Phẩm Định ý (phẩm: chương; định ý: tâm định, tức giữ tâm yên lặng và chuyên chú vào một chỗ), thứ chín.
Bấy giờ Bồ-tát Tối Thắng (vị bồ-tát đang hỏi pháp trong kinh này; bồ-tát: người tu hạnh giác ngộ, nguyện cứu độ chúng sinh để cuối cùng thành Phật) lại thưa với Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát Thường Tịnh (tên gọi bồ-tát ở bậc thứ chín, nghĩa là 'luôn trong sạch') ở địa thứ chín (địa, cũng gọi là trụ: bậc tu chứng của bồ-tát, gồm mười bậc) làm cho chỗ an trụ của mình trong sạch?"
Lúc ấy Đức Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính) bảo Tối Thắng rằng: "Bồ-tát bậc chín tu tập định ý, một lòng chuyên nhất và các cửa giải thoát. Bồ-tát nhập tam-muội chánh thọ (tam-muội: trạng thái tâm định, yên lặng, chuyên chú; chánh thọ: tâm tiếp nhận đúng cảnh định, cũng là tên khác của tam-muội) mà không hao tổn. Đối với cái sạch hay không sạch, lòng luôn như một. Tuy ở giữa trần lao (phiền não làm nhơ bẩn và mỏi mệt tâm) và giận hờn, bồ-tát vẫn không khởi tưởng rối loạn, không sinh ra đủ thứ ý nghĩ. Bồ-tát quán xét và biết rằng chúng sinh vì tâm, ý, thức (các mặt hoạt động của tâm: tâm suy nghĩ, ý tác ý, thức phân biệt) bám chấp, nên bị các kết (dây trói phiền não), theo duyên khổ não mà trói buộc; do nhân đã gây và quả báo (việc làm trước đưa đến kết quả về sau) mà phải chịu mối họa này. Bồ-tát lại tìm phương tiện quyền xảo (cách khéo léo, linh hoạt tùy cơ để dẫn dắt người), xem nên dùng cách khéo nào để họ đi đến chỗ diệt hẳn phiền não mà được độ thoát.
Bấy giờ bồ-tát đại sĩ (người có chí lớn, tên tôn xưng bồ-tát) bậc chín lại suy nghĩ rằng: các tưởng bám chấp ấy đều do không thuận theo tướng của chánh pháp; từ vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý) và hành (các hoạt động tạo nghiệp do mê muội thúc đẩy) mà đưa đến các quả báo theo duyên này. Chỉ nên một lòng sinh ý niệm hướng về đạo: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Chúng (tức tăng đoàn), niệm Giới, niệm Thí (bố thí), niệm Thiên (nhớ đến cõi trời là quả lành của việc thiện), niệm An-ban (quán hơi thở ra vào để định tâm), niệm thu nhiếp thân (quán xét thân) và niệm cái chết. Giữ gìn tất cả những điều ấy để tâm không phiền loạn. Siêng năng tinh tấn như người cứu nạn lửa cháy. Công đức đạt được tràn đầy khắp tất cả. Trong lòng ôm chí nguyện, hướng về đạo quả (kết quả của sự tu đạo, tức giác ngộ). Thực hành các thông tuệ (trí tuệ thấu suốt) không gì không đầy đủ.
Bồ-tát thường nghĩ nhớ, thương xót tất cả: do đâu chúng sinh có mối họa trần lao? Tự quán xét kỹ, tìm đến cội nguồn thì thấy đều do vô minh mà đưa đến quả báo của hành. Đã sinh quả báo của hành thì có thức thần (tâm thức, cái đi đầu thai). Thức đã có chỗ nương náu thì gọi là danh sắc (danh: phần tinh thần; sắc: phần thân thể vật chất). Danh sắc đã sinh thì đủ thành lục nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — sáu cửa để cảnh bên ngoài đi vào). Trong và ngoài nương nhau thì khởi lên cánh lạc (sự tiếp xúc giữa giác quan và cảnh vật). Tâm đã nhiễm đắm thì lại sinh ra thống (cảm thọ khổ, vui). Biết khổ biết vui thì sinh ra ái (lòng yêu thích ham muốn). Gốc ái đã sinh thì cùng nhau nắm lấy và đưa vào (tức thủ và hữu: chấp lấy và tạo thành đời sống mới). Rồi sinh, già, bệnh, chết, sầu lo, khổ não, dần dần làm tăng thêm quả báo của ái dục.
Bồ-tát bậc chín quán xét các quả báo ấy, suy nghĩ sâu xa: sự trói buộc của trần lao là hư giả, không thật; xét kỹ thì không có gì thật, bồ-tát tự quán quả báo theo duyên. Lại biết rằng chúng sinh phân biệt quả và thật, nhưng đều không có chỗ chốn; ứng mà không có gì để ứng, báo mà không có gì để báo. Bồ-tát lại dùng pháp quán chân thật trong sạch để khiến chúng sinh được trong sạch. Thường nghĩ đến và khuyên gắng họ siêng tu định ý.
Trước hết, bồ-tát dùng phương tiện quán một cõi Phật (thế giới do một đức Phật giáo hóa): có bao nhiêu chúng sinh lập lời thề vững chắc, tạo nghiệp công đức, tích tập tu hành cây đạo trang nghiêm vô thượng (cây đạo: cây bồ-đề, nơi thành Phật; ý nói tu nhân để thành Phật); có bao nhiêu chúng sinh ngồi thiền lặng lẽ vào định, dùng thần túc (thần thông đi lại tự tại) biến hóa, tùy phương tiện mà hiện ra không có giới hạn; lại có bao nhiêu chúng sinh gánh vác gánh nặng, nhận trách nhiệm nặng nề vì người, thay họ nhổ bỏ khổ, không để họ chịu phiền não; có bao nhiêu chúng sinh dứt ba kết sử (ba dây trói phiền não: chấp thân này là ta; chấp giữ những giới luật sai lầm; ngờ vực chánh pháp), đủ thành đạo tích (quả vị đầu tiên của bậc thánh, tức Tu-đà-hoàn — người mới bước vào dòng thánh); có bao nhiêu chúng sinh ba cấu (ba thứ nhơ: tham, giận, si mê) đã mỏng, được đạo Tần lai (quả thứ hai, tức Tư-đà-hàm — chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), lìa hẳn khổ; có bao nhiêu chúng sinh không còn nạn trói buộc của năm hạ phần kết (năm dây trói buộc ở cõi dục thấp: chấp thân là ta, chấp giới sai, ngờ vực, tham dục, giận dữ), không còn qua lại cõi đời này nữa (tức quả thứ ba, A-na-hàm); có bao nhiêu chúng sinh dứt năm thượng kết (năm dây trói ở các cõi trên: ham cõi Sắc, ham cõi Vô sắc, kiêu mạn, tâm xao động, vô minh), dạo chơi trong các giải thoát mà tự vui (tức quả A-la-hán).
Bồ-tát lại dùng thần thông và ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) quán sát những nơi u ẩn, chỗ chánh pháp đã mất hết: ở đó sẽ có các vị Duyên giác (người tự giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên, không có thầy chỉ dạy, thường xuất hiện khi không có Phật pháp) ở trong núi rừng, tùy thời xuất hiện ở nhân gian mà giáo hóa. Bồ-tát cũng suy nghĩ về những nơi ấy: có chỗ có thể gần gũi, có chỗ không thể gần gũi.
