Quyển chín — Dưỡng sinh (nuôi dưỡng sự sống, giữ gìn sức khoẻ để sống lâu), tu dưỡng (rèn luyện thân và tâm), điều nhiếp (điều hoà, giữ gìn thân thể trong sinh hoạt hằng ngày)
Dưỡng sinh
Hoàng Phủ Long gặp đạo sĩ Thanh Ngưu là Phong Quân Đạt. Phong Quân Đạt bảo: thân thể nên thường làm việc nhẹ nhàng, đừng ăn quá no, bỏ đồ béo, hạn chế chua mặn, bớt lo nghĩ tính toán, giảm vui mừng và giận dữ, thận trọng chuyện phòng the (chuyện vợ chồng).
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Lại nữa
Bão Phác Tử (tức Cát Hồng, đạo sĩ đời Tấn, tác giả sách "Bão Phác Tử") nói: người ta cũng có kẻ không mắc bệnh, ấy là vì mỗi người đều có cách tự giữ gìn. Cách giữ gìn sự sống là: ăn đừng để no, ngủ đừng quạt, đừng nằm ngủ dưới trời sao. Sách "Lưu Căn biệt truyện" chép: lấy răng của bé trai bảy tuổi, tóc của bé gái, trộn với ghét trên đầu mình, đốt chung rồi uống; uống một năm thì không biết già. Thường làm như thế sẽ khiến người già có dung mạo trẻ. (Trích "Thái Bình ngự lãm")
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Lại nữa
Đời có người gầy yếu mà sống thọ, cũng có người cường tráng mà chết đột ngột. Nếu nguyên khí (khí gốc bẩm sinh, nền tảng sức sống của con người) vẫn còn thì dù gầy yếu cũng không hại gì; đến khi nguyên khí đã hao kiệt thì dù cường tráng lại càng nguy. Vì vậy người khéo dưỡng sinh thì cẩn thận việc ngủ nghỉ sinh hoạt, ăn uống có chừng mực, dùng phép đạo dẫn (phép co duỗi, xoa bóp, vận động để khí huyết lưu thông) cho các khớp, thở ra khí cũ hít vào khí mới; bất đắc dĩ phải dùng thuốc thì chọn thứ phẩm hạng cao, tính lành, có thể uống lâu mà không hại. Như thế thì ngũ tạng (năm tạng chính trong cơ thể: tim, gan, tì, phổi, thận) yên hoà mà tuổi thọ dài lâu. Người không khéo dưỡng sinh thì coi nhẹ công phu giữ gìn tiết chế, chê công hiệu của phép hít thở là chậm, chán thuốc hạng tốt mà dùng thứ hạng kém, đánh phá chân khí (khí chính đáng, sinh lực thật của cơ thể) để giúp dương khí gượng ép mạnh lên (chỉ việc dùng thuốc mạnh để kích dục), gốc rễ đã nguy thì ngày ngã gục chẳng còn xa. (Trích văn Tô Thức)
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Thần và khí
Thần (phần tinh thần, sinh lực tinh vi làm chủ sự sống) là con của khí (luồng sinh lực vận hành trong cơ thể), khí là mẹ của thần, hình thể là nhà ở của thần. Khí trong thì thần thư thái, khí đục thì thần mê muội, khí rối thì thần mỏi mệt, khí suy thì thần bỏ đi, nhà trống thì thần mục nát. Con người lấy khí làm đạo, đạo lấy khí làm sự sống; sự sống và đạo cùng còn, nên sống lâu, lâu không già.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Nội đan và ngoại đan
Lão Quân (Thái Thượng Lão Quân, tức Lão Tử được Đạo giáo tôn làm thần) nói: khí tượng như trời đất, biến hoá khôn lường; rồng dương hổ âm (trong thuật luyện đan, rồng tượng trưng cho dương, hổ tượng trưng cho âm, chỉ hai thứ chất chủ yếu đem luyện), dịch của Mộc và tinh của Kim, hai khí ấy giao hợp, luyện mà thành, thì gọi là ngoại đan (thuốc tiên luyện từ khoáng chất trong lò). Còn ngậm giữ khí hoà, luyện ở trong các tạng, thở ra khí cũ hít vào khí mới, trên đưa vào nê hoàn (cung trong não, theo quan niệm Đạo giáo), dưới rót xuống đan điền (vùng dưới rốn, nơi chứa giữ tinh khí), tu luyện vận hành không ngừng, dồn về giáng cung (cung đỏ, tức vùng tim), thu lấy ở năm thứ đá (?) để nuôi trăm thần (các vị thần ngự trong thân người theo Đạo giáo) — đó là nội đan (phép luyện tinh, khí, thần ngay trong thân mình). Người tu đạo nhờ nội đan có thể kéo dài tuổi thọ, nhờ ngoại đan có thể thăng tiên. Nội đan thành mà ngoại đan không ứng, hoặc ngoại đan ứng mà nội đan không đầy đủ, thì đều chưa đạt đến chỗ bay lên thành tiên.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Lục khí
Lục khí (sáu cách thở ra, mỗi cách phát một âm riêng, dùng để chữa và dưỡng từng tạng) là: "tứ" (?) chủ về phổi, "ha" chủ về tim, "hư" chủ về gan, "hô" chủ về tì, "xuy" chủ về thận, "hi" chủ về tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới trong thân mình, là đường thông của khí và nước). Tam tiêu phỏng theo ba mươi sáu khí (?), chia ra vận hành ở lục phủ (sáu phủ: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu), làm thông nước và thức ăn, điều hoà hình thể và tinh thần.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Dưỡng thần
Muốn nuôi thần thì trước phải nuôi khí; nuôi khí thì trước phải nuôi não; nuôi não thì trước phải nuôi tinh (chất tinh tuý làm gốc sự sống, trong đó có tinh dịch); nuôi tinh thì trước phải nuôi huyết; nuôi huyết thì trước phải nuôi nước. Còn "cửu hoàn thất phản" (chín lần trở về, bảy lần quay lại — thuật ngữ luyện đan chỉ chu kỳ vận chuyển của khí) thì nói lớn là một năm, nói nhỏ là một ngày. Sao Bắc Đẩu một ngày một đêm đi hết một vòng trời. Khí trời giáng xuống, khí đất bốc lên; từ giờ Dần (3–5 giờ sáng) đến giờ Thân (3–5 giờ chiều) là "thất phản", lại đến Khôn (quẻ Khôn trong Bát quái, ứng với phương Tây Nam) là "cửu hoàn" (?).
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Tồn tưởng
Cốt yếu của đạo thần tiên không gì lớn bằng tồn tưởng (phép giữ tâm và quán tưởng vào bên trong thân mình). "Tồn" là giữ cái thần của mình, "tưởng" là nghĩ về thân của mình. Nhắm mắt mà thấy được mắt mình, thu tâm lại mà thấy được tâm mình; tâm và mắt không rời thân mình, không làm tổn thương thần của mình, đó là bước đầu của tồn tưởng.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Dưỡng tính
Đạo dưỡng tính (nuôi dưỡng tính mệnh, giữ gìn sức sống) là nên làm việc nhẹ nhàng, chỉ đừng quá mệt và đừng gắng sức làm việc mình không kham nổi. Ăn nên ít mà đừng ăn dồn một lần, thường như trong no có đói, trong đói có no. Người khéo dưỡng tính thì đói rồi mới ăn, khát rồi mới uống; ăn xong nên đi lại, rồi xoa bụng vài trăm lần. Tối nằm ngủ thường tập ngậm miệng, vì há miệng thì mất khí, tà khí (khí độc hại gây bệnh) từ ngoài lọt vào. Co gối nằm nghiêng có lợi cho khí lực hơn nằm ngửa thẳng. Mùa xuân nên ngủ muộn dậy sớm; mùa hạ, mùa thu nên đêm mới ngủ, dậy sớm; mùa đông nên ngủ sớm dậy muộn. Tuy nói dậy sớm nhưng đừng dậy trước lúc gà gáy; tuy nói dậy muộn nhưng đừng dậy sau lúc mặt trời mọc. Đừng đi lâu, đứng lâu, ngồi lâu, nằm lâu, nghe lâu, nhìn lâu. Đừng gượng ăn, đừng gượng uống rượu; uống thì đừng nhiều, nhiều thì mau nôn ra. Người dưỡng tính thì nhổ nước bọt không nhổ xa, đi không bước vội, tai không nghe đến kiệt sức, mắt không nhìn đến kiệt sức, ngồi không ngồi lâu một chỗ, đứng không đứng đến mỏi, nằm không nằm đến chán; trời chưa lạnh đã mặc thêm áo, trời chưa nóng đã cởi bớt.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Thổ nạp
Phàm "thổ" (thở ra) là để bỏ khí cũ, khí cũ cũng gọi là tử khí (khí chết); "nạp" (hít vào) là để lấy khí mới, khí mới cũng gọi là sinh khí (khí sống).
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Hoà khí
Bành Tổ (người thời xưa nổi tiếng sống rất thọ) nói: phép hoà khí, dẫn khí là ở trong phòng kín, đóng cửa, giường yên, chiếu ấm, gối cao hai tấc rưỡi, nằm ngửa ngay ngắn, nhắm mắt, nín thở; đặt một sợi lông chim hồng lên mũi mà lông không lay động, trải qua ba trăm hơi thở; tai không nghe gì, mắt không thấy gì, lòng không nghĩ gì. Được như vậy thì nóng lạnh không xâm phạm được, ong và bọ cạp không chích độc được, sống thọ ba trăm sáu mươi tuổi, gần bằng bậc chân nhân (người tu đạo đã đắc đạo thành tiên).
