Thiên 8 — Quyển 8 — Phục nhị và kiêng thuốc, chứng bệnh, bàn về nghề y

 Quyển 8 — Phục nhị (uống, ăn các vị thuốc để bồi bổ, dưỡng sinh) và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Những thứ kiêng ăn khi uống thuốc

 Thuốc có truật (vị thuốc từ thân rễ cây bạch truật hoặc thương truật) thì đừng ăn đào, mận, thịt chim sẻ, rau mùi, tỏi, cá trắm đen… Có lê lô (vị thuốc từ rễ một loài cây độc) thì đừng ăn thịt cáo. Có ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy rất mạnh) thì đừng ăn canh măng sậy và thịt lợn rừng. Có hoàng liên, cát cánh (hai vị thuốc từ rễ cây) thì đừng ăn thịt lợn. Có địa hoàng (vị thuốc từ rễ cây địa hoàng) thì đừng ăn vu di (quả cây du núi, dùng trị giun). Có bán hạ, xương bồ (hai vị thuốc từ củ, thân rễ) thì đừng ăn mạch nha và thịt dê. Có tế tân (vị thuốc từ rễ một loài cỏ có vị cay) thì đừng ăn rau sống. Có cam thảo thì đừng ăn cải trắng, lại có sách nói đừng ăn rong biển. Có mẫu đơn (vỏ rễ cây mẫu đơn) thì đừng ăn rau mùi sống. Có thương lục (rễ cây thương lục, thuốc lợi tiểu mạnh) thì đừng ăn thịt chó. Có thường sơn (?) (rễ cây thường sơn, thuốc trị sốt rét) thì đừng ăn hành sống, rau sống. Có không thanh (một loại khoáng vật màu xanh) và chu sa (khoáng vật màu đỏ, thành phần chính là thủy ngân) thì đừng ăn máu sống. Có phục linh (loại nấm mọc ở rễ cây thông) thì đừng ăn đồ chua có giấm. Có miết giáp (mai ba ba) thì đừng ăn rau dền. Có thiên môn đông (rễ củ cây thiên môn) thì đừng ăn cá chép. Khi uống thuốc không nên ăn nhiều rau mùi, tỏi lẫn với rau sống; lại không nên ăn các thứ trơn nhớt, các loại quả; cũng không nên ăn nhiều thịt lợn béo, thịt chó, đồ dầu mỡ, canh béo, gỏi cá (?) và những thứ tanh hôi. Nói chung khi uống thuốc đều kiêng nhìn thấy xác chết và những việc ô uế như sản phụ mới sinh. (Theo sách Bản thảo)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Thuốc nên dùng loại để lâu

 Lang độc (rễ một loài cây độc), chỉ thực (quả non cây chỉ, cùng họ cam quýt), vỏ quýt, bán hạ, ma hoàng (thân cỏ ma hoàng, thuốc làm ra mồ hôi), ngô thù du (quả cây thù du, vị cay nóng) đều nên dùng loại để lâu năm; các vị còn lại phải dùng loại tốt và mới.

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Nhựa cây đào chữa khỏi trăm bệnh

 Nhựa đào ngâm với nước lọc tro cây dâu rồi uống thì trăm bệnh đều khỏi. Uống lâu dài thì thân thể nhẹ nhõm, có ánh sáng, đứng ở chỗ tối trong đêm mà sáng như trăng mọc. Uống nhiều thì có thể tịch cốc (nhịn ăn ngũ cốc mà vẫn sống, một thuật tu luyện của đạo gia). (Theo sách Bão Phác Tử của Cát Hồng)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Uống truật

 Tử Vi phu nhân (một vị nữ tiên trong Đạo giáo) trong bài tựa về việc uống truật có nói: Xét các loài cây cỏ có ích nhanh cho thân mình thì đều không bằng truật. Khí của truật có thể ngăn chặn quỷ, bồi thêm tân dịch (các chất dịch trong cơ thể), bổ máu, sinh não, đuổi khí độc, đem lại chân khí (khí gốc nuôi sự sống), giữ tinh, bảo vệ mạng sống. Người xưa gọi nó là "cỏ tinh của núi", là "tinh túy của gừng núi". Bài minh "Thái Thượng đạo tiên" nói: "Ngươi muốn sống lâu thì nên uống sơn tinh (tinh của núi); ngươi muốn thân nhẹ bay lượn thì nên uống sơn khương (gừng núi)."