Này tộc tính tử (con nhà dòng dõi, tức thiện nam tử, cách gọi người tu thiện), thế nào là chuyên một ý quán nhìn loài chúng sinh trong một cõi Phật, lập chí vững chắc, tạo nghiệp công đức, tiến tu cây đạo trang nghiêm vô thượng? Này tộc tính tử, bồ-tát bậc chín nếu thấy chúng sinh có tâm vững chắc thì liền đặt ra phương tiện, làm thiện tri thức (bạn lành, người dẫn dắt vào đường chánh) cho họ, tùy thời nuôi dưỡng, làm tăng thêm sự tinh tấn, ủng hộ cho họ thành tựu, giữ trọn chí hướng vững bền không thể bị ngăn trở phá hỏng; dẫn dắt, khai mở, chỉ bày để họ biết pháp sâu xa, không ngại xa gần hay hiểm nạn.
Giả sử phía trước có nạn lửa bốc cháy dữ dội, thiêu cả một cõi Phật chảy tan thành một khối, mà đường đi phải qua giữa đó mới đến được cõi ở phương khác; nghe nói ở đó có Phật đang giảng bày đạo pháp — pháp không sinh, không diệt, không già, không chết — người ấy liền có thể tiến tới, xả thân để quy về; yên ổn đến được nơi ấy, thân không bị thiêu, cũng không bị nóng bức khổ sở; được ra mắt đức Phật ấy, lễ bái, phụng sự, cúng dường, gom góp công đức và các pháp thù thắng khác thường, liền được thành tựu và cũng không thoái lui. Nếu gặp biển lớn nước sâu, rộng như một cõi Phật, trên dưới khắp chung quanh không khác gì, người ấy ở trong đó lập lời thề, có thể tự lao mình đến quy về, cũng không sợ khó đối với công đức đã lập; chí nguyện vững chắc không thể lay chuyển. Đó gọi là bồ-tát bậc chín trụ trong lòng đại từ đại bi (thương yêu lớn, xót thương lớn), vì không bỏ tất cả, thu nhận chúng sinh.
Thế nào là bồ-tát bậc chín quán chúng sinh kia ngồi thiền lặng lẽ vào định, dùng thần túc biến hóa ứng hợp không có giới hạn? Bồ-tát nếu thấy chúng sinh ở xa trong núi sâu, nơi không có người, giữ ý suy niệm, vào bậc thứ nhất của tứ thiền (bốn tầng thiền định của cõi Sắc, từ cạn đến sâu), bậc thứ hai, bậc thứ ba, bậc thứ tư. Bấy giờ bồ-tát thấy chúng sinh ấy lại từ bậc thứ tư ra, vào bậc thứ ba, bậc thứ hai, bậc thứ nhất. Bồ-tát lại thấy chúng sinh chỉ vào thiền thứ nhất mà không vào thiền thứ hai, ba, tư; hoặc vào thiền thứ hai mà không vào thiền một, ba, tư; hoặc vào thiền thứ ba mà không vào thiền một, hai, tư; hoặc vào thiền thứ tư mà không vào thiền một, hai, ba.
Bấy giờ bồ-tát cũng thấy chúng sinh vào Không xứ (tầng định quán hư không vô biên), Thức xứ (tầng định quán tâm thức vô biên), Bất dụng xứ (tầng định quán không có gì cả) — đây là các tầng định của cõi Vô sắc. Có khi bồ-tát thấy chúng sinh chỉ ở Không xứ, không ở Thức xứ hay Bất dụng xứ; có khi chỉ ở Thức xứ, không ở Không xứ hay Bất dụng xứ; có khi chỉ ở Bất dụng xứ, không ở Không xứ hay Thức xứ; có khi lại ở thiền thứ tư, không ở ba thiền trên dưới. Bồ-tát bậc chín liền đến đó làm bạn lành giúp đỡ, khiến họ thành tựu công đức, không để họ chán mỏi. Có thể khiến chúng sinh nhất định đạt đến chỗ vững chắc, thì mới đáng gọi là bậc chín.
Thế nào là bồ-tát bậc chín gánh vác gánh nặng, nhận trách nhiệm nặng nề vì người, thường thay họ nhổ bỏ khổ, không để họ chịu phiền não? Bồ-tát dùng phương tiện vào ngũ đạo (năm cảnh giới tái sinh: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời), tùy thời ứng hợp mà cấp cho áo mặc, đồ ăn uống, giường nệm, đồ nằm, thuốc men chữa bệnh. Nếu ở chốn tam đồ (ba đường dữ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) và bát nạn (tám hoàn cảnh khó gặp Phật, khó nghe pháp) thì liền tự thân đến cứu độ, cốt khiến người ta không phải chịu khổ. Hoặc vào trong địa ngục, ngạ quỷ (loài quỷ đói), liền có thể ban ơn rộng khắp, ai cũng được no đủ. Đó gọi là bồ-tát bậc chín kham nổi việc gánh vác gánh nặng cho chúng sinh.
Thế nào là bồ-tát khuyên bảo người khác dứt ba kết sử, thành đạo tích, dần dần chứng quả, lìa hẳn khổ? Bồ-tát dùng phương tiện hiện ra nhiều thứ biến hóa, nói cho họ giáo pháp của Thanh văn (người nghe lời Phật giảng mà tu chứng, chủ yếu cầu tự giải thoát) và Duyên giác, nói niềm vui Nê-hoàn (Niết-bàn: cảnh giới diệt hết phiền não, khổ đau, không còn sinh tử) vắng lặng vô vi (không còn tạo tác, không sinh không diệt). Có khi nói cho họ pháp không sinh, không diệt, rỗng không của bồ-tát đại sĩ. Vì biết được ý niệm của chúng sinh ấy, nên trước hết bàn về yếu chỉ của Đại thừa phương đẳng (Đại thừa: "cỗ xe lớn", giáo pháp cứu độ mọi người cùng thành Phật; phương đẳng: kinh điển Đại thừa rộng lớn, bình đẳng): bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, nhất tâm (thiền định), trí tuệ (sáu hạnh lớn của bồ-tát); đại từ, đại bi; bốn thiền, tứ đẳng (bốn tâm rộng lớn: từ, bi, hỷ, xả); căn, lực, giác ý, tám đạo thánh hiền (năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chánh đạo — các phép tu dẫn đến giác ngộ) và ba Phạm đường (?).
Người ấy nghe xong, tâm ý nghiêm kính, lông trên mình đều dựng đứng. Bồ-tát tùy sức chứa của từng người mà khuyên tiến, khiến họ chứng được đạo. Có khi bồ-tát quán thấy chúng sinh ấy vốn đã phát ý bồ-tát (phát tâm cầu thành Phật), rồi tự lường thấy mỏi mệt chán nản mà không thể đạt được, liền muốn lui về vào đạo Thanh văn. Lúc ấy bồ-tát lại đến chỗ người ấy nói: "Ngài tích đức đến nay đã sắp xong, tướng sáng cùng tướng hảo (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp của thân Phật) sắp trang nghiêm thân ngài; ngài sẽ rộng chở chúng sinh, sửa sang làm sạch cõi Phật. Sao lại lui về theo đạo nhỏ?" Người ấy nghe xong càng tự hối hận, trách mình: "Than ôi, thật vô lối, thật đáng hổ thẹn, đến nỗi để vị bồ-tát thông đạt thần thông phải trách móc. Nay ta tự gắng, phải dũng mãnh, tích công lập chí, giữ ý thệ nguyện rộng lớn, vì tất cả mà không bỏ bản nguyện (lời nguyện ban đầu)."