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Nằm ngủ ban đêm
Đêm nằm ngủ thức dậy thì thường gõ răng chín lượt, nuốt nước bọt chín lần, lấy tay xoa mũi trái phải trên dưới vài chục lượt.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Tưởng khí trong tim
"Tiên kinh" nói: thường quán tưởng trong tim có một khối khí to bằng quả trứng gà, trong đỏ ngoài vàng, có thể trừ mọi tà khí, kéo dài tuổi thọ. Lại nói: thường quán tưởng tim như ngọn lửa cháy, to như cái đấu, sáng chói rực rỡ, thì trăm thứ tà không dám phạm tới.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Uống ngọc tuyền
Đạo nhân Khoái Kinh tuổi một trăm bảy mươi tám mà vẫn rất khoẻ mạnh, nói rằng sáng nào cũng uống ngọc tuyền và gõ răng. Ngọc tuyền (suối ngọc) là nước bọt trong miệng. Sáng sớm lúc chưa dậy, súc nước bọt cho đầy miệng, ngậm lấy, gõ răng mười bốn lần, gọi là "luyện tinh". (Trích "Tu chân bí quyết")
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Phép vận khí nhanh gọn
Ở Dương Châu có một viên võ quan họ Thị Kỳ, làm quan ở vùng Nhị Quảng (Quảng Đông và Quảng Tây) hơn mười năm mà rốt cuộc không nhiễm chướng khí (khí độc ở vùng rừng núi nóng ẩm phương Nam, gây sốt rét và các bệnh khác), mặt hồng hào mịn màng, lưng và chân nhẹ nhàng nhanh nhẹn; vốn không uống thuốc gì, chỉ mỗi ngày canh năm (khoảng 3–5 giờ sáng) thức dậy ngồi, hai bàn chân quay vào nhau, xoa huyệt Dũng tuyền (huyệt ở giữa lòng bàn chân) cho nóng, xoa không đếm số lần, lấy chừng ra mồ hôi là thôi. Âu Công (tức Âu Dương Tu, văn thần đời Tống, tên thuỵ là Văn Trung) ngày thường không tin thần tiên và Phật, cười chê người tập vận khí, vậy mà cuối đời lại nói: "Mấy năm nay chân có một chỗ lở, đau không chịu nổi; gần đây có người truyền cho một phép, làm ba ngày thì bất giác khỏi hẳn." Phép ấy là: chồng chân lên nhau mà ngồi, nhắm mắt, ác cố (nắm tay, gập ngón cái vào lòng bàn tay rồi nắm các ngón kia lại), thót cốc đạo (hậu môn), lắc hai chân như hình quả cầu da (?), đến khi hết hơi thì nghỉ, hơi thở bình thường lại thì làm tiếp; mỗi ngày bảy tám lần, hễ rảnh là làm. Đó chính là phép vận khí nhanh gọn. Văn Trung khỏi đau rồi thì bỏ không làm nữa, nếu không bỏ thì hẳn đã có ích. (Trích "Cừu Trì bút ký")
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Phép dưỡng sinh của Chân Thường Tử
Rượu nhiều thì khí huyết đều rối loạn; ăn đồ nhạt thì thần hồn tự yên. Súc miệng buổi tối còn hơn súc buổi sáng; ăn bữa tối không bằng ăn bữa sáng. Ù tai thì phải bổ thận; mắt mờ thì phải chữa gan. Ăn uống có chừng mực thì tì tự khoẻ; bớt lo nghĩ thì thần ắt yên. Ra mồ hôi chớ đứng hứng gió; bụng đói chớ uống trà.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Thuật dưỡng tính
Sách "Vật lý luận" của Dương Tuyền nói: cốc khí (khí do ăn ngũ cốc, thức ăn sinh ra) thắng nguyên khí thì người ấy béo mà không thọ; nguyên khí thắng cốc khí thì người ấy gầy mà thọ. Thuật dưỡng tính là thường làm cho cốc khí ít đi, thì bệnh không sinh ra. (Trích "Thái Bình ngự lãm")
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Giấu tinh, nuôi thần
Giấu tinh ở chỗ tối tăm thì sáng, nuôi thần ở chỗ tĩnh lặng thì yên. Tối tăm để tích chứa mà dùng, tĩnh lặng để ứng phó với động. Người khéo tích chứa thì không cạn, người khéo ứng phó thì không cùng. Đó là phép tu thân trị người của người quân tử, chỉ người có tính gần với điều ấy thì mới dễ đạt được.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Bài kệ dưỡng sinh (bài văn vần ngắn dạy đạo lý)
Ngăn điều tà, giữ lòng thành, luyện khí, nuôi tinh. Một lần giữ là một lần sáng, một lần luyện là một lần trong. Trong và sáng đến tột cùng thì đan nguyên (gốc rễ của "đan" — tức tinh khí kết tụ trong thân) mới sinh, Khảm và Ly mới giao nhau (Khảm, Ly là hai quẻ trong Bát quái: Khảm là nước, ứng với thận; Ly là lửa, ứng với tim; giao nhau tức là nước và lửa, thận và tim hoà hợp), "lê táo" mới thành (quả lê, quả táo — hình ảnh chỉ thuốc tiên kết thành trong thân). Nửa đêm ngồi ngay ngắn, uống bốn vị thuốc này (tức bốn việc: ngăn tà, giữ thành, luyện khí, nuôi tinh); mỗi vị thuốc mỗi lần tới, tới tột độ thì dừng, mất chừng nghìn hơi thở (?). Ngăn giữ thì lòng rỗng rang, giữ gìn thì vững vàng nổi bật, nuôi dưỡng thì sum suê, luyện thì rực rỡ. Giữ nó bằng sự chuyên nhất, làm nên nó bằng sự bền lâu; công ở trong một ngày, có gì là chậm đâu.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Bài minh dưỡng sinh của Tôn chân nhân (tức Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường; "minh" là bài văn khắc ghi để tự răn)
Giận quá thì hại riêng về khí, nghĩ nhiều thì tổn thần quá. Thần mỏi thì tâm dễ bị sai khiến, khí yếu thì bệnh tật vây quanh. Đừng để buồn vui đến cực độ, nên giữ ăn uống đều đặn. Hai ba lần phải phòng say rượu ban đêm, điều răn thứ nhất là cáu giận buổi sáng. Giờ Hợi (9–11 giờ đêm) đi ngủ, đánh "trống mây" (?) (một phép gõ, có lẽ là gõ răng hoặc gõ sau gáy), giờ Dần dậy súc "ngọc tân" (nước bọt). Yêu tà khó phạm đến mình, tinh khí tự giữ toàn thân thể. Nếu muốn không mắc các bệnh, thường nên kiêng ngũ tân (năm thứ rau cay nồng như hành, tỏi, hẹ, kiệu, hưng cừ). Muốn yên thần nên vui vẻ, quý khí thì giữ được hoà thuần. Thọ hay yểu đừng bàn do số mệnh, tu hành vốn ở nơi người. Nếu theo được lẽ này, ngay trên đất bằng cũng có thể chầu bậc chân tiên (đắc đạo thành tiên).
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Các điều vặt về dưỡng sinh của Tôn chân nhân
Người từ bốn mươi tuổi trở lên đừng uống thuốc tẩy xổ, thường uống thuốc bổ thì rất tốt. Người đang giận, khí huyết chưa yên mà giao hợp thì sinh ung thư (mụn nhọt lớn, sưng mưng mủ). Đi xa mệt mỏi về mà vào phòng giao hợp thì sinh ngũ lao (năm chứng hao tổn do lao lực quá độ), hư tổn, ít con. Thuỷ ngân không được để gần bộ phận sinh dục, khiến teo rút; mỡ hươu, mỡ lợn không được để gần bộ phận sinh dục, khiến liệt dương không cương được. Cho nên người khéo dưỡng sinh thì thường ít nghĩ, ít nhớ, ít ham muốn, ít việc, ít nói, ít cười, ít sầu, ít vui chơi, ít mừng, ít giận, ít ưa thích, ít ghét bỏ. Mười hai cái "ít" này là then chốt chung của việc dưỡng tính. Đạo dưỡng tính là thường nên làm việc nhẹ nhàng, chỉ đừng quá mệt và đừng gắng làm việc mình không kham nổi; vả lại nước chảy thì không thối, then cửa thì không mọt, là vì chúng luôn vận động. Thường nên tập phép nội thị (nhìn vào bên trong thân mình bằng ý tưởng) của Hoàng Đế, quán tưởng suy niệm cho thấy năm tạng như những chiếc khánh treo (nhạc cụ bằng đá treo lên), năm màu rõ ràng phân minh, đừng bỏ dở. Thường hít khí vào bằng mũi, thở khí ra bằng miệng, thở ra nhẹ nhàng khe khẽ, không được há miệng; lại nên để khí ra ít, khí vào nhiều. Mỗi khi ăn thì đưa khí vào bụng, khí là chủ nhân vậy. Phàm trong lòng có điều yêu thì đừng yêu quá sâu, có điều ghét thì đừng ghét quá sâu, vì đều làm tổn tính hại thần. Thường nên như trong no có đói, trong đói có no; vì no thì hại phổi, đói thì hại khí. Thường nên ăn ít thịt, ăn nhiều cơm; đừng ăn rau sống thịt sống, khiến hại dạ dày. Mọi thứ thịt đều phải nấu nhừ, để nguội mới ăn. Ăn xong nên súc miệng vài lần, khiến răng không hỏng. Đừng ăn thịt con vật thuộc tuổi bản mệnh (con giáp năm sinh) của cha mẹ, khiến tuổi thọ không dài. Đừng ăn thịt con vật thuộc tuổi bản mệnh của chính mình, khiến hồn phách (phần tinh thần, linh hồn của con người) bay tán. Đừng ăn mọi thứ óc, rất hại người. Nhịn tiểu không đi thì đầu gối lạnh thành chứng tý (bệnh tê, đau nhức khớp); nhịn đại tiện không đi thì thành khí trĩ (bệnh trĩ do khí ứ). Đại tiện, tiểu tiện không được rặn, sẽ thành bệnh, cứ để tự nhiên là tốt. Phàm gặp chỗ thung lũng nhỏ giữa núi non có suối chảy ra thì không được ở lâu, thường uống nước ấy khiến mắc bệnh bướu cổ. Lại nước lạnh ở chỗ đất sâu âm u thì không được uống, ắt sinh bệnh sốt rét (chữ ở đây bị thiếu một chữ). Áo ướt và áo thấm mồ hôi đều không được mặc lâu, khiến sinh lở ngứa. Mùa xuân không được mặc mỏng, khiến mắc thương hàn (bệnh do khí lạnh xâm nhập gây sốt) và hoắc loạn (bệnh cấp tính nôn mửa, tiêu chảy). Đừng nằm quay đầu về phương Bắc, cạnh đầu chớ đặt lò lửa. Đêm nằm thường tập ngậm miệng, há miệng thì mất khí, lại thêm tà ác lọt vào từ miệng và làm mất sắc máu. Phàm người ban đêm bị bóng đè thì không được thắp đèn mà gọi, gọi thế thì chắc chết không nghi; gọi trong bóng tối thì tốt, cũng không được đến sát mà gọi gấp. Đêm mơ thấy điều dữ thì không cần kể ra; sáng sớm lấy nước, mặt hướng về phương Đông mà phun (?) nước, khấn rằng: "Mộng dữ bám vào cỏ cây, mộng lành hoá thành ngọc báu", thì không sao. Lại nữa, mộng lành hay dữ đều đừng kể ra là tốt. Phàm mùa đông chợt có nóng lớn, mùa hè chợt có lạnh lớn, đều đừng để nhiễm vào mình; người mắc bệnh thiên hành thời khí (bệnh dịch lây lan theo thời tiết) đều do phạm phải điều này. Phàm chỗ ở đừng để có khe hở nhỏ khiến gió lọt vào; hơi thấy có gió thì đừng gắng chịu, ngồi lâu thì phải tránh ngay, vì nó khiến người trúng phong (bệnh do gió độc xâm nhập, như méo miệng, liệt người). Từ xưa ai bỗng mắc chứng thiên phong (liệt nửa người), tay chân không cử động theo ý được đều là do coi thường điều này. Phàm ở nhà hay đi ra ngoài mà bỗng gặp gió lớn, mưa to, sấm sét, sương mù mịt mờ, đều là do các loài rồng và quỷ thần đi qua mà gây ra; nên vào nhà đóng cửa, đốt hương ngồi yên, giữ lòng an tĩnh để tránh, chờ qua rồi mới ra; không thế thì hại người.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Chớ coi nhẹ việc giữ gìn nuôi dưỡng