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Ăn truật thì không đói

 Phần Nội thiên nói: Người họ Văn ở Nam Dương gặp thời loạn, chạy trốn vào trong núi Hồ Sơn, đói khốn sắp chết. Có một người dạy ông ăn truật, từ đó không đói nữa. Mấy chục năm sau ông mới trở về quê, sắc mặt càng trẻ ra, sức lực càng mạnh hơn. Vì thế truật còn có tên là "sơn tinh". Sách Thần dược kinh nói: "Nếu muốn sống lâu, phải uống sơn tinh." (Theo Bão Phác Tử)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Uống truật thì kiêng sò hến

 Người đời nói uống truật thì kiêng "tước cáp" — không phải chim cưu, chim bồ câu, mà là loài sò hến. Viên ngoại lang (một chức quan trong các bộ) họ Điêu (tên mất chữ) uống truật đã lâu, vì ăn sò mà đi ngoài ra máu, còn ăn chim cưu chim bồ câu thì lại không sao. Từng có chim sẻ đánh nhau rơi vào ao nhỏ, mười ngày sau đều hóa thành sò; sau đó ném chim sẻ chết vào thì không hóa. Thế mới biết chim sẻ và sò cùng một loại khí. (Theo Nhung mạc nhàn đàm)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Uống hoàng liên

 Lưu Phụng Lâm là người đời Chu, học đạo ở núi Tung Sơn bốn trăm năm, ba lần luyện thần đan (thuốc tiên luyện từ khoáng vật) đều bị tà vật phá hỏng. Ông bèn vào núi Ủy Vũ, bế khí (nín thở luyện khí) ba ngày không thở. Đến nay đã hơn nghìn năm mà vẫn chưa lên tiên, chỉ nhờ uống hoàng liên mà không chết thôi, chứ không thể sai khiến được gì.

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Uống nhựa thông

 Nhựa thông loại ở Trấn Định là tốt. Cho vào túi vải mịn, ngâm trong nước, rồi nấu bằng nước sôi; phần nổi lên mặt nước thì dùng vợt tre vớt lấy, thả vào nước mới; phần nấu lâu mà không chảy ra thì bỏ, không dùng. Trộn thêm bột bạch phục linh, giã rây thành bột. Mỗi ngày lấy ba tiền chủy (đơn vị đong bột thuốc thời xưa: lượng bột xúc đầy trên một đồng tiền mà không rơi) ngậm trong miệng, dùng nước đun sôi để nguội súc miệng, rồi chà răng như thường lệ, lại hớp chút nước chín mà nuốt xuống, sau đó vẫn súc miệng. Làm vậy giúp răng chắc, giữ nhan sắc, râu đen. (Theo Đông Pha đại toàn tập)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Uống hoàng tinh

 Ở Chi Xuyên có một người học trò hay hành hạ người tớ gái của mình. Người tớ gái bèn trốn vào trong núi. Lâu ngày, cô thấy một loài cỏ dại cành lá xinh xắn, liền nhổ lấy rễ mà ăn, thấy rất ngon. Từ đó cô thường ăn nó, lâu dần thì không đói nữa, thân thể nhẹ nhàng khỏe mạnh. Một đêm cô nghỉ dưới gốc cây lớn, nghe trong bụi cỏ có tiếng động, ngỡ là hổ, sợ quá trèo lên cây tránh. Đến sáng xuống đất bằng, thân cô bỗng (?) vút lên không trung mà đi, từ đỉnh núi này sang đỉnh núi khác như chim bay. Mấy năm sau, người nhà chủ đi kiếm củi trông thấy cô, về báo với chủ. Chủ sai người đi bắt nhưng không bắt được. Một hôm gặp cô dưới vách núi dựng đứng, họ giăng lưới vây ba mặt, chốc lát cô đã vọt lên tận đỉnh núi. Người chủ lấy làm lạ. Có người nói: "Đứa tớ gái này làm gì có cốt tiên, chẳng qua là ăn được thuốc linh mà thôi." Bèn đem rượu và thức ăn đủ năm vị thơm ngon đặt ở con đường cô hay qua lại, xem cô có ăn không. Quả nhiên cô đến ăn; ăn xong thì không còn đi xa được nữa, liền bị bắt. Cô kể lại đầu đuôi, chỉ ra loài cỏ mình đã ăn, chính là hoàng tinh (rễ củ cây hoàng tinh).

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Không ăn tỏi

 Khẩu quyết (bài bí truyền truyền miệng) của Hoàng tiên quân nói: Khi uống, ăn thuốc men thì không nên ăn tỏi, hạt lựu, gan lợn và thịt đầu chó.

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Cúc thật và cúc dại

 Người đất Thục (vùng Tứ Xuyên ngày nay) trồng nhiều cúc, vì mầm có thể làm rau, hoa có thể làm thuốc; vườn tược nhà nào cũng trồng được. Mua ở (chợ?) thì không dùng được (?). Người ở vùng ngoại ô quê mùa thường hái cúc dại đem bán cho hiệu thuốc, thật là sai lầm lớn. Cúc thật thì kéo dài tuổi thọ, còn cúc dại thì làm người ta đi tả, hao tổn. Cũng như Trương Hoa nói: hoàng tinh thì thêm tuổi thọ, câu vẫn (cây lá ngón, rất độc) thì giết người — đều thuộc loại như thế. (Theo Mục thụ nhàn đàm)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Bàn về lẽ của muôn vật

 Lý Duy Hy, thầy thuốc ở Thư Châu, giỏi bàn về lẽ của muôn vật. Ông nói: củ ấu và hạt súng đều là vật dưới nước, nhưng ấu thì tính lạnh mà súng thì tính ấm, là vì hoa ấu nở quay lưng với mặt trời, còn hoa súng nở hướng về mặt trời. Ông lại nói: hạt đào, hạt mơ có hai nhân thì thường làm chết người, là vì hoa của chúng vốn năm cánh, cây nào ra hoa sáu cánh thì quả ắt có hai nhân. Hoa cây cỏ đều năm cánh, chỉ có hoa dành dành và bông tuyết là sáu cánh; đó có lẽ là lẽ âm dương. Nay đào, mơ ra hoa sáu cánh, quả hai nhân mà đều làm chết người, là vì đã trái với lẽ thường.