Khi vị bồ-tát mới phát ý sinh ý niệm ấy, bấy giờ trời đất chấn động sáu cách (sáu kiểu rung chuyển, điềm báo việc lớn), làm rung động cung điện của Ma (Ma vương: vua một cõi trời trong cõi Dục, chuyên ngăn cản người tu đạo), khiến cung điện không yên ở chỗ cũ. Bấy giờ Ma ác tự nghĩ: "Vừa rồi trời đất chấn động sáu cách, là điềm lành của ai mà hiện ra như thế? Phải chăng Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chánh Giác (các danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân như mà đến; Chí Chân là bậc chân thật tột cùng, đáng được cúng dường; Đẳng Chánh Giác là bậc giác ngộ chân chánh, khắp cùng) đã xuất hiện ở đời? Nếu không phải vậy thì là người hết dục đắc A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), nên điềm lành đến mức này. Nếu không phải thế thì là một vị bồ-tát mới phát ý, lập lời thề vững chắc, phát tâm Đại thừa, muốn cầu làm Phật, một mình bước đi trong tam giới (ba cõi: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc), thương xót kẻ nguy khốn, cứu độ mười phương, làm trống cõi của ta, khiến ta không còn kẻ hầu hạ.
Nếu không phải thế thì là vị vua tội của một trăm hai mươi tám ngăn (?) sinh trong địa ngục, dùng lẽ phải mà cai trị giáo hóa, tâm không thêm không bớt; hoặc có thể là do thần biến của vị ấy cảm ứng. Nếu không phải vậy, thì: ta có một vạn người con, dũng mãnh cứng cỏi, tài nghệ phi thường, ở bên ta cai quản sáu tầng trời (sáu cõi trời thuộc cõi Dục). Đứa nhỏ nhất của ta tên là Ác Tử, tính tình hung bạo, làm việc không có lòng từ. Ta sai nó trông coi việc vua địa ngục, xét lựa thiện ác, phân biệt người hiền kẻ ngu; nó cũng có thần túc làm cảm động trời đất; nay xưng hiệu là Trị Tội Trị Pháp Vương, cai trị không phân cao thấp. Phải chăng đó là sự ứng hiện do thần lực của nó?" Ma lại nghĩ: "Ta có kẻ hầu tên là A-bàng (quỷ coi ngục đầu trâu trong địa ngục), cũng có thể hiện biến hóa, uy đức vô lượng; ngày nó sinh ra thì trời đất chấn động mạnh; nếu nó chết thì đất cũng chấn động lớn; hoặc có thể chính là nó hiện điềm lạ."
Ma vương khởi bao nhiêu ý nghĩ như thế, bèn dùng thiên nhãn (mắt trời: mắt thấy xa, thấy suốt) quán ba nghìn đại thiên thế giới (một vũ trụ lớn gồm một tỷ thế giới nhỏ). Lúc ấy liền thấy một người đã dứt dục, đáng được đạo Tu-đà-hoàn, nay lại phát tâm Ma-ha-diễn (tức Đại thừa). "Chính người này muốn làm trống cõi của ta. Ta phải tìm cách phá thiện tâm của người ấy." Bấy giờ Ma ác tự dẫn quân lính đến chỗ thiện nam tử ấy; nhưng vừa thấy Bồ-tát Thường Tịnh bậc chín, trong lòng tự sợ hãi, lông đều dựng đứng, liền tự lui về, không dám tiến tới. Đó gọi là thần đức cảm ứng của Bồ-tát Thường Tịnh, khiến người ở bậc đạo tích lặng lẽ thành đạo vô thượng, lập thệ nguyện, trọn không chịu khuất phục lùi bước.
Thế nào là bồ-tát bậc chín quán loài chúng sinh, biết ba kết của họ đã mỏng, được quả Tư-đà-hàm, không còn tham dục, giận dữ, si mê, lìa hẳn khổ? Bồ-tát quán xét công đức mà chúng sinh ấy tích tụ từ lâu xa đến nay: có người căn lợi (căn: năng lực tiếp nhận đạo; lợi: nhạy bén), có người căn độn (chậm lụt). Nếu thấy chúng sinh tâm ý đã thuần thục, sắp thành đạo quả, ý không thể xoay về đạo lớn, thì để họ thành quả ấy; nếu thấy người căn độn thì khuyên họ tinh tấn, đầy đủ các gốc đức để được quả báo là đạo quả. Bồ-tát dắt dẫn khiến tâm họ không lười biếng, liền có thể thành tựu sự chứng đắc bốn quả đạo (bốn quả của bậc Thanh văn). Hoặc có người vượt bậc chứng quả thứ tư, không để họ trì trệ dừng lại ở A-na-hàm. Đó đều là đức Thường Tịnh của bậc chín, chưa từng trái bỏ tâm thệ nguyện rộng lớn.
Đó gọi là bồ-tát siêng tu tinh tấn không thể đo lường, không tính toán quả báo theo mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối tiếp nhau gây ra vòng sinh tử, từ vô minh đến già chết). Bồ-tát bậc chín tu tập Thường Tịnh mà đạt được trong sạch. Hoặc từ người khác nghe pháp nhu thuận (pháp nhẫn nhịn mềm mỏng, thuận theo chân lý), tự xét trong thân mình cho ứng với pháp niệm ấy; chuyên tinh một lòng, chí chuyên học hỏi; thường ở chỗ vắng lặng, không ở chốn ồn ào; biết phương tiện của họ, định ý vắng lặng, quán sát căn cơ của người, trọn không hư dối. Đó gọi là bồ-tát làm tăng ích cho bậc Tư-đà-hàm.
Thế nào là bồ-tát nâng đỡ chúng sinh, dứt mối họa trói buộc của năm kết sử, ngay trên cõi trời kia mà khuyên họ diệt độ (vào Niết-bàn, chấm dứt sinh tử), không còn qua lại cõi này nữa? Bồ-tát đến cõi trời kia, nói cho họ pháp không sinh, không đoạn diệt, rồi ngay trước mặt họ vào Diệt tận định (tầng định diệt hết mọi cảm thọ và tư tưởng), hiện ra như nhập diệt độ. Các vị trời A-na-hàm ở cõi ấy, trong lòng mỗi vị đều sinh ý niệm, cùng khuyên gắng nhau, ở cõi Vô dư Nê-hoàn (Niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân xác) mà Bát-nê-hoàn (nhập Niết-bàn hoàn toàn). Bồ-tát tuy hiện pháp khác thường nhưng tâm cũng không đổi; có nhiều tưởng, tự biết việc vô số kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) lâu xa; chỗ phát khởi và hướng đến đều biết rõ; không thấy kẻ đi, cũng không thấy kẻ quay lại, cũng không thấy chỗ dừng ở; quán thấy không có gì sinh ra, vốn không có chỗ chốn; tự đạt đến trong sạch, thản nhiên vô vi. Đó gọi là bồ-tát làm tăng ích cho bậc A-na-hàm.
