Kinh Phật nói về pháp môn gốc "Duyên sinh sơ thắng phần" (phần thù thắng của khâu đầu tiên trong chuỗi duyên sinh) — Quyển hạ.
Tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ đủ giới) bạch Phật: "Bạch Đại đức (lời tôn xưng bậc có đức lớn, ở đây chỉ Phật), chỉ có duyên sinh (sự vật nhờ các điều kiện hội đủ mà sinh khởi) là sự sinh ra nối tiếp này thôi, hay còn có duyên sinh nào khác?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, Ta nói duyên sinh có tám cửa. Một là duyên sinh về sự thụ hưởng đời thường: như mắt duyên với hình sắc mà sinh ra nhãn thức (sự nhận biết bằng mắt); ba thứ ấy hòa hợp thì có xúc (sự tiếp chạm giữa giác quan và đối tượng), xúc duyên thọ (cảm nhận), v.v. Hai là duyên sinh nói về sự hỗ trợ giữ gìn: như bốn loại thức ăn (tứ thực: thức ăn vật chất, sự tiếp xúc, ý chí mong cầu, và thức) làm duyên, khiến các căn (giác quan) và các đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) được đứng vững và sẽ tăng thêm. Ba là duyên sinh nói về nhân hỗ trợ giữ gìn: như hạt giống trong các loại lúa, nhờ ruộng và nước làm duyên mà có mầm, v.v. Bốn là duyên sinh nói về sự nối buộc của việc sinh ra: như phần làm gom tụ và phần làm chuyển ra đối với sự sinh ra được gom tụ và được chuyển ra. Năm là duyên sinh nói về chỗ mà sự sinh ra nối buộc vào: như thế giới, do nhân và duyên mà thành lập, mà hư hoại, có thể biết được. Sáu là duyên sinh nói về sự đi vào nơi sinh: như do nghiệp bất thiện và nghiệp thiện hữu lậu (còn rò rỉ phiền não, chưa thoát khỏi vòng sống chết), mà có ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) và đường trời, người v.v. khác nhau, có thể biết được. Bảy là duyên sinh nói về sự thanh tịnh: như lấy tiếng nói của người khác (tức lời giảng pháp) và sự tự suy nghĩ đúng đắn làm nhân, nên chánh kiến (thấy biết đúng đắn) sinh ra; vì thế vô minh (sự mê mờ không thấy rõ chân lý) diệt; vô minh diệt nên hành (những hoạt động tạo nghiệp) diệt; như vậy cho đến sinh diệt nên già chết diệt."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, như vô minh duyên hành v.v. sinh ra theo thứ tự, thì cũng diệt theo thứ tự như vậy chăng?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, không phải thế."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, vậy vì sao lại nói sự diệt theo thứ tự?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì phần trước không còn năng lực sinh, nên phần sau hiện ra là pháp không sinh. Này tỳ-kheo, không có một tướng 'không sinh' nào riêng, chính đó là có sự diệt (?)." "Tám là duyên sinh nói về sự tự tại: như tỳ-kheo khéo tu sửa, suy nghĩ, tu định (luyện tâm chuyên chú lắng yên), lấy sự tu tập làm duyên; nếu muốn như thế nào theo điều mình tin hiểu, thì liền có như thế ấy, không sai khác. Này tỳ-kheo, đó là tám cửa duyên sinh Ta đã nói."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, Thế Tôn từng nói: 'Do nghiệp (những hành động có tạo quả báo) mà thọ sinh, do khát ái (lòng khát khao như người khát nước) mà chuyển ra.' Ngài có ý kín gì mà nói như vậy?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, do vô minh làm duyên, các hành phúc (việc lành dẫn đến quả vui ở cõi Dục), phi phúc (việc ác dẫn đến quả khổ), bất động (công phu thiền định dẫn đến sinh vào cõi Sắc, cõi Vô sắc với quả báo không lay chuyển) đủ loại, đã được làm, đã được tích tụ trong cõi tồn tại (hữu) ở thuở trước, gom tụ và thâu giữ những đám hạt giống (năng lực tiềm tàng sẽ nảy thành quả) cho sự thọ sinh các loại thân. Trong đó khát ái vẫn chưa diệt trừ; do khát ái nên lại ở trong cõi tồn tại mà thân ấy chuyển ra. Các hành ấy có năng lực (sinh quả) không phải là không cần khát ái. Vì vậy nói rằng do nghiệp mà thọ sinh, do khát ái mà chuyển ra."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu do khát ái mà chuyển ra, thì vì sao lại là thủ (sự bám giữ, chấp lấy) duyên hữu (sự tồn tại, tức nghiệp lực đã đủ sức đưa đến đời sau), chứ không phải khát ái duyên hữu?