Thiên 25 — Kiêu ngạo khinh người

 Thiên "Giản ngạo" (kiêu ngạo, coi thường lễ nghi), thứ hai mươi bốn.

 Tấn Văn Vương (tức Tư Mã Chiêu, quyền thần nhà Ngụy, cha của vua đầu nhà Tấn) công đức to lớn, chỗ ngồi trong tiệc của ông trang nghiêm, kính cẩn, chẳng khác gì chỗ của bậc vua. (Sách "Hán Tấn Xuân Thu" chép: Văn Vương được nâng tước lên làm vương, Tư đồ (một trong ba chức quan cao nhất triều đình) Hà Tằng cùng các quan trong triều đều giữ trọn lễ, chỉ có Vương Tường vái dài mà không lạy.) Riêng Nguyễn Tịch ngồi đó, ngồi duỗi hai chân ra trước như cái nia (lối ngồi bị xem là bất kính), huýt sáo ca hát, say sưa phóng túng như thường.

 Vương Nhung tuổi hai mươi đến thăm Nguyễn Tịch, lúc ấy Lưu Công Vinh cũng đang ngồi đó. Nguyễn nói với Vương: "Tình cờ có hai đấu rượu ngon, phải cùng anh uống, còn ông Công Vinh kia thì không có phần." Hai người chuốc chén mời qua mời lại, Công Vinh rốt cuộc không được lấy một chén, nhưng ba người vẫn chuyện trò như nhau. Có người hỏi vì sao, Nguyễn đáp: "Người hơn Công Vinh thì không thể không cùng uống rượu; người kém Công Vinh cũng không thể không cùng uống rượu; chỉ có Công Vinh là có thể không cùng uống rượu."

 (Sách "Tấn Dương Thu" chép: Nhung mười lăm tuổi theo cha là Vương Hồn ở nhà quan. Nguyễn Tịch gặp Nhung thì rất thích. Mỗi lần Tịch đến chỗ Hồn, chỉ một lát là đã sang phòng Nhung. Lâu dần, Tịch nói với Hồn: "Tuấn Xung (tên chữ của Nhung) thanh cao, không phải hạng như ông đâu." Có lần Nhung đến uống rượu với Tịch, Lưu Sưởng ngồi đó mà không được mời, Sưởng không hề tỏ vẻ giận. Sau đó Nhung hỏi Tịch: "Người kia là ai?" Đáp: "Là Lưu Công Vinh." Tuấn Xung nói (?): "Người hơn Công Vinh thì mời rượu, người kém Công Vinh thì không thể không mời rượu, chỉ có Công Vinh là có thể không mời rượu."

 Sách "Trúc Lâm thất hiền luận" chép: Thuở trước Tịch và cha của Nhung là Hồn đều làm Thượng thư (quan đứng đầu một bộ ở triều đình). Mỗi lần Tịch đến chỗ Hồn, ngồi chưa ấm chỗ đã nói: "Nói chuyện với ông không bằng nói chuyện với cậu Nhung." Sang chỗ Nhung thì nhất định đến chiều tối mới về. Tịch hơn Nhung hai mươi tuổi mà hai người hợp nhau như bạn cùng lứa. Lưu Công Vinh là người thông đạt, tính rất mê rượu. Tịch cùng Nhung chuốc chén suốt ngày mà Công Vinh không được (?) một chén, vậy mà cả ba người đều thấy thoải mái. Nhung được dư luận đặt lên hàng đầu đều là nhờ những chuyện như thế.)

 Chung Sĩ Quý (tức Chung Hội) sắc sảo, có tài lý luận, trước đó chưa quen Kê Khang. Chung rủ các bậc tài giỏi đương thời cùng đi tìm Khang. Khang đang rèn sắt dưới gốc cây lớn, Hướng Tử Kỳ (tức Hướng Tú) làm phụ, kéo ống bễ thổi lửa. Khang vung búa không ngừng, như thể bên cạnh không có ai, hồi lâu không nói một lời. Chung đứng dậy bỏ đi, Khang hỏi: "Nghe được gì mà đến? Thấy được gì mà đi?" Chung đáp: "Nghe điều đã nghe nên đến, thấy điều đã thấy nên đi."

