Quyển mười — Trẻ nhỏ
Phương thuốc cho trẻ nhỏ
Tôn Tư Mạc (danh y đời Đường) trong sách "Thiên kim phương" nói: về trẻ từ sáu tuổi trở xuống, Hoàng Đế (vị vua huyền thoại, tương truyền là tổ của nghề y) không bàn tới. Đến thời trung cổ có Vu Phương mới soạn ra "Lô tín kinh" (sách xem xương sọ và thóp trẻ) để đoán trẻ sống lâu hay chết yểu. Từ đó mới có phương thuốc cho trẻ nhỏ. Như vậy thuốc men cho trẻ nhỏ bắt đầu từ Vu Phương.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Giỏi chữa bệnh trẻ nhỏ
Lang trung (chức quan cấp lang trong các bộ ở triều đình) Đỗ Nhậm giỏi nghề y. Người cùng làng là Vương Tông Giản, giữ chức phụng chức (một chức võ quan cấp thấp đời Tống), lúc ấy làm quan ở Vấn Dương. Bấy giờ trong quận có Mạnh sinh, nhà rất giàu có, chỉ có một đứa con trai mới vài tuổi mà mắc bệnh. Mấy thầy thuốc khác chữa đều không hiệu nghiệm, bèn mời Nhậm đến chữa. Vài ngày thì bệnh đỡ nhiều, hơn một tháng thì khỏi hẳn.
Có người hỏi Nhậm: "Ông dùng thuốc gì làm chính?" Nhậm kể rõ nguyên do. Người ấy kinh ngạc nói: "Những vị ông kể đều là thuốc có tính rất ấm. Người khác không dùng, ông dùng mà chữa khỏi bệnh, có thể cho nghe lý lẽ được không?" Nhậm đáp: "Mạnh sinh là nhà giàu, các thầy thuốc đều lấy sừng tê, ngọc trai, vàng, bạc làm thuốc chính. Tính những thứ ấy rất mát, dùng lâu thì làm lạnh dạ dày, lại cứ tiếp tục cho uống, vì thế đứa trẻ phần nhiều không thích ăn, ngày càng gầy yếu, như vậy là làm hỏng nguyên khí (sức sống gốc của cơ thể), mất cái gốc rồi. Thuốc của tôi trước làm ấm dạ dày, để đứa trẻ ăn uống như cũ, sau đó mới trị các bệnh khác. Vì thế trước làm mạnh cái gốc nên không thất bại." Lại thấy Đỗ quân giỏi nghề y như vậy. (Thanh tương tạp ký)
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Mụn đậu phải kiêng trứng gà, trứng vịt
Chữa bệnh mụn đậu (bệnh đậu mùa, nốt mọc như hạt đậu Hà Lan), muốn không để lại sẹo thì năng bóc vảy đi, đừng để vảy ăn sâu vào thịt thì không thành sẹo. Dù bóc làm rách có rớm chút máu, chỉ cần bôi cao bôi mặt là không sao. Người đang bị mụn không được ăn trứng gà, trứng vịt, ăn vào lập tức bị mù, con ngươi trắng đục như lòng trắng trứng, ứng nghiệm như thần, không thể không kiêng. (Lương phương)
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ nhỏ khóc đêm
Cỏ mọc ở miệng giếng chữa trẻ khóc đêm: đặt dưới chiếu đệm của người mẹ, đừng để người mẹ biết. (Dậu Dương tạp trở)
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ nhỏ không được ăn thịt gà
Sách "Dưỡng sinh luận" nói: thịt gà không được cho trẻ nhỏ ăn, ăn vào sinh giun đũa, lại làm người gầy yếu. (Đỗ Dương tạp biên)
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Chữa trẻ chậm nói
Rượu thừa sau lễ cúng ở đàn xã (đàn tế thần đất của làng) chữa trẻ chậm nói: cho uống một chút. Ngậm rượu phun bốn góc nhà thì trừ được muỗi. (Bản thảo)
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ nhiễm hơi lạnh từ mẹ mà đi lỵ
Trần Thúc Sơn người Đông Dương có đứa con nhỏ hai tuổi bị đi lỵ, thường khóc trước khi đi ngoài, ngày càng gầy mòn mệt lả, bèn hỏi Hoa Đà (danh y cuối đời Hán). Đà nói: "Mẹ nó đang mang thai, dương khí (khí ấm nóng, sức hoạt động của cơ thể) bên trong dồn vào nuôi thai, nên trong sữa hư hàn lạnh lẽo; đứa trẻ nhận cái lạnh của mẹ nên bệnh mãi không khỏi." Đà cho uống thuốc viên Tứ vật nữ uyển, mười ngày thì khỏi. (Ngụy chí)
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ nhiễm lạnh mà người nóng
Có đứa trẻ nhiễm lạnh, người nóng nhiều, sợ lạnh. Đây là có chứng biểu (bệnh còn ở phần ngoài cơ thể như da, cơ), dùng thuốc phát hãn (thuốc làm ra mồ hôi), mồ hôi ra thì người mát. Qua một ngày lại nóng, thầy thuốc bảo biểu đã giải mà lý chưa giải (phần ngoài đã hết bệnh mà phần trong chưa hết). Xét thấy đúng vậy, cho uống Tứ thuận ẩm tử, làm thông tạng phủ (các cơ quan bên trong; ở đây là cho thông ruột, đi ngoài), đi ngoài một lần thì mát.
Cách một ngày lại nóng, thầy thuốc nói nhiệt ở kinh (các đường dẫn khí huyết) chưa giải. Xét thấy nước tiểu đỏ nên biết tâm nhiệt (nóng ở tim) chưa giải, cho uống Sinh khí thang thì mát. Qua hai ngày lại nóng, cả nhà không biết xoay xở thế nào. Thầy thuốc nói: "Mạch đã điều hòa, không phải bệnh nữa. Đã cho ra mồ hôi, lại cho thông đại tiện tiểu tiện, đứa trẻ đã hư yếu, dương khí không có chỗ về, đều hiện ra ở bên ngoài, vì thế người nóng." Dùng thuốc điều hòa vị khí (khí của dạ dày, chức năng tiêu hóa) như loại Lục thần tán, thêm ô mai vào sắc, cho hơi có vị chua, để thu dương khí trở về. Từ đó khỏi hẳn.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ đi phân xanh
Đây là chứng tỳ hư sinh phong (tỳ là cơ quan chủ việc tiêu hóa, hấp thu theo Đông y; tỳ yếu sinh ra "phong" — tà khí gây co giật, biến động). Tỳ thuộc hành Thổ (theo thuyết ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, các hành sinh và khắc nhau), màu vàng; phân vàng là màu chính của tỳ. Nay phân xanh là do can Mộc khắc tỳ Thổ (can là gan theo Đông y, thuộc hành Mộc). Can thuộc Mộc, màu xanh; can thịnh, tỳ hư, bị can khắc nên phân xanh. Nên uống thuốc bổ tỳ trừ phong, như Bán lưu hoàn thêm bạch phụ tử và đuôi bọ cạp thì chữa được. Tuy vậy, trẻ đi phân mà vừa thải ra đã xanh là do phong lạnh; để một lúc lâu mới xanh thì không phải bệnh, phân trẻ con tự nhiên vốn như thế.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ sau khi tiêu chảy bị yếu chân
Trẻ vì bị tiêu chảy hoặc bị cam khí (bệnh cam: trẻ suy dinh dưỡng, gầy còm, bụng to), uống thuốc hết tiêu chảy nhưng lại bị ho; chữa ho vừa đỡ thì đến năm sáu tuổi chân yếu không đi được. Thầy thuốc nói: "Bệnh từ tỳ truyền sang phế (phổi) nên ho; từ phế truyền sang thận nên không đi được. Tỳ thuộc Thổ, Thổ sinh Kim (phế), Kim sinh Thủy (thận), nên bệnh truyền đến thận. Thận chủ về lưng và chân nên không đi được." Bèn dùng cật lợn sắc lấy nước, uống với thuốc viên Ngũ cam bảo đồng, nửa tháng thì đi được.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ được khí đất mới đi được
Trẻ chưa biết đi mà đã ngồi được thì không nên lúc nào cũng bế trên tay; có thể cho ngồi xe trẻ con. Khi đã tự ngồi được thì mùa xuân, mùa hè cho ngồi dưới đất, trời lạnh thì lót chiếu. Người có được khí đất mới đi được; thương con quá mức, lúc nào cũng bế ẵm, cho nên đến tuổi đi mà không đi được. Muôn vật không có đất thì không sinh trưởng, nên trẻ nhỏ cũng cần được khí đất. (Những bài trên trích từ "Y lục")
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ mới sinh sợ lạnh
Trẻ mới sinh, trong lúc chờ nước tắm chưa có, hãy lấy bông gói lại, bế trong lòng người lớn cho ấm; tắm xong cũng nên làm như vậy. Dù tháng nóng cũng chưa được bỏ bông ngay, phải bỏ dần dần, vì trẻ vừa ra khỏi bụng mẹ không được để nhiễm hơi lạnh. Đun sẵn nước sôi, đựng vào bình, lúc dùng để nguội dần cho ấm, không dùng nước lã thì trẻ không mọc mụn nhọt. Làm như vậy trong một tháng là tốt.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Làm cho trẻ mới sinh hồi tỉnh
Trẻ mới sinh hơi thở như sắp tắt, không khóc được, ắt là do đẻ khó hoặc nhiễm lạnh. Phải gấp lấy bông gói lại, bế trong lòng, chưa được cắt rốn. Hãy đặt nhau thai vào lò than mà đốt, lại thắp một cây đèn giấy lớn nhúng dầu, đốt lên, hơ qua hơ lại khắp dây rốn; vì dây rốn nối với rốn đứa trẻ, hơi lửa theo rốn đi vào bụng. Lại dùng nước giấm nóng vuốt rửa dây rốn, chốc lát hơi thở trở lại, khóc như thường, khi ấy mới tắm rửa, tắm xong thì cắt dây rốn.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Cho trẻ mới sinh uống thuốc
Trẻ mới sinh, phải gấp lấy bông quấn ngón tay lau sạch máu bẩn trong miệng. Nếu không lau ngay, tiếng khóc vừa cất lên thì máu ấy vào bụng thành trăm thứ bệnh. Cũng chưa cần cho bú; trước hết lấy hoàng liên đập dập, ngâm nước nóng, lấy nước đặc hòa với bột chu sa thật mịn, bôi vào miệng trẻ, cho tống hết phân cũ trong bụng (phân su) rồi mới cho bú. Trẻ nếu ngủ nhiều thì cứ để yên, đừng ép bú, thì tự nhiên lớn lên mà ít bệnh.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Làm thông đại tiểu tiện cho trẻ mới sinh
Trẻ mới sinh mà đại tiện, tiểu tiện không thông, bụng trướng sắp chết: gấp bảo người đàn bà súc miệng bằng nước ấm, rồi mút ở giữa ngực, giữa lưng, dưới rốn, hai lòng bàn tay, hai lòng bàn chân, tất cả bảy chỗ; mỗi chỗ ba đến năm lần, cứ súc miệng rồi mút, đến khi da đỏ hồng thì thôi. Chốc lát tự thông. Nếu không làm thế thì không còn đường sống. Có chứng này mà gặp được phép này thì có thể gọi là được sống lại.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ khóc đêm có bốn chứng
Trẻ khóc đêm có bốn chứng: một là hàn (lạnh), hai là nhiệt (nóng), ba là trùng thiệt (dưới lưỡi sưng phồng như mọc thêm một cái lưỡi nữa) và lở miệng, bốn là khách ngỗ (trẻ bị kinh động vì gặp người lạ hay hơi lạ).
Lạnh thì đau bụng mà khóc, mặt xanh trắng, trong miệng có hơi lạnh, bụng cũng lạnh, cong lưng mà khóc: đó là chứng lạnh. Nóng thì trong lòng bứt rứt mà khóc, mặt đỏ, nước tiểu đỏ, trong miệng nóng, bụng ấm, khi khóc có lúc ra mồ hôi, ưỡn ngửa người mà khóc: đó là chứng nóng. Nếu trùng thiệt và lở miệng thì đòi bú, miệng vừa chạm vú liền khóc, người và trán đều hơi nóng; gấp lấy đèn soi vào miệng, nếu không có chỗ lở thì lưỡi ắt sưng. Khách ngỗ là gặp hơi người lạ xúc phạm mà khóc.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ bị thương vì sữa và thức ăn mà sốt
Trẻ bị thương vì sữa và thức ăn (bú, ăn quá mức không tiêu) thì có lúc sốt, sốt có lúc lui; sau khi lui chỉ bụng còn nóng, hoặc về đêm thì nóng: đó là thương sữa và thức ăn. Phân có mùi chua thối khác thường. Dùng Thiên kim tử hoàn để chữa.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Cách chữa trẻ sốt
Trẻ bị tích nhiệt (nóng tích tụ bên trong) mà biểu lý đều nóng (cả bên ngoài lẫn bên trong) thì khắp người đều nóng, má đỏ, miệng khô, nước tiểu đỏ, phân vàng sẫm như cháy. Trước dùng Thanh lương tứ thuận ẩm tử cho thông ruột, nóng sẽ hết. Hết rồi lại nóng là nóng bên trong đã giải mà nóng bên ngoài chưa giải; nên dùng Tinh tinh tán hoặc Hồng miên tán thêm ma hoàng, cho ra mồ hôi nhẹ thì nóng bên ngoài mới hết.