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, khát ái muốn tồn tại này, nếu không có thủ, thì không thể làm duyên cho hành phi phúc sinh ra trong ác thú (các đường xấu ác). Và khát ái muốn không tồn tại, nếu không có thủ, thì không thể làm duyên cho hành phúc và hành bất động sinh ra trong hai đường lành là thân ở cõi không có định (cõi Dục) và thân ở cõi có định (cõi Sắc, cõi Vô sắc). Vì vậy không phải chỉ khát ái duyên hữu, mà thủ cũng duyên hữu."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, Thế Tôn từng trong pháp môn Đại Do (tức kinh Đại Duyên, kinh lớn giảng về duyên khởi) nói rằng: 'Này A-nan-đà (tức A-nan, thị giả của Phật), các chúng sinh ấy, trong các loại chúng sinh, hoặc không có sinh, nhưng cũng có sinh; nếu tất cả các loại đều không có sinh, thì việc sinh duyên già chết cũng có thể biết (?).' Bạch Thế Tôn, Ngài có ý kín gì mà nói như vậy?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, điều được nói với ý kín là: sự sinh được gom tụ và sự sinh được chuyển ra, đối với già chết, làm tăng thượng duyên (điều kiện hỗ trợ có sức chi phối) theo cách không liền kề và liền kề. Đó là ý kín."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, Thế Tôn đã nói nghĩa của câu chữ 'duyên sinh', chưa nói nghĩa của bản thân duyên sinh; nghĩa ấy thấy như thế nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nói tóm lại có thể thấy mười một nghĩa của duyên sinh, đó là: nghĩa không có người tạo tác là nghĩa của duyên sinh; nghĩa cùng chung nhân; nghĩa không có chúng sinh (không có một cái 'ta' thật); nghĩa do cái khác sinh ra; nghĩa không động tác; nghĩa vô thường; nghĩa từng niệm từng niệm đều trống rỗng; nghĩa nhân quả nối tiếp không đứt; nghĩa nhân quả nhiều loại; nghĩa nhân quả tương tự; nghĩa nhân quả nhất định — đó là nghĩa của duyên sinh. Nên thấy như vậy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, Thế Tôn từng nói: 'Sâu xa chính là duyên sinh này.' Vậy sự sâu xa của duyên sinh này thấy như thế nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, như vậy, do mười một nghĩa ấy mà thấy được năm loại sâu xa, đó là: nhân sâu xa, tướng sâu xa, sinh sâu xa, sự vận hành tồn tại sâu xa, sự phát khởi vận hành sâu xa. Này tỳ-kheo, lại có thể thấy năm loại sâu xa của duyên sinh, đó là: tướng sâu xa, sự thâu gồm các loại sâu xa, nhân sâu xa, quả sâu xa, sự đối trị (cách diệt trừ) đối với sự khác biệt của nhân quả chuyển ra sâu xa. Này tỳ-kheo, lại có thể thấy năm loại sâu xa của duyên sinh, đó là: sự thâu gồm sâu xa, chiều thuận sâu xa, chiều nghịch sâu xa, sự nắm lấy sâu xa, cảnh giới sâu xa. Này tỳ-kheo, đó là điểm vượt trội về làm khởi lên của vô minh."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là điểm vượt trội về cách vận hành tồn tại của vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nói tóm lại, vô minh có bốn cách vận hành tồn tại, đó là: vận hành ở dạng tùy miên (tên cũ là 'sử'; phiền não ngủ ngầm, tiềm ẩn chưa phát ra), vận hành ở chỗ khởi lên (tên cũ là 'phược', cũng gọi là 'thượng tâm'; phiền não đã phát ra, trói buộc tâm), vận hành tương ứng (đi kèm với các phiền não khác), vận hành riêng một mình không chung (bất cộng — không đi kèm phiền não nào khác)."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, vô minh vận hành nơi ai thì làm duyên?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, kẻ phàm phu (người chưa chứng đạo) ở ngoài Phật pháp, do suy nghĩ không đúng, lôi kéo cả bốn loại vô minh làm duyên cho hành phúc, phi phúc, bất động. Này tỳ-kheo, kẻ phàm phu ngoài Phật pháp này, dù có tâm nghiệp lành tương ứng với hành phúc và bất động, thì đó vẫn là hơi hướm của suy nghĩ không đúng. Này tỳ-kheo, phàm phu trong Phật pháp mà buông lung: tạm gác vô minh bất cộng ra, những vô minh còn lại bị sự buông lung lôi kéo làm duyên cho hành. Này tỳ-kheo, phàm phu trong Phật pháp không buông lung đang học đạo, và bậc thánh đang học (hữu học: người đã chứng thánh nhưng chưa xong việc tu), thì niệm sai lôi kéo ba loại vô minh làm duyên cho hành phi phúc; nhưng hành phi phúc ấy không thể tạo ra sự tồn tại trong ác thú, vì vậy hành phi phúc ấy không phải là 'vô minh duyên hành'.
