó dò nhất." Chu hầu vào nói với thừa tướng: "Trong đám lại của châu ngài có một người tài đáng làm lệnh, bộc (tức thượng thư lệnh và thượng thư bộc xạ, hai chức đứng đầu cơ quan điều hành chính sự triều đình)."
(Lời chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Hòa có tiết tháo và độ lượng, vừa hai mươi tuổi đã nổi tiếng.)
Dữu thái úy đánh nhau với Tô Tuấn bị thua, dẫn hơn mười người tùy tùng đi thuyền nhỏ chạy về phía tây.
(Lời chú: Sách "Tấn Dương thu" chép: Tô Tuấn làm phản, vua xuống chiếu cho Lượng làm đô đốc (tổng chỉ huy quân đội) đi đánh. Đánh nhau ở ngoài cửa Kiến Dương, ba đạo quân đều thua. Lượng ngay giữa trận dắt hai em chạy đến chỗ Ôn Kiệu.)
Loạn quân cướp bóc lẫn nhau, người trên thuyền bắn tên nhầm trúng người cầm lái, người ấy ngã ngay xuống. Cả thuyền đều tái mặt, định chạy tán loạn. Lượng không đổi sắc mặt, chậm rãi nói: "Tay bắn thế này, sao có thể để bắn trúng giặc được!" Mọi người mới yên lòng.
Dữu tiểu chinh tây (tức Dữu Dực, em Dữu Lượng, làm Chinh tây tướng quân; gọi "tiểu" để phân biệt với anh) có lần đi ra ngoài chưa về. Mẹ vợ ông họ Nguyễn, là vợ của Lưu Vạn An,
(Lời chú: Sách "Lưu thị phả" chép: Vợ Lưu Tuy là con gái Nguyễn Phồn người Trần Lưu, tự Ấu Nga. Lưu Tuy có chép riêng ở chỗ khác.)
cùng con gái lên lầu thành An Lăng. Chốc lát Dực trở về, cưỡi ngựa tốt, đoàn xe cộ tùy tùng rất rầm rộ. Bà Nguyễn bảo con gái: "Nghe nói Dữu lang cưỡi ngựa giỏi, làm sao cho ta được xem?" Người vợ nói lại với Dực.
(Lời chú: Sách "Dữu thị phả" chép: Dực lấy con gái Lưu Tuy người Cao Bình, tự Tĩnh Nữ.)
Dực liền cho đoàn lỗ bạ (đoàn nghi vệ, tùy tùng đi theo quan lớn) dạt ra giữa đường để phi ngựa lượn vòng. Mới vòng được hai lượt thì ngã ngựa rơi xuống đất, nhưng vẻ mặt vẫn tự nhiên như thường.
Tuyên Vũ (tức Hoàn Ôn) cùng Giản Văn (lúc ấy chưa làm vua) và Thái tể (tức Vũ Lăng vương Tư Mã Hy; thái tể là chức đứng đầu trăm quan, rất tôn quý) đi chung một xe. Hoàn Ôn ngầm sai người ở trước sau xe đánh trống, la hét ầm ĩ, trong đoàn nghi vệ náo loạn kinh hãi. Thái tể hoảng sợ xin xuống xe; quay nhìn Giản Văn thì thấy ông vẫn yên lặng, điềm tĩnh. Tuyên Vũ nói với người khác: "Trong triều đình vẫn còn có bậc hiền như thế này."
(Lời chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Vua (Giản Văn) tính ôn hòa sâu sắc, rất có độ lượng trấn tĩnh. Có lần cùng Hoàn Ôn và Thái tể Vũ Lăng vương Hy đi chung xe đến Bản Kiều. Ôn ngầm ra lệnh vô cớ thổi tù và, đánh trống, reo hò, đội ngũ đều kinh hãi chạy loạn. Ôn giả vờ kinh ngạc; Hy hết sức hoảng sợ; còn vua cử chỉ như thường, giọng nói nét mặt không đổi. Ôn thường nhắc chuyện này để khen đức độ của vua, vì thế người bàn luận cho rằng Ôn nể sợ vua.)