Thế nào là bồ-tát lại quán chúng sinh, nuôi dưỡng người còn đang học (người đang tu, chưa đến quả cuối) để họ đạt được Vô trước (không còn dính mắc, tức quả A-la-hán)? Bồ-tát đại sĩ bậc chín dùng thiên nhãn quán ba nghìn đại thiên thế giới, xem ai đáng hết lậu (lậu: phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm), sắp được đạo quả. Quán xong, hoặc thấy có mười, có trăm, có nghìn, cho đến vô số người không thể đếm, dứt trừ kết sử, cùng giờ cùng ngày đáng thành bậc không nhơ, đắc A-la-hán. Bấy giờ bồ-tát dùng sức thần túc, trong một ngày đi khắp ba nghìn đại thiên thế giới, dùng phương tiện ủng hộ những người ấy, khiến ai nấy được vừa chí mà đạt Vô trước, lìa hẳn sinh tử, vắng lặng vô vi. Đó gọi là bồ-tát làm tăng ích cho bậc A-la-hán.
Thế nào là bồ-tát khuyên người theo Duyên giác thừa (con đường của bậc Duyên giác) mà đạt Vô trước? Bồ-tát lại dùng thiên nhãn quán những chỗ u ẩn ở núi cao, đất bằng trong các thế giới, thấy có người vắng lặng ở một mình, lặng lẽ suy niệm pháp định ý gồm bốn mươi ba chỗ dừng tâm (?). Bấy giờ bồ-tát cũng đến đó, ở cách không xa, trải cỏ trên đất, ngồi kết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân đặt lên hai đùi), buộc ý ở phía trước, không nhìn ngang ngó dọc, trong lòng suy nghĩ muốn hiện phép biến hóa: hoặc hiện tiếng sấm chớp, sét đánh; hoặc hiện cây cối va đập vào nhau (?), từ trong đó phát ra lửa sáng hơn ánh lửa thường; hoặc phát ra tiếng chim thú, tiếng chim loan ai oán.
Lúc ấy bồ-tát ở trước những người ấy, bỗng đổi hình, vọt lên giữa hư không, làm mười tám phép biến hóa (các phép thần thông như bay lượn, ẩn hiện, thân phát ra nước và lửa...), hiện ra hay biến mất đều tự tại; có ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp; thân phát ra nước và lửa mà không làm hại gì. Những người tu Duyên giác ấy thấy sự biến hóa khác thường, lạ lùng, mỗi người tự nghĩ: "Chúng ta rồi đây phải sớm thành Phật đạo, cũng sẽ có các tướng trang nghiêm thân; nên cùng siêng tu tinh tấn, chớ để lười biếng." Rồi những người ấy vào lúc khác ra khỏi núi rừng, đến làng xóm, đi từng nhà xin ăn để nuôi thân. Khi ấy, hoặc nghe tiếng chuông trống âm nhạc, hoặc nghe tiếng khóc than nức nở, trong lòng xót xa như bị lửa đốt, bỗng như tự tỉnh ngộ, hết lậu, ý được cởi mở. Vì thế gọi là Duyên giác Vô trước.
Hạnh của bồ-tát bậc chín như thế, trí tuệ thông đạt không cùng tận. Duyên giác tuy có tướng sáng và công đức, vẫn không bằng công đức của một sợi lông của Như Lai. Lại gộp tính công đức của mọi chi tiết thân thể, từng lỗ chân lông, vẫn không bằng công đức của tướng giữa hai chân mày (sợi lông trắng xoáy giữa hai chân mày của Phật) của Như Lai. Lại gộp tính nữa, vẫn không bằng công đức của tướng đỉnh đầu (chỏm thịt nổi trên đỉnh đầu Phật) của Như Lai.
Giả sử tất cả chúng sinh trong ba nghìn đại thiên thế giới đều tin sâu Phật, tin Pháp, tin Tỳ-kheo Tăng (Tỳ-kheo: người xuất gia thọ giới đầy đủ; Tăng: đoàn thể người tu), giả sử lòng tin ấy gấp trăm nghìn vạn lần, vẫn không bằng trăm nghìn vạn lần người giữ lòng tin và vâng theo pháp (hai bậc người tu đang hướng vào quả thánh đầu tiên). Lại giả sử người giữ lòng tin, vâng theo pháp đầy khắp ba nghìn thế giới, gộp công đức trí tuệ, nghe pháp và bố thí của họ lại, vẫn không bằng gốc đức do người ở bậc đạo tích làm ra. Lại từ bậc đạo tích tính từng bậc cho đến bậc không nhơ (A-la-hán), với trí tuệ gấp trăm nghìn vạn lần, vẫn không bằng công đức trí tuệ của một vị Duyên giác. Giả sử ba nghìn đại thiên thế giới đầy Duyên giác, cũng không bằng công đức trí tuệ của một vị bồ-tát mới phát ý. Lại giả sử ba nghìn đại thiên thế giới đầy bồ-tát mới phát ý, trí tuệ do nghe pháp gấp trăm nghìn vạn lần, vẫn không bằng công đức của một vị A-duy-việt-trí (bồ-tát ở bậc không còn thoái lui). Lại tính đại thiên thế giới đầy bồ-tát A-duy-việt-trí, trí tuệ gấp trăm nghìn vạn lần, vẫn không bằng một phần ức trăm nghìn công đức của một vị bồ-tát Nhất sinh bổ xứ (bồ-tát chỉ còn một đời nữa là thành Phật, sẽ kế vị Phật). Lại giả sử ba nghìn đại thiên thế giới đầy bồ-tát Nhất sinh bổ xứ, vẫn không bằng công đức sức tuệ của một đức Như Lai.
Như thế, này Tối Thắng, tâm bồ-tát bậc chín sáng suốt, thấu biết tâm ý chúng sinh trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), tùy bệnh mà chữa trị, không ai không được cứu độ. Ta tự nhớ lại, khi ở bậc chín, ta độ thoát dân chúng không thể kể xiết. Từ lúc mới phát ý đến địa thứ chín, trong khoảng ấy số người ta độ cho đắc La-hán là một a-tăng-kỳ (con số lớn không thể đếm được), vì đã trừ nhơ bẩn trong tâm, không còn chút mờ tối nào. Từ Tu-đà-hoàn đến A-na-hàm lại có một a-tăng-kỳ, khắp thực hành tứ đế (bốn chân lý: khổ; tập là nguyên nhân gom tụ sinh ra khổ; diệt là sự hết khổ; đạo là con đường đến hết khổ), tu tập, biết diệt (?). Lại khuyên chúng sinh phát ý bồ-tát, chí ai nấy vững chắc, lập địa vị không thoái chuyển, cũng một a-tăng-kỳ.
Sau cùng, lúc giáng thần (từ cõi trời xuống trần), lúc sắp lên sinh cõi trời Đâu-thuật (cõi trời nơi bồ-tát Nhất sinh bổ xứ ở trước khi xuống trần thành Phật), ta cốt trừ mười chín điều suy nghĩ chưa thành (?) và mối họa trần dục; biện tài dũng mãnh, không chút sợ hãi; dẹp bỏ hết mọi chỗ dừng của thức thần; dứt hết các pháp lậu hư dối; dùng tâm vô lậu (không còn phiền não) tu các giải thoát; cầm kiếm bén trí tuệ cắt bỏ trần dục; đạt chứng thần thông, vâng theo hạnh ấy. Sinh tử đã dứt, phạm hạnh (hạnh trong sạch) đã lập, việc cần làm đã làm xong, không còn chịu thân đời sau nữa — biết đúng như thật như vậy. Pháp đại bi mà bồ-tát tu, uy nghi lễ tiết cũng không thiếu sót; bồ-tát trụ trong tuệ công đức vững chắc. Tất cả các ma và các ngoại đạo (người theo đạo khác ngoài Phật pháp) không thể biết thấu hết hạnh nghiệp của bồ-tát. Vì chúng sinh còn lậu dục, bồ-tát giảng pháp vô lậu, không sinh không diệt, trừ các tưởng chấp, không có hạn ngại.