Nóng bên ngoài hết rồi mà lại sốt là vì sao? Thầy thuốc thời nay đến đây đều không hiểu, hoặc lại dùng thuốc mát, hoặc lại giải biểu, hoặc cho là không chữa được, làm lỡ đến mức trẻ chết yểu rất nhiều. Đây là trong ngoài đều hư, khí không về nguồn gốc, dương khí nổi ra ngoài nên lại sốt, không phải chứng nóng. Chỉ cần dùng Lục thần tán cho thêm gạo tẻ vào sắc, điều hòa vị khí thì thu được dương khí trở về bên trong, thân thể liền mát. Nóng nặng thì dùng Ngân bạch tán.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ bị huyết nhiệt
Trẻ bị huyết nhiệt (nóng trong máu) thì mỗi sáng sau bữa ăn lại sốt, đến đêm thì mát. Thầy thuốc thời nay phần nhiều cho là hư lao (bệnh suy kiệt lâu ngày) hoặc cam nhiệt (sốt do bệnh cam), nhưng đây là huyết nhiệt, nên dùng Trư đởm hoàn (thuốc viên làm từ mật lợn).
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Kinh phong cấp và kinh phong mạn
Trẻ phát giản (lên cơn co giật), dân gian gọi là kinh phong, có chứng dương và chứng âm. Do người nóng, mặt đỏ mà phát co giật, mắt trợn ngược, hàm nghiến chặt cứng đờ là chứng dương. Do nôn và tiêu chảy, hoặc chỉ nôn không tiêu chảy, mặt ngày càng trắng bệch, tỳ hư hóa lạnh mà phát kinh, co giật không mạnh, mắt hơi trợn ngược, tay chân hơi cử động là chứng âm. Chứng dương dùng thuốc mát, chứng âm dùng thuốc ấm, không được coi tất cả là kinh phong mà chữa một kiểu. Lại có một chứng sắp mọc sang chẩn (bệnh phát ban mọc nốt như đậu mùa, sởi, thủy đậu), trước thì người nóng, giật mình, hoặc co giật; đó không phải kinh phong, nên uống thuốc phát tán (thuốc đẩy tà khí ra ngoài).
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Dùng thuốc cho trẻ nôn và tiêu chảy
Trẻ vào mùa nóng hay bị nôn và tiêu chảy, các chứng không giống nhau, nên xét kỹ mà dùng thuốc, không được sai lầm. Có loại nôn tả do phục thử (khí nóng mùa hè ẩn náu trong người), nước tiểu ắt không thông, nên uống Ngũ linh tán, Hương nhu tán. Có loại nôn tả do thương thực (ăn uống quá mức không tiêu), chất nôn và phân đều có mùi chua thối, nên uống Cảm ứng hoàn. Ba phương này dễ biết, nay không chép lại.
Tiêu chảy nhiều ngày, môi trắng, phân cũng trắng, và đi phân khá nhiều là vì thế mà hóa lạnh; nên dùng Lục thần tán ở phương trước, cứ mỗi hai tiền chủy (lượng bột thuốc xúc đầy trên một đồng tiền) thêm một tiền chủy bột phụ tử, sắc chia làm ba bốn lần uống, để phòng biến thành chứng giản.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ tiêu chảy và đi lỵ
Trẻ mùa nóng hay tiêu chảy: một loại là do phục thử, tâm tạng (tim) nóng, nước tiểu không thông, trong đục không phân tách, vì vậy thành tiêu chảy; có thể uống Ngũ linh tán hoặc Đại thuận tán, hai thuốc đều pha bằng nước sôi. Nếu nước tiểu thông mà vẫn tiêu chảy là tiêu chảy do lạnh, nên thêm phụ tử vào Lục thần tán sắc uống. Nếu bụng to, phân trắng là tiêu chảy do bệnh cam, nên uống Lục thần hoàn của Quan cục (cục bào chế thuốc của nhà nước đời Tống).
Tiêu chảy thì không được vội dùng thuốc nóng để cầm lại; nếu dùng thuốc nóng cầm thì sẽ biến thành lỵ. Phàm bị lỵ đều do có tích (chất ứ đọng trong ruột). Lỵ ra máu đỏ là tích nóng; lỵ ra chất trắng là tích lạnh; lỵ cả đỏ lẫn trắng là tích lạnh nóng không điều hòa. Đỏ nhiều trắng ít là nóng nhiều lạnh ít; trắng nhiều đỏ ít là lạnh nhiều nóng ít.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ bị giải lô
Trẻ bị giải lô (thóp không liền, các khớp xương sọ hở ra): từng có người làm khăn chít đầu quấn che cho trẻ, lâu ngày thóp tự liền, đó cũng là phép hay.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Sang chẩn
Trẻ sinh ra không đứa nào không mọc sang chẩn; từ một tuổi đến mười tuổi, có khi đến mười hai, mười ba tuổi, phải mọc một lần. Nhà có mấy đứa trẻ, một đứa mắc bệnh này thì các đứa khác lần lượt đều mắc, nên phải phòng giữ cẩn thận (?).
Chứng của nó là người nóng, đau đầu giống như thương hàn (bệnh cảm do nhiễm lạnh gây sốt), nhưng không sợ gió, chỉ sợ nóng. Khác với thương phong (cảm gió) ở chỗ môi đỏ, xương cụt và đầu tai đều lạnh; hoặc đau bụng, mắt rít, miệng lưỡi đều đau. Đau bụng là trong bụng mọc trước; mắt rít là trong mắt mọc trước; họng và miệng lưỡi đau là đều có nốt mọc trước. Hoặc nốt như hạt cát, như hạt kê, hoặc thành ẩn chẩn (mẩn nổi dưới da) như vết mẩn do gió, đều là chứng của bệnh này. Nóng nhẹ thì nốt cũng nhẹ, nóng nặng thì nốt cũng nặng.
Đang lúc người nóng thì nốt chưa mọc, phải đợi người mát mới mọc, điều này cũng không thể không biết. Khi chưa mọc cũng phải uống thuốc; chỉ cần nhận rõ chứng hậu (các dấu hiệu bệnh) rồi cho uống thang thuốc thì mới không làm lỡ tính mạng người. Khi chưa mọc chỉ nên uống Thăng ma thang, Hồng miên tán, Địa long tán, Tiêu độc ẩm; đây đều là thuốc nhẹ, bình thường. Nếu thấy người trẻ không nóng lắm thì cho uống chút rượu; nóng nhiều thì không được uống rượu.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Sang chẩn có chứng biểu và chứng lý
Sang chẩn ở trẻ có chứng biểu và chứng lý (bệnh ở phần ngoài và bệnh ở phần trong). Nốt có da không mỏng, như chân đỏ đầu trắng, dần dần đỏ sưng lên và có mủ, lâu khỏi, gọi là mộc đậu; đây là chứng lý, phát ra từ tạng (các cơ quan đặc bên trong như tim, gan, tỳ, phổi, thận). Nốt có da mỏng như bọng nước, vỡ ra thì dễ khô, gọi là thủy đậu; đây là chứng biểu, phát ra từ phủ (các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, bàng quang). Phát từ tạng thì nặng, phát từ phủ thì nhẹ.
Nóng nặng đến mức mê sảng thấy ma quỷ, mắt trợn ngược, co giật như kinh giản; người đời nhận lầm là kinh giản mà cho thuốc lạnh thì không trường hợp nào không bị hại, không thể không thận trọng. Nếu thấy nóng quá mạnh, đờm dãi ủng tắc, thuốc thường không trị nổi, nên dùng Hùng hoàng giải độc hoàn cho đi ngoài để giảm độc. Phải lấy đèn soi khắp người xem kỹ; nếu chưa có nốt đỏ mọc ra thì có thể cho xổ; đã mọc thì không được cho đi ngoài, sợ độc ẩn nấp vào bên trong.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Nốt sang chẩn dính áo thì dùng phân bò
Trẻ mọc sang chẩn xong, khắp người lở loét chảy mủ, dính vào áo chăn, không nằm ngủ được: dùng phân bò vàng lấy vào tháng chạp, phơi khô, đốt thành tro, rải dày chừng một tấc trên giường cho trẻ nằm. Trong đó nốt nào to thành mảng mất da, hoặc thành mụn đậu sưng mủ, đều lấy tro phân bò rắc vào thì khỏi.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Bóc vảy mụn để khỏi thành sẹo
Nốt trên mặt trẻ vừa ra mủ thì gấp lấy váng sữa nguyên chất thấm cho ẩm, năng thấm là tốt. Vừa có vảy thì gấp bóc đi rồi lại thấm. Vảy cứng không rụng làm cản trở thịt mọc, nên thành sẹo. Lẽ này rất rõ ràng, nhưng nhiều người không hiểu, ngược lại cho rằng bóc sớm thì thành sẹo, thật là sai lầm.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Bị sang chẩn không được rửa mặt
Trẻ bị sang chẩn không được rửa mặt; nước lã vào mắt thì hỏng mắt. Chỉ cần kiêng ăn uống, chỉ được ăn cháo và cá diếc, cá trắm đen, chim cút và các thứ tương tự; các loại cá khác cùng thịt lợn, thịt dê đều không được ăn, sợ hại mắt.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Bị sang chẩn thì dùng son đỏ bôi quanh mắt
Trẻ bị sang chẩn khi nốt chưa mọc, nhận ra đúng là bệnh này thì gấp lấy son đỏ bôi quanh mắt, để nốt không mọc vào mắt, cũng rất hay.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Sau sang chẩn uống Thanh lương ẩm tử
Trẻ bị sang chẩn khi nốt đã mọc hết, người đã mát, thích ăn, cũng đã hơi cựa quậy được, thì lấy Thanh lương ẩm tử sắc đặc, tùy trẻ lớn nhỏ mà cho uống, phải đi ngoài hai ba lần thì yên ổn; về sau không sốt, không sưng má, không chảy máu cam, không bị lỵ. Người đời không dùng phép này thì e không tránh khỏi mấy chứng ấy.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ bị đan độc
Bệnh đan (đan độc: da nổi từng mảng đỏ rực như son, nóng rát) ở trẻ là do phong nhiệt tích lại thành độc. Mùa đông hơ áo, lót áo trên lửa, chưa đợi nguội đã mặc cho trẻ; hoặc ban đêm đắp quá ấm, ban ngày cho ngồi gần lửa; hoặc vú nuôi thích ăn đồ nướng, uống rượu và các thứ tương tự, đều làm trẻ mắc bệnh đan. Bệnh hoặc phát ở tay chân, hoặc ở đầu mặt, ngực lưng, nóng như lửa, chạm nhẹ tay vào cũng đau không chịu nổi. Gấp dùng kim biếm (kim đá dùng để chích nặn máu) chích cho ra máu là thượng sách. Sách "Thiên kim" có phép uống thuốc và phép dùng nước thuốc chườm rửa, đều dùng được. (Các bài trên đều trích từ "Bảo sinh yếu phương" của Lý Tả ty — Tả ty là một chức quan trong Thượng thư tỉnh)
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ sau khi nôn và tiêu chảy thành mạn kinh
Trẻ nôn và tiêu chảy, có khi thành mạn kinh (kinh phong thể chậm, do cơ thể suy yếu), mê man ngủ, tay chân như co giật mà co giật không nhiều: dùng Kim dịch đan nửa lạng, Bạch hoàn tử ba tiền (tiền: đơn vị cân, một phần mười lạng), cùng nghiền thật mịn, mỗi lần pha ba tiền với nước cơm có gừng tươi mà uống; uống nhiều mới có hiệu quả, uống đến một hai lạng cũng không hại. Đợi khi vị khí đã hồi phục, tay chân dần ấm lên thì giảm dần Kim dịch đan, tăng Bạch hoàn tử, tùy ý xét kỹ mà điều chỉnh.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Trẻ mới sinh không chịu bú
Trẻ mới sinh không chịu bú và không đi tiểu: dùng hai cáp sữa (cáp: đơn vị đo dung tích, bằng một phần mười thăng), một tấc hành trắng chẻ làm bốn, cho vào nồi bạc hoặc nồi đá sắc còn một cáp, dùng ấm có vòi rót cho uống, khỏi ngay. (Tập nghiệm phương)
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Rốn trẻ chảy máu
Trẻ mới sinh chưa đầy tháng, khóc la nhiều làm trong rốn chảy máu: lấy bột bạch thạch chi đắp vào thì khỏi. Chưa khỏi thì đem sao qua nhẹ, để nguội rồi đắp lại, vẫn không được bóc ra.
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Rốn trẻ lâu không khô
Đương quy sấy khô tán bột. Thuốc trên đắp vào rốn, năng đắp thì tự khỏi. Đứa con nhỏ nhà tôi bị rốn ướt chảy mủ và nước trong hơn năm mươi ngày, đắp một lần thì khô. Sau vì nước tiểu dây vào chỗ lở mà lại bị, lại đắp thì khỏi. (Lương phương)
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Tắm trẻ bằng ý dĩ
Lá ý dĩ nấu nước tắm cho trẻ sơ sinh thì suốt đời ít bệnh. Tháng nóng có thể nấu làm nước uống, làm ấm dạ dày, bổ khí huyết. (Tỏa toái lục)
Quyển mười — Trẻ nhỏ
Tề phong toát khẩu
Trẻ mới sinh trong vòng bảy ngày bỗng mắc tề phong toát khẩu (chứng phong ở rốn khiến trẻ cứng hàm, môi chúm lại không bú được, tức bệnh uốn ván rốn), trăm đứa không sống được một, người ta chỉ biết ngồi nhìn trẻ chết, thật đáng thương. Có một phép rất nghiệm mà đời ít ai biết: phàm trẻ bị bệnh này, trên lợi có những bọng nhỏ như hạt kê, lấy lụa đã nấu chín nhúng nước ấm quấn vào ngón tay, chà nhẹ cho vỡ thì miệng mở ra, liền yên, không cần uống thuốc, thật thần diệu. (Bảo sinh phương)
Quyển mười — Mụn nhọt
Nhọt mọc ở má
Hùng hoàng dùng chữa mụn nhọt đã có từ lâu. Sách "Chu lễ" chép: chức Dương y (thầy thuốc chuyên chữa nhọt lở và vết thương thời nhà Chu) phàm chữa nhọt thì dùng "ngũ độc" (năm thứ thuốc độc) mà công phá. Trịnh Khang Thành (tức Trịnh Huyền, nhà chú giải kinh sách đời Đông Hán) chú rằng: thầy thuốc ngày nay pha thuốc ngũ độc, dùng hũ sành vàng, bỏ thạch đởm, đan sa, hùng hoàng, phàn thạch, từ thạch vào trong, đốt ba ngày ba đêm, khói bốc lên bám vào thành hũ, lấy lông gà quét lấy, bôi vào vết thương thì thịt thối, xương mục đều ra hết.