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Uống xương bồ

 Hàn Chúng uống xương bồ mười ba năm, trên mình mọc lông. Xương bồ loại mọc trên đá, một tấc có chín đốt, hoa màu tím là tốt. (Theo Bão Phác Tử)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Người uống thuốc bồi bổ kiêng huyết dê

 Những người theo việc uống thuốc bồi bổ thì kiêng ăn huyết dê; dù đã uống thuốc mấy chục năm, chỉ cần ăn một lần là công sức trước kia mất sạch.

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Ba bậc thuốc

 Thuốc bậc trên thì nuôi mạng sống, ví như năm loại khoáng thạch dùng để luyện thân thể, sáu loại nấm linh chi giúp kéo dài tuổi thọ. Thuốc bậc giữa thì nuôi tính tình, ví như cây hợp hoan làm tiêu cơn giận, cỏ huyên làm quên nỗi lo. Thuốc bậc dưới thì trừ bệnh, ví như đại hoàng (rễ cây đại hoàng, thuốc tẩy) trừ chứng thực (chứng ứ đọng, bí kết bên trong), đương quy (rễ cây đương quy) làm hết đau. (Theo Bác vật chí)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Phác tiêu đẩy thai chết ra

 Lấy phác tiêu (muối mang tiêu loại thô, chưa tinh chế) nghiền thành bột mịn, dùng hai tiền (đơn vị cân thời xưa, khoảng 3–4 gam), hòa với nước tiểu ấm của bé trai mà uống. Ông Tăng Định Vĩnh, chức thông sĩ (một hàm quan), làm tri huyện Tiến Hiền thuộc Hồng Châu, kể rằng: ngày trước khi ông làm huyện úy (quan coi việc trị an trong huyện) Phong Thành, trong nhà có con mèo mang năm con, một con đã đẻ ra, bốn con chết trong bụng, bụng chướng, kêu gào gần chết. Thử hỏi thầy thuốc, thầy thuốc bảo dùng thuốc này đổ cho nó uống; thai chết liền ra, mèo được sống. Sau có một con trâu cũng bị như thế, dùng cách này cũng sống. Thầy thuốc nói phương này vốn để chữa cho người, dùng chữa cho gia súc cũng hiệu nghiệm. Về sau dùng chữa cho người thì không lần nào không ứng nghiệm. (Theo Tín hiệu phương)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Thường uống thuốc nóng

 Hạ Văn Trang công (tức Hạ Tủng, đại thần đời Tống) tính hào phóng xa xỉ, thể chất khác người: hễ ngủ là thân lạnh cứng như người đã chết, khi tỉnh dậy phải có người ủ ấm hồi lâu mới cử động được. Có người thấy ông đi đường bộ, xe nối nhau, có chở một vật to cao sừng sững; hỏi ra mới biết là màn bông, làm bằng mấy nghìn lạng bông. Ông thường uống tiên mao (rễ cây tiên mao), chung nhũ (thạch nhũ trong hang đá vôi), lưu hoàng (lưu huỳnh), nhiều không kể xiết. Sáng nào ông cũng ăn cháo chung nhũ; có một viên lại nhỏ ăn vụng, liền nổi nhọt độc, suýt không cứu được. (Theo Mộng Khê bút đàm)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Thương nhĩ (?) (cây ké đầu ngựa) bổ ích

 Lấy cây thương nhĩ cả rễ, mầm, lá, quả, rửa sạch đất cát, treo chỗ râm cho khô. Quét sạch mặt đất, đốt thành tro, dội nước sôi lọc lấy nước đặc. Đắp bùn nối liền hai bếp mà nấu; nước tro cạn đi thì lấy ngay nước tro đã sôi ở nồi bên cạnh đổ thêm vào. Nấu suốt một ngày một đêm không tắt lửa thì được chất kết tinh trắng như sương, phơi khô, đựng trong bình sứ. Mỗi ngày sáng và tối trước khi ngủ, hòa với rượu uống một tiền chủy; có tác dụng bổ ấm, trừ phong (tà khí gió gây bệnh), giữ nhan sắc, công hiệu không kể xiết. Đặc biệt chữa phong ngoài da, làm da dẻ trơn sạch. Mỗi lần rửa mặt và tắm, lấy một ít dùng như bột tắm thì càng tốt; không có điều gì phải kiêng. Cha của Xương Đồ là Tùng Gián, làm văn học (chức quan lo việc dạy học) ở Nghi Châu, nhà ở Ung Châu, uống thuốc này hơn mười năm, nay đã bảy tám mươi tuổi mà vẫn hồng hào, nhẹ nhàng khỏe mạnh, chính là nhờ chuyên dùng thuốc này. (Theo Lương phương)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Viên bổ cốt chỉ