 (Sách "Văn sĩ truyện" chép: Khang tính cực kỳ khéo tay, biết rèn sắt. Nhà có cây liễu um tùm, ông dẫn nước chảy vòng quanh gốc, mùa hè rất mát, thường ngồi dưới đó. Ông ung dung tự tay rèn sắt (?). Nhà tuy nghèo, nhưng có ai nhờ rèn thì Khang không lấy tiền công; chỉ khi người thân quen mang gà và rượu đến, ông mới cùng ăn uống, bàn chuyện thanh cao mà thôi.

 Sách "Ngụy thị Xuân Thu" chép: Chung Hội được anh em Đại tướng quân (họ Tư Mã) thân tín. Nghe tiếng Khang, Hội tìm đến. Hội là công tử nhà danh giá, nhờ tài năng mà được sủng ái, cưỡi ngựa béo, mặc áo nhẹ, khách đi theo đông như mây. Khang đang ngồi duỗi chân mà rèn, Hội đến cũng không thèm chào. Hội rất ôm hận, về sau nhân vụ án của Lã An mà gièm pha Khang.)

 Kê Khang thân với Lã An, mỗi khi nhớ nhau thì dù xa nghìn dặm cũng sai thắng xe đi thăm. (Sách "Tấn Dương Thu" chép: An tên chữ là Trọng Đễ, người Đông Bình, con thứ hai của Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Ký Châu là Lã Chiêu; chí khí phóng khoáng, có phong thái vượt khỏi thói tục (?). Sách "Tấn kỷ" của Can Bảo chép: Thuở An mới kết bạn với Khang, hễ nhớ nhau là lập tức thắng xe lên đường.)

 Có lần An đến, gặp lúc Khang đi vắng, Kê Hỷ (anh của Khang) ra cửa mời vào, An không vào. (Sách "Tấn bách quan danh" chép: Kê Hỷ tên chữ là Công Mục, từng làm Thứ sử, là anh của Khang. Nguyễn Tịch có tang (?), Hỷ đến viếng. Tịch biết làm "mắt xanh, mắt trắng": gặp kẻ phàm tục thì nhìn bằng tròng trắng (tỏ ý khinh). Khi Hỷ đến, Tịch không khóc, lại nhìn bằng mắt trắng, Hỷ không vui mà lui về. Khang nghe chuyện, mang rượu, ôm đàn đến, từ đó hai người thân nhau. Sách "Tấn kỷ" của Can Bảo chép: An từng đến tìm Khang, có lúc gặp Khang đi vắng, anh của Khang là Hỷ lau chiếu chờ đón, An chẳng ngó ngàng, ngồi một mình trong xe. Mẹ của Khang ra bày rượu và thức ăn, An gọi con trai của Khang ra cùng trò chuyện hồi lâu rồi đi. Ông coi nhẹ kẻ quyền quý đến như thế.)

 An viết chữ "Phượng" lên cửa rồi bỏ đi. Hỷ không hiểu, còn tưởng là được khen nên vui. Sở dĩ An viết chữ "Phượng" là vì chữ ấy tách ra thành hai chữ "phàm" và "điểu", nghĩa là "chim tầm thường". (Sách "Thuyết văn" của Hứa Thận giảng: Phượng là chim thần, chữ viết theo bộ "điểu" (chim), đọc theo âm "phàm".)

 Lục Sĩ Hành (tức Lục Cơ, danh sĩ đất Ngô) mới đến Lạc Dương, hỏi Trương công (tức Trương Hoa) xem nên đến thăm những ai; Lưu Đạo Chân là một trong số đó. Lục đến nơi, Lưu đang để tang, mà tính lại mê rượu. Chào hỏi theo lễ xong, Lưu không nói gì khác, chỉ hỏi: "Ở Đông Ngô có giống bầu cán dài, các anh có mang hạt giống đến không?" Anh em họ Lục rất thất vọng, hối hận vì đã đến.

 Vương Bình Tử (tức Vương Trừng) ra nhận chức Thứ sử Kinh Châu. (Sách "Tấn Dương Thu" chép: Thời vua Huệ Đế, Thái úy (một trong ba chức quan cao nhất, coi việc quân) Vương Di Phủ (tức Vương Diễn) nói với người lo việc bổ nhiệm quan, cho em là Trừng làm Thứ sử Kinh Châu, em họ là Vương Đôn làm Thứ sử Thanh Châu. Trừng và Đôn cùng đến từ biệt Thái úy. Thái úy nói: "Nay hoàng thất suy yếu, nên mới cho các em trấn giữ đất Tề, đất Sở; bên ngoài có thể dựng nghiệp bá, bên trong đủ sức giúp đỡ hoàng thất. Đó là điều anh trông mong ở hai em.")