Năm Thái Bình Hưng Quốc thứ chín (năm 984), vua Tống Thái Tông bảo tể tướng (quan đứng đầu triều đình): "Việc trẫm làm mỗi ngày đều có lề lối nhất định. Khoảng giờ Thìn, giờ Tỵ (7–11 giờ sáng) thì coi việc nước; xong việc thì đọc sách, khuya mới đi ngủ, canh năm thì dậy. Giữa mùa nắng gắt ban ngày cũng chưa từng ngủ; đến ăn uống cũng không quá độ. Làm như vậy đã lâu, thấy rất có sức. Phàm người ăn no thì ai cũng thấy mê mệt nặng nề; nếu tay chân không vận động mà lại đi nằm ngay, khí huyết ngưng trệ, các bệnh tự sinh, thì muốn được nhẹ nhõm tỉnh táo sao được? Lão Tử nói: 'Mạng ta ở ta, không ở trời', hoàn toàn do người tự điều hoà. Các khanh cũng nên lưu tâm, chớ tự coi nhẹ việc giữ gìn nuôi dưỡng thân mình." (Trích "Dương Văn Công đàm uyển")
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Mười hai cái "nhiều" của Tôn chân nhân
Nghĩ nhiều thì thần mỏi mệt; nhớ nhiều thì chí tán loạn; ham muốn nhiều thì chí mờ tối; việc nhiều thì thân nhọc nhằn; nói nhiều thì khí hụt; cười nhiều thì tạng tổn thương; sầu nhiều thì tâm sợ hãi; vui chơi nhiều thì lời nói tràn lan; mừng nhiều thì chí rối loạn mê mờ; giận nhiều thì trăm mạch không yên; ưa thích nhiều thì say mê không còn biết lẽ phải; ghét bỏ nhiều thì tiều tuỵ chẳng vui.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Mười lăm điều tổn hại của Bão Phác Tử
Tài không kịp mà gắng nghĩ; sức không nổi mà gắng nhấc; lo sâu giận nặng; buồn thương tiều tuỵ; mừng vui quá độ; tất tả theo điều mình muốn; rầu rĩ vì điều mình lo; nói cười chuyện trò lâu; ngủ nghỉ không đúng giờ; giương cung kéo nỏ; say mèm nôn mửa; ăn no nằm ngay; nhảy chạy thở dốc; reo hò khóc lóc; âm dương không giao hợp (vợ chồng không gần gũi). (Trích "Toả toái lục", như trên)
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Nhiếp dưỡng (giữ gìn, nuôi dưỡng)
Ăn đồ nhạt, bớt lo nghĩ, tiết chế ham muốn, răn vui giận, quý nguyên khí, ít lời nói, xem nhẹ được mất, phá bỏ buồn rầu chán nản, trừ vọng tưởng, xa yêu ghét, thu giữ sự nhìn nghe, chăm xét vào bên trong lòng mình. (Như trên)
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Năm việc giữ gìn sự sống
Người chưa hiểu đạo thì buông thả lòng mình, đi ngược với niềm vui sống: đem tinh thần chạy theo mưu trí khéo léo, đem lo sợ chạy theo được mất, đem lao khổ chạy theo lễ tiết, đem thân mình chạy theo của cải lợi lộc. Bốn thứ chạy theo ấy không bỏ thì tim vì đó mà sinh bệnh. Dốc hết sức làm thân mệt nhọc, tắm gội hấp tấp (?), khí nghịch lên mà đứng hứng gió, buông thả rượu chè ăn uống, ham đồ cay mặn, thì gan vì đó mà sinh bệnh. Ăn uống đồ sống lạnh, nóng mát không đúng mức, ngồi lâu nằm lâu, quá no quá đói, thì tì vì đó mà sinh bệnh. La hét quá mức thường, cãi cọ đối đáp, xông pha lạnh nóng, ăn tràn đồ mặn đắng, thì phổi vì đó mà sinh bệnh. Ngồi lâu chỗ ẩm, gắng sức lội nước, buông thả dục vọng làm thân mệt nhọc, tam điền (ba đan điền: ở đầu, ở ngực, ở bụng dưới) rò rỉ tràn ra (tức tinh khí hao thoát), thì thận vì đó mà sinh bệnh. Năm bệnh ấy đã phát thì chưa già đã gầy yếu, chưa gầy yếu đã bệnh, bệnh đến thì nặng, nặng thì ắt chết. Than ôi, đó đều là không suy nghĩ mà tự chuốc lấy vậy. Người giữ gìn sự sống phải cẩn thận năm điều này thì có thể suốt đời không khổ. Sách kinh nói: "Không chữa bệnh đã phát, mà chữa bệnh chưa phát", chính là vì thế.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Khéo giữ gìn sự sống
Người khéo giữ gìn sự sống thì không làm thần mệt, không làm thân khổ; thần và thân đã yên thì tai hoạ do đâu mà đến? Sự sống của con người lấy khí huyết làm gốc; người mắc bệnh chưa ai không bị tổn thương khí huyết trước. Đời có những chàng trai, cô gái chưa vợ chưa chồng, nỗi tơ tưởng chất chứa trong lòng, lo nghĩ quá mức, phần nhiều thành chứng lao tổn (hao mòn suy kiệt); con trai thì thần sắc tán trước, con gái thì kinh nguyệt bế trước. Vì sao vậy? Vì lo buồn suy nghĩ thì hại tim, tim bị hại thì huyết nghịch lên và cạn kiệt; huyết nghịch và cạn nên thần sắc tán trước và kinh nguyệt bế trước. (Theo ngũ hành: tim thuộc Hoả, Hoả sinh Thổ là tì, Thổ sinh Kim là phổi, Kim sinh Thuỷ là thận, Thuỷ sinh Mộc là gan.) Hoả đã mắc bệnh thì không nuôi được con nó (tì), nên không thèm ăn; tì đã hư thì khí Kim thiếu, nên sinh ho; ho đã phát thì khí Thuỷ dứt, nên tay chân khô gầy; khí Mộc không đầy, nên hay giận, tóc mai khô cháy, gân yếu mềm. Đợi đến khi truyền khắp năm tạng nên không chết ngay được, nhưng rốt cuộc cũng chết. Thứ bệnh này trong các chứng lao là khó chữa nhất, vì bệnh khởi từ trong năm tạng, không biết ngày nào dứt, sức thuốc không với tới. Nếu người bệnh tự mình đổi được tâm chí, lại dùng thuốc nâng đỡ, như vậy thì may ra trong chín phần chết được một phần sống. Lấy đây làm ví dụ, còn các chứng lao khác thì có thể theo mạch và chứng mà chữa. (Trích "Loại biên", như trên)
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Giữ gìn nuôi dưỡng
Phàm người một ngày một đêm thở một vạn ba nghìn năm trăm hai mươi hơi, chưa từng ngừng nghỉ. Bớt đi một hơi thì lạnh, thêm một hơi thì nóng; tạng phủ không hoà thì các bệnh sinh ra. Cho nên nguyên khí cốt ở giữ gìn nuôi dưỡng, cốc thần (thần khí trong thân, ví như cái thần của hang rỗng — chữ của Lão Tử) cốt ở canh giữ bảo vệ.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Điều nhiếp
Chỗ nằm không được để đầu gần lửa, ắt sinh bệnh mắt; cũng không được hứng gió, ắt mắc các chứng như đầu phong (đau đầu do gió độc). Lưng hứng gió thì sinh ho; chỉ có ngực là không kiêng. Người khéo điều nhiếp thì dù giữa mùa nóng nhất cũng không hứng gió và không nằm lâu dưới sương đêm. (Trích "Toả toái lục")
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Bài minh dưỡng sinh của chân nhân
Người nên cho thân lao động, trăm bệnh không thành được. Uống rượu chớ say mèm, các bệnh tự không sinh. Ăn xong đi trăm bước, nhiều lần lấy tay xoa bụng. Ngày Dần, ngày Sửu thì cắt móng; chải tóc trăm lượt. Đói thì đứng mà tiểu, no thì ngồi mà tiểu. Chỗ đi đến chớ hứng gió, chỗ ở chớ có khe hở nhỏ. Tối đến rửa chân rồi ngủ; ăn no rốt cuộc không ích gì. Lo nghĩ hại thần nhất, vui giận hại khí nhất. Thường nhổ lông mũi, tập thói quen không nhổ bọt xuống đất. Sáng sớm lúc sắp dậy, xuống giường đặt chân trái trước, thì cả ngày không tai ương. Trừ tà lại tránh dữ, nếu biết bước theo thế thất tinh (bộ pháp đi theo hình bảy ngôi sao Bắc Đẩu) thì khiến người sống lâu vui vẻ. Vị chua hại gân, vị đắng hại xương, vị ngọt thì chẳng thêm thịt, vị cay nhiều làm hỏng chính khí, vị mặn nhiều giục người chóng chết; không được thiên về ham một thứ. Mùa xuân, mùa hạ ít xuất tinh; mùa thu, mùa đông giữ chặt việc dương (chuyện phòng the). Ngủ một mình là giữ được cái chân thật, thận trọng và tĩnh lặng là quý nhất. Tiền của sinh ra đã có phần số, biết đủ mới là lợi. Gượng biết là sáu mối hoạ (?), ít ham muốn thì rốt cuộc không bị luỵ. Thần tĩnh thì tự thường yên, tu đạo nên trước sau như một. Viết bài này lên vách trong nhà, để truyền cho người quân tử. (Trích "Tu chân bí quyết")
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Hạt súng có thể dưỡng sinh
Ngô Tử Dã nói: hạt súng (khiếm thực) vốn tính ấm và bình mà thôi, vốn không bổ ích lớn cho người, thế mà tục gọi là "lưu huỳnh của nước", là cớ sao? Vì người ăn hạt súng thì ắt từng hạt cắn mà nhai kỹ, chưa ai hốc nhiều mà nuốt vội. Lưỡi, má, môi, răng suốt ngày nhóp nhép, mà hạt súng không có năm vị, béo bùi mà không ngấy, do đó làm tuôn ra nước của "ngọc trì" (ao ngọc, tức là miệng; nước ấy là nước bọt). Cho nên ăn hạt súng khiến dịch quý (nước bọt) lưu thông, chuyển rót qua lại; tích lâu thì sức nó dù vượt hơn cả nhũ thạch (thạch chung nhũ, khoáng vật dùng làm thuốc bổ) cũng được. Do đó biết rằng người ăn nhạt mà no từ từ thì hẳn có ích lớn. Ta ở trong vùng Hoàng Cương thấy người chăn dê ắt lùa dê đến chỗ đất cằn, nói rằng cỏ ngắn mà có vị, dê được nhai kỹ thì béo mà không bệnh. Dê còn như vậy, huống chi là người? (Trích "Lương phương")
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Xoa mặt
"Thái tố kinh" nói: trên khắp mặt, thường lấy hai tay xoa lau cho nóng, khiến người da dẻ bóng mịn, không sinh nếp nhăn, vết nám. Trước hết xoa mạnh hai lòng bàn tay cho nóng rồi lau hai mắt; lại thuận tay xoa tóc như kiểu chải tóc; hai cánh tay thì thay phiên lấy tay mà xoa. Làm vậy tóc không bạc, mạch không nổi ra ngoài.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Thần của thận
Ở Vô Tích có người con nhà họ Du, thuở trẻ đắm say rượu và sắc dục, rồi mắc bệnh, lâu không khỏi, bệnh thế rất nguy. Bỗng anh ta nói với người nhà: "Ta thường thấy hai người con gái, quần áo trang sức lộng lẫy, cao chỉ ba bốn tấc, hay men theo chân ta mà đi, chầm chậm lên đến thắt lưng thì biến mất." Người nhà cho là yêu quái quấy phá. Hôm khác có danh y từ xa đến, người họ Du có kẻ đem chuyện ấy hỏi. Thầy thuốc nói: "Đó là thần của thận. Khí thận đã dứt thì thần không giữ được nhà ở của mình, nên người bệnh nhìn thấy." (Trích "Di Kiên chí", phần Quý)
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Tim, thận, gan, mật
Thần của tim phát ra ở mắt thì gọi là nhìn; thần của thận phát ra ở tai thì gọi là nghe; tinh của gan phát ra ở mũi thì gọi là ngửi; phách của mật phát ra ở miệng thì gọi là nói. Cho nên nhìn bậy thì hại tim, nghe bậy thì hại thận, ngửi bậy thì hại gan, nói bậy thì hại mật.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Bốn điều tổn hại
Nhổ nước bọt xa thì tổn khí, nhổ nhiều thì tổn thần, ra mồ hôi nhiều thì tổn huyết, đi vội thì tổn gân.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Tinh, khí, hình
Tinh là gốc của thần, khí là chủ của thần, hình là nhà của khí. Cho nên thần dùng nhiều thì kiệt, tinh dùng nhiều thì cạn, khí nhọc nhiều thì dứt.