Vương Thiệu và Vương Oái cùng đến chỗ Tuyên Vũ,
(Lời chú: Sách "Thiệu Oái biệt truyện" chép: Thiệu tự là Kính Luân, con thứ năm của thừa tướng Vương Đạo, thanh cao, giản dị, chuyên nghiền ngẫm những lẽ sâu kín. Đại tư mã (chức quan cao nhất coi việc quân) Hoàn Ôn gọi ông là "chim phượng non". Ông nhiều lần thăng chức đến thượng thư bộc xạ, nội sử (quan cai trị) nước Ngô. Oái tự là Kính Văn, con út của thừa tướng, có tiếng thanh cao, điềm đạm, không tranh giành với ai, làm quan đến Trấn quân tướng quân.)
đúng lúc Hoàn Ôn đang cho bắt cả nhà Dữu Hy.
(Lời chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Hy tự là Thủy Ngạn, con trưởng của tư không Dữu Băng, nhiều lần thăng chức đến thứ sử hai châu Từ, Duyện. Anh em Hy giàu sang hiển hách, Hoàn Ôn ghét, bóng gió khiến Hy bị bãi chức; Hy bèn chạy đến Kỵ Dương. Trước kia Quách Phác bói cho Dữu Băng, nói con cháu ắt gặp họa lớn, chỉ có giữ lấy "ba chữ Dương" thì mới còn nòi giống. Vì thế Hy xin trấn giữ Sơn Dương, em là Dữu Hữu làm (thái thú) Đông Dương, còn Hy tự đặt nhà ở Kỵ Dương. Đến khi Ôn giết các em của Hy là Dữu Nhu, Dữu Thiến, Hy nghe tin có nạn bèn trốn đến Hải Lăng, sau về Kinh Khẩu tụ tập quân, việc thất bại, bị Ôn giết.)
Oái trong lòng không yên, ngập ngừng muốn bỏ đi; Thiệu thì ngồi vững không nhúc nhích, đợi người đi bắt trở về báo tin, biết rõ đã bắt được hay chưa rồi mới ra về. Người bàn luận cho rằng Thiệu hơn Oái.
Hoàn Tuyên Vũ cùng Si Siêu bàn việc trừ bỏ các quan trong triều. Danh sách đã định xong, đêm ấy hai người ngủ cùng nhau.
(Lời chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Siêu cho rằng Ôn hùng tài võ lược, đáng gặp vận được người đời tôn lên ngôi vua, bèn hết lòng kết thân; Ôn cũng rất trọng Siêu, nên những mưu kế bí mật không việc gì Siêu không được dự.)
Sáng hôm sau dậy, Hoàn Ôn gọi Tạ An và Vương Thản Chi vào, ném tờ sớ cho xem. Lúc ấy Si Siêu vẫn còn ở trong màn. Tạ không nói gì cả; Vương ném trả lại, nói: "Nhiều quá." Tuyên Vũ cầm bút định xóa bớt, Si bất giác lén từ trong màn nói chuyện với Tuyên Vũ. Tạ mỉm cười nói: "Si sinh đúng là khách trong màn rồi." (ý nói người được dự mưu kín)
(Lời chú: Chữ "trướng" (màn) có bản chép là "duy" (rèm).)
Tạ thái phó (tức Tạ An) lúc còn ẩn cư thong thả ở Đông Sơn, có lần cùng Tôn Hưng Công (tức Tôn Xước) và mấy người khác đi thuyền ra biển chơi.
(Lời chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Lúc đầu An ở Cối Kê, cùng Chi Đạo Lâm, Vương Hy Chi, Hứa Tuân qua lại chơi với nhau; ra ngoài thì câu cá, săn bắn nơi non nước, về nhà thì đàm luận, làm văn, chưa từng có ý ra đời làm quan.)