 Tể tướng họ Trịnh đời Đường nói: "Ta làm Tiết độ sứ (quan trấn thủ, nắm cả quân lẫn chính một vùng) Nam Hải năm bảy mươi lăm tuổi. Đất Việt thấp ẩm, ta bị tổn thương cả trong lẫn ngoài, các bệnh cùng phát, dương khí (khí ấm, khí hoạt động của cơ thể) suy kiệt; các thuốc bổ bằng thạch nhũ, khoáng thạch dùng trăm cách đều không ứng. Năm Nguyên Hòa thứ bảy, có chủ thuyền nước Kha Lăng (một nước ở vùng đảo Java ngày nay) tên Lý Ma Ha dâng phương này. Dùng được bảy tám ngày thì thấy hiệu nghiệm; từ đó thường uống, công hiệu như thần. Tháng hai năm thứ mười, ta thôi việc ở quận về kinh, chép phương lại để truyền." Phương dùng: phá cố chỉ (tức bổ cốt chỉ, hạt một loài cây họ đậu) mười lạng, nhặt sạch, rửa, tán bột; nhân hồ đào (óc chó) bỏ vỏ lụa hai mươi lạng, nghiền nhuyễn như bùn, rồi cho bột trên vào, lại dùng mật ong tốt đã luyện mà trộn đều cho dẻo như mạch nha, đựng trong đồ sứ. Mỗi sáng dùng rượu ấm hòa tan một thìa thuốc mà uống; ai không uống rượu thì chiêu bằng nước chín. Uống lâu thì kéo dài tuổi thọ, thêm khí lực, vui lòng, sáng mắt, bổ gân xương. Kiêng ăn cải dầu và huyết dê. Người nước ngoài gọi là viên bổ cốt chỉ. (Theo Bản sự phương)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Dùng thuốc theo thiên kiến

 Thạch Tàng Dụng, người đất Thục, nhờ nghề thuốc đi lại nơi kinh thành, tiếng tăm rất lớn. Trần Thừa, người Dư Hàng, cũng nổi danh về nghề thuốc. Thạch thích dùng thuốc ấm, Trần thích dùng thuốc mát. Các thầy thuốc giỏi đời xưa ắt phải lường xem người bệnh hư hay thực (cơ thể suy yếu hay tà khí đang mạnh), xét bệnh thuộc âm hay dương, rồi sau mới cho thuốc thang, hoặc bổ hoặc tả (đẩy bớt tà khí ra), đều tùy theo chứng bệnh. Hai ông này lại giữ thiên kiến về lạnh ấm. Tục ngữ có câu: "Đầu hiên Tàng Dụng ba đấu lửa, trong rương Trần Thừa một mâm băng." (Theo Bạc trạch biên)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Khắp người đều đau

 Chu Ly Hanh từng kể: khi ông làm quán chức (chức quan trong các viện chép sử, giữ sách của triều đình), có một người đồng liêu mắc bệnh đau khắp người, mỗi lần phát đau thì gần như không chịu nổi. Các thầy thuốc ở kinh đô, người bảo là trúng phong, người bảo là trúng thấp (bị khí ẩm thấp xâm hại), người bảo là cước khí (bệnh tê phù, yếu chân), dùng thuốc đều không hiệu quả. Ông ngờ là do khí huyết ngưng trệ gây ra, bèn chế một thứ thuốc tán (thuốc bột) cho uống, rất hiệu nghiệm. Tôi chưa kịp hỏi ông dùng thuốc gì, suy nghĩ hồi lâu rồi nói: "Theo chứng này thì phải là diên hồ sách (củ một loài cây, thuốc hoạt huyết giảm đau) mới được." Ông Chu rất kinh ngạc, hỏi: "Sao ông biết?" Tôi đáp: "Lấy ý mà đoán, e là như vậy thôi." Dùng diên hồ sách, đương quy, quế, lượng bằng nhau, bào chế theo cách thường, tán bột; khi bệnh phát thì hòa với rượu ấm ba bốn tiền, tùy tửu lượng mà uống nhiều lần, đến khi thấy hiệu quả thì thôi. Bởi diên hồ sách là vị bậc nhất về hoạt huyết, hóa khí. Về sau, Đãi chế (một hàm quan) Triệu Đình tập đạo dẫn (thuật co duỗi thân thể kết hợp hít thở) sai cách, tay chân co quắp, uống vài lần là khỏi.