Quyển chín — Dưỡng sinh, tu dưỡng, điều nhiếp
Thân thể nên vận động
"Nguỵ chí" chép: Ngô Phổ từng hỏi đạo nơi Hoa Đà (danh y cuối đời Đông Hán). Hoa Đà bảo Phổ: "Thân người nên được vận động, chỉ không nên để đến cùng cực mà thôi. Có vận động thì cốc khí dễ tiêu, huyết mạch lưu thông, bệnh không sinh ra được; ví như then cửa không mọt, nước chảy không thối, là vì chúng thường động." (Ghi là trích "Sử ký")
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch (thuốc luyện từ kim loại và khoáng vật)
Răn việc uống đan
Hàng sĩ đại phu (tầng lớp quan lại, người có học) uống đan sa (chu sa, khoáng chất chứa thuỷ ngân, dùng luyện thuốc tiên) mà chết, trước sau vốn không chỉ một người; điều ta tận mắt thấy là Lâm Ngạn Chấn. Ngày thường ông ta khoẻ mạnh đầy đặn, ăn uống gấp đôi người khác, ở vùng Ngô hạ, hay khoe mình cường tráng. Có thầy thuốc là Chu Công Phụ nói mình được bí thuật đan sa của Tống Đạo Phương, có thể kéo dài tuổi thọ mà không có hại về sau. Đạo Phương là thầy thuốc giỏi ở Củng Châu. Ngạn Chấn tin, uống ba năm thì phát nhọt thư ở đầu (nhọt độc sâu, mưng mủ). Mới thấy ở chân tóc như hạt kê, qua hai ngày thì râu cằm cùng ngực lưng gần như sưng phẳng bằng nhau, mười ngày thì chết. Lúc bệnh đang nguy kịch, thầy thuốc sai người lấy lụa thấm máu mủ chỗ vỡ ra, giũ vào nước, để lắng thì dưới đáy có chút đan sa, ấy là đan tích trong người, theo chất độc mà ra. Tạ Nhiệm Bá ngày thường nghe ai có đan sa đã phục hoả (đã luyện cho chịu được lửa) thì không cần hỏi phương thuốc, ắt tìm cho được mà uống, chỉ sợ hết. Năm ngoái ông cũng phát nhọt thư ở đầu. Có người đang trò chuyện với ông, thấy lúc bệnh sắp phát, chỉ trong chốc lát hình dáng thần sắc bỗng khác hẳn, mà Nhiệm Bá vẫn chưa hay biết; đến khi biết thì nhanh như gió mưa, qua một đêm thì chết. Trong mười năm tận mắt thấy hai người này, có thể lấy làm răn vậy. (Trích "Tị thử lục" của Thạch Lâm lão nhân)
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Không được uống Ngũ thạch tán
Nghề thuốc, nếu không tự lĩnh hội trong lòng mà chỉ dựa vào sách để dùng, thì chưa thấy ai đạt đến chỗ tinh diệu. Như vị truật (một vị thuốc thảo mộc) có thể làm "động" chung nhũ (thạch chung nhũ, đá nhũ trong hang, dùng làm thuốc). Xét "Nhũ thạch luận" nói: uống chung nhũ thì suốt đời phải kiêng truật. Thế mà các bài Ngũ thạch tán (bài thuốc bột năm thứ đá) lấy chung nhũ làm chủ lại dùng thêm truật, lẽ ra rất trái nhau, không biết là ý gì. Ta đem hỏi các thầy thuốc già, đều không nói được ý nghĩa. Xét "Nhũ thạch luận" nói: tính đá tuy ấm nhưng thể nó vốn lạnh và nặng, phải chờ được hun hấp, va chạm rồi mới phát ra. Như thế thì người uống nhiều đá, thế tự có thể hun hấp lẫn nhau; nếu lại dùng thuốc khác để kích thì nó phát ắt dữ dội. Ngũ thạch tán trộn nhiều vị thuốc, dùng đá rất ít, thế không tự hun hấp được, nên phải nhờ vật bên ngoài kích nó cho phát mà thôi. Như lửa nhỏ thì phải nhờ gió thổi mới bùng lên; lửa lớn mà còn thổi thì trái lại thành hại. Đó là lẽ tự nhiên. Cho nên Tôn Tư Mạc nói: "Ngũ thạch tán rất mạnh và độc, thà ăn cây dã cát (cây lá ngón, rất độc) chứ không uống Ngũ thạch tán; gặp phương này thì phải đốt ngay, đừng để làm hại loài có sự sống." Lại nói: "Người không uống đá thì mọi việc không tốt; có đá trong người thì muôn việc êm thấm; chỉ là không được uống Ngũ thạch tán." Là vì Ngũ thạch tán gom những thứ kỵ nhau, kích mà dùng, nên nó phát dữ dội. Người xưa lập phương đại thể là như vậy, không phải sách này nói hết được. Huống chi sách thuốc còn nhiều chỗ giả tạo lẫn lộn, như "Thần Nông bản thảo" là sách cũ nhất mà trong đó sai khác lại càng nhiều, thầy thuốc không thể không biết. (Trích "Dị uyển" của Lưu Dĩnh Thúc)
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Lỗi do uống đan
Trương Khác, quan Trung thư (quan ở Trung thư tỉnh, cơ quan soạn thảo chiếu lệnh của triều đình), từ tuổi tráng niên không ngày nào không uống đan sa. Cuối đời về Phúc Châu, thân thể đầy đặn (?), ăn uống gấp mười người khác; nhà ông khốn đốn vì phải cung cấp. Chỉ có một người cháu cùng vợ cháu dốc sức hầu hạ, Trương xin cho cháu được làm quan. Mỗi nửa đêm ông đói cồn cào, chỉ cần gõ vào bình phong ở giường là phải mang ngay bánh màn thầu đến, không đủ năm mươi chiếc thì không no; ăn rau thì phải mười bó, thường ăn thịt dê thì phải năm cân. Qua một năm, nhà người cháu vì thế mà rỗng không. Bỗng ở chân tóc sinh mụn lở, lan dần lên đến đỉnh đầu, nhô cao như gò đất, kết thành ba mươi sáu cái nhọt; hơn mười ngày thì nổ vỡ có tiếng, nhọt lật ra ngoài như miệng người trề môi, rồi chết. (Trích "Di Kiên chí", phần Canh)
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Răn việc uống thuốc kim thạch
Người uống thuốc kim thạch là ngầm mượn sức thuốc để thoả dục vọng, nhưng phần nhiều giấu kín không chịu nói; một khi bệnh phát thì dù muốn giấu cũng không được. Ông Ngô Cảnh Uyên người Ngô Hưng, làm quan ở Bộ Hình, uống lưu huỳnh mà ít người biết. Hai mươi năm sau, con trưởng là Dư Thác (?) làm thị dịch quan (quan quản việc mua bán, buôn bán của nhà nước) ở Hoa Đình, phát nhọt ở lưng mà chết; mới biết chất độc lan truyền theo khí, còn đến cả đời con. Có thể không răn sao? (Trích "Bạc trạch biên")
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Chớ uống bừa Kim dịch đan
Kim dịch đan luyện từ lưu huỳnh, là vật thuần dương (tính rất nóng). Ngày hạ chí người ta hay uống, trái lại thành tai hoạ lớn; chỉ người có chứng lạnh lâu năm khó chữa thì mới nên uống. (Trích "Bạc trạch biên")
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Người đất Xuyên uống đan
Người đất Xuyên (Tứ Xuyên) thích uống đan, vì phương Tây Bắc đất dày, người bẩm thụ khí mạnh, chịu được đan, không bị thuốc làm hại ngược lại (?). Còn phương Nam là đất cá muối, âm thấp, không nên uống. Đại khái tì ghét ẩm thấp, thận ghét khô ráo; uống đan lâu thì tổn thận, cái hại càng lớn. (Trích "Toả toái lục")
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Không được uống thu thạch lâu ngày
Uống thu thạch (chất kết tinh luyện từ nước tiểu, dùng làm thuốc) lâu thì thành chứng khát, vì vị mặn làm huyết chạy, huyết chạy khiến người khát, không chế ngự được nước, nước chạy càn. (Như trên)
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Răn về đan sa
Thái học bác sĩ (chức thầy giảng dạy ở Thái học, trường học cao nhất của nhà nước) Lý Can, đỗ tiến sĩ, làm tòng sự (chức quan phụ tá) ở Ngạc Nhạc, gặp phương sĩ (người theo thuật luyện đan cầu tiên) Liễu Bôn, theo học phép thuốc mà uống, thường đi ngoài ra máu; đến bốn năm thì bệnh càng gấp, rồi chết. Phép ấy là lấy chì đổ đầy một cái vạc, lấy vật ấn ở giữa cho thành chỗ trống, đổ thuỷ ngân vào, đậy nắp, trét kín bốn bên, nung thành đan sa. Ta không biết thuyết uống thuốc tiên ấy khởi từ đời nào, giết người không đếm xuể, mà đời lại càng hâm mộ hướng theo, mê muội đến thế. Những chuyện chép trong sách vở và nghe người ta truyền miệng thì không nói; nay chỉ lấy những người tự mình thấy, chính mình từng giao du, mà vì thuốc mà hỏng thân, có sáu bảy ông, để làm răn cho đời. Đó là: Công bộ thượng thư (quan đứng đầu Bộ Công) Quy Đăng; Điện trung ngự sử (quan giám sát, can gián trong triều) Lý Hư Trung; Hình bộ thượng thư Lý Tốn; em Tốn là Hình bộ thị lang (quan phó Bộ Hình) Lý Kiến; Tương Dương tiết độ sứ (quan cai quản quân chính một vùng) kiêm Công bộ thượng thư Mạnh Giản; Đông Xuyên tiết độ kiêm Ngự sử đại phu Lư Thản; Kim ngô tướng quân (tướng chỉ huy quân cấm vệ kinh thành) Lý Đạo Cổ. Những người này đều có danh vọng địa vị, ai cũng biết. Ông Công bộ (Quy Đăng) ăn thuỷ ngân rồi mắc bệnh, tự nói