02. Quẻ Khôn (quẻ thứ hai)
(Quẻ: hình gồm sáu vạch liền hoặc đứt chồng lên nhau trong Kinh Dịch, mỗi quẻ tượng trưng cho một tình thế, một lẽ biến đổi của trời đất và đời người. Khôn: quẻ tượng trưng cho đất, có tính mềm mỏng, thuận theo; cả sáu vạch đều là vạch âm.)
(Hình vẽ quẻ)
(Hình vẽ quẻ) (Khôn ở dưới, Khôn ở trên — quẻ sáu vạch này do hai quẻ đơn Khôn, mỗi quẻ đơn ba vạch, chồng lên nhau mà thành)
Quẻ Khôn: nguyên, hanh (nguyên: lớn lao, là gốc khởi đầu; hanh: thông suốt, thuận lợi). Lợi ở chỗ giữ sự trinh (bền vững và ngay chính) như con ngựa cái. Người quân tử (người có đức hạnh, sống theo đạo lý) có việc phải đi: nếu tranh đi trước thì lạc lối, nếu đi sau thì gặp được người làm chủ để theo, như thế là có lợi. Đi về phía tây nam thì được bạn, đi về phía đông bắc thì mất bạn. Yên lòng giữ sự bền chính thì tốt lành.
Lời Thoán (lời giải thích ý nghĩa chung của cả quẻ) nói: Lớn lao thay đức khởi đầu của Khôn! Muôn vật nhờ đó mà sinh ra, ấy là vì Khôn thuận theo mà tiếp nhận ý trời. Khôn dày dặn, chở được muôn vật; đức của Khôn hợp với đức của trời, rộng không bờ bến. Bao chứa rộng rãi, sáng tỏ lớn lao, các loài vật nhờ đó đều được thông suốt. Ngựa cái là loài thuộc về đất, đi trên đất không cùng tận; mềm mỏng, thuận theo, lợi ở sự bền chính. Người quân tử. (?) Người quân tử có việc phải đi: đi trước thì lạc mất đường,
đi sau, thuận theo thì được lẽ thường. Phía tây nam được bạn, ấy là đi cùng với đồng loại. Phía đông bắc mất bạn, nhưng rốt cuộc lại có phúc. Cái tốt lành của việc yên lòng giữ bền chính là ứng hợp với đức không bờ bến của đất.
Lời Tượng (lời giải thích hình tượng của cả quẻ và của từng vạch trong quẻ) nói: Thế của đất là Khôn, tức mềm mỏng và thuận theo. Người quân tử noi theo đó mà lấy đức dày dặn để dung chứa, gánh vác muôn vật.
Sơ Lục (hào thứ nhất, tức vạch dưới cùng của quẻ; "hào" là mỗi vạch trong quẻ; "Sơ" là đầu tiên; "Lục" nghĩa là số sáu, dùng để gọi hào âm, tức vạch đứt): Giẫm lên sương thì biết băng cứng sắp tới.
Lời Tượng nói: "Giẫm lên sương, băng cứng sắp tới" là vì khí âm (một trong hai mặt đối lập của vạn vật, thuộc về mềm, tĩnh, lạnh, tối) bắt đầu đông lại. Cứ thuận theo lẽ ấy mà dần dần tiến tới thì sẽ đến lúc thành băng cứng.
Lục Nhị (hào âm ở vị trí thứ hai từ dưới lên): Thẳng, vuông, lớn; không cần tập luyện mà không việc gì không có lợi.
Lời Tượng nói: Sự vận động của hào Lục Nhị là thẳng mà lại vuông. "Không tập luyện mà không việc gì không có lợi" là vì đạo của đất sáng tỏ.
Lục Tam (hào âm ở vị trí thứ ba): Ngậm chứa vẻ đẹp bên trong, không phô ra, có thể giữ sự bền chính. Nếu có theo làm việc cho vua thì không tự nhận công thành về mình, nhưng giữ được trọn vẹn đến cuối.
Lời Tượng nói: "Ngậm chứa vẻ đẹp, có thể giữ sự bền chính" là đợi đúng lúc mới bộc lộ ra. "Nếu có theo làm việc cho vua" là có trí sáng suốt, rộng lớn.
Lục Tứ (hào âm ở vị trí thứ tư): Thắt miệng túi lại, tức kín đáo, giữ miệng, không để lộ điều gì. Như thế thì không có lỗi, mà cũng không được khen.