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Công lao ở vỏ quýt

 Vỏ quýt làm thông ngực hoành, giáng khí, tiêu đờm, đuổi khí lạnh, công hiệu đặc biệt. Các vị thuốc khác phần nhiều quý ở chỗ mới, riêng vỏ quýt thì quý ở chỗ để lâu, loại ở Động Đình là tốt nhất. Cha vợ tôi là Mạc Cường Trung làm tri huyện Phong Thành, mắc bệnh: hễ ăn xong là ngực đầy tức, thức ăn không xuống, dùng trăm phương chữa đều không hiệu quả. Tình cờ người nhà sắc thang quất hồng (vỏ quýt đã bỏ phần cùi trắng bên trong), ông lấy nếm thử thấy cũng có vị, nên uống liền mấy ngày. Một hôm ông đang ngồi ở công đường, vừa cầm bút thì thấy trong ngực có vật rơi xuống bụng, hoảng hốt, mắt trợn, mồ hôi đổ như mưa. Người ta vội dìu về nhà, chốc lát bụng đau, đi ngoài ra mấy cục như viên đạn sắt, hôi không ngửi nổi. Từ đó trong ngực thông thoáng. Đó là chứng lạnh tích tụ ở tỳ (tạng tiêu hóa, vận hóa thức ăn). Ông ôm bệnh nửa năm, uống không biết bao nhiêu thứ thuốc, nào ngờ công lao lại ở một miếng vỏ quýt. Những thứ người đời coi thường, há có thể không xét kỹ? Phương thuốc: vỏ quýt bỏ cùi lấy phần đỏ một cân, cam thảo và muối mỗi thứ bốn lạng, nước năm bát, nấu lửa nhỏ cho cạn, sấy khô, giã thành bột, pha nước sôi mà uống. Lại có phương xưa dùng quất hồng bốn lạng, cam thảo nướng một lạng, tán bột, pha nước sôi uống, gọi là Nhị hiền tán, chữa đờm rất hiệu nghiệm. Bởi đờm để lâu thì gây hại nhiều không kể xiết; thầy thuốc đời nay tuy biết dùng bán hạ, nam tinh, chỉ thực, phục linh và các vị tương tự, nhưng nào đủ để nói đến chuyện này. (Như trên)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Hơi người làm sừng tê giác thành bột

 Trong các vị thuốc, sừng tê giác khó giã nhất; phải bào thành vụn trước rồi mới cho vào cùng các vị khác mà giã. Các vị khác đã rây hết mà sừng tê vẫn còn lại. Tôi tình cờ gặp một nhà sư làm thầy thuốc tên Nguyên Đạt: ông cắt sừng tê thành miếng nhỏ, mỗi miếng vuông chừng nửa tấc, gói bằng giấy thật mỏng, bỏ vào trong ngực áo cho sát da thịt, để hơi người hấp. Đợi hơi hấp thấm đều, nhân lúc còn nóng bỏ vào cối giã nhanh, sừng liền vỡ ra như bột. Do đó mới biết hơi người có thể làm sừng tê thành bột. Thầy thuốc ngày nay không ai biết điều này. (Theo Quy điền lục)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Bệnh tật của người già

 Thường thấy người đời chữa bệnh cho người cao tuổi mà làm như với người trẻ: cho uống thuốc thang bừa bãi, châm cứu tùy tiện để đánh bệnh, cốt cho mau khỏi. Họ không biết rằng người già khí huyết đã suy, tinh thần hao kém, nguy như ngọn nến trước gió, trăm bệnh dễ xâm nhập. Đến như tai mắt không còn tinh tường, tay chân cử động không theo ý, thân thể mệt mỏi, đầu choáng mắt hoa, khí không thuận, bệnh cũ thỉnh thoảng tái phát, khi thì táo bón, khi thì đi lỏng, khi lạnh khi nóng — đó đều là trạng thái thường của người già. Không cần vội dùng kim châm, thuốc men để cầu cho khỏi hẳn; nhiều khi vì thế mà lại sinh ra nguy hiểm khác. Vả lại thuốc đánh bệnh, hoặc làm ra mồ hôi, hoặc làm nôn, hoặc giải, hoặc làm đi ngoài; người già suy yếu không giống người trẻ. Người trẻ chân khí mạnh mẽ, tuy làm ra mồ hôi, làm nôn, làm đi ngoài cũng chưa đến nỗi nguy khốn; còn người già yếu, nếu làm ra mồ hôi thì dương khí bị thoát ra, làm nôn thì vị khí (khí của dạ dày) bị nghịch lên, làm tả thì nguyên khí (khí gốc của cơ thể) bị thoát, lập tức không cứu được. Đó là điều đại kỵ trong việc nuôi dưỡng người già. Nói chung, thuốc men cho người già chỉ là cách đỡ đần, chỉ nên dùng các thuốc ôn hòa, bình hòa, thuận khí, giúp ăn được, bổ chỗ hư, trung hòa mà chữa; không nên lấy thứ thuốc mua ở chợ, thuốc người khác cho mà không rõ thành phần, hoặc thuốc mạnh dữ như hùm sói cho uống; phải hết sức thận trọng xét kỹ. Nếu có bệnh cũ thỉnh thoảng tái phát thì tùy theo triệu chứng dùng thuốc thang trung hòa điều hòa ba năm ngày, tự nhiên sẽ không sao. Chỉ cần điều độ ăn uống, theo phép thực y (cách chữa bệnh bằng ăn uống), tùy tính chất thức ăn mà thay đổi món để chữa; đó là cách tốt nhất. (Theo Dưỡng lão phụng thân thư)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Tính của muôn vật đều có hợp có tan

