Thiên 1 — Quyển thượng

 Kinh Phật nói về pháp môn gốc "Duyên sinh sơ thắng phần" (phần thù thắng của khâu đầu tiên trong chuỗi duyên sinh) — Quyển thượng.

 Tôi nghe như vầy. Một thời, đức Bà-già-bà (tiếng Phạn Bhagavat, tức Thế Tôn — bậc được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật) ở thành Xá-la-bà-tất-đế (tức thành Xá-vệ, kinh đô nước Kiều-tát-la ở Ấn Độ xưa), trong vườn Cấp Cô Độc ở rừng Thắng Lâm (tức tinh xá Kỳ Viên, do trưởng giả Cấp Cô Độc mua đất dâng cúng Phật). Lúc ấy, đông đảo tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ đủ giới) họp ngồi trong giảng đường, cùng bàn luận như vầy: "Thưa các Mệnh giả (cách các tỳ-kheo kính gọi nhau)! Thế Tôn từng dùng vô số cách để nói về mười hai phần duyên sinh (mười hai khâu nối tiếp nhau, khâu trước làm điều kiện cho khâu sau sinh ra, tạo thành vòng sống chết: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử). Trong đó, Ngài giảng trước hết vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ chân lý) làm cái thể của duyên (điều kiện gốc). Vì cớ gì mà trong tất cả các duyên là phiền não (những trạng thái làm tâm rối loạn, nhơ bẩn như tham, giận, si mê) và hành (những hoạt động tạo nghiệp), Ngài chỉ nói vô minh làm thể của duyên? Ở vô minh này thấy có chỗ nào vượt trội, khác biệt?"

 Các tỳ-kheo họp ngồi trong giảng đường bàn luận chưa xong. Thế Tôn ban ngày đang ở trong định (trạng thái tâm chuyên chú, lắng yên), dùng thiên nhĩ (tai thần thông, nghe được những âm thanh xa và nhỏ mà người thường không nghe được) trong sạch vượt hơn người, nghe được cuộc bàn luận ấy. Đến buổi chiều, Ngài xuất định, đi đến giảng đường ấy. Đến nơi, trước chúng tỳ-kheo, Ngài ngồi lên tòa vẫn thường đặt sẵn. Ngồi xong, Thế Tôn bảo các tỳ-kheo: "Này các tỳ-kheo, vì sao các ông họp ngồi trong giảng đường bàn luận chưa xong? Các ông họp ngồi ở đây bàn luận điều gì?"

 Các tỳ-kheo thưa: "Bạch Đại đức (lời tôn xưng bậc có đức lớn, ở đây chỉ Phật), đông đảo tỳ-kheo chúng con họp ngồi trong giảng đường bàn luận như vầy: 'Thưa các Mệnh giả! Thế Tôn từng dùng vô số cách để nói về mười hai phần duyên sinh. Trong đó, Ngài giảng trước hết vô minh làm thể của duyên. Vì cớ gì mà trong tất cả các duyên là phiền não và hành, Ngài chỉ nói vô minh làm thể của duyên? Ở vô minh này thấy có chỗ nào vượt trội, khác biệt?' Bạch Đại đức, đông đảo tỳ-kheo chúng con họp ngồi trong giảng đường bàn luận chưa xong; chúng con họp ngồi ở đây bàn luận như vậy."

 Các tỳ-kheo nói xong, Thế Tôn bảo: "Có một pháp môn (một cửa ngõ giáo lý) tên là Duyên sinh sơ thắng phần. Hãy khéo nghe, khéo suy nghĩ, Ta sẽ nói cho các ông. Thế nào là pháp môn Duyên sinh sơ thắng phần? Này các tỳ-kheo, có mười một loại điểm vượt trội — là những điểm vượt trội hơn hết trong các điểm vượt trội — nên lập vô minh làm duyên đầu tiên của duyên sinh. Mười một loại ấy là gì? Đó là: vượt trội về phan duyên (đối tượng mà nó bám vào), vượt trội về chủng loại, vượt trội về làm đầu mối, vượt trội về làm khởi lên, vượt trội về cách vận hành tồn tại, vượt trội về điên đảo (thấy sai ngược với sự thật), vượt trội về tướng trạng, vượt trội về tác dụng, vượt trội về gây chướng ngại, vượt trội về trói buộc theo, vượt trội về cách đối trị (cách diệt trừ nó)."