Dương Đại Niên (tức Dương Ức, văn sĩ đời Tống) từng ghi lại việc này: người trong họ là Dương [chữ khuyết] lúc còn trẻ có nhọt mọc ở má, lan đến xương hàm và chân răng; bên ngoài sưng như cái bát úp, bên trong lở loét, máu mủ chảy ra không ngớt, phải nhổ ra, đau đớn không chịu nổi; chữa trăm cách, suốt cả năm không khỏi. Có người bảo làm thuốc theo phép của Trịnh, làm xong bôi vào nhọt, chốc lát xương mục cùng với hai chiếc răng lở rời ra, liền khỏi, sau đó lại yên ổn. Mới tin rằng phương thuốc xưa trị bệnh nhanh. Hũ sành vàng tức là cái hũ sành có nắp. (Bản sự phương)
Quyển mười — Mụn nhọt
Mộc si gây nhọt
Phương nam mưa nhiều, có một vật gọi là mộc si, đại khái giống nước mũi, do khí âm ẩm thấp tích tụ mà sinh ra trên cây cổ thụ, hễ ngửi thấy hơi người thì lấp lánh cử động. Người đi qua bên dưới, nếu có cái rơi xuống người thì lập tức thành nhọt, lâu ngày lan khắp thân thể. Có người khách mắc nhọt mộc si, gặp một đạo sĩ bảo rằng: "Lấy chu sa và xạ hương bôi vào thì sẽ khỏi." Khách làm theo lời, quả nhiên khỏi.
Quyển mười — Mụn nhọt
Dùng ráy tai đắp nhọt
Trịnh Sư Phủ kể: từng bị vết thương ở chân (?), nước vào làm sưng đau không đi được. Có người ăn mày bảo lấy ráy tai đắp vào; một đêm nước chảy ra hết, liền khỏi. (Thiệu thị kiến văn lục)
Quyển mười — Mụn nhọt
Đất vách chữa da lở loét
Tháng nóng da thịt lở loét, hoặc vì gãi mà thành nhọt. Lâm Tài Trung từng nằm bệnh giữa mùa nóng, da thịt nhiều chỗ lở loét chảy nước. Có một bà vú nói: "Cái này dễ khỏi thôi." Lấy đất vách khô vò thành bột mịn rắc vào, khỏi ngay tức thì. (Lương phương)
Quyển mười — Mụn nhọt
Chữa nhọt lâu không liền miệng
Tổ ong vò vẽ treo ngoài trời, xác rắn lột, tóc rối, mỗi thứ đều đốt tồn tính (đốt cháy đen thành than nhưng không để cháy hết thành tro trắng, vẫn giữ được tính thuốc), lấy một tiền chủy uống với rượu, chữa nhọt lâu không liền miệng. (Đông Pha đại toàn)
Quyển mười — Mụn nhọt
Chữa hạ cam sang
Có con nhà giàu là Đường Tĩnh, mười tám mười chín tuổi, chưa lấy vợ, bỗng mọc mụn ở đầu dương vật, ban đầu chỉ to bằng lỗ kim; vì sợ đau không dám rửa, nạo, lâu ngày ăn sâu vào da thịt, lở loét lan cả thân dương vật một hai tấc. Thầy thuốc chỉ dán cao, càng đau hơn, cũng không ai biết nhọt này là gì.
Có vị đạo sĩ Chu Thủ Chân nói: "Đây gọi là hạ cam sang (lở loét ở bộ phận sinh dục), cũng gọi là đố tinh sang. Bởi người trẻ chưa vợ, tinh khí dồi dào tràn đầy, dương vật cương lên, đến lúc nên xuất tinh mà không xuất, hoặc không xuất được mà cố xuất, làm căng rách lớp da non; lại sợ đau mà không rửa, nạo, nên độc ăn vào trong da, lâu ngày thì lở loét, có thể hại đến tính mạng."
Tĩnh xin tiên sinh chữa cho. Thủ Chân nói: "Muốn chữa bệnh này phải kiêng chuyện vợ chồng mấy ngày. Trước dùng kinh giới, hoàng bì (?), cỏ roi ngựa, cam thảo thái nhỏ, cho hành vào nấu nước rửa, bỏ hết mủ; [chữ khuyết] lấy kha tử đốt thành tro, cho xạ hương vào, rắc khô lên chỗ bệnh rồi cho ngủ. Ngủ dậy uống hai ba ngụm nước lạnh, đừng để dương vật cương lên làm căng rách [chữ khuyết] nhọt; [chữ khuyết] khi da đã chắc lại thì khỏi." (Canh chí)
Quyển mười — Mụn nhọt
Mọc nhọt khắp người
Phàm người mọc nhọt khắp người, trăm thứ thuốc không hiệu: dùng một quả cau tán bột mịn, lưu hoàng sống một tiền, cùng nghiền mịn, cho nị phấn (thuốc bột trắng chế từ thủy ngân) một tiền trộn đều. Mỗi lần lấy một tiền đặt vào lòng bàn tay, hòa với dầu, xoa lên bìu dái; không được rửa tay, chỉ chà tay cho khô là được. Trong một hai ngày nhọt liền khỏi.
Quyển mười — Mụn nhọt
Mụn nhọt
Có một cái nhọt sưng [chữ khuyết] đỏ sưng mà đau, dùng hoàng liên, hoàng bá và các thứ tương tự, đều là thuốc mát; lâu không khỏi thì nhọt đã chuyển sang lạnh, phải dùng thuốc ấm như tro sừng hươu, tro tóc, nhũ hương mà chữa thì sẽ khỏi. Đó là lẽ âm dương, lạnh nóng thay nhau qua lại. (Y dư)
Quyển mười — Mụn nhọt
Nhọt [chữ không rõ] (?)
Khí huyết trong người đi khắp toàn thân, chẳng biết bao nhiêu nghìn hơi thở. Máu người lưu thông mà bị ủng tắc thì thành mụn nhọt; ủng tắc ở chỗ huyệt hư (chỗ yếu trên đường khí huyết) thì sinh hạch, gọi là [chữ không rõ] (?). Hạch ấy là do nhọt sinh ra; nhọt khỏi thì hạch cũng tiêu. (Đông Pha vật loại tương cảm chí)
Quyển mười — Mụn nhọt
Tủy rái cá chữa sẹo
Tôn Hòa nước Ngô (con của Tôn Quyền thời Tam Quốc) sủng ái Đặng phu nhân. Có lần say rượu múa cây như ý (gậy cầm tay để trang trí, đầu uốn cong), lỡ đánh trúng má Đặng phu nhân, máu chảy ra, nàng rên rỉ đau đớn khổ sở. Tôn Hòa sai thái y pha thuốc; thái y nói nếu có tủy rái cá trắng trộn với ngọc và vụn hổ phách thì sẽ làm mất vết sẹo. Hòa bỏ ra trăm lượng vàng mua được rái cá trắng, bèn chế thành cao. Vì cho hổ phách nhiều quá nên khi khỏi sẹo không mất hẳn, trên má trái còn một chấm đỏ như nốt ruồi. (Dậu Dương tạp trở)
Quyển mười — Mụn nhọt
Thạch xương bồ chữa khỏi nhọt
Có người mọc nhọt nhiệt độc khắp người, đau mà không ngứa, tay chân càng nặng, nhưng đến cổ thì dừng; nhọt dính vào áo chăn, ngày đêm không ngủ được, đau không chịu nổi. Có người nhà quê dạy: lấy ba đấu thạch xương bồ thái nhỏ, phơi khô, giã rây thành bột, rải lên chiếu, cho người bệnh tùy ý nằm lăn trên đó, lại lấy chăn áo đắp lên. Thế là đã không dính áo chăn, lại ngủ được; chưa đến năm bảy ngày, nhọt như biến mất. Sau người kể chuyện tự mắc nhọt này cũng làm như vậy, hiệu nghiệm như thần. Thạch xương bồ loại mọc bám trên đá, đốt dày, dùng làm thuốc phải chọn loại này.
Quyển mười — Mụn nhọt
Mẩn nhỏ do phong nhiệt
Có người bị mẩn nhỏ do phong nhiệt khắp người, ngứa đau không chịu nổi, lan đến ngực, ống chân, rốn, bụng và gần chỗ kín đều như vậy, đờm dãi cũng nhiều, đêm không ngủ được. Lấy bột khổ sâm một lạng; bồ kết hai lạng với một thăng nước, vò lọc lấy nước, cho vào nồi bạc hoặc nồi đá nấu thành cao, trộn với bột khổ sâm làm viên to bằng hạt ngô đồng; uống hai ba chục viên với nước ấm sau bữa ăn, hôm sau liền khỏi.
Quyển mười — Mụn nhọt
Nhọt ướt do phong độc
Có người đàn bà mọc nhọt ướt đầy khắp từ dưới rốn trên bụng, xuống đến bộ phận sinh dục và hậu môn, giống như "nhọt mã qua" (?), các chỗ khác đều không có; ngứa, nóng và đau, đại tiểu tiện khó đi, chảy nước vàng, ăn cũng kém, mặt mày hơi sưng. Thầy thuốc coi là nhọt ác mà chữa, dùng cá chình, nhựa thông, hoàng đan và các thứ tương tự bôi lên; nhọt càng nóng càng đau, vì chữa không đúng nên như vậy.
Hỏi ra mới biết người này nghiện rượu, ham ăn, thích cá [chữ khuyết] và các thứ làm phát phong. Bèn gấp bảo lấy nước ấm rửa lau sạch cao thuốc, rồi lấy bốn lạng rau sam nghiền thật nát mịn, cho thêm một lạng thanh đại nghiền lại cho đều, bôi lên nhọt, lập tức bớt nóng, đau ngứa đều hết. Lại cho uống Bát chính tán, ngày uống ba lần, để làm tan khách nhiệt (cái nóng từ ngoài xâm nhập). Mỗi lần bôi thuốc được chừng một canh giờ (khoảng hai tiếng), thuốc đã khô thì lại bôi lớp thuốc ướt mới. Làm như vậy hai ngày bớt một phần ba, năm ngày bớt hai phần ba, từ đó hai mươi ngày thì khỏi.
Khỏi rồi, người ấy hỏi: "Nhọt này vì sao mà ra?" Đáp: "Trung tiêu và hạ tiêu (vùng giữa và vùng dưới của thân, tức bụng trên và bụng dưới) chứa độc khí phong nhiệt; nếu không phát ra ngoài thì sẽ thành ung ruột (nhọt mọc trong ruột) hoặc trĩ nội. Vẫn phải thường xuyên kiêng rượu và các thứ làm phát phong." Nhưng người ấy không kiêng được rượu, quả nhiên mắc trĩ nội. ([chữ khuyết] Bản thảo diễn nghĩa)
Quyển mười — Mụn nhọt
Mắc nhọt
Giẫm làm hỏng đất bếp thì khiến người mắc nhọt; giẫm vỏ trứng gà thì khiến người mắc bạch điến phong (bệnh da nổi từng mảng trắng, tức bạch biến).
Quyển mười — Mụn nhọt
Nhọt rốn cá
Trong năm Hoàng [chữ khuyết] (?), học cứu (người học trò thi theo khoa Học cứu) Nhậm Đạo mọc một cái nhọt giữa đùi. Lúc mới phát thì đỏ sưng, rồi hết sưng (?) thì liền biến đen, sau thành lỗ có nước vàng chảy ra, xung quanh nổi bọng nước; chữa mãi không khỏi. Thầy thuốc Vương Thông xem, nói: "Nhọt này hẹp và dài, giống rốn cá, là nhọt rốn cá." Bèn dùng kim lớn châm bốn phía và chính giữa, theo kim có nước màu đỏ tía chảy ra như nước đậu. Ông nói: "Bệnh này một là do phong độc uất kết mà thành, hai là do ngồi lâu khí huyết ngưng trệ mà ra, ba là do ăn thịt có mồ hôi người rơi vào."
Nhậm Đạo nói: "Tôi vốn thích đọc sách nên hay ngồi lâu. Mấy năm trước, vào mùa hè, trên đường tôi mua thịt lợn khô và cơm chan nước (?), ngờ là thịt người; ăn xong thì mắc bệnh này." Thông nói: "Vậy cũng gần với việc ăn nhầm mồ hôi người rồi." Ông lấy một thứ thuốc bột lạ hòa với lòng trắng trứng gà đắp lên nhọt, mỗi ngày thay ba lần, mấy ngày thì khỏi. Đạo cố xin phương thuốc, Thông nói: "Chỉ dùng một vị tuyết huyền."