Gió nổi, sóng dâng, Tôn, Vương và mọi người đều hoảng hốt biến sắc, liền hô quay thuyền về. Thái phó đang lúc hứng khởi, ngâm vịnh huýt sáo mà không nói gì. Người lái thuyền thấy dáng ông nhàn nhã, lòng vui vẻ, nên cứ chèo đi không dừng. Rồi gió chuyển mạnh hơn, sóng dữ dội, mọi người đều nhốn nháo không ngồi yên được. Ông mới chậm rãi nói: "Thế này thì có lẽ nên về chăng?" Mọi người lập tức theo lời mà quay thuyền. Từ đó người ta biết chắc độ lượng của ông đủ để trấn yên cả triều đình lẫn dân gian.
Hoàn công phục sẵn quân mặc giáp, bày tiệc, mời rộng các quan trong triều, định nhân dịp này giết Tạ An và Vương Thản Chi.
(Lời chú: Sách "Tấn An đế kỷ" chép: Giản Văn đế băng hà, để lại chiếu cho Hoàn Ôn theo lệ cũ của Gia Cát Lượng và Vương Đạo (giúp vua nhỏ). Ôn rất giận, cho rằng làm thế là tước bớt quyền mình, mà chủ ý ấy do Tạ An và Vương Thản Chi đề ra. Ôn vào kinh dự lễ an táng vua, trăm quan lạy bên đường, những người có chức có danh đều run sợ, tái mặt. Có người nói từ đây Ôn muốn giết Vương, Tạ.)
Vương rất hoảng, hỏi Tạ: "Phải tính kế gì đây?" Tạ thần sắc không đổi, nói với Văn Độ (tên tự của Vương Thản Chi): "Ngôi nhà Tấn còn hay mất là ở chuyến đi này." Rồi cùng nhau tiến vào. Vẻ sợ hãi của Vương càng lộ rõ ra mặt, còn vẻ khoan thai của Tạ càng hiện rõ ở dáng điệu. Nhìn thềm bước lên chỗ ngồi, Tạ bèn ngâm theo giọng thư sinh Lạc Dương, đọc câu thơ "Hạo hạo hồng lưu" (dòng nước lớn mênh mông). Hoàn nể cái khoáng đạt cao xa của ông, bèn vội cho rút quân.
(Lời chú: Xét sách "Văn chương chí" của Tống Minh đế chép: An giỏi ngâm thơ theo giọng thư sinh đất Lạc, nhưng từ nhỏ mắc bệnh mũi, giọng nói đục; về sau các danh sĩ nhiều người bắt chước lối ngâm ấy mà không bắt chước được, phải lấy tay bịt mũi lại mà ngâm. Hoàn Ôn đóng ở Tân Đình, bày rất nhiều quân vệ, gọi An và Thản Chi đến, định giết ngay tại chỗ ngồi. Vương vào thì luống cuống, cầm ngược cả hốt (tấm thẻ bề tôi cầm khi gặp vua hay quan trên), mồ hôi chảy ướt áo. An thì thần thái cử động không khác thường, đưa mắt nhìn khắp lượt vệ sĩ hai bên Ôn, rồi nói với Ôn: "An nghe nói bậc chư hầu có đạo thì việc phòng giữ đặt ở bốn bên láng giềng, minh công cớ sao lại đặt bọn kia sau vách?" Ôn cười nói: "Chính là không thể không làm thế." Thế là lòng đề phòng căng thẳng lập tức tan hết, sai người hai bên bày tiệc, rót rượu mời, cười nói suốt ngày.)
Vương và Tạ trước kia nổi danh ngang nhau, đến đây mới phân ra hơn kém.
Tạ thái phó cùng Vương Văn Độ đến chỗ Si Siêu, trời đã muộn mà vẫn chưa được vào gặp. Vương muốn bỏ về, Tạ nói: "Vì tính mạng mà không nhịn được một chốc hay sao?"
(Lời chú: Siêu được Hoàn Ôn sủng ái, nắm cái uy quyền định đoạt sống chết.)
Chi Đạo Lâm trở về phía đông.
(Lời chú: Sách "Cao dật sa môn truyện" chép: Chi Độn được Ai đế đón về, ở kinh đô lâu ngày, lòng vẫn nhớ núi cũ, bèn phủi áo rời kinh đô, trở về nơi hang núi.)