 Xét tính của muôn vật thì đều có hợp có tan: hổ gầm thì gió nổi, rồng ngâm thì mây lên, nam châm hút kim, hổ phách hút hạt cải, sơn gặp cua thì tan, vừng gặp quế thì trào, quế gặp hành thì mềm, cây gặp quế thì khô héo, muối mỏ làm trứng chồng lên nhau được, mật rái cá làm chén rượu chia đôi. Khí của chúng (?) cảm ứng lẫn nhau phần nhiều như thế, cái lẽ ấy không thể suy nghĩ mà hiểu được. (Theo Bản thảo)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Bàn về thuốc

 Phương xưa nói: vân mẫu (một khoáng vật dạng tấm mỏng óng ánh) uống mà để thô thì bám vào gan phổi người ta, không lấy ra được; như lông của lá tỳ bà, lông của cẩu tích (thân rễ một loài dương xỉ) không được ăn, đều nói là đâm vào gan phổi. Người đời từ đó bàn ra rất nhiều, đều là thuyết sai cả. Lại nói người ta có cổ họng nước và cổ họng thức ăn riêng, cũng là thuyết sai. Bức "Ngũ tạng đồ" của Âu Hy Phạm truyền ở đời cũng vẽ hai cổ họng, ấy là vì lúc đó khám xét không kỹ. Nước với thức ăn cùng nuốt một lúc, há có thể ở giữa đường tách ra mà đi vào hai cổ họng? Người ta chỉ có yết (thực quản) và hầu (khí quản), hai thứ mà thôi. Yết thì nhận đồ ăn uống, hầu thì thông hơi thở. Yết thì đi xuống vị quản (phần trên dạ dày), rồi vào dạ dày, rồi vào ruột, rồi vào ruột già, ruột non; hầu thì đi xuống thông với ngũ tạng (tim, gan, tỳ, phổi, thận), để ra vào hơi thở. Khí của ngũ tạng hít vào thở ra giống hệt cái bễ (?) của thợ rèn. Đồ ăn uống và thuốc men của con người chỉ từ yết mà vào ruột và dạ dày, có bao giờ đến được ngũ tạng? Phàm cơ bắp, xương cốt, ngũ tạng, ruột, dạ dày của người tuy mỗi thứ riêng biệt, nhưng tinh khí và khí vị của những vật vào ruột đều có thể thấm suốt khắp nơi; chỉ có cặn bã thì đi vào hai ruột. Phàm đồ ăn uống và thuốc men của người, đã vào ruột và dạ dày thì được chân khí hun hấp; tinh khí, khí vị, cho đến tinh chất của kim thạch — như lưu huỳnh, chu sa, thạch nhũ nghiền mịn — những thứ có thể bay hơi, chảy đi, tan chảy, kết đọng, đều theo chân khí mà thấm suốt đến cơ bắp xương cốt, cũng như khí của trời đất xuyên qua kim loại, đá, đất, gỗ, chẳng hề bị ngăn trở. Còn những thứ đá cứng, cây cỏ khác thì chỉ có khí vị thấm suốt mà thôi. Đến khi sức đã hết thì cặn bã chuyển xuống ruột già, phần nước ẩm thấm vào ruột non; đều là vật đã hỏng, không biến hóa nữa, chỉ còn bị thải ra mà thôi. Phàm nói vật này vào gan, vật kia vào thận, là nói khí vị của nó đến đó thôi, chứ bản thân vật chất há có thể đến đó được? Điều này thầy thuốc không thể không biết. (Theo Mộng Khê bút đàm)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Bố thí thuốc

 Con người đã lấy năm loại ngũ cốc để nuôi sự sống, thì cũng lấy thuốc men để trị bệnh. Nếu không có thuốc men, thì khi nóng lạnh, lao khổ quá độ, vui giận, đói no không điều độ, thời tiết thất thường, giữ gìn sức khỏe không có cách, thân nghèo không mời nổi thầy mua nổi thuốc; dù là người giàu đôi khi cũng không có thuốc tốt, hoặc đi đường xa nửa chừng nằm bệnh mà không có cách chữa — những người chết vì thế cũng nhiều lắm. Vả lại người ham điều nhân có lòng cứu giúp muôn vật, hoặc giữ được một phương thuốc hiệu nghiệm, hoặc có một vị thuốc lạ, thì nên tính sức mình nhiều ít, bào chế tinh kỹ, ban phát rộng rãi, khiến những người mắc bệnh lâu năm nặng nề (?), đau đớn muôn vẻ, đang ở lúc nguy hiểm, chỉ một liều thuốc mà khỏi, tiếng rên rỉ biến thành hòa vui. Còn ai thân nghèo sức yếu, khó bào chế thuốc để cứu người, nếu thật lòng có được một thang thuốc hay, một phương tuyệt diệu, thì tùy theo bệnh mà nó chữa được, in chép ra nghìn trăm bản, dán ở tường vách, ven đường, thì lợi ích cũng rộng lắm.