Này Tối Thắng, nên biết: khi ấy ta suy nghĩ, vào tuệ vô tận, quán pháp thọ sinh của các đức Phật quá khứ: chỗ các ngài làm đều bình đẳng, không thiên vị. Đối với pháp của phàm phu và đạo của hiền thánh, người hữu học (còn đang học) và vô học (đã học xong, tức A-la-hán), Duyên giác, bồ-tát, pháp mà các đức Phật Thế Tôn tu hành, thảy đều bình đẳng; thế tục và đạo, có số và không số (?), hữu vi (do duyên hợp mà có, có sinh diệt) và vô vi, hữu lậu (còn phiền não) và vô lậu — đối với các pháp ấy, thảy đều bình đẳng. Vì thế danh hiệu gọi là Đẳng Chánh Giác. Pháp bình đẳng là phải bình đẳng giữa mình và người, đều cùng tự nhiên, không thấy có khởi có diệt.
Tự nghĩ chỗ tu của mình còn nhiều chỗ rò rỉ sơ sót, nên giữ gìn ngăn chặn, mở rộng pháp bình đẳng. Nếu tâm rối loạn không được chuyên tinh thì nên nghĩ đến việc chế ngự ý, không để nó chạy tán loạn; thông hiểu loạn và định đều không có thật, khắp thảy bình đẳng mà cùng tự nhiên. Nếu lại có lúc ôm lòng không biết hổ thẹn thì nên dùng phương tiện khiến sinh lòng e sợ. Nếu có khi thân, miệng, ý làm điều ác, làm việc bất thiện, lại nên suy nghĩ trừ diệt cho hết, đừng để tăng thêm. Nếu tâm nghĩ đến ganh ghét, ngu si, ngờ vực, các pháp rò rỉ, lại tìm cách khéo dứt sạch không còn sót. Nếu khởi ý giết hại, trộm cắp, dâm dật, nói dối, uống rượu, lại nên suy nghĩ về nguồn gốc tai họa. Nếu ý tham đắm sang trọng quyền quý, không có lòng cung kính; có người thỉnh cầu thì giấu tiếc kinh pháp; khinh hủy giới cấm, không thuận theo giới luật; dạy người vào thiền mà không theo phép định; trọn không khởi ý niệm Phật, Pháp, Tăng; tâm sinh tự cao, kiêu mạn với pháp sư — nếu có những điều này đều làm trở ngại đạo thánh; chớ gần gũi và tu tập theo chúng.
Nếu khởi ý niệm sinh ra các thứ mạn (kiêu ngạo): một là tự đại (tự cho mình lớn), hai là thậm mạn (kiêu ngạo quá mức), ba là mạn mạn (kiêu ngạo chồng lên kiêu ngạo, cho mình hơn cả người hơn mình), bốn là ngã mạn (cậy có cái ta), năm là tà mạn (không có đức mà tự cho là có đức), sáu là đẳng mạn (tự cho mình ngang bằng người), bảy là vô ngã đẳng mạn (?), thì nên giữ ý trí tuệ để chúng mãi không sinh; hiểu rằng không có gì cả, đều không khởi lên; bình đẳng không hai, cũng không khác biệt; những điều ấy đều tự nhiên, không có chỗ chốn. Đó gọi là bồ-tát bình đẳng chánh giác. Nếu tâm sinh niệm khởi tưởng loạn: một là tà kiến (thấy sai), hai là tà niệm (nhớ nghĩ sai), ba là tà ngữ (nói sai), bốn là tà nghiệp (làm sai), năm là tà trị (sinh sống sai), sáu là tà phương tiện (cố gắng sai), bảy là tà ý (suy nghĩ sai), tám là tà định (định sai) — tám điều trái ngược với tám chánh đạo — thì phải luôn dừng tâm lại, không để hao tổn.
Nếu có lúc tâm ngang ngược sinh ý nghĩ: "Kẻ ta thường kính trọng lại xem thường ta; như hiện nay lại xem thường ta; có thể tương lai còn lấn hiếp ta. Kẻ ta thường ghét, ngươi nay lại kính trọng; nay trước mặt ta lại cung kính nó; tương lai cũng sẽ cung kính nó." Lại nghĩ thêm: "Từ trước đến nay nó từng lấn hiếp ta, nay trước mặt ta lại lấn hiếp, biết đâu tương lai lại không lấn hiếp." Nếu tâm có những ý nghĩ như thế thì phá hỏng gốc rễ của đạo thánh, rơi vào điên đảo (thấy ngược với sự thật), sinh thêm sự che lấp tâm (do các uẩn và phiền não che phủ), nương theo tà kiến và cái nhơ của ân ái, thì tự đánh mất mình, lìa hẳn đường làm người.
Nếu có lúc tâm nghĩ đến mười điều ác bất thiện, con đường buông lung: một là sát sinh, hai là trộm cắp, ba là dâm dật, bốn là nói dối, năm là nói chia rẽ đôi bên, sáu là nói lời độc ác, bảy là nói lời thêu dệt, tám là giận hờn, chín là ganh ghét, mười là tà kiến — nếu đầy đủ sinh ra các pháp của thân, miệng, ý ấy thì đều phải xa lìa, không tạo duyên cho chúng, phải trừ các pháp này, đừng để chúng gây chướng ngại. Lại nên suy nghĩ: điều ác do đâu mà diệt, điều thiện do đâu mà sinh; thông hiểu thiện và ác đều không có thật, hư mà không chân; những điều ấy đều bình đẳng, không hai.
Bồ-tát tuy đạt được chỗ của bậc chín, vẫn thường nên suy nghĩ về các nhơ đục này: "Nay ta sở dĩ thành đạo vô thượng, nhận lời thọ ký (lời Phật báo trước rằng sẽ thành Phật) của bồ-tát, đều là nhờ thấy rõ mười điều ác do ngu si tạo ra (?), mà được đầy đủ năm phần pháp thân (năm phần công đức tạo thành thân pháp: giới, định, tuệ, giải thoát, và cái biết về sự giải thoát), đi thẳng đến một đạo, không có khác biệt; phân biệt từng điều về không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy các pháp rỗng không, không có hình tướng cố định, không có gì để mong cầu)." Lại nên siêng thực hành tứ ý chỉ (bốn chỗ đặt tâm để quán xét, tức bốn niệm xứ). Thế nào là bốn? Bốn ấy là: thân, cảm thọ, tâm ý và các pháp. Thông hiểu phép quán không; dạo ý trong bốn thiền, bốn tâm rộng lớn, bốn định không (bốn tầng định của cõi Vô sắc), tám giải thoát (?), và chín thứ đệ thiền (chín tầng định nối tiếp nhau từ thấp lên cao).