Ta từng nói về vô minh bất cộng: phàm phu trong Phật pháp không buông lung đang học thì chưa đoạn được, còn bậc thánh đang học thì đã đoạn. Kẻ phàm phu không buông lung ấy, nếu phát khởi hành phúc và bất động, thì trong chánh pháp phát khởi tâm tương ứng với suy nghĩ đúng; khi ấy nhân của giải thoát và sự hướng về giải thoát cũng đều phát sinh. Vì những thứ ấy có sức chi phối, nên sẽ chuyển ra sinh vào hai đường lành (trời và người); và cũng vì bốn loại vô minh chưa đoạn có sức chi phối. Này tỳ-kheo, còn bậc thánh đang học do đã đoạn vô minh bất cộng nên không tạo nghiệp mới; những nghiệp cũ còn có do sức của tùy miên, nếu chưa trừ đoạn, thì sau khi đã chịu quả nhiều lần (?) cũng có thể đi đến chỗ cùng tận. Như vậy, vô minh duyên hành ấy đời đời giảm dần, không còn tăng thêm. Vì nhân duyên này, nên biết người học trong Phật pháp không tạo 'vô minh duyên hành'. Này tỳ-kheo, Ta vì kẻ phàm phu ngoài Phật pháp mà phát khởi lời nói về duyên sinh nhiễm ô đầy đủ theo chiều thuận, chứ không phải vì người trong Phật pháp. Này tỳ-kheo, đó là điểm vượt trội về cách vận hành tồn tại của vô minh."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là điểm vượt trội về điên đảo (thấy sai ngược với sự thật) của vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, bốn loại vô minh này, đối với các đế (chân lý), có hai loại điên đảo: không có mà thêm cho là có, và có mà chê bai cho là không."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là hai loại điên đảo 'không có mà thêm cho là có' và 'có mà chê bai cho là không'?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, do bốn loại nhân duyên, đó là: thấy cái không phải pháp là pháp, thấy pháp là không phải pháp, đối với cõi trời và đối với giải thoát thì thấy cái không phải phương pháp là phương pháp — đó là điên đảo 'không có mà thêm cho là có'. Do tà kiến (thấy biết sai lầm) mà đều chê bai cho là không — đó là điên đảo 'có mà chê bai cho là không'. Này tỳ-kheo, đó là điểm vượt trội về điên đảo của vô minh."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là điểm vượt trội về tướng trạng của vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, có thể thấy hai loại: một là sự khác biệt về tự tướng vi tế; hai là sự khác biệt về tướng chung đối với các cảnh ưa thích, không ưa thích, và cả hai, cùng các cảnh điên đảo. Này tỳ-kheo, như vậy, vô minh ở chỗ khởi lên đã vi tế, khó biết, khó thấy, huống chi vô minh tùy miên. Vô minh tương ứng đã vi tế, khó biết, khó thấy, huống chi vô minh bất cộng. Trong các cảnh ưa thích, không ưa thích, cả hai, và các cảnh điên đảo, vô minh che lấp tướng chân thật và thấy tướng điên đảo, vận hành đồng đều như nhau; các phiền não (những trạng thái làm tâm rối loạn, nhơ bẩn) khác thì không như vậy. Còn các phiền não có tướng chung khác như thân kiến (chấp thân này là 'ta' thật) v.v., cũng phải nương vào vô minh ấy mới sinh khởi được. Này tỳ-kheo, đó là điểm vượt trội về tướng trạng của vô minh."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là điểm vượt trội về tác dụng của vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nói tóm lại, nên biết vô minh có hai loại tác dụng: một là, đối với sự phát khởi vận hành của mọi loại, vô minh có tác dụng làm chỗ nương; hai là, đối với sự quay lưng lại (hướng về giải thoát) của mọi loại, vô minh có tác dụng làm chướng ngại."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là sự phát khởi vận hành của mọi loại?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, sinh khởi ở đâu, cái gì sinh khởi, sinh khởi như thế nào — đó là sự phát khởi vận hành của mọi loại." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, sinh khởi ở đâu?