Các bậc hiền sĩ đương thời đều đến tiễn ở đình Chinh Lỗ.
(Lời chú: Sách "Đan Dương ký" chép: Khoảng năm Thái An, Chinh lỗ tướng quân Tạ An dựng đình này, nhân đó lấy chức danh đặt tên.)
Thái Tử Thúc đến trước, ngồi gần Lâm công.
(Lời chú: Sách "Trung hưng thư" chép: Thái Hệ tự là Tử Thúc, người Tế Dương, con thứ hai của tư đồ (một trong tam công, coi việc giáo hóa dân) Thái Mô, có văn chương lý lẽ, làm quan đến trưởng sử của Phủ quân tướng quân.)
Tạ Vạn Thạch (tức Tạ Vạn) đến sau, ngồi hơi xa. Thái tạm đứng dậy, Tạ liền dời đến chỗ ấy. Thái trở lại, thấy Tạ ngồi đó, bèn túm cả cái nệm nhấc Tạ ném xuống đất, rồi tự ngồi lại chỗ cũ. Mũ khăn của Tạ lệch cả, rơi ra; Tạ chậm rãi đứng dậy, phủi áo, trở về chỗ ngồi, thần sắc rất bình thản, không thấy có vẻ gì giận dữ hay buồn bực. Ngồi yên rồi, Tạ nói với Thái: "Ông đúng là người kỳ lạ, suýt làm hỏng mặt tôi." Thái đáp: "Tôi vốn chẳng hề tính toán gì cho cái mặt của ông." Về sau hai người đều không để bụng chuyện ấy.
Si Gia Tân (tức Si Siêu) kính trọng đức hạnh và danh tiếng của Thích Đạo An.
(Lời chú: Sách "An hòa thượng truyện" chép: Thích Đạo An người Bạc Liễu, Thường Sơn, họ gốc là Vệ, mười hai tuổi làm sa môn (người xuất gia tu hành theo đạo Phật), tâm tính thông minh nhanh nhạy nhưng dung mạo rất xấu. Phật Đồ Trừng rất coi trọng ông. Gặp loạn nhà họ Thạch, ông vào núi Lục Hồn ăn quả cây mà tu học; bị Mộ Dung Tuấn bức bách, bèn đến ở Tương Dương. Vì Phật pháp truyền sang phương đông, kinh sách sai lệch, ông sắp xếp lại các điều chương, đề tựa, đặt tên các thiên mục và chú giải. Từ Chi Đạo Lâm trở đi đều theo lý giải của ông. Ông không bệnh mà mất.)
Si gửi biếu nghìn hộc (đơn vị đo dung tích lớn, dùng để đong thóc gạo) gạo, viết thư dài nhiều trang, gửi gắm tình ý ân cần. Đạo An trả lời chỉ viết: "Làm tốn gạo của ông, càng thấy cái sự phải nương nhờ vào vật ngoài thân thật là phiền."
Tạ An Nam bị bãi chức lại bộ thượng thư, trở về phía đông.
(Lời chú: Sách "Tấn bách quan danh" chép: Tạ Phụng tự là Đạo... (?), người Sơn Âm, Cối Kê. Sách "Tạ thị phả" chép: Ông nội của Phụng là Tạ Đoan, làm tán kỵ thường thị (quan hầu cận, cưỡi ngựa theo hầu xe vua, giữ việc can gián); cha là Tạ Phượng, làm chủ bạ của thừa tướng. Phụng từng làm An nam tướng quân, thứ sử Quảng Châu, lại bộ thượng thư.)
Tạ thái phó lên đường nhận chức tư mã cho Hoàn công, đi về phía tây, hai người gặp nhau ở Phá Cương. Vì sắp xa cách lâu ngày, họ bèn dừng lại ba hôm cùng trò chuyện. Thái phó muốn an ủi chuyện Phụng mất chức, nhưng An Nam cứ lái sang chuyện khác; tuy ở với nhau giữa đường mấy đêm, rốt cuộc chẳng nhắc gì đến chuyện ấy. Thái phó rất tiếc là trong lòng chưa nói hết ý, bảo người cùng thuyền: "Tạ Phụng quả là kẻ sĩ khác thường."