 Khi ấy có một tỳ-kheo liền từ chỗ ngồi đứng dậy, sửa áo để trần một vai, hướng về chỗ Thế Tôn chắp tay cúi mình, bạch rằng: "Bạch Đại đức, thế nào là điểm vượt trội về đối tượng bám vào của vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, tất cả nhân quả thuộc phần nhiễm ô, mà nhân lẫn quả đều là lỗi lầm xấu ác; và tất cả nhân quả thuộc phần thanh tịnh, mà nhân lẫn quả đều là công đức — cả hai đều là đối tượng mà vô minh bám vào. Này tỳ-kheo, đó là điểm vượt trội về đối tượng bám vào của vô minh."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là điểm vượt trội về chủng loại của vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, che lấp cái chân thật, hiển bày cái không chân thật. Này tỳ-kheo, đó là điểm vượt trội về chủng loại của vô minh." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là điểm vượt trội về làm đầu mối của vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì vô minh làm đầu mối, gốc rễ, chỗ nương ở cho tất cả phiền não nhiễm, nghiệp nhiễm và sinh nhiễm (nhiễm là sự ô nhiễm, cấu bẩn; ba thứ ô nhiễm này là: ô nhiễm do phiền não, ô nhiễm do nghiệp — tức những hành động có tạo quả báo, và ô nhiễm do sự thọ sinh)."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tất cả phiền não nhiễm?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nói tóm lại là ba loại phiền não gồm thâu tất cả phiền não nhiễm, đó là: phiền não không có trí tuệ, phiền não trí tuệ hoài nghi, phiền não trí tuệ tà lệch." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tất cả nghiệp nhiễm?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nói tóm lại, ba loại khác biệt về tự tướng (tức thân, miệng, ý), cùng ba loại khác biệt về tướng chướng ngại và đối trị (chướng ngại là nghiệp phi phúc — việc ác dẫn đến quả khổ; đối trị là nghiệp phúc — việc lành dẫn đến quả vui ở cõi Dục, và nghiệp bất động — công phu thiền định dẫn đến sinh vào cõi Sắc, cõi Vô sắc với quả báo không lay chuyển), gồm thâu hết nghiệp nhiễm."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tất cả các loại sinh nhiễm?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nói tóm lại là chỗ nương của ba thọ (ba loại cảm nhận), đó là khổ thọ (cảm nhận đau khổ), lạc thọ (cảm nhận vui sướng), và bất khổ bất lạc thọ (cảm nhận không khổ không vui); và vì có ba khổ, đó là khổ khổ (cái khổ của chính sự đau đớn), hoại khổ (cái khổ khi niềm vui tan hoại), hành khổ (cái khổ vì mọi thứ luôn biến đổi, không bền) — những điều này gồm thâu hết sinh nhiễm."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, vì sao tất cả các loại phiền não nhiễm, nghiệp nhiễm, sinh nhiễm này đều lấy vô minh làm đầu mối, gốc rễ, chỗ nương ở?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì có hai thứ ngu đối với thật đế (chân lý chân thật), nên phiền não nhiễm chưa sinh thì khiến nó sinh, đã sinh thì khiến nó lớn dần thêm nhiều; nghiệp nhiễm chưa sinh thì khiến nó sinh, đã sinh thì khiến nó tiếp tục tích tụ; sinh nhiễm chưa sinh thì khiến nó sinh, đã sinh thì không thể dời đổi. Vì thế nói rằng tất cả các loại phiền não nhiễm, nghiệp nhiễm, sinh nhiễm đều lấy vô minh làm đầu mối, gốc rễ, chỗ nương ở. Này tỳ-kheo, đó là điểm vượt trội về làm đầu mối của vô minh."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là điểm vượt trội về làm khởi lên của vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vô minh này mê muội không hiểu rõ về thân sẽ sinh lại ở đời sau, là thân thuộc về khổ đế (chân lý về khổ, một trong bốn chân lý Phật dạy: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ); cũng mê muội không hiểu rõ về thân đã có ở hiện tại, cũng thuộc về khổ đế. Do mê muội ấy mà có duyên sinh gom tụ và duyên sinh chuyển ra — tức sự hòa hợp gom tụ và sự hòa hợp chuyển ra. Hai loại duyên sinh này cùng với sự mê muội về hai thân đời sau và hiện tại đều lấy vô minh làm duyên khiến khởi lên."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là duyên sinh gom tụ, hòa hợp gom tụ?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trước hết là vô minh duyên hành, hành duyên thức (dòng nhận biết làm nền cho sự sống, mang theo dấu vết nghiệp), rồi như vậy danh sắc (phần tinh thần và phần thể xác của một chúng sinh), lục nhập (sáu cửa giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), xúc (sự tiếp chạm giữa giác quan và đối tượng) duyên thọ (cảm nhận). Đó gọi là duyên sinh gom tụ, hòa hợp gom tụ."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là duyên sinh chuyển ra, hòa hợp chuyển ra?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, trong duyên của vô minh thứ hai: thọ duyên ái (lòng khát khao, ham muốn), ái duyên thủ (sự bám giữ, chấp lấy), rồi như vậy hữu (sự tồn tại, tức nghiệp lực đã đủ sức đưa đến đời sau) duyên sinh (sự ra đời), cho đến sinh duyên lão tử (già và chết). Đó gọi là duyên sinh chuyển ra, hòa hợp chuyển ra."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, vô minh thứ nhất làm duyên khởi lên cho duyên sinh gom tụ, hòa hợp gom tụ như thế nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vô minh thứ nhất này mê muội không hiểu rõ về thân sinh lại, nên mong cầu sinh lại. Vì mê muội mà cầu sinh lại, nên trong sự sinh lại thấy có điều tốt đẹp. Còn đối với cảnh ưa thích và không ưa thích ở hiện tại, do chấp chặt và phân biệt, nên tạo hành phi phúc (việc làm xấu ác, đưa đến quả khổ). Tức là đối với các vật dụng thì sinh tham (?), đối với điều gây tổn hại phiền lòng thì sinh giận; vì đi kèm với những thứ đó nên đối với tốt xấu không cân nhắc suy xét, bèn làm những việc buông lung mê lầm; với những điều ác ở đời sau thì có nghĩ đến mà không hay biết. Vì vậy, các hành phi phúc ấy lấy vô minh làm duyên.