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, ở trên con đường trôi lăn (sống chết), vì phân biệt có cái 'ta'." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, pháp gì sinh khởi?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, các nhập (cửa giác quan và đối tượng) bên trong và bên ngoài, vì bị nắm giữ làm cái 'ta'."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, sinh khởi như thế nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nghiệp và quả báo nối tiếp nhau phát khởi vận hành, vì phân biệt có cái 'ta' và vì phân biệt sai lệch."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là sự quay lưng lại của mọi loại?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nói tóm lại có bốn loại quay lưng lại, đó là: một là quay lưng lại chỗ nương; hai là quay lưng lại đối tượng bám vào; ba là quay lưng lại sự nghĩ nhớ; bốn là quay lưng lại sự thành tựu quả. Này tỳ-kheo, đó là điểm vượt trội về tác dụng của vô minh."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là điểm vượt trội về sự đối nghịch của vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nên thấy hai thứ này: vô minh đối nghịch với pháp thù thắng, và vô minh đối nghịch với pháp rộng lớn." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là vô minh đối nghịch với pháp thù thắng?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong năm căn (năm năng lực gốc rễ của sự tu tập: lòng tin, sự tinh tấn, sự nhớ nghĩ tỉnh giác, sự định tâm, trí tuệ), cái nắm giữ và hòa hợp các căn kia, đó là tuệ căn (năng lực trí tuệ); cái đối nghịch với nó chính là vô minh. Vì vậy gọi là đối nghịch với pháp thù thắng." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là vô minh đối nghịch với pháp rộng lớn?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, tất cả trí có được do nghe, trí có được do suy nghĩ, trí có được do tu tập — cái đối nghịch với chúng chính là vô minh. Vì vậy gọi là đối nghịch với pháp rộng lớn."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu nói không có trí là vô minh, thì chẳng lẽ sự không có (trí) ấy là vô minh sao?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, không phải vậy." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu sự không có trí là vô minh, thì có lỗi gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nếu vậy thì không thể lập được tướng của vô minh. Vì sao? Này tỳ-kheo, trí do nghe thì không có trí do suy nghĩ; trí do suy nghĩ thì không có trí do tu tập; trí do tu tập thế gian thì không có trí do tu tập xuất thế gian (vượt khỏi thế gian); trí của người hữu học (còn phải học) xuất thế gian thì không có trí vô học (đã học xong, đã chứng quả cuối cùng); trí của Thanh văn (người nghe lời Phật mà giác ngộ) vô học thì không có trí Như Lai (danh hiệu của Phật). Như vậy, cái đó vừa là có trí, vừa là không có trí. Do có vô minh như thế mới lập được tướng của nó.
Lại nữa, này tỳ-kheo, trong ba thiện căn (ba gốc rễ của điều lành: không tham, không giận, không si), Ta nói 'không si'; nhưng đó là khi si không còn mà có không si, chứ không phải chính sự không có si là không si. Nay cũng vậy, không phải chính sự không có minh là vô minh. Lại nữa, một tâm sở (trạng thái tâm lý đi kèm tâm) không biết chân thật nên gọi là vô minh; cũng như một tâm sở biết chân thật nên gọi là trí. Lại nữa, này tỳ-kheo, nếu sự không có (trí) là vô minh, thì mười một điểm vượt trội của vô minh ở đây đều không có. Vì vậy, không phải sự không có minh là vô minh. Này tỳ-kheo, đó là điểm vượt trội về sự đối nghịch của vô minh."