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Phong thổ khác nhau

 Vùng hai bên bờ sông (?) gió có tính lạnh, dân phần nhiều bị thương phong (cảm do gió lạnh). Từ vùng Hà Lạc (vùng sông Hoàng Hà, sông Lạc) về phía đông, đất mặn, nước tính lạnh, nên dân tuy ăn kê ăn lúa mì cũng không mắc bệnh nhiệt. Ở Hoạt Đài, gió và nước lạnh hơn cả, người dân uống phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng) như ăn khoai, ăn hạt dẻ. (Theo Tỏa toái lục)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Thương truật trừ tà

 Người đất Việt tên Cao Thập Nhị, gặp năm mất mùa không có gì ăn, dắt vợ con đến Đức Thanh, cho vợ đi làm vú nuôi ở nhà Lý Thâm, quan coi kho ở Tú Châu. Cao lấy tiền về đất Việt rồi chết. Người đầy tớ của Lý là Hứa Bát theo hầu ở Tú Châu, vì có việc mà về Đức Thanh. Đến khi Hứa Bát trở lại thì người vú nuôi bỗng mê man, nói sảng, giọng nói thành giọng của chồng mụ, trách mắng người vợ cũ không làm lễ cầu siêu cho mình. Lý hỏi: "Làm sao mà đến được đây?" Đáp: "Ta theo ông Hứa bộc xạ (bộc xạ vốn là tên một chức quan cao; ở đây hồn ma gọi đùa người đầy tớ họ Hứa) nên mới đến được." Lý sai đi gọi thầy cúng đến đuổi; thầy chưa tới, tạm đốt thương truật lấy khói hun. Con ma liền nói: "Ta sợ khói, không dám ở lại nữa." Rồi không nói gì nữa, bệnh của người vú nuôi cũng khỏi. Nay người bị trúng tà ắt đốt (?) truật, vì đó là thứ ma quỷ sợ. (Theo Loại biên)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Bị âm khí xâm hại

 Trong khoảng niên hiệu Càn Đạo (đời Tống Hiếu Tông), một người ở Giang Tây lên kinh đô chờ bổ nhiệm, đi chơi Tây Hồ, thấy một cô gái nhà dân xinh đẹp rung động lòng người, bèn đến hỏi cưới với cha mẹ cô, đưa tiền lễ hậu hĩnh nhưng bị từ chối dứt khoát (?). Về nhà rồi không còn tin tức gì nữa. Năm năm sau lại lên kinh chờ bổ nhiệm, tìm đến chốn cũ thì mịt mờ chẳng thấy gì, buồn bã quay về. Bỗng giữa đường gặp cô gái, cô gọi chào hỏi han. Người kia mừng lắm, hỏi vì sao dời nhà đi. Cô nói: "Thiếp đã lấy chồng (?), chồng vì việc kho tàng mà bị tù chưa ra. Chàng có thể ghé chỗ thiếp uống chén trà không?" Người kia vui vẻ cùng đi. Đi qua một quán trọ, cô nói: "Ở đây có thể nghỉ lại được, không cần đến nhà thiếp." Ở được nửa năm, người kia định bàn đưa cô cùng đi. Cô gái lúc ấy mới sửa vạt áo cúi chào mà nói: "Từ khi chàng đi, thiếp nhớ thương khổ sở, mắc bệnh mà chết; nay không phải là người nữa, không thể theo chàng đi được. Chỉ là âm khí đã xâm vào chàng sâu rồi, chàng sẽ bị tả dữ dội, nên uống Bình vị tán (một bài thuốc điều hòa dạ dày) để bồi bổ, yên tinh huyết." Người kia nghe nói, kinh ngạc thương cảm mà rằng: "Các vị thuốc ấy đều bình thường, sao có công hiệu được?" Cô nói: "Trong đó có thương truật trừ tà khí, ấy là vị thượng hạng." (Theo Di Kiên chí)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Nước chảy và nước đứng

 Trong sách Thiên kim phương của Tôn Tư Mạo, ở bài Nhân sâm thang có nói phải dùng nước chảy, dùng nước đứng thì không hiệu nghiệm. Nhiều người ngờ rằng nước chảy và nước đứng chẳng khác gì nhau. Tôi từng thấy Kinh công (Vương An Thạch, tể tướng đời Tống) thích phóng sinh, ngày nào cũng ra chợ mua cá sống thả xuống sông, con nào cũng bơi lội tung tăng; chỉ có một loài cá (?) hễ thả vào nước sông là chết. Mới biết loài ấy chỉ sống được ở nước đứng, thế thì nước chảy với nước đứng quả thật khác nhau, không thể không tin. Lại như cá diếc sống ở nước chảy thì vảy lưng màu trắng, sống ở nước đứng thì vảy lưng màu đen mà vị kém; đó cũng là một bằng chứng. (Theo Lương phương)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Uống hùng hoàng