 Vương Thái úy cùng các danh sĩ đương thời ra tiễn, đông nghịt cả đường. Lúc ấy trong sân có cây lớn, trên cây có tổ chim khách. Bình Tử cởi áo, bỏ khăn, trèo thẳng lên bắt chim khách non; áo lót vướng vào cành, ông cởi luôn ra. Bắt được chim non, ông leo xuống đùa nghịch, thần sắc bình thản như bên cạnh không có ai. (Sách "Tấn kỷ" của Đặng Xán chép: Trừng phóng đãng, không câu nệ, người đương thời gọi ông là người "đạt" (thông suốt, sống phóng khoáng ngoài khuôn phép lễ giáo).)

 Cao Tọa đạo nhân (vị sư từ Tây Vực sang, hiệu là Cao Tọa) khi ở chỗ của Thừa tướng (quan đứng đầu triều đình, ở đây là Vương Đạo) thường nằm ngửa bên cạnh ông. Nhưng hễ thấy Biện lệnh (Thượng thư lệnh Biện Hồ; Thượng thư lệnh là quan đứng đầu sảnh Thượng thư) thì nghiêm trang sửa lại dáng vẻ, nói: "Ông ấy là người giữ lễ phép." (Sách "Cao Tọa truyện" chép: Vương công từng đến thăm Hòa thượng, Hòa thượng cởi đai áo nằm sấp, hai người trò chuyện mà hiểu nhau trong tâm ý. Khi gặp Thượng thư lệnh Biện Vọng Chi (tức Biện Hồ), Hòa thượng liền sửa vạt áo, chỉnh dáng vẻ. Người đương thời khen ông đối xử với ai cũng đều đúng chỗ.)

 Khi Hoàn Tuyên Vũ (tức Hoàn Ôn) làm Thứ sử Từ Châu, Tạ Dịch làm Thái thú (quan đứng đầu một quận) Tấn Lăng. (Sách "Trung hưng thư" chép: Dịch từ bộ Lại ra làm Thái thú Tấn Lăng.) Trước đó hai người chỉ giao thiệp sơ sài, tuy cư xử khiêm nhường nhưng không có gì khác thường. Đến khi Hoàn dời sang Kinh Châu, lúc sắp lên đường về phía tây thì tình ý trở nên rất thắm thiết, Dịch không chút nghi ngờ. Chỉ có vợ của Tạ Hổ Tử là bà họ Vương hiểu được ý đồ (?). (Hổ Tử là tên lúc nhỏ của Tạ Cứ, em của Dịch; vợ ông là bà họ Vương, đã chép ở phần trước.)

 Bà thường nói: "Hoàn Kinh Châu dụng ý rất lạ, ắt sẽ kéo ông Tấn Lăng cùng sang phía tây." Chẳng bao lâu, Hoàn quả mời Dịch làm Tư mã (quan phụ tá coi việc quân trong phủ của tướng). Dịch nhận chức rồi vẫn giữ lối bạn bè thuở áo vải (lúc còn là thường dân); ngồi trước mặt Ôn thì đẩy khăn lên lộ trán, huýt sáo ngâm thơ không khác gì ngày thường. Tuyên Vũ thường nói: "Đó là ông Tư mã ngoài vòng khuôn phép của ta." Rồi Dịch nhân say rượu, càng chẳng còn giữ lễ chầu hầu sớm tối nữa. Hoàn bỏ vào nhà trong, Dịch liền theo vào. Về sau mỗi khi Dịch say, Ôn phải sang chỗ công chúa (vợ của Ôn) để tránh. Công chúa nói: "Nếu ông không có ông Tư mã ngông cuồng ấy thì tôi làm sao được gặp ông!"

 Tạ Vạn ngồi trước mặt anh, muốn đứng dậy đi tìm bô để tiểu tiện. Lúc ấy Nguyễn Tư Khoáng ngồi đó, nói: "Dòng họ mới nổi, thật thà quê mùa mà không biết lễ."