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là điểm vượt trội về sự trói buộc theo của vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, chúng sinh trong ba cõi (cõi Dục còn ham muốn giác quan, cõi Sắc chỉ còn thân vi tế, cõi Vô sắc không còn thân hình), cho đến cõi Hữu đỉnh (tầng cao nhất của ba cõi), nếu đối với các đế này chưa có trí, thì tùy miên luôn trói buộc họ không hề có kẽ hở; cũng vì thế mà gọi những chúng sinh ấy là bị trói buộc đầy đủ. Nếu đối với phần nhân quả của đường lành và đường ác cũng chưa có trí, thì ở mức vi tế là chúng sinh cõi Vô sắc, mức trung bình là cõi Sắc, mức mạnh nhất là cõi Dục; và các mức vi tế, trung bình, mạnh nhất ấy, đối với sự sinh về sau, theo lẽ tự nhiên vẫn trói buộc theo. Lại nữa, này tỳ-kheo, ngay cả bậc A-la-hán (bậc thánh đã diệt sạch phiền não, không còn tái sinh) đã dứt sạch các lậu (phiền não rò rỉ khiến trôi lăn sống chết), thì chướng ngại đối với điều cần biết của họ cũng là sự trói buộc theo của vô minh. Sự trói buộc theo đi rất xa như vậy của vô minh cũng nên thấy. Này tỳ-kheo, đó là điểm vượt trội về sự trói buộc theo của vô minh."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là điểm vượt trội về sự đối trị vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, có hai loại trí làm pháp đối trị vô minh: một là trí có khi nhờ tiếng nói người khác (nghe pháp), có khi không nhờ, đó là trí về một phần pháp giới (pháp giới: toàn thể thực tại của mọi pháp); hai là trí nhờ tiếng nói người khác nhưng không phải một phần, đó là trí về pháp giới vô lượng."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, trí về một phần pháp giới bám vào đối tượng nào, có những tướng nào, có tác dụng gì, thấy như thế nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trí về một phần pháp giới lấy bốn niệm (?) làm đối tượng, có mười sáu tướng; đối với vô minh, và đối với các nhiễm ô (cấu bẩn) do phiền não, nghiệp và sự sinh, có tác dụng làm cho xa lìa. Nên thấy như vậy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, cái khổ của sinh thấy như thế nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì nó là chỗ nương cho khổ do nhân bên trong, chỗ nương cho khổ do nhân bên ngoài, và chỗ nương cho cả hai thứ khổ ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là khổ do nhân bên trong?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, đó là khổ vì bệnh, khổ vì già, khổ vì chết."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là khổ do nhân bên ngoài?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, đó là khổ vì phải gặp gỡ điều không ưa, khổ vì phải xa lìa điều ưa thích, khổ vì mong cầu mà không được."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là khổ làm chỗ nương cho cả hai thứ ấy?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nói tóm lại là năm thủ uẩn (năm nhóm yếu tố hợp thành con người — sắc, thọ, tưởng, hành, thức — khi bị bám chấp)."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là khát ái?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là sự tham luyến đối với thân hiện tại."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là khát ái muốn có thêm?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là sự mong cầu đối với thân ở tương lai."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là khát ái đi cùng với sự vui thích ham muốn?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là sự đắm vị đối với cảnh hiện tại mà mình đã có được, đã nắm giữ thụ hưởng."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là khát ái vui thích ham muốn chỗ này chỗ kia?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là sự tìm cầu đủ cách đối với những cảnh chưa có được."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là sự đoạn trừ không còn sót của khát ái này?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, đoạn được là vì: các phiền não phải đoạn ở kiến đạo (giai đoạn lần đầu thấy rõ chân lý) đã đoạn; các kết (dây trói phiền não) thuộc phần dưới (trói vào cõi Dục) và phần trên (trói vào cõi Sắc, cõi Vô sắc) đã đoạn; khát ái hướng về quả khổ ở tương lai đã đoạn; khát ái hướng về quả khổ ở hiện tại đã đoạn."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là 'xả bỏ'?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là đoạn được vì các phiền não phải đoạn ở kiến đạo đã đoạn."