Từ đó Đạo nhiều lần hỏi các danh y xem tuyết huyền là thứ gì, các thầy đều không biết. Sau Đạo đến vùng Hứa Châu, Trịnh Châu, gặp thầy thuốc là ông lão họ Hác. Ông nói: "Tôi nhớ trong sách 'Thánh huệ' có một phương chữa bệnh này, dùng đầu lợn mổ vào tháng chạp đốt thành tro, hòa lòng trắng trứng gà mà đắp. Chính là thứ ấy." Tuyết huyền mà không nhờ ông Hác học rộng nhớ nhiều thì các thầy thuốc đời sau há chẳng bị mê lầm sao? (Danh y lục)
Quyển mười — Mụn nhọt
Nhọt ở đầu cấm dùng thủy ngân
Đầu trẻ có nhọt, có chấy, tuyệt đối không được dùng thủy ngân xoa. Thủy ngân theo nhọt mà vào kinh lạc (các đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể theo Đông y), ắt làm gân xương mềm nhão, trăm thuốc không chữa được. Các sách y đều nói: người bị sơn ăn (lở ngứa do dị ứng với sơn) không được hơ nóng đồ sơn son đỏ mà chườm, sợ trong son có thủy ngân đi vào kinh lạc; đồ sơn đen thì không sao. Điều này cũng giống như dùng thảo ô sống bôi bệnh bạch thốc (nấm đầu làm rụng tóc thành mảng trắng), dùng ba đậu xông trĩ mà dẫn đến chết người. (Tỏa toái lục)
Quyển mười — Mụn nhọt
Chữa nhọt ác
Người dân ở chợ Nam Phong là Nghiêm Hoàng Thất, hai chân mọc nhọt, hôi thối lở loét, ai cũng xua đuổi không cho ở. Anh ta đi bán đồ làm bằng sừng ở thôn quê, quán trọ cũng không cho ở, đến kinh thành (?) thì lén ngủ nhờ dưới đền Ngũ phu nhân. Nửa đêm bị một viên lại áo vàng quát đuổi: "Kẻ nào dám đem cái chân hôi thối làm ô uế chốn này?" Anh ta tạ lỗi: "Không may mắc bệnh ác, không nơi nào dung chứa, liều chết mà đến đây."
Đang lôi kéo thì phu nhân cất tiếng bảo đừng đuổi, lại gọi đến trước mặt mà nói: "Ta trao cho ngươi một phương hay: dùng một hạt lậu lam tử, để sống phơi khô tán bột, cho một chút nị phấn, hòa với nước giếng mà bôi thì sẽ hiệu nghiệm." Nghiêm lạy tạ, theo đó mà chữa, quả nhiên khỏi. (Loại biên; nguồn như trên)
Quyển mười — Mụn nhọt
Chữa các loại nhọt lành và nhọt dữ
Vua Nhân Tông (vua Tống Nhân Tông) khi còn ở Đông cung (làm thái tử) từng bị quai bị, sai đạo sĩ [chữ khuyết] Năng (?) chữa. Đạo sĩ lấy bốn mươi chín hạt đậu đỏ, đọc thần chú vào, trộn với thuốc khác tán bột đắp vào thì khỏi. Hoạn quan Nhậm Thừa Lượng ở bên cạnh biết rõ việc ấy. Sau Thừa Lượng tự mắc nhọt ác gần chết, Thượng thư lang (quan lang trong Thượng thư tỉnh) Phó Cầu (?) cho thuốc, khỏi ngay; hỏi phương thuốc thì là đậu đỏ. Thừa Lượng lúc ấy mới vỡ lẽ cái thuật của đạo sĩ, cái gọi là đọc thần chú chỉ là để làm cho thuật thêm thần bí mà thôi.
Lâu sau, Thừa Lượng đi công cán qua Dự Chương, có người khổ vì nhọt ở sườn, gần ăn vào đến ngũ tạng, thầy thuốc chữa rất nhanh khỏi. Thừa Lượng hỏi: "Ông chẳng phải dùng đậu đỏ sao?" Thầy thuốc kinh ngạc vái lạy: "Tôi dùng thứ này cứu sống ba mươi người, xin đừng nói ra nữa."
Chu Thiếu Ẩn mắc bệnh, người trong họ nhà vua là Ngạn Phù truyền cho phương này, nói rằng: "Các loại nhọt lành nhọt dữ không thuốc nào chữa được thì thuốc này đều chữa được." Có nhà sư bị phát bối (nhọt độc mọc ở lưng) trông như quả dưa nát, lại có tì nữ cho bú ở nhà láng giềng của Chu bị nhọt, dùng thuốc này đều hiệu nghiệm như thần. Cách dùng: tán bột mịn, hòa nước đắp lên nhọt và chỗ sưng đỏ xung quanh; thuốc bong ra thì đắp lại. (Nguồn như trên)
Quyển mười — Mụn nhọt
Gãi ở chân tóc thành lỗ chảy máu
Gần đây có một người vì gãi ngứa ở kẽ ngón tay mà thành nhọt, có một lỗ nhỏ máu phun ra không ngừng, dùng thuốc cầm máu và huyết kiệt cũng không hiệu nghiệm, mấy ngày thì chết. Sau lại có một người gãi ngứa ở chân tóc sau tai, cũng có một lỗ nhỏ chảy máu giống như trước, cũng không ai biết là bệnh gì. Vừa hay có một đạo nhân nói: "Bệnh này tên là phát tuyền (suối máu ở chân tóc). Chỉ cần lấy cái đai của thùng phân lâu năm phơi khô, đốt thành tro mà đắp thì sẽ khỏi." Quả như lời. Giả sử người chảy máu ở kẽ ngón tay trước kia gặp phép này thì cũng ắt khỏi.
Quyển mười — Mụn nhọt
Bệnh phì mạch
Hứa Thận (học giả đời Đông Hán) nói: người mắc bệnh phì mạch, nổi mẩn ngứa, nên lấy vải lụa của người họ Tào mà lau thì khỏi.
Quyển mười — Mụn nhọt
Đắp nhọt
Bột hoa đèn (tàn bấc đèn kết thành hình hoa) đắp kim sang (vết thương do dao, gươm, binh khí) thì cầm máu, làm thịt mọc lại, nhưng khiến chỗ thương thâm đen. Hoa nến rụng là điềm sắp có việc vui; nếu không thì là điềm được tiền. (Bản thảo)
Quyển mười — Mụn nhọt
Bệnh hủi
Triệu Cù mắc bệnh hủi, nhiều năm chữa không khỏi, người nhà bèn [chữ khuyết] gánh lương thực đem bỏ anh ta vào hang núi. Cù tự oán số không may, than thở khóc lóc suốt cả tháng. Có vị tiên đi qua hang thấy, động lòng thương, hỏi han đầu đuôi. Cù biết đó không phải người thường, dập đầu kể lể, xin cứu mạng. Vị tiên bèn lấy thuốc trong túi cho, dạy cách uống. Hơn trăm ngày thì nhọt khỏi, sắc mặt tươi tỉnh, da thịt mịn màng.
Vị tiên lại đi qua thăm, Cù tạ ơn cứu mạng, xin để lại phương thuốc. Vị tiên nói: "Đây là nhựa thông. Ở chỗ ngươi rất nhiều, ngươi có thể luyện mà uống. Uống lâu thì người nhẹ nhõm, sức mạnh gấp trăm lần, leo chỗ hiểm, trèo núi cao suốt ngày không mệt." Cù sống đến trăm tuổi, răng không rụng, tóc không bạc, đêm nằm thường thấy có ánh sáng to như tấm gương. (Bão Phác Tử)
Quyển mười — Mụn nhọt
Nhọt ở chân
Có người bị nhọt ở chân, mùa đông thì bỗng như không có gì, mùa hè thì thối nát đau đớn không sao tả xiết. Một đạo nhân xem rồi nói: "Ngươi đi trên cỏ, dính phải tinh dịch rắn giao phối rớt vào nhọt, trong đó có rắn con, mùa đông ẩn nấp, mùa hè chui ra, nên đau." Lấy cóc sống giã nát đắp vào, mỗi ngày thay ba bốn lần; được ba ngày thì có một con rắn nhỏ từ trong nhọt chui ra, lấy kẹp sắt gắp ra, bệnh liền khỏi. (Chích thanh tạp thuyết)
Quyển mười — Mụn nhọt
Hoàng liên chữa khỏi hắc lào
Chỉ huy sứ (chức võ quan chỉ huy quân lính) Diêu Hoan hơn tám mươi tuổi mà râu tóc không bạc. Ông tự kể năm sáu mươi tuổi bị hắc lào, ghẻ lở khắp từ đỉnh đầu đến gót chân, có người dạy uống hoàng liên thì khỏi; vì uống lâu nên tóc không bạc. Cách làm: lấy hoàng liên vùng Tuyên Châu, bỏ rễ con, ngâm rượu một đêm, sấy khô tán bột, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng; buổi trưa và lúc đi ngủ nuốt hai mươi viên với rượu. (Đông Pha đại toàn)
Quyển mười — Bệnh ngũ tuyệt
Ngũ tuyệt (năm loại chết đột ngột, tắt thở)
Bệnh ngũ tuyệt: một là tự treo cổ chết, hơi thở đã tắt; hai là bị tường vách, nhà cửa sập đè chết, hơi thở đã tắt; ba là chết đuối, hơi thở đã tắt; bốn là bị quỷ ám, bóng đè mà chết, hơi thở đã tắt; năm là chết khi sinh đẻ, hơi thở đã tắt. Tất cả đều có thể cứu chữa.
Có người hỏi Cát sinh được ai truyền cho thuật thần diệu cứu sống mạng người này. Cát sinh nói: "Tôi vào núi hái thuốc, gặp một người áo trắng hỏi: 'Ngươi chẳng phải là thầy thuốc họ Cát sao? Ta là tinh của cây bán hạ. Ngươi gặp người mắc năm bệnh tuyệt, dùng ta mà cứu chữa thì sống. Chỉ cần đem ta tán bột, viên với nước, để cho khô, nhét vào mũi thì sống lại.'" (Danh y lục)
Quyển mười — Ngũ tuyệt bệnh (năm loại bệnh đột ngột tắt thở như chết, cần cứu gấp: chết bất ngờ, chết cóng, chết đuối, thắt cổ, ngã vì nắng nóng…)
Chữa chứng tốt tử (đột nhiên ngã ra như chết)
Lưu Thái thừa (chức quan phó trong Thái y cục, cơ quan y tế của triều đình) là người Tỳ Lăng (nay thuộc vùng Thường Châu, tỉnh Giang Tô). Nhà hàng xóm là Chu Tam chỉ có một người con trai, ba mươi mốt tuổi, bỗng nhiên ngã ra chết, mạch hoàn toàn không còn. Nhà ấy mời Thái thừa đến chữa. Ông lấy bán hạ (một vị thuốc làm từ củ cây bán hạ) đất Tề Châu tán thật mịn, lấy một lượng chừng bằng hạt đậu to, nhét vào mũi. Một lúc lâu sau thân người bệnh hơi ấm lại, hơi thở hồi lại, rồi dần dần trở lại bình thường. Có người hỏi: “Chết bất ngờ mà Thái thừa chỉ dùng một vị bán hạ, sao làm sống lại được người chết?” Ông đáp: “Đây là bài thuốc của Ngụy phu nhân ở Nam Nhạc, chép trong sách Ngoại Đài Bí Yếu.”
Quyển mười — Ngũ tuyệt bệnh
Chết cóng
Người đi đường gặp gió lạnh mưa dầm, sương dày tuyết lớn, quần áo ướt sũng, hơi lạnh vào đến tạng (các cơ quan bên trong như tim, gan, tỳ, phổi, thận), khiến âm khí (khí lạnh, khí thuộc phần trong) bị bế tắc ở bên trong, dương khí (khí ấm, khí hoạt động của cơ thể) bị dứt ở bên ngoài, vinh vệ (vinh khí là khí nuôi dưỡng chạy trong mạch máu; vệ khí là khí bảo vệ chạy ngoài da thịt) đông kết, rít lại, không lưu thông nữa, cho nên cấm khẩu, tắt thở mà chết. Nếu được cứu chữa sớm, máu ấm lại, khí thông ra thì sống. Lại có thuyết nói: chết cóng trong vòng một ngày còn có thể cứu sống, quá thời hạn ấy thì không được.
Quyển mười — Ngũ tuyệt bệnh
Chết đuối
Người bị nước nhấn chìm, nước theo các lỗ trên cơ thể tràn vào, rót đầy tạng phủ (tạng là các cơ quan đặc như tim, gan, tỳ, phổi, thận; phủ là các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, bàng quang…), khí bị nghẽn tắc nên chết. Nếu được cứu vớt lên sớm, cho nước chảy ra hết, làm cho khí được thông thì sống. Lại có thuyết nói: chết đuối nửa ngày đến một ngày vẫn có thể cứu sống; dù hơi thở đã dứt nhưng vùng trên tim còn ấm thì cũng chữa được.
Quyển mười — Ngũ tuyệt bệnh
Tự thắt cổ
Người không được toại chí thường sinh oán giận, nhiều khi tự thắt cổ. Nếu phát hiện sớm thì dù đã chết, cứ nhẹ nhàng đỡ xuống; vì kinh lạc (các đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể) âm dương tuy đột ngột bị nghẽn, nhưng chân khí (khí gốc duy trì sự sống) trong tạng phủ chưa hết, nên vẫn còn cứu được. Nếu vội cắt đứt dây thì khí không trở về được, không sống được. Lại có thuyết nói: thắt cổ từ sáng đến chiều thì dù người đã lạnh vẫn còn cứu sống được; từ chiều tối đến sáng thì khó sống. Ấy là vì ban ngày dương khí thịnh, khí dễ thông; ban đêm âm khí thịnh, khí khó thông. Lại có thuyết nói: mùa hè nóng thì dễ chữa; hơi thở tuy đã dứt mà vùng tim còn hơi ấm thì đã quá một ngày vẫn còn cứu sống được.