Lại tìm phương tiện lìa chỗ có sinh, vào chỗ không sinh, đó mới gọi là đạo hiền thánh bình đẳng. Mọi thứ đều có tận (dứt hết, cùng tận) mà cũng không có tận; hiểu rõ tận và vô tận (không cùng tận) mới hợp với vô sinh. Mọi trần lao là chỗ tận của bồ-tát; nếu không khởi lại nữa thì gọi là vô tận. Dây trói ái dục là chỗ tận của bồ-tát; nếu không sinh thì gọi là vô tận. Giận dữ, keo kiệt, tham lam là chỗ tận của bồ-tát; nếu không có những thứ ấy thì gọi là vô tận. Con đường mê muội hoang loạn là chỗ tận của bồ-tát; nếu không có mê muội hoang loạn thì gọi là vô tận. Ý có cửa giải thoát là chỗ tận của bồ-tát; không có giải thoát thì gọi là vô tận. Pháp ý chỉ (bốn niệm xứ) và ý đoạn (bốn sự siêng năng chân chánh để dứt ác làm thiện) là chỗ tận của bồ-tát; không có ý đoạn thì gọi là vô tận. Căn, lực, giác, đạo là chỗ tận của bồ-tát; nếu không có những điều ấy thì gọi là vô tận. Bốn quả sa-môn (sa-môn: người xuất gia tu đạo) là chỗ tận của bồ-tát; không có bốn quả thì gọi là vô tận. Có đạo Duyên giác là chỗ tận của bồ-tát; hiểu rằng không có Duyên giác thì gọi là vô tận. Có đạo bồ-tát là chỗ tận của bồ-tát; nếu không có điều ấy thì gọi là vô tận. Bình đẳng chánh giác là chỗ tận của bồ-tát; không có bình đẳng giác thì gọi là vô tận. Đạt thành Phật đạo là chỗ tận của bồ-tát; không thấy có thành thì gọi là vô tận. Đi đến các cây Phật (cội bồ-đề nơi thành Phật) là chỗ tận của bồ-tát; không lưu lại thì gọi là vô tận.
Tu tướng hảo và làm sạch cõi Phật là chỗ tận của bồ-tát. Giáo hóa nhân dân, làm sáng tỏ những điều cốt yếu của pháp là chỗ tận của bồ-tát. Thực hành pháp không, vô tướng, vô nguyện là chỗ tận của bồ-tát. Có điều mong mỏi, chuyên làm gốc đức là chỗ tận của bồ-tát. Tạo các công đức, truyền bá đạo lớn là chỗ tận của bồ-tát. Chỗ bồ-tát ở cũng không có cao thấp, cũng không thấy trong, ngoài, khoảng giữa — đó là chỗ tận của bồ-tát. Không thấy hạnh mà phàm phu tu, cũng không thấy hạnh của hiền thánh — đó là chỗ tận của bồ-tát. Tuy ở trong sinh tử, đối với các pháp nhơ bẩn mà không thấy nhiễm đắm — đó là chỗ tận của bồ-tát. Bồ-tát nói về diệt, quán diệt là vô sinh, mà cũng không ở trong diệt mà vĩnh viễn nhập diệt độ — đó là chỗ tận của bồ-tát. Thông hiểu chân tế (bờ thật, thực tại rốt ráo) mà cũng không thuận theo để dừng ở đó — đó là chỗ tận của bồ-tát. Không cầu xa lìa các cõi ma — đó là chỗ tận của bồ-tát. Có nghiệp tuệ rộng lớn mà không cho người khác là kém cỏi (?) — đó là chỗ tận của bồ-tát. Thường nên thực hành hạnh biết đúng thời — đó là chỗ tận của bồ-tát. Đối với các duyên khởi (mọi sự vật do nhân duyên hợp lại mà sinh) mà không xa lìa — đó là chỗ tận của bồ-tát. Không chấp chân đế (chân lý rốt ráo), mà cũng không phải là không có chân đế — đó là chỗ tận của bồ-tát. Ở trong các cửa thiền định và giải thoát mà không thấy định hay loạn — đó là chỗ tận của bồ-tát. Tuy ở giữa nhân gian mà cũng như ở chỗ vắng, không khác — đó là chỗ tận của bồ-tát. Ở chốn ồn ào thì theo tục mà vào, không câu nệ giữ dáng vẻ uy nghi — đó là chỗ tận của bồ-tát. Nếu ở trong thiền lặng lẽ mà không diệt thân và ý — đó là chỗ tận của bồ-tát. Không thấy có bố thí mà cũng không phải không có bố thí; trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, nhất tâm, trí tuệ cũng vậy — không thấy có hành mà cũng không phải không có hành — đó là chỗ tận của bồ-tát.
Tự giác ngộ tam minh (ba trí sáng: biết các đời trước, thấy suốt sự sống chết của chúng sinh, dứt sạch phiền não), mắt tuệ sinh, trí khởi, dạo trong các thần thông mà không thấy trần lao; chúng sinh kẻ sinh kẻ diệt thường ở trong ái dục mà bồ-tát cũng không chán mỏi — đó là chỗ tận của bồ-tát. Ở bậc Tu-đà-hoàn tu đạo tích mà cũng không diệt hạnh của đạo lớn — đó là chỗ tận của bồ-tát. Thấy Phật pháp mai một mà không hề sợ hãi (?), cũng không thấy số kiếp dài ngắn — đó là chỗ tận của bồ-tát. Không thấy thể của câu, thể của chữ, thể của nghĩa, rằng cái này có số, cái này không số — đó là chỗ tận của bồ-tát. Gốc dâm dục, giận dữ, si mê không thành hạnh chân thật (?) — đó là chỗ tận của bồ-tát. Không khởi (tâm) mà đạt pháp nhẫn (sự an nhiên chấp nhận lẽ các pháp vốn không sinh), đến được tuệ vô sinh — đó là chỗ tận của bồ-tát. Cõi Dục cho đến cõi không có tư tưởng, tức chín chỗ ở của chúng sinh — đó là chỗ tận của bồ-tát. Dạo trong nhân gian, các quận huyện, nước, ấp, cung trời, cung rồng, các cung thần kỳ diệu; uy nghi lễ tiết tu ở những nơi ấy; có chỗ có thể gần gũi, có chỗ không thể gần gũi — đó là chỗ tận của bồ-tát.
Này Tối Thắng, đó gọi là pháp môn có tận và vô tận của bồ-tát bậc chín. Hạnh của bồ-tát không gì không đầy đủ, nắm được điều cốt yếu về giải thoát có tận và vô tận. Chúng sinh quen với khổ thì bồ-tát cũng tập theo, bèn vì họ nói tính chân thật của Khổ đế (chân lý về khổ). Nếu mắt thấy sắc thì có khổ có vui; suy nghĩ rằng thức của mắt đều rỗng lặng; tu sự bình đẳng để tiêu diệt tai hại. Chánh pháp của bồ-tát thường hóa độ chúng sinh đến chỗ vắng lặng vô vi. Đó gọi là bồ-tát vì chúng sinh đang khổ mà diễn bày trí tuệ về khổ: sinh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ, lo buồn phiền não là khổ, oán ghét mà phải gặp nhau là khổ, thương yêu mà phải xa lìa là khổ, muốn mà không được cũng là khổ; nói tóm lại, năm ấm thịnh (năm uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, thức — năm nhóm hợp thành con người — bừng thịnh) là khổ. Thấu biết khổ ấy cũng không có khởi có diệt. Đó gọi là pháp môn có tận và vô tận của bồ-tát.
