Thượng Kinh (phần trên của Kinh Dịch, gồm ba mươi quẻ đầu)
01. Quẻ Càn (quẻ thứ nhất)
(Hình vẽ quẻ) (?)
(Hình vẽ quẻ) (Càn ở dưới, Càn ở trên. "Quẻ" là hình gồm sáu vạch, dùng để bói và suy xét lẽ biến hóa trong Kinh Dịch. Mỗi quẻ sáu vạch gồm hai quẻ ba vạch chồng lên nhau. Ở đây cả hai đều là Càn, tượng trưng cho trời và cho sức mạnh cứng mạnh, không ngừng.)
Quẻ Càn: nguyên (khởi đầu lớn lao), hanh (thông suốt, suôn sẻ), lợi (có lợi, thích đáng), trinh (giữ đúng đường ngay và bền vững).
Sơ Cửu (hào thứ nhất, tính từ dưới lên. "Hào" là mỗi vạch của quẻ; "Sơ" là vị trí đầu tiên; "Cửu" là số chín, dùng để chỉ hào dương, tức vạch liền, tượng trưng cho mặt mạnh mẽ, tích cực): Rồng còn ẩn náu, chớ đem ra dùng (chưa nên hành động).
Cửu Nhị (hào dương ở vị trí thứ hai): Rồng hiện ra trên đồng ruộng, gặp bậc đại nhân (người có đức lớn, ở địa vị cao) thì có lợi.
Cửu Tam (hào dương ở vị trí thứ ba): Người quân tử (người có đức hạnh, có học thức) suốt ngày hăng hái gắng sức không ngừng, đến tối vẫn thận trọng răn mình như đang gặp nguy, thì không có lỗi.
Cửu Tứ (hào dương ở vị trí thứ tư): Có khi nhảy vọt lên, có khi vẫn ở dưới vực sâu, không có lỗi.
Cửu Ngũ (hào dương ở vị trí thứ năm): Rồng bay trên trời, gặp bậc đại nhân thì có lợi.
Thượng Cửu (hào dương ở vị trí trên cùng, tức thứ sáu): Rồng lên quá cao, sẽ có điều hối hận.
Dụng Cửu (lời riêng của quẻ Càn, nói về cách dùng hào dương khi cả sáu hào đều là dương và đều biến đổi): Thấy bầy rồng mà không con nào chịu đứng đầu, tốt lành.
Lời Thoán (Thoán truyện: phần giải thích ý nghĩa của cả quẻ, tương truyền do Khổng Tử soạn) nói: Lớn lao thay đức khởi đầu của Càn! Muôn vật nhờ đó mà bắt đầu có, và nó bao trùm cả trời. Mây bay, mưa rưới, các loài vật lưu chuyển mà thành hình. Hiểu rõ lẽ đầu cuối, trước sau, thì sáu vị trí (sáu ngôi của sáu hào trong quẻ) đúng thời mà thành. Theo thời mà cưỡi sáu con rồng (chỉ sáu hào dương) để điều khiển trời. Đạo của Càn biến hóa, khiến mỗi vật đều được định đúng tính mệnh (bản tính và vận mệnh trời ban) của mình. Giữ gìn và hòa hợp được sự hòa thuận lớn lao, thế mới là lợi và trinh. Đứng đầu, vượt lên trên mọi
loài vật, thì muôn nước đều yên ổn.
Lời Tượng (Tượng truyện: phần giải thích hình tượng của quẻ và của từng hào) nói: Trời vận hành mạnh mẽ không ngừng, người quân tử theo đó mà tự mình vươn lên không nghỉ. "Rồng ẩn, chớ dùng" là vì khí dương (sức mạnh tích cực trong trời đất) còn ở dưới thấp. "Rồng hiện trên đồng" là đức đã ban ra rộng khắp. "Suốt ngày hăng hái gắng sức" là đi tới hay quay lại đều theo đúng đạo. "Có khi nhảy lên, có khi ở vực sâu" là tiến lên thì không có lỗi. "Rồng bay
trên trời" là bậc đại nhân dựng nên sự nghiệp. "Rồng lên quá cao, có hối hận" là vì đã đầy thì không giữ lâu được. "Dụng Cửu" là đức của trời không thể tự mình đứng đầu.