Quyển mười — Ngũ tuyệt bệnh
Cách chữa người bị nắng nóng quật ngã trong mùa hè
Mùa nóng, người bị nắng nóng quật ngã, mê man, bứt rứt rối loạn, phải gấp dìu vào chỗ râm mát, tuyệt đối không được cho uống đồ uống lạnh. Nên lấy khăn vải, quần áo… nhúng nước nóng đắp lên dưới rốn và vùng khí hải (tên huyệt ở dưới rốn chừng một tấc rưỡi), liên tục rưới nước nóng lên khăn cho hơi ấm thấu vào rốn, bụng; hễ ấm lên thì dần dần tỉnh.
Nếu vội vàng, ở chỗ không có nước nóng thì vốc đất nóng trên đường đắp lên rốn, càng nhiều càng tốt, nguội thì thay luôn. Sau đó cho uống thuốc giải độc nắng nóng. Nếu vừa bị ngã vì nóng mà cho uống đồ lạnh hoặc dội nước lạnh, thì chết ngay. Xưa có một cách: ở dọc đường không có nước nóng thì vốc đất nóng đắp lên rốn, rồi khoét thành một cái lõm, cho mọi người lần lượt tiểu vào đó thay cho nước nóng, cũng có hiệu quả. Để giải nắng nóng thì dùng các bài như Bạch hổ thang, Trúc diệp thạch cao thang (các bài thuốc sắc trị chứng sốt nóng).
Hễ thấy mình trúng thử (bị nhiễm nắng nóng, say nắng) thì gấp nhai một miếng gừng sống lớn, chiêu bằng nước lạnh. Nếu đã mê man thì nhai một tép tỏi lớn, chiêu bằng nước lạnh; nếu không nhai được thì giã tỏi với nước đổ cho uống, tỉnh ngay. Đi đường vội vàng không có nước mà khát lắm, thì gấp nhai hành sống dài chừng hai tấc, hòa nước bọt nuốt xuống, có thể bằng uống hai thăng (đơn vị đo dung tích thời xưa) nước. (Theo sách Tập nghiệm phương)
Quyển mười — Sán, đản, tý (sán: các chứng đau ở bụng dưới, bìu dái, kèm bí tiểu; đản: các chứng do nhiệt tích bên trong; tý: các chứng khí huyết bế tắc gây đau)
Dũng sán (chứng sán do nhiệt sôi trào ở bụng dưới)
Ông Tuần, quan Lang trung lệnh (quan đứng đầu đội thị vệ trong cung) nước Tề, bị bệnh. Các thầy thuốc đều cho là quyết (khí nghịch lên) xâm vào bên trong, nên châm kim. Thuần Vu Ý (danh y đời Tây Hán, còn gọi là Thương Công) chẩn đoán, nói: “Đây là dũng sán, làm người ta không đi tiểu, đi đại tiện được.” Tuần nói: “Không đi tiểu, đi đại tiện được ba ngày rồi.” Ý cho uống hỏa tề thang (thang thuốc thanh trừ nhiệt): uống một lần thì đi tiểu được, uống lần hai thì đi đại tiện được, uống lần ba thì khỏi bệnh. Bệnh này do chuyện phòng the mà ra.
Sở dĩ biết bệnh của Tuần là vì khi bắt mạch thì mạch thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay) bên phải khí gấp, mạch không có khí của ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận); mạch thốn khẩu bên phải lớn mà sác (đập nhanh); sác là phần giữa và dưới cơ thể có nhiệt sôi trào. Bên trái ứng với phần dưới, bên phải ứng với phần trên, đều không thấy ứng của ngũ tạng, nên gọi là dũng sán. Bên trong có nhiệt nên nước tiểu đỏ.
Quyển mười — Sán, đản, tý
Khí sán (chứng sán do khí tà tụ ở bàng quang)
Bà Xuất Ư, mệnh phụ (vợ quan được phong tước) của quan Tư không coi Bắc cung nước Tề, bị bệnh. Các thầy thuốc đều cho là gió độc vào trong, bệnh chủ yếu ở phổi, nên châm vào mạch Túc thiếu dương (đường kinh của túi mật, chạy dọc bên hông xuống chân). Thuần Vu Ý bắt mạch, nói: “Bệnh là khí sán, khí tà trú ở bàng quang, khó đi tiểu, đi đại tiện mà nước tiểu đỏ. Bệnh này gặp hơi lạnh thì đái són, làm bụng người ta sưng lên.” Bệnh của Xuất Ư là do muốn đi tiểu mà không đi được, rồi nhân đó gần gũi chuyện phòng the.
Sở dĩ biết bệnh của Xuất Ư là vì bắt mạch thấy mạch lớn mà thực (đập mạnh, đầy tay), mạch đến khó khăn; đó là mạch động của kinh Quyết âm (đường kinh của gan, chạy qua bộ phận sinh dục và bụng dưới). Mạch đến khó khăn là vì sán khí trú ở bàng quang. Bụng sở dĩ sưng là vì nhánh lạc của kinh Quyết âm kết ở bụng dưới; kinh Quyết âm có bệnh thì mạch kết lại mà động, động thì bụng sưng. Ý liền cứu (đốt ngải trên huyệt) vào mạch Túc quyết âm, bên trái bên phải mỗi bên một chỗ, người bệnh liền không đái són nữa, nước tiểu trong, bụng dưới hết đau. Ông lại cho uống hỏa tề thang, ba ngày thì sán khí tan, bệnh khỏi.
Quyển mười — Sán, đản, tý
Mẫu sán (một loại sán nằm dưới cơ hoành, liên quan đến phổi)
Hạng Xứ, người làng Phản Lý đất An Lăng, mang tước Công thặng (tước bậc tám trong hai mươi bậc tước đời Hán), bị bệnh. Thuần Vu Ý bắt mạch, nói: “Là mẫu sán.” Mẫu sán ở dưới cơ hoành, phía trên liền với phổi. Bệnh do chuyện phòng the mà ra. Ý bảo: “Phải cẩn thận, chớ làm việc nặng nhọc, nếu không ắt sẽ nôn ra máu mà chết.” Sau đó Xứ đi đá cầu (?), lưng bị nhiễm lạnh, ra nhiều mồ hôi, liền nôn ra máu. Ý chẩn lại, nói: “Sẽ chết vào chiều tối ngày mai.” Quả nhiên chết. Bệnh do chuyện phòng the mà ra.
Sở dĩ biết bệnh của Hạng Xứ là vì bắt mạch thấy mạch “phiên dương” (mạch dương đập ngược), mạch phiên dương đi vào vùng hư lý (chỗ dưới vú trái, nơi tim đập), nên Xứ chết vào ngày hôm sau. Mạch một lần đập ngược, một lần liền với lạc, ấy là mẫu sán. Ý nói: “Những trường hợp khác tôi chẩn đoán, hẹn ngày sống chết, cùng những bệnh đã chữa khỏi rất nhiều, đã quên khá nhiều, không nhớ hết được, nên không dám đem ra mà đáp.”
Quyển mười — Sán, đản, tý
Phế tiêu đản (chứng nhiệt ở phổi làm hao mòn cơ thể)
Tào Sơn Phụ, người làng Chương Vũ nước Tề, bị bệnh. Thuần Vu Ý bắt mạch, nói: “Là phế tiêu đản, lại thêm chứng nóng lạnh.” Liền bảo người nhà: “Sẽ chết, không chữa được. Hãy chiều theo ý mà chăm nuôi, bệnh này không nên chữa.” Theo phép thì: “Sau ba ngày sẽ phát cuồng, đứng dậy đi lung tung, muốn chạy; sau năm ngày thì chết.” Quả đúng hẹn mà chết. Bệnh của Sơn Phụ do đang giận dữ dữ dội mà gần gũi chuyện phòng the.
Sở dĩ biết bệnh của Sơn Phụ là vì Ý bắt mạch thấy phế khí nóng. Sách mạch pháp nói: “Mạch không đều, không đập mạnh, thân hình suy kiệt, ấy là ngũ tạng bị bệnh lâu ngày, theo đường kinh mà phát (?).” Cho nên khi bắt mạch thấy không đều mà đại (mạch đập ngừng nghỉ từng quãng). Không đều là huyết không ở đúng chỗ của nó; đại là thỉnh thoảng đập xen lẫn, dồn đến cùng lúc, chợt gấp chợt lớn. Ấy là hai đường lạc mạch đã đứt, nên chết, không chữa được. Sở dĩ thêm chứng nóng lạnh là vì người ấy đã “thi đoạt” (thân thể như xác, sinh khí đã bị cướp mất); thi đoạt thì thân hình suy kiệt; thân hình suy kiệt thì không nên cứu ngải, châm kim đá và uống thuốc mạnh.
Khi thần là Ý chưa đến chẩn, thái y nước Tề đã chẩn bệnh Sơn Phụ trước, cứu vào mạch khẩu Túc thiếu dương và cho uống Bán hạ hoàn (viên bán hạ); người bệnh liền đi tả như nước chảy, trong bụng trống rỗng. Lại cứu vào mạch Thiếu âm (đường kinh của thận), thế là làm hỏng gan, khí gan cứng mà đứt sâu (?); tổn thương nặng nề như thế đối với khí của người bệnh, cho nên thêm chứng nóng lạnh. Sở dĩ sau ba ngày sẽ phát cuồng là vì một nhánh lạc của gan liền nối, kết rồi đứt ở kinh Dương minh (đường kinh của dạ dày) dưới vú; lạc đứt thì mở ra mạch Dương minh, mạch Dương minh bị thương thì phát cuồng chạy. Sau năm ngày thì chết là vì gan với tim cách nhau năm phần, nên nói năm ngày thì hết, hết thì chết.
Quyển mười — Sán, đản, tý
Thận tý (chứng bế tắc ở thận)
Hoàng Trường Khanh, anh của Hoàng Cơ (một phi của vua Tề), nhà có tiệc rượu mời khách, mời cả Thuần Vu Ý. Các khách đã ngồi mà chưa dọn thức ăn, Ý trông thấy Tống Kiến, em của vương hậu, liền bảo: “Ông có bệnh. Bốn năm ngày trước, ông bị đau lưng và sườn, không cúi ngửa được, lại không đi tiểu được. Không chữa gấp thì bệnh sẽ vào thấm ướt thận. Nhân lúc bệnh chưa trú hẳn vào ngũ tạng, phải chữa gấp. Nay bệnh đang trú ở thận, thấm ướt; đó gọi là thận tý.” Tống Kiến nói: “Đúng vậy. Tôi vốn có chứng đau lưng và sống lưng. Bốn năm ngày trước, trời mưa, các con rể nhà họ Hoàng (‘thiến’ nghĩa là con rể) thấy dưới kho thóc nhà tôi (‘kinh’ là loại kho đụn) có tảng đá vuông, liền đùa nhấc lên. Tôi cũng muốn bắt chước, nhấc không lên, liền đặt xuống. Đến tối đau lưng và sống lưng, không đi tiểu được, đến nay chưa khỏi.”
Bệnh của Kiến do thích mang vác vật nặng mà ra. Sở dĩ biết bệnh của Kiến là vì thần là Ý thấy sắc mặt ông: sắc ở vùng Thái dương (vùng ứng với kinh Thái dương trên mặt) khô, ở bộ vị của thận, từ trên đến chỗ giáp lưng trở xuống, khô chừng bốn phân, nên biết bệnh phát từ bốn năm ngày trước. Ý liền cho uống nhu thang (thang thuốc tính hòa hoãn, mềm dịu), khoảng mười tám ngày thì khỏi.
Quyển mười — Sán, đản, tý
Hung tý (chứng tắc nghẽn gây đau trong lồng ngực)
Xưa có người mắc chứng hung tý, trong tim đau gấp như dùi đâm, không cúi ngửa được. Thầy thuốc đất Thục cho rằng trong lồng ngực có ác huyết (máu xấu ứ đọng), bèn lấy mấy cân hẹ tươi giã lấy nước cho uống; quả nhiên nôn ra ác huyết trong ngực, rồi khỏi. Lại có Tiêu Bệnh (?) nói: trẻ mới sinh nên cho uống nước rễ hẹ, nôn ra ác huyết thì lớn lên không bệnh. Xét thấy hẹ có thể đưa về tâm khí mà trừ khí xấu trong bao tim, nên chữa được bệnh trong ngực. (Theo sách Danh y lục)
Quyển mười — Sán, đản, tý
Bệnh nhiệt khí
Ông Tín, quan Trung ngự phủ trưởng (quan coi kho đồ dùng trong cung) nước Tề, bị bệnh. Thuần Vu Ý vào bắt mạch, bảo: “Đây là bệnh nhiệt khí. Nhưng vì nóng mà ra mồ hôi, mạch hơi suy, nên không chết.” Lại nói: “Bệnh này mắc phải do tắm ở dòng nước chảy mà bị lạnh quá, sau đó phát nóng.” Tín nói: “Vâng, đúng thế. Mùa đông năm trước tôi làm sứ cho vua sang nước Sở, đến sông Dương Chu ở huyện Cử, cầu hư hỏng khá nhiều, tôi nắm càng xe chưa muốn qua, ngựa hoảng sợ, tôi liền ngã, rơi xuống nước, suýt chết. Bọn lính lại liền đến cứu, kéo tôi lên khỏi nước, áo quần ướt hết. Một lúc thì người lạnh, sau đó nóng như lửa, đến nay không chịu được lạnh.”