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là 'đến bờ cùng tột'?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là đoạn được vì các phiền não phải đoạn ở tu đạo (giai đoạn tu tập lâu dài sau khi đã thấy rõ chân lý) đã đoạn."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là 'hết'?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là đoạn được vì các kết thuộc phần dưới đã đoạn."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là 'lìa'?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là đoạn được vì các kết thuộc phần trên đã đoạn."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là 'diệt'?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là đoạn được vì đã đoạn hoàn toàn."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là 'lặng'?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là đoạn được vì khát ái hướng về quả khổ ở tương lai đã đoạn."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là 'chìm mất'?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là đoạn được vì khát ái hướng về quả khổ ở hiện tại đã đoạn."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là chánh kiến (thấy biết đúng đắn)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là trí đi trước lúc chứng thấy, trí ngay lúc chứng thấy, và trí có được sau lúc chứng thấy; vì vượt qua những lời dạy và cách làm phương tiện về điều cần biết (?)."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là chánh phân biệt (suy nghĩ đúng đắn)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là đối với Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng) sau khi đã biết đúng, nương vào lòng tin đúng mà thuận theo nhớ nghĩ phân biệt các công đức của Tam bảo; vì vượt qua các giáo thuyết khác lạ." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là chánh ngữ (lời nói đúng đắn)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là giới (những điều răn giữ) mà bậc thánh ưa thích, thuộc về vô lậu (không còn rò rỉ phiền não), cùng vận hành với sự suy nghĩ vô lậu, xa lìa bốn loại lỗi của miệng (nói dối, nói đâm thọc, nói thô ác, nói thêu dệt); vì vượt qua ác thú." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là chánh nghiệp (việc làm đúng đắn)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là giới mà bậc thánh ưa thích, thuộc về vô lậu, cùng vận hành với sự suy nghĩ vô lậu, xa lìa ba loại lỗi của thân (giết hại, trộm cắp, tà dâm); vì vượt qua ác thú." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là chánh mạng (cách sống đúng đắn)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là giới mà bậc thánh ưa thích, thuộc về vô lậu, cùng vận hành với sự suy nghĩ vô lậu, xa lìa những việc làm của thân và miệng phát sinh từ tà mạng (kiếm sống bằng cách sai trái); vì vượt qua ác thú."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là chánh phát (tức chánh tinh tấn — sự siêng năng đúng đắn)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là đối với sự giải thoát cao tột, nương vào lòng ưa muốn mà phát khởi sự siêng năng, xa lìa điều đối nghịch, làm cho pháp đối trị được đầy đủ."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là chánh niệm (sự nhớ nghĩ tỉnh giác đúng đắn)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là khi chỉ (lắng tâm, dừng mọi tạp niệm) và quán (dùng trí tuệ soi xét) hợp nhau tương ứng, đã lấy ba loại tướng làm chỗ nương, thì luôn luôn trong ba loại tướng ấy, cùng với sự không buông lung mà đi vào an trụ đúng đắn; đối với đối tượng thì tâm không quên; vì trong tu đạo vượt qua những gì không tương ứng."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là chánh định (sự định tâm đúng đắn)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, là khi bảy loại (yếu tố) của định này đã được tu sửa đầy đủ, một lòng chuyên hướng; cho đến vì bảy loại ấy làm chỗ nương cho các hạnh khác biệt, và làm chỗ nương cho các công đức thù thắng sinh ra." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu các pháp trợ giúp giác ngộ như niệm xứ (các đối tượng để an trụ sự tỉnh giác) v.v. đều được gồm vào đạo, thì vì sao chỉ nói Thánh đạo tám phần (tám con đường chân chính của bậc thánh: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định) làm tướng của đạo?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì Thánh đạo tám phần ấy gồm thâu tất cả các pháp trợ giúp giác ngộ còn lại."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu khổ có bốn tướng, thì trong đó thế nào là tướng vô thường?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong khổ mà thấy pháp sinh diệt, đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng khổ?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vẫn lấy pháp sinh diệt ấy làm chỗ nương, rồi thấy sự trói buộc theo của ba khổ (khổ khổ — cái khổ của chính sự đau đớn; hoại khổ — cái khổ khi niềm vui tan hoại; hành khổ — cái khổ vì mọi thứ luôn biến đổi), đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng không?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong khổ mà thấy không có vật thuộc về 'ta', đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng vô ngã (không có cái 'ta' thật)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong khổ mà thấy tự nó lìa khỏi cái 'ta', đó là tướng ấy." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu bốn tướng này là tướng của tập (nguyên nhân sinh ra khổ), thì trong đó thế nào là tướng nhân?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong khát ái mà thấy nó là thể nhân, là hạt giống của các loại khổ, đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng tập?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong khát ái mà thấy nó là thể nhân của sự sinh nối tiếp nhau, đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng sinh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong khát ái mà thấy nó là thể nhân của sự sinh khác nhau trong năm đường (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời), đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng duyên?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong khát ái mà thấy nó là thể nhân nắm giữ các duyên riêng khác, đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu diệt đế (chân lý về sự diệt khổ) có bốn tướng, thì trong đó thế nào là tướng diệt?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong giải thoát mà thấy phiền não đã diệt, đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng dừng lặng?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong giải thoát mà thấy khổ đã dừng, đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng mầu nhiệm?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong giải thoát mà thấy niềm vui trong sạch không tội lỗi, đó là tướng ấy." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng thoát ra?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong giải thoát mà thấy đã thoát khỏi vô thường, đó là tướng ấy." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu bốn tướng này là tướng của đạo (con đường diệt khổ), thì trong đó thế nào là tướng đạo?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong đạo này mà thấy nó tương ứng với điều cần biết và không điên đảo, đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng như (đúng như thật)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong đạo này mà thấy nó là xuất thế gian, vô lậu, đó là tướng ấy." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng dấu chân (lối đi)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong Thánh đạo mà thấy nó là đi theo con đường thuận, đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tướng cỗ xe?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong đạo này mà thấy nó là cao tột không gì hơn, đó là tướng ấy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, vì sao chỉ có bốn Thánh đế (bốn chân lý của bậc thánh: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì nhiễm ô và thanh tịnh có nhân quả chung đều được gồm thâu trong đó (nhân quả chung nghĩa là: về nhiễm thì nhân và quả cùng nhiễm, về tịnh thì nhân và quả cùng tịnh, nên gọi là chung)."