như có cây sắt nung từ đỉnh đầu xuyên xuống dưới, vỡ ra thành lửa phun ra các lỗ trên người, đau như điên, kêu gào xin chết; trên đệm chiếu của ông thường thấy có thuỷ ngân; bệnh lúc phát lúc ngừng, khạc ra máu hơn mười năm thì chết. Ông Điện trung (Lý Hư Trung) phát nhọt thư ở lưng mà chết. Ông Hình bộ (Lý Tốn) lúc sắp chết bảo ta: "Ta bị thuốc làm hại." Em út ông là Kiến một hôm không bệnh mà chết. Ông Tương Dương (Mạnh Giản) bị giáng làm Tư mã (chức quan phụ tá ở châu) Cát Châu; ta từ Viên Châu về kinh sư, ông Tương Dương đi thuyền lớn đón ta ở Tiêu Châu, cho người khác lui ra rồi bảo: "Ta được thuốc bí truyền, không thể một mình không chết, nay biếu ông một hũ, có thể lấy thịt táo viên lại mà uống." Chia tay một năm thì ông bệnh; người nhà ông đến, hỏi thì bảo: "Thuốc uống trước kia sai phương, đang cho xổ ra; xổ ra thì yên." Bệnh hai năm rồi cũng chết. Ông Lư đại phu (Lư Thản) lúc chết đi tiểu ra máu thịt, đau không chịu nổi, xin được chết. Còn ông Kim ngô (Lý Đạo Cổ) vì Liễu Bôn mà mắc tội, ăn thuốc của Bôn, năm mươi tuổi chết ở miền biển. Những chuyện ấy có thể lấy làm răn. Cầu không chết mà lại mau chết, gọi thế là khôn thì có được không? Năm thứ lúa, ba loài vật nuôi để cúng tế (bò, dê, lợn), muối, giấm, trái cây, rau quả là thứ người ta thường dùng; người thân thiết khuyên nhau ắt nói "gắng ăn". Nay kẻ mê muội đều nói: "Năm thứ lúa khiến người chết yểu, không thể không ăn thì nên cố bớt đi"; muối giấm để điều hoà trăm vị, lợn, cá, gà ba thứ người xưa dùng để nuôi người già, thì lại bảo "đều giết người, không được ăn". Một mâm cỗ thì kiêng kỵ mười phần, thường không ăn được hai ba. Không tin đạo thường mà chuộng chuyện ma quái, đến lúc sắp chết mới hối hận. Kẻ ham thích đời sau lại nói: "Những người chết kia đều không đúng phép, ta thì không thế." Lúc thuốc mới phát thì bảo: "Thuốc đang phát nên bệnh, bệnh qua thì thuốc có tác dụng, sẽ không chết." Đến lúc sắp chết lại hối hận. Than ôi, thật đáng thương thay! (Trích văn Xương Lê, tức Hàn Dũ. Hàn Thoái Chi đã biết cái hại ấy, thế mà cuối đời lại uống lưu huỳnh mà chết, xem kỹ ở sách "Ngư ẩn tùng thoại")
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Uống thuỷ ngân
Thị Kỳ Phó uống thuỷ ngân lâu ngày thì phát ngứa, gãi thành nốt ban đỏ, thuỷ ngân theo móng tay ra, nhỏ như hạt kê. Trong năm Kiến Viêm (niên hiệu vua Tống Cao Tông, 1127–1130), ông trấn thủ Hàng Châu, đã mê muội không kham nổi việc. Bị bãi chức rồi thì bệnh nguy kịch, chưa tắt thở mà các nàng hầu đều bỏ đi tan tác, không ai ngăn được. Có thể lấy làm răn cho đời. (Trích "Bạc trạch biên")
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Uống đan nhiều thì cứu huyệt Phong thị
Giang Hoán kể: Phùng Duyệt làm chức ngự dược (quan coi thuốc trong cung vua), uống nhiều thuốc phục hoả (thuốc khoáng đã luyện cho chịu lửa), sau gáy sinh nhọt, hơi nóng bốc dần lên, suýt không qua khỏi. Một đạo nhân dạy cứu (đốt ngải cứu lên huyệt) huyệt Phong thị (huyệt ở mặt ngoài đùi, chỗ đầu ngón tay giữa chạm tới khi đứng thẳng buông tay) mười mấy tráng (mỗi tráng là một mồi ngải đốt), tuy khỏi nhưng thỉnh thoảng lại phát. Lại dạy Phùng dùng thu thạch luyện theo phép âm, lấy đại đậu quyển (mầm đậu nành phơi khô) sắc nước đặc mà chiêu thuốc, thế là khỏi hẳn, vì đã điều hoà được âm dương. Phép âm luyện thu thạch thì ta xưa có, chính là phép do Thẩm (?) truyền lại. Phép làm đại đậu quyển: vào ngày Nhâm, ngày Quý, ngâm đậu nành vào nước tỉnh hoa (nước giếng múc lần đầu lúc sáng sớm), chờ đậu nảy mầm, lấy vỏ sắc nước mà dùng. (Trích "Tam Hoè Vương thị lục")
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Đan dược của Lôi Thế Hiền
Mã quân suý (tướng chỉ huy kỵ binh) Lôi Thế Hiền nhà giàu có, nuôi mấy chục nàng hầu, ra đóng quân ở Kiến Khang, một lòng ham mê thanh sắc, thường uống đan sa và thuốc nhũ thạch để thoả dục vọng. Đã tìm thuốc ở đất Thục, lại mua nhiều thứ kim thạch quý, ngày đêm sắc luyện, mỗi ngày uống không ngớt, sai một nàng hầu cẩn thận đáng tin chuyên coi việc ấy. Cha của nàng hầu từ Lâm An đến nương nhờ con gái, Lôi cho ở gian nhà gần đó. Ông cha khổ vì chứng lạnh đi tả, không thiết ăn; nàng hầu lấy mười viên đan Lôi uống đưa cho cha. Ông cha mới uống một nửa, nuốt chưa được bao lâu thì thấy trong rốn bụng như lửa; chốc lát nóng không chịu nổi, chạy cuồng quanh nhà gần trăm vòng. Phía sau có cái giếng, ông lao thẳng xuống; người nhà cứu lên thì khắp mình đã nổi bọng nước tím như quả mận to; qua một ngày đều xẹp xuống, mỗi chỗ có bọng đều thành một lỗ, sâu chừng một tấc; kêu gào sáu ngày thì chết. Lôi quân ngày thường uống không dưới nghìn viên mà chẳng hề đau ốm, người này mới nuốt năm viên đã mất mạng ngay, cũng lạ thay.
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Uống đan mà tự bốc cháy
Vương Xưng, tự Định Quan, là con của quan điện suý (tướng chỉ huy cấm quân) Vương Ân đời Nguyên Phù, có tài học, thích giao du với các thế gia đời Nguyên Hựu (?). Phạm Nguyên Thực (tức Phạm Ôn) trong sách "Tiềm Khê thi nhãn" cũng khen ông giỏi thơ. Cuối đời Chính Hoà, ông làm điện trung giám (quan coi việc ăn mặc, đồ dùng của vua), mới hai mươi tám tuổi, được vua yêu mến rất hậu; tuổi trẻ làm quan sang, lấy rượu và sắc đẹp làm vui. Một hôm bỗng có chiếu triệu vào cung. Vua nói: "Gần đây trẫm được một dị nhân, chế được đan sa, uống vào có thể sống lâu không già; luyện cả năm mới thành, màu như vàng tía, khanh hãy thử xem." Định Quan mừng rỡ lạy nhận mệnh, lấy uống ngay. Vừa nuốt xuống thì thấy trong ngực bứt rứt nóng nảy dữ dội; chốc lát khói từ trong miệng bốc ra, vội dìu về thì đã không cứu được. Sau khi khâm liệm, chỉ nghe trong quan tài có tiếng lộp cộp, không đoán được là gì; rồi lửa từ trong bốc ra, chỉ trong khoảnh khắc thành ngọn lửa dữ, nhà cửa cháy sạch. Phủ doãn (quan đứng đầu phủ kinh đô) Khai Phong vội đến cứu, lửa lan cháy mấy trăm nhà mới tắt; chỉ tìm được nắm xương khô trong đống tro tàn. Cũng là chuyện quái lạ. (Phạm Tử Tế kể)
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Đan làm phát nhọt thư ở lưng
Đinh Quảng là một nhà nho già cùng làng với Minh Thanh (tức Vương Minh Thanh, người chép sách này), ngang hàng với ông nội ta, từng làm giáo thụ (quan coi việc dạy học ở châu) Bảo Châu. Quan đứng đầu châu là người võ, còn thông phán (quan phó, giám sát việc của châu) là con nhà họ hàng bên ngoại của vua, đều nuôi nhiều nàng hầu, đắm chìm trong rượu và sắc. Gặp lúc có một đạo nhân đi qua châu, tự nói đã mấy trăm tuổi, luyện được đại đan, uống vào có thể thoả mãn dục vọng mà vẫn khoẻ mạnh không bệnh, sau đó bay lên thành tiên. Hai ông quan chính và phó cho đạo nhân ở trong quán, đãi theo lễ thầy, chọn ngày dựng lò đan (?), luyện theo phép của ông ta; bốn mươi chín ngày thì thành, ánh thần quang chiếu lên trời. Họ bày rượu, cho tấu nhạc lớn để mừng, rồi mới nếm thuốc. Quảng nghe chuyện, viết thư dâng lên, xin một đao khuê (thìa nhỏ đong thuốc, lượng rất ít) để chữa tấm thân bệnh. Đạo nhân cho rằng ông cốt phàm, không chịu cho; hai ông quan thương tình xin giúp, chỉ được nửa viên. Quảng mừng rỡ uống. Chưa mấy ngày thì quan châu và thông phán đều phát nhọt thư ở lưng; đạo nhân đêm trốn đi, hai ông quan lần lượt qua đời. Ở thắt lưng Quảng cũng mọc mụn nhọt, ông rất sợ hãi, vội uống nước địa tương (nước lọc từ hố đào trong đất vàng, dùng để giải độc) để giải, thì khỏi. Năm sau mãn hạn, được thăng bậc, về ở trong làng thì bệnh lại phát, lại dùng phép cũ, hơi đỡ. Tình cờ thấy nóng bức, nhân tắm rửa, nước vào miệng nhọt, không dậy được nữa. Chất độc của kim thạch là như thế, nên chép cả vào đây để răn đời.