Đới công (tức Đới Quỳ) từ phía đông đến, Tạ thái phó đến thăm. Tạ vốn xem thường Đới, khi gặp chỉ cùng bàn chuyện đàn và sách vở. Đới đã chẳng có chút vẻ phật ý nào, lại bàn chuyện đàn và sách vở càng hay. Tạ thong thả ngẫm ra, biết được độ lượng của ông.
(Lời chú: Sách "Tấn An đế kỷ" chép: Đới Quỳ tự là An Đạo, người nước Tiếu, từ nhỏ có tiết tháo trong sạch, điềm đạm ôn hòa, thông suốt phóng khoáng, được Lưu Chân Trường biết đến. Tính ông rất vui vẻ sảng khoái, thản nhiên tận hưởng cuộc sống, thích gảy đàn, giỏi làm văn, rất thích du ngoạn yến tiệc, phần nhiều qua lại với những người phong lưu trong các nhà quyền quý. Người bàn luận khen ông là người thông đạt. Ông nhiều lần từ chối lời triều đình vời ra làm quan, bèn có tiếng là người cao thượng.)
Tạ công đang đánh cờ vây với người khác, chốc lát có thư của Tạ Huyền từ mặt trận sông Hoài gửi đến. Đọc thư xong, ông lặng im không nói, chậm rãi quay lại bàn cờ. Khách hỏi tình hình trên sông Hoài thắng thua thế nào, ông đáp: "Bọn trẻ đã đánh tan giặc lớn rồi." Vẻ mặt, cử chỉ không khác gì thường ngày.
(Lời chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Lúc đầu Phù Kiên đem quân xâm lấn phương nam, kinh đô rất náo động. Tạ An không có vẻ sợ hãi, còn sai đánh xe ra biệt thự, đánh cờ vây với cháu (con của anh), đến đêm về mới phân công sắp đặt, chỉ ít ngày mọi việc đều xong. Đánh tan giặc rồi cũng không lộ vẻ mừng; độ lượng cao cả đến như thế. Sách "Tạ xa kỵ truyện" chép: Giặc Đê Phù Kiên dốc cả nước ra quân, xưng là trăm vạn; triều đình sai các đạo quân ra chống, tổng cộng tám vạn. Kiên tiến đóng ở Thọ Dương. Tạ Huyền làm tiền phong đô đốc (chỉ huy đạo quân đi đầu), cùng em họ là Tạ Diễm và những người khác chọn quân tinh nhuệ quyết chiến, bắn bị thương Kiên, bắt được mấy vạn người, thu được xe ngự giả hiệu và xe vân mẫu (xe trang trí bằng đá mica) của Kiên, đồ quý chất như núi, gấm vạn tấm, trâu, ngựa, lừa, la, lạc đà mười vạn con.)
Vương Tử Du và Vương Tử Kính có lần cùng ngồi trong một phòng, trên mái bỗng bốc lửa. Tử Du vội chạy tránh, không kịp xỏ guốc.
(Lời chú: Sách "Tấn bách quan danh" chép: Vương Huy Chi tự là Tử Du. Sách "Trung hưng thư" chép: Huy Chi là con thứ năm của Vương Hy Chi, phóng túng không chịu gò bó, muốn tỏ ra ngạo nghễ, thông đạt, làm quan đến hoàng môn thị lang.)
Tử Kính thì thần sắc điềm nhiên, chậm rãi gọi người hầu đến dìu mình ra, không khác gì lúc bình thường.
(Lời chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Hiến Chi tuy không chăm chút việc thưởng ngoạn (?), nhưng dáng điệu cử chỉ không hề tùy tiện.)
Người đời lấy chuyện này mà định hơn kém về thần thái, độ lượng của hai anh em họ Vương.
Phù Kiên lảng vảng ở gần biên giới như hồn ma vất vưởng.