 Còn nếu trong sự sinh lại, hoặc thấy có điều tốt đẹp, hoặc thấy có con đường thoát ra, liền tạo hành phúc (việc lành, đưa đến quả vui trong cõi Dục) và hành bất động (công phu thiền định, đưa đến sinh vào cõi Sắc và cõi Vô sắc, quả báo không lay chuyển). Hoặc nhờ nghe giảng pháp mà hiểu biết, hoặc tự tu tập sự nghĩ nhớ lắng yên; trong sự hiểu biết và nghĩ nhớ ấy tuy có tâm lành nhưng chưa phải suy nghĩ đúng đắn. Do đó, người ấy bị sự mê lầm về việc sinh lại lôi kéo: tức là trong sự sinh lại thấy điều tốt đẹp nên không e ngại (?), thấy con đường thoát ra nên không e ngại (?).

 Các hành phúc, phi phúc, bất động ấy — cùng các tướng đối nghịch và đối trị v.v. — cùng sinh cùng diệt trong sáu thức thân (sáu nhóm thức: thức của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý). Liền ngay trong sự sinh diệt của báo thức (thức là quả báo của nghiệp cũ, làm nền cho đời sống) hiện tại, chúng đặt vào đó sự huân tập (sự xông ướp, như hương xông thấm vào áo, để lại dấu vết lâu dài) của các hành ấy, để thâu nhận một cách tương ứng tất cả hạt giống (năng lực tiềm tàng sẽ nảy thành quả về sau) cho sự sinh ra mới về sau. Các hạt giống đã được thâu nhận hết, về sau nếu sinh ra thì có thứ tự: tức là thâu gồm danh sắc, lục nhập, xúc v.v., rồi dần dần sẽ sinh ra. Những danh sắc v.v. ấy, ở trong báo thức hiện tại này, mới chỉ là tướng nhân của sự sinh, chưa phải là tướng quả. Vì vậy gọi là duyên sinh gom tụ. Này tỳ-kheo, đó là vô minh thứ nhất làm duyên khởi lên cho duyên sinh gom tụ, hòa hợp gom tụ."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, vô minh sau làm duyên khởi lên cho duyên sinh chuyển ra, hòa hợp chuyển ra như thế nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vô minh này là sự mê lầm khởi lên đối với thân hiện tại. Do lục nhập và xúc làm duyên mà sinh ra thọ, liền nếm được vị của nó. Vì nếm được vị nên về sau lại tìm cầu loại cảm thọ ấy; khi có tìm cầu thì liền khởi lên thủ. Trong lạc thọ, khát ái (lòng khát khao như người khát nước) làm duyên thì sinh ra dục thủ (sự bám lấy các thú vui giác quan); gọi là dục thủ vì phân biệt các thứ dục lạc. Lấy cái ấy làm đầu mà có phiền não của cõi Dục (cõi còn ham muốn giác quan, như cõi người, cõi súc sinh, các tầng trời thấp).