Nếu bồ-tát thấy chúng sinh thuộc về Tập (nguyên nhân gom tụ sinh khổ), bèn vì họ diễn nói gốc rễ của ái chấp: tâm ái bền sâu, dính chặt khó nhổ. "Ta trước đã có lời thề, cốt khiến trừ hết; nếu chưa diệt được thì trọn không chứng quả." Bấy giờ bồ-tát dần dần chuyển vào phép quán ngắm dung nhan (?), hiện dung mạo trước chúng sinh; ai thấy cũng khen ngợi, không ai không thuận theo. Chốc lát, bồ-tát biến thành hình xấu xí; người thấy đổi lòng, khởi tưởng vô thường: "Thân này không thật, không bền vững. Dung mạo chúng ta hơn hẳn người đời, mà như thế thì chẳng bao lâu cũng sẽ hư hoại. Nên tự tu, trừ bỏ quyến luyến, không ở trong ân ái." Như thế là bồ-tát làm tăng ích cho chúng sinh thuộc về Tập.
Nếu bồ-tát thấy chúng sinh thuộc về Tận (sự diệt hết khổ), bèn dùng phương tiện nói pháp cho họ: "Có sinh thì sẽ về chỗ hết, có thành thì cũng có hoại; giả sử thọ mạng dài đến ức hằng sa kiếp (số kiếp nhiều như cát sông Hằng), những điều ấy rồi cũng diệt hết, không thể tồn tại lâu. Các thiện nam tử nên biết pháp vô thường đổi dời, như huyễn như hóa, không có chân thật." Bồ-tát hiểu rõ không có chân thật, mới hợp với sự trong sạch, không nhiễm ô. Tập là do tích chứa mà không buông bỏ được; dùng pháp tận diệt mà quán thì thấy không có gì, cũng không thấy có chỗ khởi, chỗ diệt. Nếu tâm sinh kiêu mạn, ngu si, cho là thường hay không thường, thì lại dùng tuệ không, vô tướng, vô nguyện mà phân biệt cho họ.
Có khi bồ-tát vì họ nói về đạo duy nhất rốt ráo, dạy các thiện nam tử: nên nhớ nghĩ phép quán bảy chỗ (quán mỗi uẩn qua bảy mặt: bản chất, nguyên nhân sinh, sự diệt, con đường diệt, vị ngọt, tai họa, và lối thoát ra). Đối với năm ấm, phân biệt sự thành và hoại; chúng sinh do đây mà gặp tai họa của các ấm. Suy nghĩ từng điều về chỗ khởi lên của sắc: trước có tướng của sắc, ta sinh ra thức bám chấp; do thức sinh ra cảm thọ, cùng nhau nhận lấy; khởi ý sinh ra tưởng, chuyển thành hành nghiệp. Như thế, do một sắc mà thành năm pháp; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.
Nếu bồ-tát thấy chúng sinh trước mặt khởi lên chất độc của mười tám thứ suy hại thuộc các ấm (?), quấy nhiễu trói chặt lòng người, khiến có chướng ngại, không đến được bờ kia (bờ giải thoát, Niết-bàn), thì dần dần dùng phương tiện khéo léo hòa thuận che chở, cốt đặt phương tiện khiến họ trọn được thành tựu, không để sa đọa. Nếu bồ-tát thấy chúng sinh này tâm thường dạo trong niệm ái đã hết, không thấy có lìa, cũng không có gì để lìa, đó gọi là đầy đủ phép quán bảy chỗ. Đối với pháp quán hạnh cũng không bỏ bừa; xét chậm hay nhanh, phân biệt lạnh hay ấm; mình đã đầy đủ rồi, lại dạy người khác thực hành mà được thành tựu.
Như thế, này Tối Thắng, bồ-tát bậc chín thực hành pháp chỉ quán (chỉ: dừng tâm, định lại; quán: soi xét bằng trí tuệ) không chút sợ hãi. Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi), Phạm Thiên (vua cõi trời Sắc), Tứ Thiên Vương (bốn vị vua trời giữ bốn phương), trời, rồng, sa-môn, phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn) và con cái của ma, không ai có thể che lấp, ngăn chặn hạnh chỉ quán, không thể làm trở ngại pháp chánh giác. Vì sao vậy? Vì bồ-tát hiểu rõ, thông suốt tất cả các pháp đều bình đẳng. Đối với pháp của phàm phu và đạo của hiền thánh, tâm như hư không, không thiên lệch; pháp hữu học, vô học, pháp Thanh văn, Duyên giác, bồ-tát và Phật cũng đều bình đẳng. Nếu có lúc thấy pháp hữu lậu và vô lậu, phân biệt pháp thế tục và pháp vượt khỏi thế gian, thì trừ hết sự vướng víu bám chấp, mới thành đạo bồ-tát.
Vì sao vậy? Vì quán không, nên gọi là tự nhiên. Lửa cháy đến cũng tự nhiên, lửa tắt cũng tự nhiên (?). Không và thật ngang nhau, vô tướng và tướng ngang nhau, vô nguyện và nguyện ngang nhau; trong ba cõi đều đồng với tự nhiên. Lại nên suy nghĩ: không sinh ngang với có sinh; pháp quán không hành ngang với pháp quán; nương và không nương ngang nhau, ngang và không ngang (?); khởi và không khởi, những điều ấy đều tự nhiên. Không có cái tự nhiên riêng nào — ba cõi đều bình đẳng, không thấy cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc. Bồ-tát lại nên suy nghĩ so sánh: đạo của dâm dục, giận dữ, si mê với sáng suốt, trí tuệ đều tự nhiên; trói buộc và giải thoát khỏi ái dục mới thành đạo; vào cảnh Nê-hoàn thì đều thấu hiểu không hai, bình đẳng tự nhiên.
Đó gọi là bồ-tát hành đại từ đại bi vì chúng sinh: đặt ra bao nhiêu thứ nhân duyên khác nhau, xây dựng cho chúng sinh tùy theo căn nguyên của họ, mỗi người tùy chỗ thích hợp mà phân biệt giảng nói; khắp khiến họ hòa thuận an trụ trong Đại thừa, khiến tiêu diệt hết gốc khổ não. Lúc ấy bồ-tát ở giữa đại chúng một mình không sợ hãi, vượt hẳn mọi người, không có ai sánh kịp, không có bạn ngang hàng; lấy gốc của mọi đức làm chuỗi ngọc trang sức thân mình. Bồ-tát nếu ở giữa chúng đại sĩ thì có thể diễn bày đạo Phật tôn quý. Bồ-tát thương xót Thanh văn không đạt được trí cao: tuy đã hết lậu mà không lìa chỗ dừng, chỉ tự cởi trói cho mình, không có tâm rộng lớn. Lại nghĩ đến Duyên giác không có ý làm lợi ích rộng khắp: tuy có trí thánh và biện tài trong sạch không tì vết, cũng biết căn nguyên và chỗ hướng đến của người, nhưng chỉ tự giữ mình ở cõi nước không trong sạch. Vì thế bồ-tát vượt trội trong số ấy, có thể phân biệt đầy đủ, đạt đạo Phật tôn quý, khiến mười phương cảm động, chỗ cứu độ không cùng tận; tâm thường thương xót những ai chưa đến được đạo; dùng sức dũng mãnh hàng phục ngoại đạo; thường chuyển bánh xe pháp (giảng dạy giáo pháp, ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não) không để dứt đoạn, khiến pháp lớn thù diệu lưu truyền ở đời.