(Lời chú: Phù Kiên có chép riêng ở chỗ khác.)
Tạ thái phó nói với Tử Kính: "Có thể để người nắm quyền chủ chốt giải quyết nó ngay tại đó (?)."
Vương Tăng Di (tức Vương Mân) và Tạ xa kỵ (tức Tạ Huyền, từng làm xa kỵ tướng quân) cùng tụ họp ở nhà Vương Tiểu Nô.
(Lời chú: Vương Mân và Tạ Huyền đều đã nói ở trước. Tiểu Nô là tên gọi lúc nhỏ của Vương Oái.)
Tăng Di nâng chén rượu mời Tạ, nói: "Kính sứ quân một chén." Tạ đáp: "Được."
(Lời chú: Tạ từng làm thứ sử Từ Châu nên gọi là "sứ quân" (cách gọi tôn xưng quan thứ sử).)
Tăng Di bỗng đứng phắt dậy, biến sắc nói: "Mày vốn chỉ là thằng Yết đi câu cá trong khe suối Ngô Hưng mà thôi (?) (Yết là tên lúc nhỏ của Tạ Huyền), sao dám ngông cuồng thế!"
(Lời chú: Chú của Huyền là Tạ An từng làm thái thú Ngô Hưng, lúc nhỏ Huyền theo chú đến đó chơi, nên Mân nói như vậy.)
Tạ chậm rãi vỗ tay cười, nói: "Thưa Vệ quân (?), Tăng Di thật chẳng biết giữ ý tứ chút nào, lại dám xúc phạm bậc trên."
Vương Đông Đình (tức Vương Tuần) làm chủ bạ cho Hoàn Tuyên Vũ. Ông đã được nhờ tiếng tăm dòng dõi, bản thân lại có tiếng tốt, nên Hoàn công rất muốn lấy nhân phẩm và gia thế của ông làm danh vọng cho cả phủ. Lần đầu vào tạ ơn, ông sai lễ nghi mà thần sắc vẫn tự nhiên. Khách khứa trong tiệc liền chê cười. Hoàn công nói: "Không phải thế. Xem tình ý dáng mạo, ắt người này chẳng tầm thường, ta sẽ thử xem." Về sau, nhân ngày mồng một các quan vào chầu dưới lầu, Hoàn công nấp ở bên trong, rồi phi ngựa thẳng ra xông vào họ. Người hai bên đều ngã nghiêng, riêng Vương không hề động. Từ đó danh giá ông rất được coi trọng, ai cũng nói ông là người có tài làm công phụ (bậc đại thần phụ tá vua).
(Lời chú: Sách "Tục Tấn Dương thu" chép: Ban đầu Tuần được vời làm duyện (thuộc quan) của Đại tư mã. Hoàn Ôn rất coi trọng, thường khen: "Vương duyện ắt sẽ thành bậc công khanh khi tóc còn xanh, thật là tài không dễ có.")
Cuối niên hiệu Thái Nguyên, trường tinh (sao chổi có đuôi dài, người xưa coi là điềm gở) xuất hiện, vua Hiếu Vũ trong lòng rất ghét.
(Lời chú: Sách "Tấn kỷ" của Từ Quảng chép: Tháng chín năm Thái Nguyên thứ hai mươi, có sao bồng (một loại sao chổi) như bông như bụi, đi về hướng đông nam, qua sao Tu Nữ (một trong hai mươi tám chòm sao chia vòng trời) đến sao Ương (?). Xét cuối niên hiệu Thái Nguyên chỉ có điềm lạ này, không nghe nói có trường tinh. Vả lại năm thứ tám đời Hán Văn đế có trường tinh hiện ở phương đông; Văn Dĩnh chú rằng: trường tinh có tia sáng tỏa ra, có khi dài suốt cả bầu trời, có khi dài mười trượng, có khi hai ba trượng, không nhất định. Sao này hiện ra phần nhiều ứng vào việc binh đao. Sau đó mười sáu năm Văn đế mới băng hà; vậy biết trường tinh không liên quan đến thiên tử, sách Thế thuyết chép sai.)