 Tạ Trung lang (tức Tạ Vạn; Trung lang là tên chức quan) là con rể của Vương Lam Điền (tức Vương Thuật, được phong tước hầu ở Lam Điền). (Sách "Tạ thị phả" chép: Vạn lấy con gái của Vương Thuật người Thái Nguyên, tên là Thuyên.) Vạn từng đội khăn lụa trắng, ngồi kiệu khiêng vai đi thẳng đến công đường của châu, gặp Vương liền nói thẳng: "Người ta bảo quân hầu (cách gọi tôn kính người có tước hầu) ngốc, quân hầu quả thật là ngốc." Lam Điền đáp: "Không phải không có lời bàn ấy, chỉ là tiếng tốt đến muộn mà thôi." (Sách "Thuật biệt truyện" chép: Thuật thuở nhỏ chất phác, sống riêng mình, lặng lẽ ít giao du, người ta chưa từng biết đến, nên mới có câu "tiếng tốt đến muộn".)

 Vương Tử Du (tức Vương Huy Chi, con của Vương Hy Chi) làm Kỵ binh tham quân (quan phụ tá coi việc kỵ binh trong phủ tướng) cho Hoàn Xa kỵ (tức Hoàn Xung, giữ chức Xa kỵ tướng quân). Hoàn hỏi: "Anh làm ở ty nào?" Đáp: "Không biết ty nào, thỉnh thoảng thấy có người dắt ngựa đến, chắc là ty ngựa." (Sách "Trung hưng thư" chép: Hoàn Xung mời Huy Chi làm tham quân, ông để đầu tóc bù xù, đai áo lỏng lẻo, chẳng màng gì đến việc trong phủ.) Hoàn lại hỏi: "Trong phủ có bao nhiêu ngựa?" Đáp: "Không hỏi ngựa, làm sao biết được số." (Sách "Luận ngữ" chép: Chuồng ngựa bị cháy, Khổng Tử bãi triều về, hỏi: "Có ai bị thương không?", mà không hỏi đến ngựa. Lời chú: quý người, coi nhẹ súc vật nên không hỏi.) Lại hỏi: "Gần đây ngựa chết bao nhiêu?" Đáp: "Chưa biết việc sống, sao biết việc chết." (Sách "Luận ngữ" chép: Tử Lộ hỏi về cái chết, Khổng Tử đáp: "Chưa biết việc sống, sao biết việc chết." Mã Dung chú: việc chết khó hiểu rõ, nói ra cũng vô ích nên không đáp.)

 Tạ công (tức Tạ An) từng cùng Tạ Vạn đi về phía tây, ngang qua quận Ngô. A Vạn muốn rủ anh cùng đến nhà Vương Điềm. (Vương Điềm đã nói ở phần trước, lúc ấy làm Thái thú quận Ngô.) Thái phó (tức Tạ An, về sau giữ chức Thái phó, một trong những chức quan cao nhất triều đình) nói: "Anh e rằng hắn chưa chắc đáp lại tấm lòng của em đâu, chẳng đáng đến." Vạn vẫn cố nài, Thái phó nhất quyết không đổi ý, Vạn bèn đi một mình. Ngồi được một lát, Vương liền vào nhà trong, Tạ rất mừng, tưởng mình sắp được tiếp đãi hậu hĩnh. Hồi lâu, Vương gội đầu, xõa tóc đi ra, cũng không ngồi tiếp khách, cứ ngồi trên chiếc ghế xếp kiểu người Hồ giữa sân mà phơi tóc, thần sắc ngạo nghễ, chẳng có chút ý nào muốn tiếp chuyện. Tạ đành trở về, chưa tới thuyền đã gọi Thái phó từ xa. An nói: "A Ly chẳng phải làm bộ đâu (hắn vốn tính như thế)." (Tên lúc nhỏ của Vương Điềm là Ly Hổ.)

 Vương Tử Du làm tham quân cho Hoàn Xa kỵ. Hoàn nói với Vương: "Anh ở phủ đã lâu, dạo này nên lo liệu công việc đi." Ban đầu Vương không đáp, chỉ ngước nhìn lên cao, lấy tấm hốt (tấm thẻ dài quan lại cầm trong tay khi làm việc) chống má, nói: "Núi Tây buổi sáng đưa lại hơi mát thật sảng khoái."