Ý liền sắc cho ông thang hỏa tề để đuổi nhiệt: uống một lần thì mồ hôi ra hết, uống lần hai thì nhiệt lui, uống lần ba thì khỏi bệnh. Liền cho uống thuốc thêm chừng hai mươi ngày, thân không còn bệnh. Sở dĩ biết bệnh của Tín là vì khi bắt mạch thấy “tịnh âm” (chỉ thấy mạch âm). Sách mạch pháp nói: “Bệnh nhiệt mà âm dương giao lẫn thì chết.” Bắt mạch thấy không giao lẫn, chỉ có tịnh âm; tịnh âm thì mạch thuận mà trong, nên khỏi; nhiệt tuy chưa hết vẫn sống. Thận khí có lúc xen đục ở mạch khẩu Thái âm (đường kinh của phổi, nơi bắt mạch ở cổ tay) mà thưa, ấy là thủy khí. Thận vốn chủ về nước, nên do đó mà biết. Nếu lỡ chữa trễ một lúc thì sẽ chuyển thành chứng nóng lạnh.
Quyển mười — Sán, đản, tý
Bệnh ở tỳ khí
Người đầy tớ của một xá nhân (người giúp việc trong phủ quan) của quan Thừa tướng nước Tề, theo chủ vào chầu trong cung. Thuần Vu Ý thấy hắn đang ăn ở ngoài cửa khuê (cửa nhỏ trong cung), trông sắc mặt có khí bệnh. Ý liền bảo hoạn quan Bình. Bình thích học về mạch, theo học thần là Ý. Ý liền chỉ bệnh của người đầy tớ cho Bình xem, bảo: “Người này bị tổn thương tỳ khí (khí của tỳ, cơ quan chủ việc tiêu hóa), đến mùa xuân sẽ bị nghẹn tắc ở hoành cách, không ăn uống được; theo phép thì đến mùa hạ sẽ đi ngoài ra máu mà chết.”
Hoạn quan Bình liền đi bảo quan tướng: “Người đầy tớ của xá nhân ngài có bệnh, bệnh nặng, ngày chết đã định.” Quan tướng hỏi: “Sao ông biết?” Đáp: “Khi ngài vào chầu, đầy tớ của xá nhân ngài ăn ở ngoài cửa khuê, tôi với Thương Công đứng đó, ông chỉ cho tôi xem, nói người bệnh như thế thì chết.” Quan tướng liền gọi xá nhân đến hỏi: “Đầy tớ của ông có bệnh không?” Xá nhân đáp: “Đầy tớ tôi không bệnh, thân không đau đớn gì.” Đến mùa xuân quả nhiên bệnh, đến tháng tư đi ngoài ra máu mà chết.
Sở dĩ biết bệnh của người đầy tớ là vì tỳ khí đi khắp ngũ tạng, tổn thương ở các bộ vị mà giao nhau, nên hiện sắc của tỳ bị thương: nhìn thì vàng úa khô xỉn, xem kỹ thì như màu xanh của cỏ chết (?). Các thầy thuốc không biết, cho là bệnh giun lớn, không biết là tỳ bị thương. Sở dĩ đến xuân thì chết là vì vị khí (khí của dạ dày) màu vàng, vàng là khí của hành thổ (đất); thổ không thắng được mộc (cây, ứng với mùa xuân và gan), nên đến xuân thì chết. Sở dĩ đến hạ thì chết là vì sách mạch pháp nói: “Bệnh nặng mà mạch thuận và trong thì gọi là nội quan (khí bị đóng chặn bên trong).” Bệnh nội quan thì người bệnh không biết mình đau chỗ nào, trong lòng thản nhiên không thấy khổ sở; nếu thêm một bệnh nữa thì chết giữa mùa xuân, còn nếu mạch thuận thì kéo thêm được một mùa (?). Sở dĩ đến tháng tư mới chết là vì lúc chẩn người ấy mạch còn rất thuận; rất thuận tức là người còn béo khỏe. Bệnh của người đầy tớ là do nhiều lần ra mồ hôi, hơ lửa rồi ra ngoài gặp gió lớn. (Những đoạn trên trích từ Sử ký)
Quyển mười — Sán, đản, tý
Tỳ đản (chứng nhiệt ở tỳ)
Có người bệnh thấy miệng ngọt, ấy là khí của năm vị (thức ăn) tràn ra, gọi là tỳ đản. Có người bệnh thấy miệng đắng, gọi là đởm đản (chứng nhiệt ở túi mật).
Quyển mười — Sán, đản, tý
Vị đản (chứng nhiệt ở dạ dày)
Đã ăn rồi mà vẫn như đói là vị đản, vì dạ dày nóng thì tiêu hết cơm gạo nhanh. Mặt sưng gọi là chứng phong; cẳng chân sưng gọi là chứng thủy (phù nước); mắt vàng gọi là hoàng đản (bệnh vàng da).
Quyển mười — Y công báo ứng (công đức của nghề thuốc và sự đền đáp)
Hứa Học sĩ
Hứa Thúc Vi thuở trẻ từng cầu khấn được đỗ đạt. Một đêm mơ thấy thần bảo: “Ngươi muốn đỗ đạt thì phải nhờ vào âm đức (việc thiện làm âm thầm, không cầu người biết).” Thúc Vi tự nghĩ nhà nghèo không có sức, chỉ có nghề thuốc là làm được, bèn chuyên tâm vào sách thuốc, lâu dần thông thạo tinh diệu. Người bệnh không kể sang hèn, ông đều vội đến chữa. Về sau cứu sống càng nhiều, tiếng tăm càng rõ. Ông lại mơ thấy vị thần ấy trao cho một bài thơ: “Thuốc có công âm đức; nằm khoảng giữa Trần và Lâu; trên nhà lớn hô ‘lô’ gọi ‘lục’, sáu thành năm” (hô lô, gọi lục là tiếng kêu khi đổ xúc xắc). Năm ấy ông đỗ tiến sĩ hạng sáu; trên ông một bậc là Trần Tổ Ngôn, dưới ông một bậc là Lâu Tài. Đến khi bổ chức thì được ơn thăng bậc, như người đỗ hạng năm, được trao chức quan mà về; so với lời thơ không sai một chữ. Đó là việc cứu người lúc bệnh gấp.
Quyển mười — Y công báo ứng
Thầy thuốc Nhiếp, người lương thiện
Nhiếp Tòng Chí, người Hoa Đình thuộc Nghi Châu, là một lương y. Vợ quan huyện thừa (quan phó giúp việc huyện lệnh) là bà họ Lý bị bệnh sắp chết, ông chữa cho sống lại. Bà Lý đẹp mà dâm đãng, mê dung mạo của Nhiếp. Một hôm quan huyện thừa đi sang quận bên, bà Lý giả ốm, sai người mời ông đến. Chờ ông đến, bà nói: “Tôi suýt vào sổ quỷ, nhờ ông mà sống lại. Nhìn khắp vật trên đời chẳng có gì đủ báo ơn, xin đem thân này hầu hạ chăn gối.” Nhiếp sợ hãi rảo bước đi ra. Đến đêm, bà Lý lại trang điểm lộng lẫy đến tìm, Nhiếp giật đứt tay áo thoát đi, việc mới thôi. Ông cũng chưa từng kể với ai.
Hơn một năm sau, quan Thôi quan (quan xét xử án kiện) Nghi Châu là Hoàng Tĩnh Quốc bị bệnh, bị quỷ sai cõi âm bắt xuống âm phủ để đối chứng một việc. Sắp được trở về, đi đến bờ sông, thấy ngục lại (?) giữ một người đàn bà, mổ bụng, lấy ruột ra rửa. Bên cạnh có nhà sư nói: “Đây là vợ một người cùng làm quan với ông, muốn tư thông với thầy thuốc Nhiếp, Nhiếp không chịu, có thể gọi là người lương thiện. Người ấy vốn chỉ thọ sáu mươi tuổi, nhờ âm đức này được kéo dài thêm một kỷ (mười hai năm), lại đời đời được ban cho một người con cháu làm quan; còn người đàn bà bị giảm tuổi thọ đúng bằng số Nhiếp được thêm. Sở dĩ phải rửa ruột gan là để gột bỏ thói dâm.”
Tĩnh Quốc vốn thân với Nhiếp, tỉnh lại rồi, lặng lẽ đến thăm. Nhiếp kinh ngạc nói: “Lúc bà ấy nói riêng với tôi không ai nghe thấy, còn đêm bà ấy chạy đến thì tôi ở một mình trong phòng. Việc này chỉ bà ấy với tôi biết, ông nghe được từ đâu?” Tĩnh Quốc kể lại hết mọi chuyện. Sau khi Nhiếp mất, một người con đỗ đạt; cháu là Đồ Nam, trong niên hiệu Thiệu Hưng làm huyện thừa một huyện (?) ở Hán Trung, nhờ Dụ Địch Nhụ, tự Nhữ Lệ, người Tiên Tỉnh, làm bài thơ “Ẩn đức” mấy trăm chữ để nêu rõ đức thầm kín của ông; ở đây không chép lại. (Theo sách Di Kiên chí)
Quyển mười — Y công báo ứng
Dùng mánh khóe để bắt chẹt người đời
Tú tài Vương Cư An khổ vì bệnh trĩ đã lâu, nghe ở Tiêu Sơn có thầy giỏi, nhưng sức không mời đến được, bèn đi thuyền từ Ô Trình đến Tiền Đường, trọ ở một quán yên tĩnh, sai người đi đón thầy. Thầy qua sông đến Hàng Châu, gặp mặt vui vẻ làm thuốc chữa, lại nói: “Xin hẹn năm ngày, có thể trừ tận gốc.” Đầu tiên dùng một thứ thuốc làm ruột già lòi ra mấy tấc, lại dùng một thứ thuốc rửa, rồi thong thả dùng chỉ tẩm thuốc buộc búi trĩ; qua hai đêm búi trĩ rụng, to như quả đào. Lại dùng thuốc điều dưỡng mấy ngày thì yên. Thầy này lúc đầu không tỏ ý làm khó, nhưng khi làm ruột lòi ra xong mới bàn đến tiền tạ ơn. Người bệnh biết mạng mình treo trong tay hắn, hứa đem hết của cải trong hành lý làm thù lao, hắn mới chịu chữa.
Lại có Chu Cẩn người Ngọc Sơn lên kinh sư chờ bổ quan, vốn mắc chứng bàng quang khí, ngoại thận (bìu dái) sa lệch một bên. Có người bán thuốc nói chỉ trong khoảnh khắc đứng nói chuyện là có thể làm cho ngay lại, hẹn trả một vạn đồng tiền và ba tấm lụa. Lần lượt vào trong buồng, châm một mũi kim, chỗ đau quả nhiên bằng phẳng lại. Chu rất mừng, trả đủ số vàng lụa, hắn mang đi. Nửa tháng sau bệnh lại như cũ, sai người đi tìm thầy thuốc thì đã không thấy đâu nữa.
Bậc hiền ngày xưa có khi ẩn trong nghề thuốc, nghề bói; còn thầy thuốc ngày nay vội vàng chạy theo danh lợi, thường dùng mánh khóe để bắt chẹt người đời, gần như chẳng khác gì bọn đục tường, giắt dao trộm cướp. Tôi tận mắt thấy hai việc này, nay chép ra để răn đời. (Theo sách Bạc Trạch biên)
Quyển mười — Y công báo ứng
Từ Lâu Đài
Thầy thuốc ngoại khoa ở Đương Đồ là Tôn Đại Lang, người nhà Từ Lâu Đài (?), năm Thiệu Hưng thứ tám chữa bệnh bối thư (nhọt độc mọc ở lưng) cho nhà giàu Giang Thuấn Minh ở núi Lạp Sơn, huyện Lật Thủy. Ngoài ba trăm nghìn đồng tiền tạ ơn, hắn còn đòi thêm hai mươi lăm lạng bạc; nhà kia chưa chịu, hắn bèn dùng mồi giấy chấm thuốc nhét vào nhọt, khiến đau dữ dội đến chết. Chưa được một năm, Từ mắc bệnh sốt nóng, kêu la thảm thiết không dứt, chỉ nói: “Thuấn Minh đừng đánh tôi!” Mấy ngày sau thì chết. Con hắn theo mẹ đi lấy chồng khác, nghề thuốc nhà ấy dứt hẳn. (Theo sách Đinh chí)
Quyển mười — Y công báo ứng
Phù Trợ giáo (trợ giáo vốn là chức thầy dạy học nhỏ, ở đây là tiếng gọi tôn thầy thuốc)
Phù Trợ giáo, người trấn Phù Lý ở Tuyên Thành, chữa ung thư (nhọt độc sưng to, mưng mủ) nhưng lòng dạ xấu xa: nhọt của người bệnh vốn không độc, hắn lại dùng thuốc làm cho phát to lên trước. Bỗng một tên lính áo vàng đến, cầm mảnh giấy đưa cho xem, nói: “Âm phủ bắt ngươi!” rồi dùng gậy mây chấm vào lưng hắn. Phù kêu to: “Đau!” Lính áo vàng nói: “Hóa ra ngươi cũng biết đau!” Theo tay chấm, chỗ ấy thành một cái nhọt lớn, hắn chết.