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, khổ đế v.v. này, vì sao nói các đế theo thứ tự dần dần?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì giống như pháp về bệnh, nguyên do, khỏi bệnh và thuốc (bệnh là khổ, nguyên do là tập, khỏi bệnh là diệt, thuốc là đạo)."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, bốn Thánh đế này được chứng thấy cùng một lúc, hay được chứng thấy dần dần?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, có lý do nên chứng thấy cùng một lúc, có lý do nên chứng thấy dần dần (lý do cũng gọi là nhân duyên, cũng gọi là phương tiện)." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, chứng thấy cùng một lúc thì có lý do gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trí chân thật tự biết các đế ở bên trong thì lấy nghĩa phi an lập (không lập bằng ngôn từ, khái niệm phân biệt) làm đối tượng; vì bám vào đối tượng một cách tổng thể nên chứng thấy cùng một lúc." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, chứng thấy dần dần thì có lý do gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trí đã được tu sửa và trí có được về sau thì quán xét tướng của nhân quả theo tự tướng riêng; vì không bám vào đối tượng một cách tổng thể nên chứng thấy dần dần."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu Thế Tôn đã nói bốn Thánh đế, vì sao còn nói hai đế là thế đế (chân lý theo cách nhìn thông thường của thế gian) và tối thắng nghĩa đế (chân lý tối cao, sự thật rốt ráo)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong bốn Thánh đế này, cái gì là cảnh giới của pháp trụ trí (trí biết các pháp an trụ theo trật tự nhân quả), thì đó là thế đế; còn cái gì là cảnh giới của trí tối thắng nghĩa tự chứng bên trong, cảnh giới của trí phi an lập, thì đó là tối thắng nghĩa đế. Nên thấy như vậy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu bốn Thánh đế đối với người không phải thánh cũng là đế (chân lý), đối với bậc thánh cũng là đế, thì vì sao lấy chữ 'thánh' mà đặt tên cho các đế này, mà Thế Tôn nói là Thánh đế?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, người tuy không phải thánh, đối với thể của các pháp trong các đế này, thì không có trí mà chỉ tin; còn bậc thánh đối với thể của các pháp ấy thì có trí mà tin. Vì nghĩa này nên đó là Thánh đế. Nên thấy như vậy."
Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, trí về pháp giới vô lượng, không phải một phần, thì bám vào đối tượng nào, có những tướng nào, có tác dụng gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nó cũng lấy bốn Thánh đế làm đối tượng; lấy đế về sự tưởng thanh tịnh làm tướng; lấy sự đi vào các đế về mọi phương diện làm tướng; lấy việc làm mọi điều lợi ích cho tất cả chúng sinh làm tướng. Lại nữa, trí về một phần pháp giới: ở hàng Thanh văn thì lấy việc không quay lưng với lợi ích chúng sinh nhưng không trực tiếp thực hiện làm tướng; ở hàng Duyên giác (người tự quán duyên sinh mà giác ngộ) thì lấy việc quay lưng với lợi ích chúng sinh làm tướng. Còn trí về pháp giới vô lượng thì: lấy sự xa lìa làm tác dụng, tức là lìa mọi loại phiền não và chướng ngại đối với điều cần biết; lấy việc làm chỗ nương làm tác dụng, tức là làm chỗ nương để đạt đến nhất thiết chủng trí (trí biết trọn vẹn mọi phương diện của mọi sự vật, tức trí của Phật) và pháp giới khéo trong sạch; lấy sự che chở làm tác dụng, tức là che chở các chúng sinh khỏi những sự bức bách ở mọi nơi. Này tỳ-kheo, đó là điểm vượt trội về sự đối trị vô minh."
Các tỳ-kheo nói: "Lành thay, bạch Đại đức!" Các tỳ-kheo ấy đối với lời Thế Tôn dạy đều vui mừng, lặng im mà ở yên. Các tỳ-kheo ấy đối với lời Thế Tôn dạy, lòng đều vui thích, ai nấy hết sức hoan hỷ.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video