Quyển chín — Răn về thuốc kim thạch
Đan làm chậm cái chết
Tống Đạo Phương, tự Nghị Thúc, nổi danh thầy thuốc khắp thiên hạ, ở Nam Kinh (tức Ứng Thiên phủ đời Tống), nhưng không chịu đi chữa theo lời mời, người bệnh phải dìu dắt nhau đến xin bắt mạch. Trong năm Chính Hoà, Điền Đăng làm quan coi quận, mẹ bệnh rất nguy, gọi Đạo Phương không đến. Đăng giận nói: "Nếu để mẹ ta chết thì ta cũng phải bỏ quan về chịu tang, giết người này thì cũng chỉ bị khiển trách thôi." Bèn sai người bắt đến dưới sân, đóng gông lại, nói: "Trong ba ngày không khỏi thì ta sẽ giết ngươi để làm gương cho mọi người." Nghị Thúc nói: "Hãy cho tôi bắt mạch." Xem xong thì nói: "Còn cứu được." Cho uống thuốc đan, bèn khỏi (?). Điền mừng lắm, nói: "Ta trong lúc nóng giận đã làm khổ nhục ông, há lại không rửa nỗi nhục trước sao?" Bèn dùng xe của thái thú, có kỹ nữ nhạc công theo hầu, thưởng một nghìn quan tiền, sai quân lính vác đi trước, thêm cờ hoa rượu ngon, dẫn đường đưa ông về nhà. Mười ngày sau bệnh mẹ Điền lại phát, cho gọi thì cả nhà Tống đã trốn đi; mẹ Điền bèn chết. Vì bệnh bà trước đó đã vào cao hoang (chỗ giữa tim và cơ hoành, nơi thuốc không tới được, tức bệnh hết đường chữa), Tống chỉ tạm dùng thuốc tốt để làm chậm cái chết mà thôi. (Ba chuyện trên đều trích "Dư thoại" của Vương Minh Thanh người Nhữ Âm)
Quyển chín — Phụ nữ
Phụ nữ
Tôn chân nhân nói: bệnh của phụ nữ so với nam giới khó chữa gấp mười, vì ham muốn nhiều hơn đàn ông nên mắc bệnh gấp bội đàn ông. Bởi những tình thương nhớ quyến luyến, yêu ghét, ghen tuông, lo buồn, giận hờn bám chặt, tình cảm không tự ngăn được, nhân đó thành bệnh, thật không phải do cảm phải tà khí bên ngoài hay ăn uống sinh hoạt không điều độ mà ra. Thật vì tình tưởng kết lại bên trong, từ chỗ không mà sinh ra có. Vì vậy nhà Phật nói: nói chuyện mơ chua thì trong miệng chảy nước; tưởng đứng bên vách núi cheo leo thì lòng bàn chân tê buốt; lòng nhớ người cũ, hoặc thương hoặc hận, thì trong mắt đầy nước mắt; tham cầu của báu thì lòng sinh thèm thuồng, cả người bóng nhẫy. Đại khái là như vậy. Nếu không làm cho tình ý khoan khoái thì dù uống kim đan (thuốc tiên luyện bằng khoáng chất), thuốc lớn cũng không khỏi được. Phép chữa là nên cho người bệnh trước hết quán tưởng để thu nhiếp lòng mình, đè nén tình ý để nuôi dưỡng tính. Cát Tiên Công (tức Cát Huyền, đạo sĩ đời Tam Quốc) nói: "Phàm chữa các bệnh của phụ nữ, phải chữa luôn cả nỗi lo buồn giận hờn, khiến họ nới rộng mối lo nghĩ, thì bệnh không gì không khỏi."
Quyển chín — Phụ nữ
Bàn về phụ nữ
Trời đất khởi đầu từ vợ chồng; Càn Khôn (Càn là trời, là dương; Khôn là đất, là âm) phối hợp theo âm dương. Tuy trong đục, động tĩnh khác nhau, nhưng thành hình tượng, noi theo khuôn phép thì có loại giống nhau. Xét gốc thì bệnh của phụ nữ khác với nam giới cũng có mấy điều. Phương thuốc xưa cho rằng bệnh phụ nữ so với nam giới khó chữa gấp mười, chẳng phải là lời nói sâu sắc sao? Nhưng chỉ có ba mươi sáu bệnh riêng và một môn sinh nở, ở cữ là nam giới không có; còn như bên ngoài bị phong, thử, hàn, thấp (gió, nắng nóng, lạnh, ẩm — các tà khí từ ngoài) làm hại, bên trong tích mừng, giận, lo, nghĩ, ăn uống, phòng the lao nhọc, các chứng hư, thực, hàn, nhiệt thì đều giống hệt như đàn ông. Theo gốc bệnh mà chữa thì có thể biết được.
Quyển chín — Phụ nữ
Bàn lớn về dưỡng thai
Dưỡng thai thì phải phân biệt "năng" và "sở": mẹ là bên nuôi (năng), con là bên được nuôi (sở). Tên gọi và ý nghĩa đã khác thì cách nuôi cũng khác, cho nên gọi là "trọng thân" (thân mang thân, tức có thai). Lúc cha mẹ mới giao hợp, đứa con mượn tinh huyết của cha mẹ mà gửi mình vào trong đó, rồi mới thành thai; đó là lúc nguyên khí bắt đầu thành hình chất. Tháng thứ nhất huyết tụ lại, gọi là "thuỷ…" (chữ bị thiếu); tháng thứ hai tinh đông lại, gọi là "thuỷ cao" (bắt đầu như mỡ đông); tháng thứ ba thành hình, gọi là "thuỷ thai" (bắt đầu thành thai). Đó cũng là thứ tự trong cái không có thứ tự. Đạo sinh ra một, một sinh ra hai, hai sinh ra ba, ba sinh ra muôn vật; đã nhờ số ba mà thành thì không thể không chia theo tháng. Sau khi thành hình, âm dương thi hành biến hoá, trai gái bắt đầu phân ra, theo cảnh tượng bên ngoài mà có cảm ứng vào bên trong. Tháng thứ tư bắt đầu nhận khí Quân hoả của Thiếu âm để nuôi tinh; tháng thứ năm nhận khí Thấp thổ của Thái âm để nuôi thịt; tháng thứ sáu nhận khí Tướng hoả của Thiếu dương để nuôi khí; tháng thứ bảy nhận khí Kim của Dương minh để nuôi xương; tháng thứ tám nhận khí Thuỷ của Thái dương để nuôi huyết; tháng thứ chín nhận khí Mộc của Quyết âm để nuôi gân. (Thiếu âm, Thái âm, Thiếu dương, Dương minh, Thái dương, Quyết âm là sáu khí trong y học cổ, mỗi khí ứng với một hành và một tính chất như lửa vua, đất ẩm, lửa tướng, kim, thuỷ, mộc.) Tháng thứ mười tạng phủ đều đủ, thần minh đã toàn, chờ đến lúc thì sinh. Đó đều là sự bắt đầu và kết thúc của việc nuôi dưỡng hơi thở của thai.
Quyển chín — Phụ nữ
Phép kiêng tránh
Tháng thứ nhất do mạch Túc Quyết âm nuôi ("mạch" ở đây là kinh mạch — đường vận hành khí huyết trong thân; "túc" là thuộc chân, "thủ" là thuộc tay; Túc Quyết âm là đường kinh ở chân thuộc gan), bên trong thuộc về gan; gan chứa huyết, không được buông thả cơn giận, làm gân sức mệt kiệt hoặc xông pha gió độc, cũng không được châm cứu bừa vào đường kinh ấy. Tháng thứ hai do mạch Túc Thiếu dương nuôi, bên trong thuộc về mật; mật hợp với gan, cùng nuôi huyết, không được làm kinh động và châm cứu vào đường kinh ấy. Tháng thứ ba do mạch Thủ Tâm chủ (đường kinh ở tay thuộc màng bao tim) nuôi, bên trong thuộc thận phải; thận chủ về tinh, không được buông thả dục vọng, bi thương hay xông pha lạnh giá, cũng không được châm cứu vào đường kinh ấy. Tháng thứ tư do Thủ Thiếu dương nuôi, bên trong thuộc tam tiêu; tam tiêu là phủ của tinh, hợp với thận để nuôi tinh, không được lao nhọc hay quá nhàn rỗi, và không được châm cứu vào đường kinh ấy. Tháng thứ năm do mạch Túc Thái âm nuôi, bên trong thuộc về tì; tì nuôi thịt, không được nghĩ ngợi bừa, đói no thất thường hay xông pha chỗ thấp ẩm, cũng không được châm cứu vào đường kinh ấy. Tháng thứ sáu do mạch Túc Dương minh nuôi, bên trong thuộc dạ dày; dạ dày là biển của tạng phủ, hợp với tì để nuôi thịt, không được ăn tạp và không được châm cứu vào đường kinh ấy. Tháng thứ bảy do mạch Thủ Thái âm nuôi, bên trong thuộc phổi, để nuôi da lông; không được lo uất, la hét hay xông vào chỗ bứt rứt nóng nảy, cũng không được châm cứu vào đường kinh ấy. Tháng thứ tám do mạch Thủ Dương minh nuôi, bên trong thuộc ruột già, hợp với phổi để nuôi khí; đừng ăn đồ khô ráo khiến khí rít lại, và đừng châm cứu vào đường kinh ấy. Tháng thứ chín do mạch Túc Thiếu âm nuôi, bên trong thuộc thận, để nuôi xương; không được ôm lòng sợ hãi, phòng the lao nhọc hay ăn đồ sống lạnh, cũng không được châm cứu vào đường kinh ấy. Tháng thứ mười do mạch Túc Thái dương nuôi, bên trong thuộc bàng quang, để hợp với thận; Thái dương là chủ khí của các đường dương, nên khiến mạch lạc của thai nối liền thành hình đầy đủ, sáu phủ thông suốt, tách khí với mẹ, thần và khí đều trọn, chờ đến giờ thì sinh. Riêng không nói đến việc Thủ Thiếu âm (đường kinh ở tay thuộc tim) nuôi thai, là vì tim là chủ lớn của năm tạng, như bậc đế vương, không thể phải làm việc. Nếu chăm sóc đúng cách, không làm tổn thương thai và tạng, lại biết phép chuyển thành thai trai và phép thai giáo (dạy con từ trong bụng mẹ), thì thế là trọn vẹn tốt đẹp.
Quyển chín — Phụ nữ
Phép chuyển gái thành trai
Sách luận nói: dương thi hành, âm biến hoá, nên có thai. Gặp lúc ba âm hội tụ (?) thì phần nhiều sinh con gái. Có thai ba tháng gọi là "thuỷ thai" (mới thành thai), huyết mạch chưa lưu chuyển, hình dạng còn theo vật mà biến đổi; lúc ấy trai gái chưa định, cho nên trong lúc chưa đủ ba tháng thì dùng thuốc và phương thuật để chuyển cho sinh con trai. Phép ấy là đặt cái rìu dưới giường người có thai, buộc lưỡi chĩa xuống, đừng để ai biết. Sợ có người không tin, thì cho đợi lúc gà ấp trứng, cũng làm như thế đặt dưới ổ, thì cả ổ nở ra toàn gà trống. Điều này tuy chưa thử, nhưng cũng không thể không biết. Phàm thụ thai ba tháng thì theo vật mà biến hoá, cho nên người xưa đặt ra thai giáo, có thể khiến sinh con hiền lành, sống lâu, trung hiếu nhân nghĩa, thông minh, không bệnh tật. Trong mười tháng thường được thấy cảnh tượng tốt đẹp, tránh xa điều tà vạy, ấy thật là phép dạy hay.
Quyển chín — Phụ nữ
Lại nữa
Có thai mà muốn biết được trai hay gái: thấy có thai chưa đủ tháng thì lấy dây cung, dây nỏ làm đai buộc quanh lưng, đủ ba tháng thì cởi ra, sẽ chuyển gái thành trai. Đây là phép bí truyền trong cung, không truyền ra ngoài. (Trích "Phòng thất kinh")
Quyển chín — Phụ nữ
Nhìn giếng mà sinh con trai
"Bác vật chí" chép: đàn bà có thai chưa đủ ba tháng, mặc áo đội mũ của chồng, sáng sớm đi quanh giếng ba vòng, soi bóng mình dưới nước, không ngoái lại, ắt sinh con trai. Có người tên Trần Thành sinh mười đứa con gái; vợ ông đi quanh giếng ba vòng, khấn rằng: "Gái là âm, trai là dương; gái nhiều tai hoạ, trai nhiều điềm lành." Rồi khoá giếng ba ngày không múc nước; đến kỳ quả sinh một con trai.