 Còn nếu lấy cảm thọ mới (?) làm duyên, thì sinh ra khát ái muốn không còn tồn tại, đi kèm với hành động chán lìa; nhưng sự đi kèm với chán lìa này chưa đúng đạo lý. Người ấy nương vào khát ái, dùng cách không đúng phương pháp để cầu sự không tồn tại, nên có tà kiến (thấy biết sai lầm) về sự thoát ra, tà kiến quyết định, và tà kiến làm chỗ nương cho hai thứ ấy (chỗ nương cũng có hai, gộp lại thành bốn loại). Do những thứ đó mà khát ái này duyên thủ.

 Nếu lại nương vào thủ ấy mà chưa lìa được dục, thì như vậy khi chết, bốn kiến ấy và phiền não cõi Dục lấy khát ái về dục làm duyên mà sinh ra thủ. Nếu đã lìa dục, lìa sắc, thì khát ái cõi Sắc (cõi của những chúng sinh đã lìa dục, chỉ còn thân vi tế, đạt được nhờ thiền định) và khát ái cõi Vô sắc (cõi không còn thân hình, chỉ còn tâm) vốn sinh ra đã sẵn có thường xuyên. Khi phiền não của cõi Sắc, cõi Vô sắc sinh ra, thì liền khởi lên thủ thuộc cõi Sắc, cõi Vô sắc. Phiền não của cõi Sắc, cõi Vô sắc ấy và các kiến này, hoặc lấy khát ái cõi Sắc làm duyên sinh ra thủ, hoặc lấy khát ái cõi Vô sắc làm duyên sinh ra thủ.

 Vì khát ái duyên thủ như vậy, nên báo thức đã được các hành huân tập cùng với thủ mà sinh ra. Thủ đã thâu gồm rồi, thì các hành đã tích tụ từ trước, với bao nhiêu khát ái chưa diệt, ở nơi này nơi kia sẽ hiện ra trước mắt, để khiến tự thân chuyển ra. Vì nhân duyên ấy, có sự sinh ra, nên gọi các hành ấy là hữu. Do sức của thủ, hành đã thành hữu; chết ở đây rồi, những gì đã gom tụ trước kia, cái sắp sinh ra, làm duyên mà chuyển ra. Vì vậy gọi là hữu duyên sinh. Trong sự chuyển ra, khi đã sinh ra thì tướng trạng hư hoại, khác với trước; lại đến chỗ cuối cùng thì có cái chết, sự suy thoái, tuổi thọ hết sạch. Vì vậy gọi là sinh duyên lão tử. Này tỳ-kheo, đó là vô minh thứ hai làm duyên khởi lên cho duyên sinh chuyển ra, hòa hợp chuyển ra."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, vì sao trong duyên sinh chuyển ra có hai thứ là khát ái và thủ, mà không nói chúng làm duyên cho các hành?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì khát ái và thủ bị giới hạn trong cõi riêng của chúng. Như khát ái và thủ về dục thì không thể tạo hành bất động của cõi Sắc, cõi Vô sắc, vì những cõi ấy không phải đối tượng của chúng. Như khát ái về dục đối với hành bất động, thì khát ái về sắc đối với cõi Vô sắc, khát ái về vô sắc đối với cõi Dục và cõi Sắc, khát ái về sắc đối với cõi Dục cũng như vậy (?)."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, vì sao khát ái và thủ về dục không làm duyên cho hành phúc và hành phi phúc?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, đối với mọi cảnh giới đang hiện ra trước mắt đây, sự ưa và không ưa có sức chi phối mạnh. Do có khát ái về dục mà khởi lên bất thiện căn (gốc rễ của điều ác: tham, sân, si), tạo hành phi phúc. Vì trong hành phi phúc — nơi nhân và quả cùng xấu — người ta không biết cái xấu của nó, tức là cái xấu trong tâm và cái xấu trong việc làm; vì không biết nên khởi lên hành phi phúc. Mà cái xấu trong tâm và trong việc làm ấy chỉ lấy vô minh làm duyên, không lấy khát ái làm duyên, vì nó không cùng đối tượng với bất thiện căn.