Quyển mười — Y công báo ứng
Thầy thuốc họ Lục ở Thủy Dương
Thầy thuốc ở làng Thủy Dương thuộc Tuyên Thành là Lục Dương, tự Nghĩa Nhược, nổi tiếng về nghề. Trong niên hiệu Kiến Viêm, vợ ông Biên tu (chức quan biên soạn sách sử) Chu Sân Lão chạy tránh giặc, vì sợ hãi lo âu mà sinh bệnh; Lục cho uống nhầm Tiểu sài hồ thang (một bài thuốc sắc), làm bà chết. Con trai nhà họ Lý ở trấn Cao Thuần, Lật Thủy, mắc bệnh lao, mời hắn đến; chữa chưa có hiệu, hắn lại theo ra nhà kỹ nữ uống rượu, đòi tiền cùng rượu và thức ăn, nhà kia không cho, hắn liền cho uống mấy chục viên thuốc tính mạnh, lại giết chết người. Năm Thiệu Hưng thứ chín, Lục đột ngột bị bệnh, kêu lên: “Chu Nghi nhân (tước phong cho vợ quan), Lý Lục lang đừng đánh tôi, tôi đi ngay đây!” Mười ngày sau thì chết. (Cùng sách trên)
Quyển mười — Y công báo ứng
Nhà sư làm thầy thuốc bị quả báo mù
Nhà sư làm thầy thuốc ở Ôn Châu tên Pháp Trình, tự Vô Uổng, thuở nhỏ bị mù, chữa trăm cách không khỏi, chỉ ngày đêm niệm danh hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát, như thế suốt mười lăm năm. Trong mơ nghe Bồ Tát gọi lên trước, nhưng như có vật trói chân, không cử động được. Bồ Tát than: “Kiếp trước ngươi làm thầy cứu ngải, cứu nhầm làm hỏng mắt người, đời này phải chịu quả báo này, khó tránh được (?). Nhưng ta thương lòng thành của ngươi, sẽ cho ngươi áo cơm đầy đủ.” Bèn thò tay vào ngực áo vốc đầy một nắm ngọc báu trao cho. Tỉnh dậy, nghề thuốc của ông rất thịnh, của cải rất giàu, đến hơn bảy mươi tuổi vẫn còn sống. (Theo sách Giáp chí)
Quyển mười — Y công báo ứng
Quả báo phá thai
Ở kinh sư có một người đàn bà họ Bạch, dung mạo đẹp, người kinh thành đều gọi là “Bạch Mẫu Đơn”, sống bằng nghề bán thuốc phá thai. Bỗng mắc bệnh đau đầu, chỗ sưng ngày càng to, các danh y chữa đều không khỏi; lâu ngày lở loét, hôi thối không ngửi được, đêm nào cũng rên la, xa gần đều nghe. Một hôm bà nói với người nhà: “Những phương thuốc phá thai ta cất giữ, hãy đốt hết cho ta.” Lại răn con em: “Thề không được truyền nghề này.” Con bà thưa: “Mẹ nhờ nghề này mà dựng nên cơ nghiệp, sao lại bỏ?” Bà nói: “Đêm nào ta cũng mơ thấy mấy trăm đứa trẻ mút đầu ta, cho nên đau đớn kêu la. Đó đều vì ta dùng thuốc độc phá thai mà chịu quả báo này.” Nói xong thì chết. (Theo sách Danh y lục)
Quyển mười — Y công báo ứng
Ông Thừa vụ (Thừa vụ lang: một bậc quan văn nhỏ)
Ông Thừa vụ (?) (tên bị mất) ở Nghi Hưng, y thuật tinh thông cao siêu, nhưng tham tiền của; không phải người quyền thế lớn thì không mời nổi. Trác Trung Huệ công ở Thường Thục muốn gặp mà không được, phải nhờ quan thái thú Bình Giang là Lương Thượng thư mời thì ông mới đến. Khi trở về Bình Giang, gặp một nhà giàu có bệnh đến xin chữa, ông nói: “Bệnh này chỉ vài thang thuốc là chữa được, nhưng không có năm trăm nghìn đồng tiền tạ thì không chữa.” Nhà ấy lúc đầu chỉ hứa trả một nửa, ông phất áo bỏ đi; rốt cuộc họ phải theo đúng giá ông đòi, lại dâng riêng năm mươi lạng bạc làm tiền thuốc; ông đòi thêm đến một trăm lạng mới chịu đưa thuốc ra chữa, mấy ngày thì khỏi.
Ông mang của cải về phía tây, giữa đường đêm mơ thấy một người mặc áo đỏ nói: “Thượng đế vì ngươi làm thầy thuốc mà nhận tiền của hậu hĩnh, chẳng hề có lòng cứu giúp, truyền đánh hai mươi gậy vào lưng.” Rồi sai người hai bên đánh. Tỉnh dậy thấy lưng đau, gọi đầy tớ đến xem thì vết roi còn rõ ràng. Về nhà chẳng bao lâu thì chết. (Theo sách Kỷ chí)
Quyển mười — Y công báo ứng
Bào Quân Đại vương
Ở Minh Châu có một nhà, con gái đã lấy chồng về thăm cha mẹ; người hầu theo cô dâu tên là U Lan (?) theo đám tì nữ ra vườn sau hái rau, bỗng choáng váng ngã xuống đất, nói năng lung tung như bị ma nhập. Dìu vào phòng, nửa ngày mới tỉnh. Hỏi nguyên do, cô nói: “Tôi chắc phải chết rồi. Kiếp trước tôi là thầy thuốc chữa mắt ở Hà Bắc. Có một bà lão trong làng sống một mình, bị đau mắt đỏ; tôi ngầm tham của cải bà, cho uống thuốc độc giết chết, lấy hết của cất trong nhà, bên ngoài không ai biết. Bà lão kiện lên Đông Nhạc (thần núi Thái Sơn, cai quản việc sống chết của con người); Đông Nhạc ra lệnh bắt về xét xử, nhưng số mệnh ở cõi âm của tôi chưa hết nên chưa thể tìm bắt. Hai mươi năm sau, thân kiếp trước của tôi chết, lại được ghi đầu thai ở châu này.
Bà lão ôm hận lâu ngày dưới suối vàng, lại đến kiện. Nhạc đế thương tình, chọn một tên lính khỏe (?) mang văn thư đi khắp các quận huyện trong thiên hạ tìm kiếm, gần như khắp nơi, cuối cùng đến Chiết Đông. Đến đây, sắp vào thành thì lính gác cổng quát hỏi, họ đưa văn thư ra; lính gác nói: ‘Đây là hịch gửi cho Thành hoàng (thần coi giữ thành) thôi. Việc trong thành này do Bào Quân Đại vương cai quản, Thành hoàng không can dự.’ Rồi từ chối không cho vào. Tên lính cùng bà lão lần lữa đến ẩn nấp mấy ngày dưới cây cầu Cao Kiều cách thành ba mươi dặm. Lại có một quỷ lại từ phía tây đến, cũng dừng bên cầu, hỏi han tên lính của Đông Nhạc. Quỷ lại nói: ‘Ta đang thuộc quyền Bào Quân, làm người đưa tin gấp, vừa đi đưa thư đến miếu Động Đình Quân Sơn trở về, may gặp ở đây. Ta rất thương các ngươi; nếu theo ta đi, ta sẽ xin lính gác thành cho vào.’ Hai người lạy tạ, cùng đi, quả nhiên được vào, đến thẳng dưới điện Bào Quân dâng hịch.
Bào Quân mở ra xem, nói: ‘Hịch này gửi thần Thành hoàng, các ngươi do đâu mà vào được?’ Tên lính kể hết sự thật. Bào Quân gọi quỷ lại lúc nãy đến, nói: ‘Chỉ sai ngươi cùng đi bắt.’ Quỷ lại dạ ran, dẫn tên lính và bà lão cùng đi; mấy ngày không gặp. Một tối đến ngõ Thu Gia, nghe một bà già đốt hương đêm khấn rằng có cô gái ở nhà nọ làm người hầu theo cô dâu, lời khấn thế này thế nọ. Bà lão mừng nói: ‘Kẻ oan gia bắt được rồi!’ Chạy đến chỗ tôi ở thì thần giữ cửa không cho vào, lại nấp ở vườn sau; vừa rồi đã nhận ra tôi, tôi đã bị cõi âm ghi tên, sắp bị bắt đi. Nợ oan kiếp trước, nhất định không thể thoát.” Người nhà định mời thầy pháp đến cứu, chưa kịp thì người hầu tự cầm dao khoét hai mắt mình mà chết. (Theo sách Mậu chí)
Quyển mười — Y công báo ứng
Thầy thuốc không tham sắc
Trong niên hiệu Tuyên Hòa, có một người học trò ốm nhiều năm, chữa trăm cách không khỏi. Có Hà Trừng giỏi nghề thuốc, vợ người ấy mời đến, dẫn vào phòng kín, bảo: “Nhà tôi (?) vì chồng ốm lâu ngày, cầm bán gần hết, không còn gì trả tiền thuốc men; xin đem thân này đền đáp.” Thầy thuốc nghiêm mặt từ chối: “Cô nương sao lại nói lời ấy? Cứ yên tâm, tôi sẽ chữa cho có hiệu, tuyệt đối không được lấy chuyện này làm ô uế nhau. Lỡ người ngoài biết, chẳng những làm thuốc của tôi không hiệu nghiệm, mà không bị người giết thì cũng bị quỷ thần trách phạt.” Chẳng bao lâu người chồng khỏi bệnh.
Một đêm, Hà Trừng mơ thấy có người dẫn vào một ngôi đền thần, có vị phán quan (quan giúp việc xét xử ở cõi âm) bảo: “Ngươi chữa thuốc có công, không nhân lúc người ta khốn quẫn mà tham sắc dục, làm loạn vợ con nhà lương thiện; Thượng đế truyền ban cho ngươi năm vạn quan tiền và một bậc quan.” Chưa đầy mấy tháng, Đông cung (thái tử) mắc bệnh, các quốc y (thầy thuốc của triều đình) không chữa được, có chiếu vời thầy thuốc trong dân gian; Trừng ứng chiếu, dâng thuốc, bệnh khỏi. Triều đình ban ba nghìn quan tiền và cho chức quan phẩm đầu. Từ đó nghề thuốc của ông rất thịnh, người kinh sư gọi là nhà “Hà Dược viện”.
Quyển mười — Y công báo ứng
Thầy thuốc lấy việc cứu người làm lòng
Thầy thuốc nên tự nghĩ rằng: bệnh tật khổ sở trong thân người khác chẳng khác gì ta. Hễ có người đến mời thì đi gấp, đừng chậm trễ; có người chỉ xin thuốc thì nên đưa ngay. Đừng hỏi sang hay hèn, đừng chọn giàu hay nghèo, chuyên lấy việc cứu người làm lòng, thì trong cõi u minh tự có đấng phù hộ (?). Còn nhân lúc người ta nguy cấp mà cố ý đòi tiền, dụng tâm bất nhân, thì trong cõi u minh tự có kẻ giáng họa.
Làng tôi có Trương Ngạn Minh giỏi nghề thuốc. Sư tăng, đạo sĩ, học trò nghèo, quân lính và người nghèo đến xin thuốc, ông đều không lấy tiền, có khi còn cho tiền gạo. Người đến mời, dù nghèo hèn đến đâu ông cũng đi. Người giàu mang tiền đến xin thuốc, không kể nhiều ít, ông đều cho thật nhiều thuốc, mong cho khỏi hẳn, chưa từng nảy ý để họ phải mang tiền đến xin thuốc lần nữa. Bệnh nếu nguy nặng, ông cũng cho nhiều thuốc tốt để yên lòng người bệnh, rốt cuộc vẫn không chịu nhận tiền. Tôi ở gần ông rất lâu, biết rõ con người ấy làm thầy thuốc mà trước sau miệng không nói đến tiền, có thể gọi là bậc nhất trong giới thầy thuốc vậy.
Một hôm trong thành có hỏa hoạn, chung quanh cháy rụi cả (?), giữa khói lửa chỉ còn nhà ông. Một năm dịch bệnh trâu bò rất nặng, mà chuồng (?) nhà ông riêng được toàn vẹn. Đó là thần minh giúp đỡ ông. Con ông đọc sách, được dự hàng đầu trong kỳ tiến cử; mấy người cháu đều đôn hậu, tuấn tú, sáng sủa. Đó cũng thật là lẽ trời ban phúc cho người thiện. Nếu ông mải mê lấy tiền của làm lòng, mất đi mấy điều ấy, thì cái được không đủ bù cái mất. Những người cùng nghề há không nên lấy đó làm gương sao?
Kính đọc sách Y thuyết của ông Trương Quý Minh, không điều gì không phải là việc cứu người giúp vật, lại đem lòng chí thành (?) mà làm; ba đời truyền nhau một mạch, thật đáng khen thay. Tôi đến Tân An, tiếc quen biết ông muộn, sẽ khiêm tốn đến thăm hỏi để cầu phép giữ gìn sức khỏe. Năm Gia Định Giáp Thân (năm 1224), mùa xuân, tháng ba, trung tuần, Bành Phương người Tinh Giang viết ở nhà Tuế Hàn đường tại Cổ Hấp.
Nghề thuốc cốt ở chỗ hiểu thấu ý lý; quả có thể tìm được trên giấy chăng? Thế nhưng nói mình không biết sách mà bảo mình biết thuốc, thì tôi không tin. Biết sách mà chưa rộng thì cũng như không biết sách. Ông Trương Quý Minh đưa tôi xem một tập sách thuốc, chép sự tích xưa nay rất tỉ mỉ; ấy là cả đời mắt xem tai nghe, hễ điều gì liên quan đến nghề thuốc thì ắt chép lại, chép thì ắt xếp theo loại. Nay ông đã già mà vẫn tìm tòi không ngừng, sắp thành bộ sách riêng một nhà để truyền lại cho đời. Nhà họ Trương đời đời nổi tiếng nghề thuốc; Quý Minh dụng tâm chăm chỉ như thế, thì ông có thể nối được nghiệp nhà, điều ấy có thể biết. Quý Minh có người con tự là Cửu Vạn, theo học ở trường quận, tính lanh lợi và giỏi văn; nếu đem cái lòng chăm chỉ với nghề thuốc của Quý Minh mà chăm học, thì có thể làm rạng rỡ cửa nhà họ Trương, điều ấy cũng có thể biết. Ôi! Quý Minh dụng tâm như thế, ắt sẽ có con làm rạng rỡ cửa nhà, điều ấy lại có thể biết. Như vậy chính là thuyết báo ứng ở thiên cuối sách của Quý Minh. Năm Gia Định Giáp Thân, đầu mùa hạ, hạ tuần, Lý (Dĩ Chế) người Tứ Minh viết.