Văn Ngôn (thiên giải thích riêng cho hai quẻ Càn và Khôn, bàn sâu về nghĩa lý) nói: "Nguyên" là đứng đầu các điều thiện; "hanh" là nơi hội tụ của những điều tốt đẹp; "lợi" là sự hài hòa của điều nghĩa (lẽ phải, điều nên làm); "trinh" là cái nòng cốt của mọi việc. Người quân tử lấy lòng nhân (lòng thương người) làm gốc thì đủ để dẫn dắt người khác; hội tụ những điều tốt đẹp thì đủ để hợp với lễ (phép tắc, lễ nghi); làm lợi cho muôn vật thì đủ để
hòa hợp với điều nghĩa; giữ đường ngay một cách bền vững thì đủ để làm nên việc. Người quân tử thực hành bốn đức ấy, cho nên nói: "Càn: nguyên, hanh, lợi, trinh."
Hào Sơ Cửu nói "Rồng ẩn, chớ dùng", nghĩa là thế nào? Khổng Tử nói: "Rồng ấy là người có đức mà ẩn mình. Không vì đời mà thay đổi, không cầu nên danh, lánh đời mà không buồn phiền, không được người đời cho là phải cũng không buồn phiền. Vui thì làm, lo thì tránh, vững vàng không ai lay chuyển được, ấy là rồng còn ẩn."
Hào Cửu Nhị nói "Rồng hiện trên đồng, gặp bậc đại nhân thì có lợi", nghĩa là thế nào? Khổng Tử nói: "Đó là rồng có đức, lại ở đúng chỗ ngay chính giữa (hào hai nằm giữa quẻ ba vạch phía dưới). Lời nói thường ngày thì giữ chữ tín, việc làm thường ngày thì cẩn trọng, ngăn điều tà mà giữ lòng thành, làm điều tốt cho đời mà không khoe công, đức rộng lớn mà cảm hóa được người. Kinh Dịch nói: 'Rồng hiện trên đồng,
gặp bậc đại nhân thì có lợi', ấy là đức của bậc vua."
Hào Cửu Tam nói "Người quân tử suốt ngày hăng hái gắng sức, đến tối vẫn thận trọng như gặp nguy, thì không có lỗi", nghĩa là thế nào? Khổng Tử nói: "Người quân tử nâng cao đức hạnh, gây dựng sự nghiệp. Trung thành và giữ chữ tín là để nâng cao đức hạnh. Sửa lời nói cho thành thật là để giữ vững sự nghiệp. Biết chỗ cần đến mà đi đến thì có thể cùng người ấy bàn về những dấu hiệu nhỏ báo trước của sự việc. Biết chỗ phải dừng mà dừng
thì có thể cùng người ấy giữ điều nghĩa. Cho nên ở địa vị cao mà không kiêu, ở địa vị thấp mà không lo. Vì thế hăng hái gắng sức, tùy thời mà thận trọng, tuy gặp nguy cũng không có lỗi."
Hào Cửu Tứ nói "Có khi nhảy lên, có khi ở vực sâu, không có lỗi", nghĩa là thế nào? Khổng Tử nói: "Lên xuống không cố định, không phải vì làm điều tà. Tiến lui không thường, không phải là lìa bỏ đồng loại. Người quân tử nâng cao đức hạnh, gây dựng sự nghiệp là muốn làm cho kịp thời, nên không có lỗi."
Hào Cửu Ngũ nói "Rồng bay trên trời, gặp bậc đại nhân thì có lợi", nghĩa là thế nào? Khổng Tử nói: "Cùng tiếng thì đáp lại nhau, cùng khí thì tìm đến nhau.
Nước chảy về chỗ ướt, lửa bén vào chỗ khô, mây theo rồng, gió theo hổ; thánh nhân (người có đức hạnh và trí tuệ cao nhất) xuất hiện thì muôn vật đều được trông thấy. Cái gì có gốc ở trời thì gần với phía trên, cái gì có gốc ở đất thì gần với phía dưới, ấy là mỗi vật đều theo đồng loại của mình."