 Nếu do khát ái về dục mà làm hành phúc, thì là nương vào lòng tin mà làm, tức là tin rằng chết rồi ắt sinh lại, sinh ra ắt phải nhờ duyên. Vì được lòng tin thâu nhiếp, nên mọi khát ái và thủ ở đó, Ta chỉ tạm gọi là hữu phú vô ký (thứ bị che lấp nhưng tự nó không phải thiện cũng không phải ác). Pháp nào thuộc hữu phú vô ký thì không thể khởi lên hành. Vì trong hành phúc — nơi nhân và quả cùng lành — người ta không biết đến sự thoát ra, cầu được sinh vào chỗ đáng ưa nên làm hành phúc. Vì vậy, tuy gọi là hành phúc nhưng cũng lấy vô minh làm duyên."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, vì sao khát ái và thủ của cõi Sắc không làm duyên cho hành bất động của cõi Sắc?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, người chưa lìa dục thì khát ái về sắc chưa sinh, chưa có chỗ đứng. Vì khi nó chưa có, chưa có chỗ đứng, nên không thể làm duyên cho hành bất động của cõi Sắc khiến nó khởi lên. Như khát ái cõi Sắc đối với hành bất động cõi Sắc, thì khát ái cõi Vô sắc đối với hành bất động cõi Vô sắc cũng vậy. Do đối với thân cõi Sắc và thân cõi Vô sắc vốn có lỗi xấu mà lại thấy là điều tốt, rồi tưởng nghĩ suy tính, hoặc do nghe giảng pháp, hoặc do được dạy bảo pháp, nên có sự suy nghĩ không đúng này, làm duyên cho hành ấy. Mà sự suy nghĩ không đúng này do vô minh dẫn dắt; quả của sự suy nghĩ không đúng hòa hợp cùng vô minh mà làm duyên cho hành bất động. Vì vậy, hành bất động ấy cũng lấy vô minh làm duyên.