 Tạ Vạn đi đánh phía bắc, thường huýt sáo ngâm thơ, tự cho mình là cao, chưa từng vỗ về tướng sĩ. Tạ công rất quý mến Vạn nhưng biết chắc Vạn sẽ thua, bèn cùng đi theo, thong thả nói với Vạn: "Em làm nguyên soái, nên thường mời các tướng đến dự tiệc để làm vui lòng mọi người." Vạn nghe theo. Rồi Vạn triệu tập các tướng, chẳng nói được lời nào, chỉ cầm cây như ý (vật trang trí cầm tay, đầu cong) chỉ khắp bốn phía, nói: "Các anh đều là lính khỏe cả." Các tướng vô cùng tức giận. Tạ công muốn gây ân tín sâu xa, từ đội trưởng, tướng soái trở xuống, không ai là ông không đích thân đến thăm, hết sức khiêm nhường, tạ lỗi. Đến khi Vạn thua trận, trong quân định giết Vạn, nhưng rồi lại bảo: "Phải nể mặt vị ẩn sĩ kia (tức Tạ An)", nên Vạn may mà thoát chết. (Chuyện Vạn thua trận đã chép ở phần trên.)

 Anh em Vương Tử Kính (tức Vương Hiến Chi) khi đến gặp Khích công (tức Khích Dũ, cậu của họ) thì đi giày chỉnh tề, hỏi thăm rất giữ lễ của phận cháu. Đến khi Gia Tân (tức Khích Siêu, con của Khích Dũ) chết, họ đều đi guốc cao, dáng điệu khinh mạn; mời ngồi thì ai cũng nói có việc, không rảnh ngồi. Họ đi rồi, Khích công than: "Nếu Gia Tân không chết, lũ chuột nhắt kia dám thế sao!" (Siêu, con của Dũ, có tiếng tăm lớn, lại được Hoàn Ôn sủng ái, nên trước kia vì Siêu mà người ta kính trọng Dũ.)

 Vương Tử Du có lần đi qua vùng Ngô, thấy nhà một vị sĩ đại phu (tầng lớp quan lại, người có học) có rừng trúc rất đẹp. Chủ nhà đã biết Tử Du sẽ đến, bèn quét dọn, bày biện, ngồi ở sảnh chờ đón. Vương ngồi kiệu đi thẳng đến dưới khóm trúc, ngâm nga huýt sáo hồi lâu. Chủ nhà đã thất vọng, nhưng vẫn mong lúc về Vương sẽ ghé vào chào, thế mà Vương cứ thế định ra cửa. Chủ nhà không chịu nổi, sai người hầu đóng cửa, không cho ra. Vương vì thế lại càng quý chủ nhà, bèn ở lại ngồi chơi, vui thỏa rồi mới đi.

 Vương Tử Kính từ Cối Kê đi qua đất Ngô, nghe nói Cố Tịch Cương (Sách "Cố thị phả" chép: Tịch Cương người quận Ngô, từng làm Công tào (quan phụ trách xét công trạng, nhân sự) của quận, và tham quân cho tướng quân Bình Bắc) có khu vườn nổi tiếng. Tuy trước đó không quen chủ nhà, Vương vẫn đi thẳng đến nhà. Đúng lúc Cố đang họp khách khứa bạn bè, tiệc tùng vui vẻ, vậy mà Vương dạo xem xong liền chỉ trỏ, khen chê, như bên cạnh không có ai. Cố nổi giận, không chịu nổi, nói: "Kiêu ngạo với chủ nhà là trái lễ; cậy mình sang trọng mà khinh người là trái đạo. Mất cả hai điều ấy thì chỉ là thằng nhà quê không đáng kể là người." Rồi đuổi hết người hầu của Vương ra khỏi cửa. Vương ngồi một mình trên kiệu, ngoái nhìn quanh quất, người hầu hồi lâu vẫn không tới. Sau đó Cố mới sai người khiêng ra để ngoài cửa, Vương vẫn thản nhiên, chẳng để tâm.

 Sách "Thế thuyết tân ngữ", quyển hạ, phần trên.

 (Xếp vào bộ Tử (nhóm sách của các nhà tư tưởng và các môn học), loại Tiểu thuyết gia (sách ghi chép chuyện vặt, giai thoại), mục Tạp sự (chuyện lặt vặt); sách "Thế thuyết tân ngữ".)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video