Hào Thượng Cửu nói "Rồng lên quá cao, có hối hận", nghĩa là thế nào? Khổng Tử nói: "Sang trọng mà không có ngôi vị, ở trên cao mà không có dân theo, người hiền ở dưới mà không giúp mình, cho nên hễ hành động là có hối hận."
"Rồng ẩn, chớ dùng" là vì còn ở dưới thấp. "Rồng hiện trên đồng" là tạm dừng lại chờ thời. "Suốt ngày hăng hái gắng sức" là đang bắt tay làm việc. "Có khi nhảy lên, có khi ở vực sâu" là tự thử sức mình. "Rồng bay trên trời" là ở trên mà cai trị. "Rồng lên quá cao, có hối hận" là tai họa do đi đến chỗ cùng cực. Đức khởi đầu của Càn
mà biết "dụng Cửu" thì thiên hạ được yên trị.
"Rồng ẩn, chớ dùng" là khí dương còn ẩn giấu. "Rồng hiện trên đồng" là thiên hạ sáng sủa, có văn hóa. "Suốt ngày hăng hái gắng sức" là cùng đi theo thời. "Có khi nhảy lên, có khi ở vực sâu" là đạo Càn đến lúc đổi thay. "Rồng bay trên trời" là ở đúng ngôi vị hợp với đức của trời. "Rồng lên quá cao, có hối hận" là
cùng với thời mà đi đến chỗ cùng cực. Đức khởi đầu của Càn mà biết "dụng Cửu" thì thấy được phép tắc của trời.
Chữ "nguyên" của quẻ Càn là khởi đầu mà thông suốt. "Lợi, trinh" là tính tình của Càn. Càn lúc khởi đầu đem cái lợi tốt đẹp mà làm lợi cho thiên hạ, lại không nói ra mình làm lợi điều gì, thật lớn lao thay! Lớn lao thay Càn! Cứng mạnh, ở giữa và ngay chính, thuần khiết và tinh túy. Sáu hào phô bày ra, thông suốt khắp mọi tình lý.
"Theo thời cưỡi sáu con rồng" là để "điều khiển trời". "Mây bay, mưa rưới" là thiên hạ thái bình. Người quân tử lấy việc làm cho đức hạnh được trọn vẹn làm việc làm của mình, đó là việc làm mà ngày nào cũng có thể thấy được. Chữ "ẩn" có nghĩa là còn giấu mình chưa hiện ra, làm mà chưa thành, vì thế người quân tử "chớ dùng".
Người quân tử học để tích lũy hiểu biết, hỏi để phân biệt phải trái, lấy lòng rộng lượng mà sống, lấy lòng nhân mà hành động. Kinh Dịch nói: "Rồng hiện trên đồng, gặp bậc đại nhân thì có lợi", ấy là đức của bậc vua.
Hào Cửu Tam cứng mạnh chồng lên cứng mạnh (hào dương ở trên một hào dương khác) mà không ở chính giữa. Trên thì chưa đến chỗ trời (vị trí hào năm, hào sáu), dưới thì không còn ở chỗ đồng ruộng (vị trí hào một, hào hai). Cho nên phải hăng hái gắng sức, tùy thời mà thận trọng, tuy gặp nguy cũng không có lỗi.
Hào Cửu Tứ cứng mạnh chồng lên cứng mạnh mà không ở chính giữa. Trên thì chưa đến chỗ trời, dưới thì không còn ở chỗ đồng ruộng, ở giữa thì không đúng chỗ của con người (vị trí hào ba). Cho nên mới nói "có khi". Nói "có khi" là còn ngờ vực, phải cân nhắc, nên "không có lỗi".
Bậc đại nhân thì đức hợp với trời đất, sự sáng suốt hợp với mặt trời mặt trăng, trật tự hợp với bốn mùa, lành dữ hợp với quỷ thần. Đi trước trời mà trời không làm trái, đi sau trời thì vâng theo thời của trời. Trời còn không làm trái, huống chi là người? Huống chi là quỷ thần?
Chữ "quá cao" có nghĩa là chỉ biết tiến mà không biết lui, chỉ biết còn mà không biết mất, chỉ biết được mà không biết mất mát. Chỉ có thánh nhân chăng! Biết tiến, lui, còn, mất mà không đánh mất đường ngay, chỉ có thánh nhân chăng!
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video