 Này tỳ-kheo, lại nên biết: có người nương vào khát ái muốn không tồn tại mà làm các hành phúc và hành bất động. Do khát ái muốn không tồn tại nên thấy các cõi tồn tại đều có lỗi xấu, đâu chịu cầu sự tồn tại về sau nữa. Nhưng đối với sự không tồn tại lại không biết đúng như thật; vì không biết đúng như thật, lại chưa được con đường đối trị, nên mê lầm tưởng cái không phải đối trị là đối trị, bèn làm hành phúc và hành bất động. Này tỳ-kheo, vì nhân duyên này, nên biết chỉ có vô minh duyên hành, chứ không phải khát ái và thủ làm duyên."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu hành hòa hợp cùng sinh trong sáu thức thân, thì vì sao lại nói hành duyên thức?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, các hành phúc, phi phúc, bất động v.v. trong sáu thức thân này hòa hợp cùng sinh cùng diệt, liền ở trong thức quả báo đặt vào sự huân tập của các hành, làm phương tiện dẫn dắt cho báo thức mới khác sinh ra về sau. Vì vậy nói hành duyên thức."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, các phần danh sắc, lục nhập, xúc, thọ cùng lúc gom tụ hạt giống ở trong thức, vì sao khi nói lại nói theo thứ tự?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì ở tương lai chúng sẽ lần lượt sinh khởi theo thứ tự." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, vì sao gọi danh sắc, lục nhập, xúc, thọ v.v. là thiền-ma (phiên âm tiếng Phạn janma, dịch nghĩa là 'sinh'; chỉ chung toàn bộ một đời quả báo trước khi chết, không phải chỉ lúc mới thọ sinh)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì chúng là chỗ nương cho sự thụ hưởng có chung nhân, và là chính sự thụ hưởng có chung nhân."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu chỉ có danh sinh ra mà không có sắc, thì có lỗi gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nếu danh không trụ trong sắc, thì sự tiếp nối của thiền-ma không thể khớp được."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu chỉ có sắc sinh ra mà không có danh, thì có lỗi gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, sắc nếu không hợp với danh thì không được giữ gìn, sẽ hư hoại tan mất, không thể lớn lên."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu chỉ có thức duyên lục nhập, thì có lỗi gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, lúc ban đầu sáu nhập chưa đủ, chỉ có thân căn (giác quan thân thể) và ý căn (giác quan tâm ý); những cái khác sẽ sinh khởi sau thì chưa có được. Thể của hai căn này lúc ban đầu chỉ là danh sắc; theo thứ tự, danh sắc làm duyên cho sáu nhập được đầy đủ. Vì vậy nói danh sắc duyên lục nhập."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu chỉ cần sáu nhập đầy đủ là thiền-ma đã trọn vẹn, thì vì sao còn nói xúc và thọ?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, thiền-ma trọn vẹn ở sáu nhập này là chỗ nương của sự thụ hưởng đã trọn vẹn, nhưng chưa thụ hưởng. Phải có sự thụ hưởng trọn vẹn thì mới là sự lãnh nhận có chung nhân. Vì vậy, nên biết rằng chỗ nương của sự thụ hưởng trọn vẹn và sự thụ hưởng trọn vẹn thì mới gọi là thiền-ma trọn vẹn."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, ở đây nói vô minh duyên khát ái, lại cũng nói thọ duyên khát ái. Nếu chỉ có vô minh duyên khát ái mà không có thọ làm duyên, thì có lỗi gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, như vậy thì ba loại khát ái, ba loại hữu sẽ cùng lúc sinh khởi. Nhưng vì thọ duyên khát ái, nương nhau làm lực, nên không cùng lúc sinh khởi. Vì vậy không chỉ có vô minh duyên khát ái." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu chỉ có thọ duyên khát ái, thì có lỗi gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, mọi khát ái đều lấy thọ làm duyên; nhưng lại có những thọ không phải là duyên của khát ái, mà lại làm duyên để diệt các khát ái. Vì vậy không chỉ có thọ duyên khát ái."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu chỉ có khát ái duyên hữu mà không lấy thủ làm duyên, thì có lỗi gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, khát ái nghĩa là mong cầu. Đối với ác thú (các đường xấu ác như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) thì chắc chắn không ai mong cầu; nhưng người làm hành phi phúc, tuy cầu đường lành mà luôn làm trái với nó; khi quả sinh khởi thì không phải khát ái làm duyên, mà chính thủ làm duyên khiến nó sinh khởi. Này tỳ-kheo, cái gọi là khát ái muốn không tồn tại, nghĩa là không mong cầu sự tồn tại; sự không mong cầu này tuy trái ngược, nhưng quả của hành phúc và hành bất động vẫn sinh khởi. Này tỳ-kheo, vì nhân duyên này, không phải chỉ có khát ái duyên hữu."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu thủ duyên hữu, hữu duyên sinh, thì vì sao không nói thủ và hữu ấy là tập đế (chân lý về nguyên nhân sinh ra khổ)?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì khát ái có thể làm bốn loại việc: một là, đối với cảm thọ về cảnh giới của tự thân, làm việc trói buộc bằng sự tham đắm ngon ngọt; hai là, đối với khát ái và thủ, làm việc khiến chúng khởi lên; ba là, đối với hành và hữu, làm việc lôi kéo dẫn dắt; bốn là, sau khi chết, làm việc trói buộc cho tiếp nối. Vì vậy chỉ nói khát ái là tập đế."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, có sinh, có già, có chết; vì sao các tướng thiền-ma là danh sắc, lục nhập, xúc, thọ v.v. lại đều được nêu ra với tên già và chết?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì tướng sinh ra của chúng được chỉ bày qua sự trói buộc theo của ba khổ."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, sinh được chỉ bày bằng khổ nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, chỉ bày bằng hành khổ."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, già được chỉ bày bằng khổ nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, chỉ bày bằng hoại khổ."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, chết được chỉ bày bằng khổ nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, chỉ bày bằng khổ khổ."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, bốn tướng sinh ra ấy khác với sinh, già, chết thế nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, bốn tướng sinh ra ấy sinh theo thứ tự; còn sinh thì sinh theo sự tương tự. Tướng sinh trong sự sinh ra nên biết như vậy."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, tướng sinh ra theo thứ tự thì giống như gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, ban đầu như gieo hạt giống thì liền có sinh; rồi theo thứ tự lớn lên mà sinh; rồi theo thứ tự ra khỏi bào thai mà sinh; rồi theo thứ tự lớn lên mà sinh; lớn lên rồi thì có thể thụ hưởng đời thường mà sinh. Sự sinh theo thứ tự này lại do ai sinh ra? Chính các uẩn (các nhóm yếu tố hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), các giới, các nhập sinh ra, mà không có cái 'ta'. Vì sao vậy? Vì năm uẩn v.v. lớn lên, trôi chảy biến đổi, đều là vô thường; và mạng căn (năng lực duy trì sự sống) cũng chỉ trụ trong một thời gian có hạn lượng, cũng do vô thường sinh ra.