Quyển chín — Phụ nữ
Thiên quý
Con gái hai lần bảy (mười bốn tuổi) thì thiên quý (chất tinh khí sinh dục do thận sinh ra, khiến con gái có kinh nguyệt, con trai có tinh) đến, nhâm mạch (một mạch chạy dọc giữa bụng, chủ về thai nghén) thông, thái xung mạch (mạch xung, biển của huyết) thịnh, kinh nguyệt ra đúng kỳ, nên có thể có con. Con trai hai lần tám (mười sáu tuổi) thì thận khí thịnh, thiên quý đến, tinh khí tràn đầy, âm dương hoà hợp, nên có thể có con. Người già mà vẫn có con là vì khí mạch thường thông, thận khí có dư. Có con thì đàn ông không quá tám lần tám (sáu mươi tư tuổi), đàn bà không quá bảy lần bảy (bốn mươi chín tuổi), vì đến đó tinh khí trời đất đã cạn. Tuổi thọ của con không vượt quá số năm của thiên quý (?).
Quyển chín — Phụ nữ
Mười tháng thì sinh
Tinh thần nhận từ trời, hình thể bẩm thụ từ đất. Tháng thứ nhất thì như mỡ đông, tháng thứ hai thì nổi cục (chữ bị thiếu, đoán theo sách Hoài Nam Tử) (?), tháng thứ ba thì thành thai, tháng thứ tư thì có da thịt, tháng thứ năm thì có gân, tháng thứ sáu thì có xương, tháng thứ bảy thì thành hình, tháng thứ tám thì cử động, tháng thứ chín thì cựa quậy mạnh, tháng thứ mười thì sinh. (Trích "Hoài Nam Tử")
Quyển chín — Phụ nữ
Kiêng kỵ khi có thai
Đàn bà có thai không nên nhìn vật xấu xí ghê tởm; ăn uống nên tránh vị lạ khác thường. Không được nhìn con thỏ, khiến con sinh ra bị sứt môi; không được ăn gừng, khiến con sinh ra thừa ngón tay. (Trích "Bác vật chí")
Quyển chín — Phụ nữ
Hác ông chữa bệnh đàn bà linh nghiệm
Hác ông tên là Doãn, người Bác Lăng, về sau dời đến Trịnh Phố, đời coi là thần y. Trong làng có hai người đàn bà: một người nửa đêm cấm khẩu (hàm cứng không mở miệng được) như chết. Ông nói: "Đó là huyết mạch ngưng trệ, không cần dùng thuốc, nghe tiếng gà gáy sẽ tự khỏi." Một người đi lại hễ bước nhảy là ngã (?). Ông nói: "Đó là mạch quyết (khí huyết nghịch, mạch bị tắc), nên làm cho gân hoạt động, lấy thuốc chườm nóng thì tự khỏi." Đều linh nghiệm. Vợ của sĩ nhân Trần Nghiêu Tuân bị bệnh, các thầy thuốc cho là lao thương. Ông nói: "Mau bỏ thuốc đi, đây là chứng có thai; lại chúc mừng ông được con trai." Sau quả như vậy. Lại có hai người đàn bà có thai: một người họng câm không nói được. Ông nói: "Bọc thai to làm tắc kinh mạch, con sinh ra kinh mạch thông thì nói được, không được dùng thuốc độc." Một người rất khoẻ mạnh, ông tình cờ bắt mạch thì nói: "Khí của mẹ đã chết, sở dĩ còn sống là nhờ vào khí của đứa con thôi." Đến kỳ, con sinh ra thì mẹ chết. Những bệnh ông chữa thần kỳ không kể xiết. (Trích "Thiệu thị hậu văn kiến lục")
Quyển chín — Phụ nữ
Đàn bà có thai không nói được
Đàn bà có thai không nói được thì không phải bệnh. Nghe thấy như thế thì không cần uống thuốc; đến ngày sắp sinh chỉ uống các thứ như Bảo sinh hoàn, Tứ vật thang (bài thuốc bổ huyết gồm bốn vị: đương quy, xuyên khung, thục địa, bạch thược) là được; sau khi sinh thì nói được, cũng là lẽ tự nhiên, không phải công của thuốc. Há phải công của thuốc sao? (Trích "Y dư")
Quyển chín — Phụ nữ
Đẻ non và đẻ thuận
Sẩy thai đẻ non và đẻ đủ tháng là việc thường của đàn bà. Nhưng trong đó có nhiều người sau khi đẻ mắc thành bệnh lớn: hoặc mất hẳn kinh nguyệt, hoặc tử cung hư tổn không cầm giữ được, hoặc tích thành trưng hà (khối u cục tích tụ trong bụng), lâu năm dài tháng mà hại đến tính mạng. Không vì gì khác, mà do coi nhẹ, cho rằng chỉ là đẻ non, không chăm sóc cẩn thận mà ra. Không biết rằng sau khi đẻ non, việc chăm sóc phải hơn đẻ thuận gấp mười. Đẻ thuận chỉ là tạng huyết trống rỗng, còn đẻ non thì cơ thịt bị nát hỏng. Thường ví thiết tha rằng: đẻ thuận giống như hạt dẻ trong quả. Hạt dẻ là vật chờ nó tự chín, khí âm dương đầy đủ thì vỏ tự mở, hạt tự rơi; lúc ấy hạt với vỏ đều không tổn hại gì. Như đàn bà mang thai đủ mười tháng, khí âm dương đầy đủ, thì tử cung tự mở mà đứa con sinh ra. Nếu chưa đủ tháng, vì uống lầm thuốc, hoặc bị hàn tà nhiệt độc làm hại, hoặc nâng vác nặng, hoặc ngã xuống đất bị đánh, khiến tạng thai tổn thương, dây bọc thai mục nát, rồi thai mới sa xuống, thì giống như người đời hái bẻ hạt dẻ non, đập vỡ vỏ, ngắt đứt cuống ngay trong vỏ rồi mới lấy được hạt. Đó là hình ảnh ví với đẻ non. Vì tạng thai tổn thương, dây bọc thai đứt rồi thai mới sa xuống, thì người đẻ non chăm sóc điều trị há chẳng phải hơn đẻ thuận gấp mười sao? Sau khi đẻ thuận, bổ chỗ hư, sinh huyết tốt, hoá huyết xấu, giữ khí tạng, trừ phong tà, thì ai cũng yên. Sau khi đẻ non, bổ chỗ hư, sinh cơ thịt, thêm huyết, tìm cho ra nguyên nhân, giải bệnh, trừ phong tà, nuôi khí tạng, lại thêm chăm sóc hơn đẻ thuận gấp mười, thì thai tạng tổn thương không gì không bình phục. Than ôi, người đời phần nhiều coi nhẹ, đến nỗi nguy hiểm kể không xiết, há chẳng đáng tiếc sao! (Trích "Toả toái lục")
Quyển chín — Phụ nữ
Đẻ khó
Phàm phép chữa đẻ khó có bốn loại. Một là: thận là tạng keo kiệt, khí của nó lấy việc giữ kín làm chính, nên phương thuốc giục sinh phần nhiều dùng thuốc trơn tuột, nhanh mạnh, như óc thỏ, tro đầu bút lông, lẫy nỏ, xác rắn lột. Có trường hợp nước ối và máu ra trước, đường sinh khô rít khiến con không ra được, thì dùng mỡ lợn, mật ong, rượu, hành trắng, hạt quỳ, sữa bò, vỏ trắng cây du, hoạt thạch. Có trường hợp chuyển dạ đình trệ lao nhọc lâu, gió lạnh nhân lúc hư mà vào đọng ở bào thai, khiến khí huyết ngưng trệ, rít lại không xuống, thì dùng quế, ngưu tất, rượu, hành; lấy bài Ngũ tích tán thêm Thuận nguyên tán sắc uống càng hay. Có trường hợp phạm điều cấm kỵ, thì dùng bùa phép, óc thỏ tháng chạp, chu sa, nhũ hương.
Quyển chín — Phụ nữ
Bài ca giục sinh
Một quả ô mai, ba hạt ba đậu, bảy hạt hồ tiêu, nghiền nhỏ giã nát làm thành cao, trộn với rượu và giấm, dán dưới rốn, thì liền khiến mẹ con tách rời bọc thai (đẻ ra được). (Trích "Toả toái lục")
Quyển chín — Phụ nữ
Phép yếm thắng (dùng bùa phép, vật trấn để áp chế điều xấu) khi đẻ khó
Phàm đẻ khó, lén lấy giấy sạch viết họ tên quan thái thú (quan đứng đầu châu, quận) của châu mình, đốt trên đèn lấy tro, hoà nước nóng cho uống thì sinh ngay. Đó tuy là yếm thắng nhưng khá linh nghiệm. (Trích "Bách nhất tuyển phương")
Quyển chín — Phụ nữ
Sau khi sinh khí lạnh vào bụng
Có người đàn bà sinh vào tháng lạnh, khí lạnh vào cửa mình, dưới rốn trướng đầy, tay không dám chạm vào; đó là chứng hàn sán (đau bụng dưới do lạnh). Thầy thuốc định chữa bằng bài Để đương thang (?), cho rằng có máu ứ. Ta từng bảo rằng: "Không đúng cách chữa; có thể uống bài Dương nhục thang (canh thịt dê) của Trương Trọng Cảnh (danh y đời Đông Hán), bớt chút nước." Uống hai lần thì khỏi. (Trích "Bản thảo diễn nghĩa")
Quyển chín — Phụ nữ
Đàn bà mới sinh đau đầu, sốt rét
Có người đàn bà mới sinh được một hai ngày thì đau đầu phát sốt, hoặc lúc lạnh lúc nóng, là vì sao? Có ba lẽ: một là tắc sữa, hai là máu hôi (máu dơ ra sau khi sinh) không ra, ba là trúng gió. Trước hết lấy tay ấn vú, vú đau là tắc sữa, nên uống Thuận khí tán và bột quát lâu (một vị thuốc thảo mộc) để thông sữa, lại lấy nước ấm rửa; sữa thông thì không sao. Vú nếu không đau thì hỏi máu hôi ra hay chưa; nếu máu hôi không ra thì là do huyết gây ra, phải uống gấp thuốc hành huyết như Hắc thần tán, một dược, đương quy. Vú đã không đau, máu hôi tự ra mà vẫn sốt, đau đầu, hoặc lúc lạnh lúc nóng, thì là trúng gió, theo phép chữa thương hàn, tuỳ chứng mà chữa. (Trích "Y dư")
Quyển chín — Phụ nữ
Khát chỉ uống nước ngũ vị
Có một người đàn bà bỗng khát dữ, chỉ uống nước ngũ vị (nước có đủ năm vị). Danh y Cảnh Ngung bắt mạch nói: "Đây là huyết sắp đông kết (sắp thành thai), không phải bệnh." Quả nhiên có thai. Phương thuốc xưa có chứng "huyết sắp đông mà khát uống nước có vị", không thể không biết.