Đề sách Y thuyết của Trương Quý Minh. Quý Minh là nhà nho, gom các chuyện này để truyền lại cho đời; người ta nhiều kẻ cười ông sa vào nghề kỹ thuật, mà không biết đó là cái dụng tâm của nhà nho chân chính. Nếu thầy thuốc ở đời đều lấy lòng Quý Minh làm lòng mình, thì dù là lang băm cũng đủ thành lương y; còn nếu lấy lòng con buôn mà hành nghề, thì dù là lương y cũng thành tầm thường, huống chi vốn đã tầm thường! Gần đây giới sĩ phu thường than đâu đâu cũng không có lương y, người bệnh không được chữa đúng lẽ mà chết cũng nhiều. Nhưng há thật không có lương y sao? Chính lòng bất nhân đã làm hỏng họ.
Bác của ông nội Quý Minh là Tử Sung nhờ y thuật được Trung Tuyên công họ Phạm (tức Phạm Thuần Nhân, tể tướng đời Tống) biết đến, tiếng tăm vang khắp Biện Kinh và Lạc Dương; xem mạch, nói chứng bệnh tài tình vượt ngoài sức tưởng tượng, không bỏ sót mảy may điều gì kín đáo; các bậc công khanh đối đãi ông như thần nhân. Ấy là ông đã lấy lòng nhà nho làm lòng mình. Cha và ông nội của Quý Minh nối được nghiệp ấy; Quý Minh lại gắng sức học để tìm cái dụng tâm của người xưa. Những gì có thể mở rộng hiểu biết của người đời, khiến họ biết điều nên theo, điều nên tránh để tự giữ mình khỏi bệnh, cùng việc tham khảo những hiệu nghiệm đã được thử, để khi có bệnh tự biết cách xử trí, không bị lang băm làm hại — đó là cái thuật nhân đức của Quý Minh. Vậy thì việc gom các chuyện này sao có thể vì cho là nghề kỹ thuật mà cười chê?
Huống chi về nghề thuốc, Quý Minh tự có được bí truyền của bác ông nội; đem tấm lòng ấy mà hành nghề ấy, Quý Minh là bậc giỏi trong hàng nho y (nhà nho làm thầy thuốc). Giả sử ông đỗ đạt mà vào sổ làm quan, thì lòng thương dân của ông còn đến thế nào nữa! Đó là lý do tôi mừng mà đề vào sau sách. Năm Khai Hy Đinh Mão (năm 1207), đêm Thất tịch, Giang Trù người Kiến An viết bài bạt (lời đề cuối sách).
Tôi trước đây đọc sách Thiên kim phương, thỉnh thoảng gặp một hai chứng bệnh lạ, hỏi các thầy thuốc không ai biết; mối nghi chất chứa đã lâu, nghĩ rằng Hoa Đà là người hiếm có, chẳng mấy đời mới xuất hiện, rốt cuộc chẳng có ai để hỏi. Đến khi được phân về dạy học ở Tân An, mới có được sách gọi là Y thuyết của ông Trương Quý Minh mà đọc, bấy giờ những điều ngờ trước kia tan biến, bừng tỉnh hiểu ra, lại than rằng: “Sách này giúp ích cho đời rộng lớn thay!”
Xét bác ông nội của ông là Tử Khắc (?), sinh vào khoảng niên hiệu Nguyên Phù triều ta, từng theo Vương Phác người đất Thục học phép Thái tố (phép xem mạch để đoán sang hèn, họa phúc của người), biết được sang hèn họa phúc của người; được thầy truyền cho sách Tố thư cất kín trong cổ áo, hiểu rất tường tận. Về sau ông dùng y thuật ấy cứu người không kể xiết; Quý Minh là người được truyền lại. Tiếc thay gần đây đạo làm thuốc hư hỏng, bọn hoang đường không biết xấu hổ tô vẽ những điều ngờ vực sai lầm, dẫn những thuyết tự đoán bừa, lừa đời trộm danh, đến mức thêm thắt những điều kín đáo kỳ quái khiến người ta khó hiểu. Quý Minh ghét điều ấy, nên thu nhặt rộng rãi các truyện ký, khảo xưa dẫn nay, xa thì theo những điều còn sót lại trong Tố thư của người xưa, gần thì đối chiếu những điều đồn sai ở đời, suy ra thấy được điều chân thật, mở mang trí tuệ cho người học sau, ghi chép theo thứ tự gần nghìn điều. Có điều do mộng mà cảm biết, có điều do gặp thần mà được; gom những truyền thuyết của nhiều người đã nghiệm thấy hiệu quả, mà bệnh chứng với phương thuốc, lời luận khớp nhau như hai nửa thẻ tin ghép lại, không một việc nào trái ngược. So với những sách nông cạn, viển vông của người khác thì không thể đem ra so sánh.
Xưa Dương Tử Vân (tức Dương Hùng, học giả đời Hán) thương cảnh trăm nhà tranh nhau lên tiếng, riêng tôn Ngũ kinh làm cái vỏ bọc chứa mọi thuyết; vậy thì sách của Quý Minh cũng có thể gọi là cái vỏ bọc chứa mọi thuyết về thuốc chăng? Còn như chí hướng chăm chỉ, tấm lòng đôn hậu, tăng thêm âm đức (?) để làm lớn mạnh con cháu, thì lại càng không phải nghi ngờ. Cho nên viết điều này để tặng ông. Năm Bảo Khánh Đinh Hợi (năm 1227), tháng mười hai, ngày rằm, Từ Cảo người Đông Dương viết.
Ông Uông, quan Việt soái kiêm Đãi chế (chức quan học sĩ hầu cận vua), trấn giữ đất Việt nhiều năm, chưa lúc nào không lấy việc cứu người giúp vật làm lòng, lấy việc làm điều lợi, trừ điều hại làm việc. Một hôm ông đưa bộ sách lớn Y thuyết của họ Trương cho Hưng xem, sai hiệu đính những chỗ sai lầm, để khắc ván in cho truyền rộng. Hưng nhân đó sửa áo, nghiêm mặt mà xem, thấy sách kể đầu đuôi của nghề thuốc, những chỗ tinh vi của bệnh tật, có đến mấy chục vạn lời. Ôi, sao mà tường tận và rộng rãi vậy!
Đạo làm thuốc thật lớn lao. Từ Thần Nông, Hoàng Đế, Kỳ Bá, Lôi Công trở xuống, đều là bậc thánh triết mở nguồn, bậc hiền trí khơi dòng, nên có thể cứu khổ bệnh cho muôn dân, giúp trời đất trong việc sinh thành nuôi dưỡng. Đến khi đời sa sút, giới sĩ đại phu coi nghề này là kỹ nghệ, chẳng thèm làm, đẩy xuống cho hạng người thường; cho nên lẽ cực kỳ tinh diệu lại phát ra từ những suy nghĩ cực kỳ thấp kém nông cạn, không những không chữa khỏi bệnh cho người, mà trái lại còn làm chết yểu rất nhiều. Đó là lý do Phạm Văn Chính công (tức Phạm Trọng Yêm, danh thần đời Tống) tự nói: nếu không được làm tể tướng thì nguyện làm lương y; các bậc đi trước cũng nói: có bệnh mà giao cho lang băm chữa thì chẳng khác gì bất từ, bất hiếu.
Hưng lại nghĩ: từ xưa những bậc lỗi lạc thành danh như Hòa, Hoãn (hai danh y nước Tần thời Xuân Thu), Biển Thước, Thuần Vu Ý, Trương Trọng Cảnh, Tôn Chân nhân (tức Tôn Tư Mạc) cùng các sách như Mạch quyết, khi bàn về nghề thuốc đều lấy việc giữ gìn nuôi dưỡng làm đầu, thuốc thang châm đá làm phụ; đến việc xem hình sắc, chẩn mạch thì ắt phân biệt đến từng mảy may chỗ ngờ ngợ giống nhau, mà rất đau lòng về thói qua loa cẩu thả, kiêu căng rỗng tuếch của thầy thuốc đời nay. Những điều sách này chép đã nêu đủ đại lược; thế nhưng người viết bài tựa đặt ở đầu sách lại cho rằng thầy thuốc đánh bệnh như tướng đánh giặc, nên dùng thế trận quay lưng ra sông (liều chết, không đường lui) để quyết thắng. Ấy chỉ là thấy thuyết của Hoa Đà thỉnh thoảng xen vào trong sách, cùng đôi khi có những phương thuốc lạ, nhanh, cứu người lúc nguy cấp mà thôi.
Kẻ ngu này xem thấy gần đây có bậc hiền sĩ soạn sách Chứng loại bản thảo, trong đó nói: “Đạo kinh có chép sơ lược mấy phép của Biển Thước, cách dùng thuốc vẫn là ý của nhà bản thảo (nhà nghiên cứu các vị thuốc). Đến các phương của Thuần Vu Ý và Hoa Đà đời Hán, nay đôi khi vẫn còn, đều trình bày có thứ tự về tính thuốc; chỉ có một bộ sách của Trọng Cảnh là tổ của các phương thuốc, nhưng ông giỏi chẩn mạch, rõ khí hậu, dùng ý mà châm chước thêm bớt thôi. Còn như các phép mổ ruột, rạch ngực, cạo xương, nối gân là do thuật khác mà có, không phải việc của nhà Thần Nông.” Lời bàn ấy thật chí lý, đủ để làm sáng tỏ ý chính của sách này. Hưng đã vì sách mà phân biệt chỗ sai lầm, cắt bỏ chỗ rườm rà, lại xen thêm đôi chút những điều nghe được trong các sách ghi chép, và đem cái thấy hẹp hòi của mình trình lên ông Uông, mong không phụ ý giao phó. Năm Thiệu Định đổi niên hiệu (năm 1228), tháng đầu mùa hạ, ngày rằm, kẻ môn hạ là Gia Cát Hưng người Sơn Âm kính viết.
Sách Y thuyết mười quyển của Trương Cảo được ghi vào Tứ khố (bộ tùng thư lớn do triều Thanh biên soạn). Từ đời Minh trở đi, các bản khắc lại, sửa định có: bản của Đặng Chính Sơ năm Gia Tĩnh Quý Mão (năm 1543), bản của Cố Định Phương năm Gia Tĩnh Giáp Thìn (năm 1544), bản của phủ Thẩm vương năm Gia Tĩnh Bính Ngọ (năm 1546), bản của Trương Nghiêu Trực năm Vạn Lịch Kỷ Dậu (năm 1609), bản in chữ rời của Triều Tiên, bản in lại của Nhật Bản, bản tục biên của Chu Cung. Còn bản khắc gốc đời Tống có ghi trong các thư mục thì chỉ có: bộ mười quyển xưa do Hoàng Nghiêu Phố, Uông Lãng Nguyên, Đinh Tùng Sinh cất giữ, nay ở thư khố Khôi Sơn (?); bộ chín quyển của Quần Bích lâu đã bán cho Trung ương Nghiên cứu viện; và hai quyển chín, mười chép trong sách Kinh tịch phỏng cổ chí, nay còn ở Đồ thư liêu (thư viện hoàng gia) Nhật Bản mà thôi.
Bản Đặng Chính Ám mua được ở hàng sách Lưu Ly Xưởng thiếu quyển hai, lấy bản khắc đời Minh bổ vào, vốn không bằng bản họ Đinh có đủ mười quyển. Bản họ Đinh cũng có chỗ tàn hỏng, từng lấy bản khác chép bổ vào, nét chữ đã kém, lại không khớp hẳn với mục lục. Họ Đinh từng lấy bản mười dòng của phủ Thẩm vương đối chiếu với bản Tống này, tiếc là chưa thấy bản Cố Định Phương, nên không suy ra được dấu vết kế thừa giữa các bản khắc. Mùa xuân năm nay thư viện lại mua được bản Cố, cách chia dòng, số chữ hoàn toàn theo bản Tống; đem ba bản ra đối chiếu thì chỗ hơn chỗ kém đều thấy rõ. Bèn dựa vào bản Cố viết bổ những chữ thiếu trong bản Tống; những tờ thiếu cả tờ thì lấy tờ của bản Cố ghép vào; rồi gấp đưa in chụp để tặng người học. Có lẽ đây cũng là điều các tiên sinh họ Hoàng, họ Đinh vui lòng chấp thuận chăng?
Gia thế của Trương Cảo thấy ở điều “Cái diệu của phép Thái tố” trong quyển ba, có thể bổ sung cho truyện Phương kỹ (truyện các nhà y, bói…) trong Tống sử. Sách này lấy tư liệu phong phú, khắc in tinh xảo, sách Đề yếu (Tứ khố toàn thư tổng mục đề yếu) và Phỏng cổ chí đã nói rất tường tận; quả là sách mà người ngày nay nghiên cứu quốc y (nền y học cổ truyền Trung Hoa) và khảo cứu sách cũ nên dày công nghiền ngẫm (?). Lại nữa, tôi nghe các bậc hiền đương thời đang hăng hái đề xướng việc in riêng các sách quý trong Tứ khố; tôi mạo muội cho rằng việc chép (?) và hiệu đính sách trong các thư các của triều đình phần nhiều chưa tinh, có lẽ nên dựa vào Đề yếu mà tìm các bản khắc lần đầu, in đẹp do nhà nước hay tư nhân cất giữ để phổ biến, ắt sẽ hơn bản chép tay của các thư lại Tứ khố. Kính nêu việc này làm bước mở đường. Năm Quý Dậu (năm 1933), mùa hạ, tháng năm, Liễu Di Trưng người Trấn Giang.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video