 Này tỳ-kheo, bốn tướng sinh ra ấy đến lúc bị thời gian phá hoại thì thành năm loại suy tàn, gọi là già." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, năm loại suy tàn là gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, một là tóc suy tàn, vì tóc hư hoại, mất màu. Hai là chỗ nương suy tàn (chỗ nương tức là thân), vì thịt, da, sắc diện, sức lực suy tàn. Ba là hoạt động suy tàn: khi nói thì hơi thở dồn dập thở dốc; khi đứng thì lưng cong như lưng bò; khi ngồi thì thân nặng chúi về phía trước; khi đi thì phải chống gậy; trí óc bị trói buộc và trí nhớ yếu kém. Bốn là sự thụ hưởng suy tàn: đối với các vật dụng hiện có thì thụ hưởng kém cỏi; đối với các trò vui đáng ưa thì đều không hưởng được; các giác quan đối với cảnh của mình thì vận hành không nhanh hoặc không vận hành được. Năm là mạng căn suy tàn: tuổi thọ hết, cái chết đã gần, và chỉ một duyên nhỏ cũng không chịu nổi mà chết.

 Này tỳ-kheo, trong bốn tướng sinh ra ấy cũng có sáu loại chết khác nhau, nên biết: một là chết khi đã hết hẳn (tuổi thọ); hai là chết khi chưa hết hẳn; ba là chết theo tự tướng; bốn là phần chết khi chưa hết hẳn; năm là phần chết khi đã hết hẳn; sáu là chết không đúng thời và đúng thời. Này tỳ-kheo, trong đó, chết theo tự tướng là thức dời ra khỏi thân, tách riêng ra, và các giác quan thân thể diệt mất; nên biết như vậy. Này tỳ-kheo, tướng sinh ra của danh sắc v.v. khác với sinh, già, chết như thế."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, ba loại khát ái đều được nói là duyên sinh và làm nhân cho sinh, vì sao chỉ nói đến sự sinh ở cõi Dục?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì sự sinh ở cõi Dục thô nặng, không thể khen ngợi cũng không thể dạy cho biết, vì nó cứ quay vòng trở lại, không phải là thể của pháp giải thoát." Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nếu duyên sinh gom tụ và chuyển ra này được nói thành mười hai phần, thì trong đó mấy phần là phần làm gom tụ, mấy phần là phần được gom tụ, mấy phần là phần làm chuyển ra, mấy phần là phần được chuyển ra?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vô minh, hành và một phần của thức là phần làm gom tụ. Phần còn lại của thức và danh sắc, lục nhập, xúc, thọ là phần được gom tụ. Này tỳ-kheo, một phần của thọ và khát ái, thủ, hữu là phần làm chuyển ra. Sinh, già, chết là phần được chuyển ra; và một phần của danh sắc, lục nhập, xúc, thọ cũng là phần được chuyển ra, nên biết như vậy."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, phần làm gom tụ và phần làm chuyển ra này, thấy là sinh cùng lúc hay sinh theo thứ tự?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, sinh cùng lúc, nhưng nói theo thứ tự."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, phần làm gom tụ và phần làm chuyển ra đã sinh cùng lúc, vì sao lại nói phần làm gom tụ trước, nói phần làm chuyển ra sau?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì do có cái được gom tụ mới lại có chuyển ra; cho nên không có gì chuyển ra mà không do cái được gom tụ."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, vô minh làm duyên cho suy nghĩ không đúng, vì sao lại nói (suy nghĩ không đúng) làm duyên cho vô minh?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì vô minh được suy nghĩ không đúng dẫn kéo rồi mới làm duyên cho hành; còn từ vô minh sinh ra xúc thì làm duyên cho thọ và khát ái."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nói tóm lại thì có thể biết duyên sinh qua mấy tướng?