Lời Tượng nói: "Thắt miệng túi, không có lỗi" là nhờ thận trọng nên không bị hại.
Lục Ngũ (hào âm ở vị trí thứ năm): Xiêm vàng (màu vàng là màu của sự chính giữa, ngay thẳng; xiêm là áo mặc ở phần dưới, chỉ sự khiêm nhường ở dưới), rất mực tốt lành.
Lời Tượng nói: "Xiêm vàng, rất mực tốt lành" là vì vẻ đẹp văn nhã nằm ở bên trong, ở chỗ chính giữa.
Thượng Lục (hào âm ở vị trí trên cùng): Rồng đánh nhau ở ngoài đồng, máu của chúng có màu đen thẫm và vàng.
Lời Tượng nói: "Rồng đánh nhau ở ngoài đồng" là vì đạo của nó đã đi đến chỗ cùng tận.
Dụng Lục (lời riêng của quẻ Khôn, nói về cách dùng hào âm khi cả sáu hào âm đều biến đổi): Lợi ở sự bền chính lâu dài.
Lời Tượng nói: "Bền chính lâu dài" của Dụng Lục là để kết thúc bằng sự lớn lao.
Lời Văn Ngôn (thiên giải thích sâu thêm ý nghĩa của quẻ Càn và quẻ Khôn) nói: Khôn mềm mỏng hết mực, nhưng khi vận động thì cứng rắn; tĩnh lặng hết mực, nhưng đức thì vuông vức, ngay ngắn. Đi sau thì được người làm chủ để theo, và có lẽ thường. Khôn bao chứa muôn vật, và sự nuôi dưỡng, biến hóa của nó sáng tỏ rực rỡ. Đạo của Khôn chẳng phải là thuận theo đó sao! Khôn vâng theo trời mà vận hành đúng thời. Nhà nào chất chứa điều thiện ắt có phúc dư thừa; nhà nào chất chứa điều bất thiện ắt có tai họa dư thừa. Bầy tôi giết vua,
con giết cha, không phải do nguyên nhân trong một sớm một chiều, mà nguồn cơn đã tích dần từ lâu, chỉ vì không sớm nhận ra và phân biệt điều ấy.
Kinh Dịch nói: "Giẫm lên sương thì biết băng cứng sắp tới", ấy là nói về cái thế cứ thuận theo mà dần dần tiến tới. "Thẳng" là sự ngay chính; "vuông" là điều nghĩa. Người quân tử lấy lòng kính cẩn để giữ cho bên trong ngay thẳng, lấy điều nghĩa để làm cho việc bên ngoài vuông vức. Kính cẩn và điều nghĩa đã đứng vững thì đức không cô lẻ. "Thẳng, vuông, lớn, không cần tập luyện mà không việc gì không có lợi", tức là không còn ngờ vực điều mình làm.
Âm tuy có vẻ đẹp, nhưng "ngậm chứa" nó lại để theo làm việc cho vua, không dám tự nhận công thành về mình. Đó là đạo của đất, đạo của người vợ, đạo của bầy tôi. Đạo của đất là không tự nhận công thành, mà thay trời làm cho mọi việc trọn vẹn đến cuối.
Trời đất biến hóa thì cỏ cây tươi tốt; trời đất bế tắc thì người hiền ẩn mình. Kinh Dịch nói: "Thắt miệng túi, không có lỗi mà cũng không được khen", ấy là nói về sự cẩn thận.
Người quân tử có đức chính giữa ở bên trong (như màu vàng) mà thông suốt lẽ phải, ở đúng ngôi vị, giữ đúng phận mình. Vẻ đẹp nằm ở bên trong, rồi lan tỏa ra tay chân, bộc lộ trong sự nghiệp; ấy là cái đẹp tột bậc. Khi âm lớn mạnh đến mức sánh ngang với dương (mặt đối lập với âm, thuộc về cứng, động, nóng, sáng) thì ắt phải đánh nhau. Vì e bị coi như không còn dương nữa, nên mới gọi là "rồng" (rồng là hình tượng của dương). Nhưng âm vẫn chưa lìa khỏi đồng loại của mình, nên mới gọi là "máu"
(máu là thứ thuộc về âm). Màu đen thẫm và màu vàng là màu của trời và đất trộn lẫn vào nhau: trời màu đen thẫm, còn đất màu vàng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video