Như thế, này Tối Thắng, bồ-tát bậc chín dùng phương tiện hiện thân thích hợp để giáo hóa, không chỗ nào không vào; hiểu biết Nê-hoàn đúng như tướng của Nê-hoàn: gọi là có chân đế mà không có chân đế; tuệ không thì không có chủ, cũng không có chỗ trụ; vì thế gọi là vô vi, tự nhiên, an vui; cũng không ở kia, cũng không ở đây, hoàn toàn không có chỗ chốn; không hình, không đối đãi, không thể thấy, trụ mà không có chỗ trụ. Đó gọi là trụ, gọi là trụ trong pháp giới (toàn thể các pháp, thực tại chân như). Đó gọi là tận, là không có gì sinh. Đó gọi là Nê-hoàn tịch diệt (vắng lặng, diệt hết phiền não) vô vi. Chỉ còn ba mươi bốn kết nhỏ nhiệm, ngoài ra các trần lao khác không còn vướng mắc.
Khi bồ-tát bậc chín đạt chánh giác: hiện tại diệt bốn, tương lai diệt bốn, quá khứ diệt bốn (?). Ngồi dưới cây Phật, hàng phục ma xong, giữ tâm nhẫn, gọi là ý vào định vô hình, quán khắp ba nghìn đại thiên thế giới: "Nay ta ở đời năm trược này (ngũ trược: năm thứ vẩn đục của thời suy — thời thế, kiến chấp, phiền não, chúng sinh, thọ mạng đều vẩn đục) sẽ thành Phật; điều cầu mong đã xong, không còn nghi ngờ khó khăn gì. Nay ta nên dùng phương tiện, vì chúng sinh tuyên bày đạo nghĩa, khiến họ dứt hết các lậu và kết, giống như ta hôm nay không khác." Bấy giờ các đức Như Lai Vô Sở Trước Đẳng Chánh Giác (Vô Sở Trước: không dính mắc vào đâu) ở mười phương, mỗi vị ở phương mình, từ xa khen ngợi rằng: "Hôm nay, ở phương nọ, cõi nước nọ, có Phật xuất hiện, có ba mươi hai tướng đại nhân và tám mươi vẻ đẹp trang nghiêm thân, ánh sáng soi chỗ tối tăm, tiếng như chim loan hót. Lành thay, giống Phật không bị dứt đoạn!"
Khi mười phương Phật nói lời ấy, ba nghìn đại thiên thế giới chấn động sáu cách. Các trời, rồng, thần, Càn-thát-hòa (thần âm nhạc cõi trời), A-tu-luân (tức A-tu-la, loài thần hay gây chiến với trời), Ca-lưu-la (chim thần cánh vàng), Chân-đà-la (thần ca hát), Ma-hưu-lặc (thần mãng xà lớn), người và phi nhân (các loài không phải người), ma và các trời thuộc về ma, ai nấy đều kinh ngạc, không yên chỗ của mình, cùng kéo đến chỗ đức Phật ấy, cúi đầu lễ kính, tự quy mạng (đem cả thân mạng nương về), hầu hạ che chở Như Lai thành bậc chánh giác tối thượng; đều giữ gìn trong sạch, không oán hận; đều tôn trọng, đến được thành Cam lộ (cam lộ: nước ngọt bất tử, ví cho Niết-bàn).
Mọi điều lành đầy đủ, đạo pháp vô lậu; tâm khởi dũng mãnh, dạo trong các giải thoát; quán sát ý niệm thích ứng của chúng sinh, tùy thời bày hiện, khiến ai nấy được chỗ của mình; vì diệt trần lao mà vắng lặng mãi trong vô vi; khiến loài chúng sinh trừ bỏ cái ta, bỏ phân biệt đây kia, không có tướng sai khác; không thấy nương theo pháp, không nương theo phi pháp, không phải không có chỗ nương, cũng không phải không không có chỗ nương; thấu biết bình đẳng, các pháp mờ ảo, như hư không, như tiếng vang, như huyễn hóa, không có thật. Người ấy liền được qua bờ sinh tử, không còn qua lại xoay vần trong sinh tử nữa. Đó gọi là bồ-tát bậc chín phúc báo hưng thịnh, đạo nghiệp không cùng tận; chỗ tu chân chánh, không ôm hồ nghi; đối với các pháp vô lậu cũng không nhiễm bẩn; ở trong các thứ nhiễm bẩn mà không thấy nhận lấy; vượt hẳn cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc, đều quy về tuệ vô sinh này; lại diễn bày rộng khắp, khiến mọi người đều được nghe biết.
Như thế, này Tối Thắng, hạnh nghiệp mà bồ-tát bậc chín tu, uy thần cao vời, vượt khác người đời. Nếu vào giữa đại chúng thì giữ uy nghi, không mất lễ tiết; cử động, nhìn ngó đều thuận theo chánh pháp; y phục mặc không hoa mỹ. Nếu muốn vào nước, châu, quận, huyện, ấp thì mang pháp y (áo của người tu) và ứng khí (bình bát: bát ăn của người tu, đúng theo phép), ý thường thư thả; đi đứng, tới lui, xoay chuyển, ngồi, nằm, đứng dậy, tâm luôn thận trọng; lời nói mềm mỏng, không thô lỗ; điều giảng nói như hư không, không có tưởng chấp; rốt ráo khổ hạnh mà không tạo duyên của quả báo; điều bày đặt ra chỉ là vì Phật đạo.
Này Tối Thắng, đó gọi là bồ-tát bậc chín được gọi là một trụ chứ không phải chín trụ; tám, bảy, sáu, năm cho đến địa đầu tiên cũng không phải là chỗ trụ của bồ-tát ấy (?). Bồ-tát tiến tu pháp của địa thứ mười: địa thành thật, địa chân lý, địa không sợ hãi; cũng gọi là địa Như Lai, địa đạo, địa định, địa vô sở úy (không còn điều gì phải sợ), địa quán, địa tuệ, địa tính tự nhiên. Bồ-tát đạt được pháp của mười địa này thì không còn danh xưng bồ-tát nữa, mà nên gọi là Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chánh Giác, Minh Hạnh Thành (bậc trí sáng và đức hạnh đều đầy đủ), Thiện Thệ (bậc đã khéo đi đến bờ giải thoát), Thế Gian Giải (bậc hiểu rõ thế gian), Vô Thượng Sĩ (bậc không ai hơn), Đạo Pháp Ngự (bậc khéo điều phục, dẫn dắt người bằng đạo pháp), Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người), hiệu là Phật, Chúng Hựu (bậc che chở, ban phúc cho chúng sinh, tức Thế Tôn); cũng không ai ngang bằng. Bồ-tát đầy đủ mười tám pháp đặc biệt (mười tám đức riêng chỉ Phật mới có); điều nói ra đều biện giải rõ ràng, không gì không hợp thời; các hạnh đầy đủ, hiện sinh ở cõi Đâu-thuật trong sạch không tì vết, hoặc hiện giáng thần xuống trần để tiếp độ chúng sinh. Đó gọi là bồ-tát ở địa thứ chín làm cho hạnh của mình trong sạch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video