Ban đêm, vua uống rượu trong vườn Hoa Lâm, nâng chén mời sao, nói: "Trường tinh, mời ngươi một chén rượu. Từ xưa đến nay, có bao giờ có thiên tử sống vạn tuổi đâu!"
Ân Kinh Châu (tức Ân Trọng Kham, làm thứ sử Kinh Châu) có một người quen làm bài phú (thể văn có vần, dài, tả cảnh tả việc), thuộc loại văn đùa cợt khôi hài như của Thúc Tích.
(Lời chú: Sách "Văn sĩ truyện" chép: Thúc Tích tự là Quảng Vi, người Nguyên Thành, Dương Bình, là con cháu của Sơ Quảng, thái tử thái phó (thầy dạy thái tử) đời Hán. Cuối thời Vương Mãng, chắt của Sơ Quảng là Sơ Mạnh Đạt từ Đông Hải tránh nạn đến Nguyên Thành, đổi họ, bỏ phần chữ "túc" (chân) ở chữ Sơ đi, thành họ Thúc. Tích học rộng biết nhiều, hỏi gì cũng đáp được. Khoảng năm Nguyên Khang, có người dưới núi Tung Cao nhặt được một thẻ tre, trên có hai dòng chữ khoa đẩu (lối chữ cổ, nét đầu to đuôi nhỏ như con nòng nọc). Tư không Trương Hoa đem hỏi Tích, Tích nói: "Đây là văn sách trong lăng Hiển Tiết của Hán Minh đế." Kiểm tra lại quả đúng. Ông từng làm bài "Phú bánh" (?) cùng các bài văn khác, lời văn rất khôi hài. Ba mươi chín tuổi thì mất, dân Nguyên Thành vì thương ông mà nghỉ họp chợ.)
Ân rất cho là người ấy có tài, nói với Vương Cung: "Vừa thấy một bài văn mới, rất đáng xem," rồi lấy từ trong hộp đựng khăn tay ra. Vương đọc, còn Ân thì cười không nhịn được. Vương xem xong, đã không cười cũng chẳng nói hay dở, chỉ lấy cây như ý (vật cầm tay cán dài, đầu cong, dùng để gãi hoặc cầm khi đàm luận) chặn lên trên mà thôi. Ân ngẩn ngơ cụt hứng.
Con thứ hai của Dương Tuy là Dương Phu, từ nhỏ đã có tài xuất sắc, thân với Tạ Ích Thọ.
(Lời chú: Ích Thọ là tên gọi lúc nhỏ của Tạ Hỗn.)
Có lần Phu đến nhà Tạ từ sớm, chưa ăn gì, chốc lát Vương Tề và Vương Đổ đến.
(Lời chú: Vương Đổ đã nói ở trước. Tề là tên gọi lúc nhỏ của Vương Hy. Sách "Trung hưng thư" chép: Hy tự là Thúc Hòa, em kế của Vương Cung, lấy công chúa Bà Dương, làm thái tử tẩy mã (quan theo hầu, dẫn đường cho thái tử), mất sớm.)
Vì trước kia không quen biết, nên hai Vương ngồi vào chiếu thì lộ vẻ không vui, muốn Dương bỏ đi. Dương chẳng thèm liếc mắt, chỉ gác chân lên ghế, ngâm vịnh ngắm nhìn, tự nhiên như không. Tạ hỏi han hai Vương vài câu xong, lại quay sang cùng Dương đàm luận thưởng thức. Hai Vương lúc ấy mới nhận ra Dương là người khác thường, bèn cùng trò chuyện. Chốc lát cơm dọn ra, hai Vương đều không kịp ăn, chỉ lo mời Dương mãi không ngớt; Dương chẳng mấy đáp lời, chỉ ăn thật nhiều. Ăn xong liền cáo về. Họ cố giữ lại, Dương nhất quyết không ở, chỉ nói: "Lúc nãy tôi không theo ý các ông được, là vì bụng còn đói." Hai Vương ấy là hai em trai của Hiếu Bá (tức Vương Cung).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video