Quyển chín — Phụ nữ
Đẻ khó, nhau thai không ra
Đào ẩn cư (tức Đào Hoằng Cảnh, danh y và đạo sĩ đời Lương) nói: đẻ khó thì lấy dây cung, dây nỏ buộc lưng, hoặc nung lẫy nỏ cho đỏ, nhúng vào rượu mà uống; đều lấy ý bắn ra nhanh chóng. (Trích "Bản thảo")
Quyển chín — Phụ nữ
Có thai mà không đẻ được
Người mỹ nhân (một bậc phi tần) của Tri Xuyên vương có thai mà không đẻ được, gọi Thuần Vu Ý (danh y đời Hán, tức Thương Công) đến; ông cho uống một nhúm thuốc lãng đãng (một loại cây độc dùng làm thuốc), chiêu bằng rượu, thì liền đẻ. Ý lại bắt mạch thấy mạch gấp; mạch gấp là còn bệnh, liền cho uống một tễ tiêu thạch (diêm tiêu, khoáng chất dùng làm thuốc), ra máu, cục máu như hạt đậu, chừng năm sáu cục. (Trích "Sử ký")
Quyển chín — Phụ nữ
Đàn bà đẻ ngược
Đàn bà sắp đẻ mà gặp lúc trong bụng không chịu duỗi ra, đi lại thì phần nhiều khom lưng, nằm co nhịn đau, đứa con trong bụng không xoay được, nên chân ra trước, gọi là đẻ ngược; chốc lát không cứu thì mẹ con đều chết. Chỉ dùng một cái xác rắn ô lột, mười bốn cái xác ve, một nắm huyết dư (tóc máu của trẻ mới sinh); ba vị trên đốt thành tro, chia làm hai lần, hoà với rượu ấm mà uống, uống liền cả hai lần, nằm ngửa một lát thì con lập tức thuận mà sinh ra. Hoặc dùng kim nhỏ châm vào lòng bàn chân đứa bé hai mươi mốt mũi, vội lấy chút muối bôi vào chỗ châm, thì lập tức sinh thuận, mẹ con đều sống. (Trích "Dị uyển" của Lưu Dĩnh Thúc)
Quyển chín — Phụ nữ
Sau khi sinh bị co giật
Bệnh của đàn bà không gì lớn bằng lúc sinh đẻ, ở cữ; bị thầy thuốc tồi giết trong lúc vội vàng thì nhiều lắm, cũng vì không chịu học trước. Xưa ta từng thấy Đỗ Nhâm soạn một quyển "Y chuẩn", chép những lần dùng thuốc chữa người linh nghiệm trong đời ông. Trong đó có một chuyện: con dâu của Hác Chất sinh được bốn ngày thì co giật, mắt trợn ngược, lưng cong uốn ra sau; Nhâm cho là kính bệnh (chứng co cứng, uốn ván), cho uống Đại đậu tử thang, Độc hoạt thang thì khỏi. Trong năm Chính Hoà, vợ ta vừa sinh xong, còn đang ở cữ, bỗng phát chứng này, đầu và chân uốn quặt về sau gần như chạm nhau, cách chưa tới hai thước; người nhà kinh sợ, mấy người tớ gái cố bẻ mà không thẳng được. Vừa nhớ lời trong sách ấy, mà túi thuốc lại có độc hoạt, liền vội làm thuốc; mời thầy thuốc chưa đến thì đã uống liền ba thang, liền duỗi thẳng được; thầy thuốc đến thì đã khỏi, không cần dùng đến Đại đậu tử thang nữa. Phương thuốc người xưa thần nghiệm đại loại như vậy, không thể không bảo rộng cho người. Hai phương ấy ở quyển ba sách "Thiên kim phương".
Quyển chín — Phụ nữ
Choáng váng bứt rứt
Phàm sau khi sinh mà choáng váng bứt rứt có bốn loại. Có loại ra máu quá nhiều, hư cực mà choáng váng, nên uống Dương nhục thang kèm Hắc thần tán. Có loại ra máu ít, máu nghịch lên tim cũng khiến choáng váng bứt rứt; nếu tim bụng đau như dao đâm thì nên uống Tứ vật thang thêm quế, Hắc thần tán, Khung quy tán (?). Có loại trong người vốn nhiều bệnh phong, nhân sinh đẻ mà tổn thương khí huyết, phong nhân lúc hư mà gây choáng váng bứt rứt, thì dùng Tứ vật thang thêm phòng phong, khương hoạt; người nóng nhiều thì cho Độc hoạt sài hồ thang cùng thuốc chữa phong đờm. Có loại khí tim bị ủ ấm quá mức, tà nhiệt xông lên tim cũng khiến nói năng lộn xộn, choáng váng bứt rứt, thì nên uống Trấn tâm bổ tâm đan, Sinh khương sinh địa hoàng tán, Chí bảo đan, Đào nô hoàn.
Quyển chín — Phụ nữ
Đàn bà kinh nguyệt không thông và ra không dứt
Mạch Xung và mạch Nhâm của đàn bà khởi từ trong tử cung, là biển của kinh nguyệt (?). Kinh Thủ Thái dương là kinh của ruột non, kinh Thủ Thiếu âm là kinh của tim; hai kinh làm biểu lý (trong ngoài, phối hợp với nhau), chủ về việc ra kinh nguyệt. Kinh nguyệt đến đúng kỳ gọi là "nguyệt tín" (tín hiệu hằng tháng). Kinh không đến là do gió lạnh làm hại kinh ấy, nên huyết kết bên trong không thông. Hoặc từng khạc ra máu, nôn ra máu khiến huyết khô; hoặc say rượu mà giao hợp, lao nhọc hại khí gan, gan chứa huyết bị cạn bên trong, đều khiến kinh nguyệt không thông. Lại dạ dày khí hư, không tiêu hoá được nước và thức ăn, khiến tân dịch không sinh, khí huyết không đủ, cũng khiến kinh nguyệt không thông; dấu hiệu là trong ruột sôi lục bục. Chỉ cần bồi thêm tân dịch thì kinh huyết tự ra. Không thông lâu thì huyết kết thành cục; nếu tì vị hư yếu thì biến thành phù thũng, vì Thổ không thắng được Thuỷ. Còn kinh nguyệt ra mà không dứt là do lao nhọc làm hại kinh mạch, khí của mạch Xung và Nhâm (?) hư, không chế ngự được kinh huyết.
Quyển chín — Phụ nữ
Lậu hạ, đới hạ, băng trung
Hai mạch Xung, Nhâm của đàn bà là biển của mười hai đường kinh. Khí hai mạch ấy hư lại thêm lao nhọc tổn thương thì không chế ngự được huyết, nên không đúng kỳ mà ra, rỉ rả không dứt, gọi là lậu hạ (rong huyết). Huyết lẫn với chất dịch dơ cùng ra, gọi là đới hạ (khí hư, huyết trắng). Bỗng nhiên ra ồ ạt, gọi là băng trung (băng huyết). Màu trắng là do lạnh, màu đỏ là do nóng, đỏ trắng lẫn nhau là có cả lạnh lẫn nóng. (Trích "Thực trị thông thuyết" của Lâu Cư Trung, hiệu Đông… (?), như trên)
Quyển chín — Phụ nữ
Công dụng của Tứ vật thang
Tứ vật thang là của quý của đàn bà. Lý Mẫn Cầu người Lạc Dương đi nhậm chức ở Đông Ngô; vợ ông bị đau răng, mỗi lần phát thì rên rỉ quằn quại đến không chịu nổi, sai bọn tớ gái lấy thoa bạc hai chân đặt vào giữa răng, chốc lát màu bạc liền biến đen; độc khí tấn công thì đau đớn có thể biết. Dọc đường nhiều lần đổi thầy thuốc mà đều không hiệu quả. Nhà sư Huệ Hải ở Gia Hoà chế cho một thang thuốc, uống nửa năm thì bệnh khỏi hẳn. Sau nhân ăn mì nóng lại phát, ngay trong lúc ngồi đó sắc thuốc cho uống, một lần là khỏi; thần tốc như vậy. Xem tờ ghi trên thuốc thì vốn không ghi tên, chỉ ghi "mát huyết, hoạt huyết" mà thôi. Mẫn Cầu đền ơn hậu, thong thả lấy tình mà hỏi, mới biết đó là Tứ vật thang. Ấy là vì huyết đã lưu thông lại mát thì do đâu mà ứ trệ sinh bệnh? Mạc Cường Trung có một nàng hầu bệnh lâu, kinh nguyệt bế tắc, phát sốt, ho, mệt mỏi, không ăn, tiều tuỵ gầy trơ xương; thầy thuốc thường chữa như bệnh lao, thế bệnh rất nguy. Cường Trung nói: "Đàn bà lấy khí huyết làm gốc, huyết được nuôi thì tự có lẽ sống." Nhân đó từ tạ các thầy thuốc, chuyên uống thang này. Cách làm là thái nhỏ thuốc, mỗi lần đun lửa nhỏ lấy nước trong, uống lúc còn nóng, lúc bụng đói, mỗi ngày ba bốn lần. Chưa đầy hơn một tháng thì kinh nguyệt bỗng thông, các bệnh khác như mất hẳn. (Trích "Bạc trạch biên")
Quyển chín — Phụ nữ
Chế phương riêng để chữa ni cô và đàn bà goá
Xưa Chử Trừng đời Tống (nhà Lưu Tống thời Nam triều) chữa bệnh cho ni cô và đàn bà goá thì chế phương riêng, là có lý do. Hai hạng người này sống lẻ loi, chỉ có âm mà không có dương, lòng ham muốn nhen lên mà phần nhiều không được thoả; vì vậy âm dương tranh nhau, chợt lạnh chợt nóng, hoàn toàn giống chứng ôn ngược (sốt rét thể nóng), lâu thì thành lao. Ta từng đọc truyện Thương Công trong "Sử ký", chép rằng người hầu của Tế Bắc vương là Hàn nữ mắc bệnh đau lưng, lạnh nóng; mọi người đều cho là bệnh hàn nhiệt. Thương Công nói: "Bệnh này mắc phải vì muốn có đàn ông mà không được." Vì sao biết là muốn có đàn ông mà không được? Bắt mạch thấy mạch gan căng như dây cung, vượt ra ngoài, do đó mà biết. Bởi đàn ông lấy tinh làm chủ, đàn bà lấy huyết làm chủ; đàn ông tinh thịnh thì nghĩ đến chuyện phòng the, đàn bà huyết thịnh thì mang thai. Gan là tạng giữ huyết; mạch Quyết âm căng như dây cung vượt ra ở bộ thốn (vị trí bắt mạch ngay dưới cổ tay), lại lên đến ngư tế (vùng thịt nổi ở gốc ngón tay cái), thì biết âm huyết thịnh. Cho nên biết lời của Chử Trừng quả là có lý. (Trích "Bản sự phương")
Quyển chín — Phụ nữ
Bệnh ở mặt của người họ Nhậm
Đầu năm Hưng Quốc có người con gái họ Nhậm nhan sắc đẹp, lấy chồng là tiến sĩ Vương Công Phủ. Nàng cho rằng Công Phủ chẳng được chút bổng lộc nào, buồn rầu uất ức không vui, không ngờ sắc mặt dần biến đen; tự thẹn, bèn về nhà mẹ đẻ tìm thầy chữa. Gặp một đạo nhân bảo: "Đây là bệnh, ta có thuốc chữa được." Nhậm thị khẩn cầu, được thuốc, gọi là Nữ chân tán, chiêu với rượu mỗi lần hai đồng cân, mỗi ngày hai lần. Vài ngày thì mặt hơi trắng ra, một tháng thì như cũ. Đút lót hậu mới có được phương ấy: dùng hoàng đan và nữ uyển (một vị thuốc thảo mộc), hai thứ lượng bằng nhau, tán bột mà thôi. (Trích "Danh y lục")
Quyển chín — Phụ nữ
Có thai
Đàn bà mạch Thủ Thiếu âm đập mạnh là có thai. Mạch Thủ Thiếu âm ở chỗ lõm sau bàn tay, ngay phía ngón út, chỗ đập chạm vào tay.
Quyển chín — Phụ nữ
Lại nữa
Cái đĩa đèn đêm rằm tháng Giêng khiến người có con: hai vợ chồng cùng đến nhà giàu có, nơi đông người tụ hội, lén lấy trộm nó, đừng để ai biết, đem đặt dưới gầm giường, thì trong tháng ấy có thai.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video