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nói tóm lại có thể biết duyên sinh qua ba tướng: một là tướng duyên sinh bất động (bản gốc tiếng Phạn là nê-lê-hạ, dịch là 'bất động', nhưng mang nghĩa 'không', vì là không nên không có tác động gì); hai là tướng duyên sinh vô thường; ba là tướng duyên sinh có năng lực."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, Thế Tôn có nói bốn loại duyên, đó là: nhân duyên (điều kiện trực tiếp sinh ra quả, như hạt giống), vô gián duyên (tên cũ là thứ đệ duyên — điều kiện nối tiếp liền không gián đoạn: tâm niệm trước vừa diệt mở đường cho tâm niệm sau sinh), sở duyên (điều kiện làm đối tượng cho tâm bám vào), tăng thượng duyên (cũng gọi là sinh duyên — điều kiện hỗ trợ, có sức chi phối rộng). Bạch Đại đức, trong đó, vô minh làm duyên cho hành bằng loại duyên nào, cho đến sinh làm duyên cho già chết bằng loại duyên nào?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì các hành sinh khởi có tướng giống nhau, nên Ta nói bốn loại duyên. Trong ý nghĩa ở đây, Ta chỉ có ý nói tăng thượng duyên khi nói vô minh duyên hành, cho đến sinh duyên già chết. Tăng thượng duyên ấy lại có loại không liền kề và loại liền kề."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, thế nào là tăng thượng duyên không liền kề? Thế nào là tăng thượng duyên liền kề?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, khi suy nghĩ không đúng chưa sinh, thì vô minh ở dạng tùy miên (phiền não ngủ ngầm, tiềm ẩn chưa phát ra) làm duyên không liền kề cho các hành; nếu đã sinh thì thành liền kề. Này tỳ-kheo, suy nghĩ không đúng hòa hợp với hành, cùng sinh hòa hợp trong sáu thức thân, sinh rồi mà chưa diệt, thì làm duyên không liền kề cho thức; nếu đã sinh và diệt thì thành liền kề. Này tỳ-kheo, thức khi chưa đến lúc chết thì làm duyên không liền kề cho danh sắc (câu 'thức làm duyên liền kề cho danh sắc' bản Phạn cũng không có). Như thức đối với danh sắc, thì danh sắc được gom tụ đối với danh sắc được chuyển ra cũng vậy. Như danh sắc đối với danh sắc, thì lục nhập đối với lục nhập, xúc đối với xúc, thọ đối với thọ cũng vậy. Như vô minh đối với hành, thì vô minh đối với khát ái, khát ái đối với thủ, thủ đối với hữu cũng vậy. Như thức đối với danh sắc, danh sắc v.v. đối với danh sắc v.v., thì hữu đối với sinh cũng vậy. Lại nữa, này tỳ-kheo, trong sự sinh, thời ở bào thai, thời trẻ thơ, thời thiếu niên thì làm duyên không liền kề cho già chết; nếu đến lúc các căn đã chín muồi, tuổi thọ đã hết, thì làm duyên liền kề, nên biết như vậy."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, Thế Tôn từng trong pháp môn 'cùng nhân, cùng duyên, cùng do' nói rằng nghiệp là do khát ái; trong đó có ý kín gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, nghiệp thuộc về hữu thì được nói là do khát ái; đó là ý kín."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, nhân được thấy theo nghĩa gì? Duyên được thấy theo nghĩa gì? Do được thấy theo nghĩa gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì đặt để hạt giống cho chỗ sinh về sau, nên thấy được nghĩa của nhân. Vì chắc chắn giữ gìn cho sự sinh ấy chuyển ra, nên thấy được nghĩa của duyên. Vì chết rồi đi ra hướng về chỗ sinh và cho sự sinh, nên thấy được nghĩa của do."

 Tỳ-kheo bạch Phật: "Bạch Đại đức, 'duyên sinh' là câu có nghĩa gì?" Phật nói: "Này tỳ-kheo, vì mỗi thứ đều có duyên riêng, cùng tụ lại nối tiếp nhau, nên các phần này sinh ra."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video