 Lưu Vô Danh từng vào ngày Canh Thân thức suốt đêm để giữ tam thi (ba con trùng mà đạo gia tin là ở trong thân người, đến đêm Canh Thân thì lên trời tâu tội lỗi của người ấy, nên phải thức để chúng không đi được), lại uống hùng hoàng (một khoáng vật màu vàng chứa thạch tín). Sau đó thấy hai con quỷ nói: "Chúng ta mang chân phù (bùa lệnh) của Thái Sơn (nơi cai quản hồn người chết) đến bắt ông, nhưng thấy trên đỉnh đầu ông có ánh sáng vàng cao mấy thước, không đến gần được." Đó chẳng phải là công của hùng hoàng sao? (Theo Tỏa toái lục)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Không được dùng bừa phương xưa

 Chu Thuận ở Phồn Dương làm thuốc có tài chữa mười khỏi cả mười, nói rằng: những điều bàn về gốc bệnh, mạch, chứng và phép châm cứu trong các sách phương xưa như Thánh huệ phương, Thiên kim phương, Ngoại đài bí yếu đều không thể bỏ; nhưng cách kê đơn và liều lượng thì khác hẳn ngày nay, ai không nghiên cứu sâu ý chỉ thì chớ dùng bừa. Có người bị đau mắt, dùng phương xưa mà chữa, mắt bèn lồi ra. Lại có người đàn bà mắc bệnh vì sinh đẻ, dùng phương thuốc đặt vào âm đạo trong sách Ngoại đài bí yếu, sau đó lại mắc chứng ác lộ (sản dịch hôi bẩn ra mãi sau khi sinh), suốt đời không khỏi. Từng có một người học trò mắc chứng yếu chân, sách thuốc bày la liệt, thuốc chất đống như núi mà bệnh càng nặng. Tôi bảo bỏ hết đi, chỉ dùng gỗ sam đóng thùng ngâm rửa chân, lại bảo đặt long não giữa hai đùi, lấy (dây buộc chân?) buộc giữ lại; hơn một tháng thì khỏe mạnh như cũ. Phương nam nhiều bệnh này, không thể không biết. Chu Thuận vốn là danh y, lời nói ắt không sai, nên chép lại để làm lời răn. (Theo Độn trai nhàn lãm)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Thuốc cỏ không được uống bừa

 Tháng ba năm Thiệu Hưng thứ mười chín, nhà sư Hy Tứ ở Anh Châu đến cửa (?) cách châu ba mươi dặm về phía nam để quét tháp. Có chiếc thuyền khách từ Phiên Ngung (vùng Quảng Châu ngày nay) đến; trên thuyền có người học trò dẫn theo một đầy tớ. Người đầy tớ bị yếu chân không đi được. Lái thuyền thương hại nói: "Tôi có một thứ thuốc chữa bệnh này hay như thần, người uống mà khỏi không đếm xuể, xin đem cho." Lễ tạ đền miếu xong, lái thuyền uống rượu ăn đồ cúng khá say, bèn vào núi tìm được thuốc, ngâm rượu đưa cho người bệnh, dặn trời chưa sáng thì uống. Người ấy làm theo lời; thuốc vừa vào miệng liền rên rỉ kêu ruột gan đau dữ dội như dao cắt, đến sáng thì chết. Người học trò trách lái thuyền; lái thuyền giận nói: "Làm gì có chuyện ấy!" Liền lấy chỗ thuốc còn thừa tối qua tự ngâm rượu mà uống, chưa hết một khắc cũng chết. Bởi trong núi nhiều đoạn trường thảo (cỏ "đứt ruột", tức cây lá ngón), người ăn phải là chết; thuốc mà lái thuyền hái bị rễ và dây của nó quấn lẫn vào, lúc say không kịp lựa chọn, cứ thế bỏ vào rượu, nên mới gặp họa. Thế mới biết thuốc cỏ không được uống bừa. (Theo Di Kiên giáp chí)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Thứ tự uống thuốc

 Bệnh ở từ ngực và cơ hoành trở lên thì ăn trước rồi uống thuốc sau; bệnh ở từ tim bụng trở xuống thì uống thuốc trước rồi ăn sau. Bệnh ở tay chân, huyết mạch thì nên uống lúc bụng đói, vào buổi sáng; bệnh ở xương tủy thì nên uống lúc no, vào ban đêm. (Theo Bản thảo)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Uống thuốc

 Phàm uống thuốc thì khí của thuốc và khí của thức ăn không nên gặp nhau: thức ăn tiêu rồi mới uống thuốc, thuốc tan rồi mới ăn. Thuốc có loại uống trước bữa, có loại uống sau bữa, đều nên xét kỹ điều này. (Theo Tỏa toái lục)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Năm vị đều có chỗ quy về

 Phàm thuốc thì vị chua nuôi xương, vị cay nuôi gân, vị mặn nuôi mạch, vị đắng nuôi khí, vị ngọt nuôi thịt, vị trơn nuôi các khiếu (các lỗ thông trên cơ thể như tai, mắt, mũi, miệng).

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Chữa hôi nách

 Hôi nách, hoặc chỗ trong bẹn, dưới bộ phận sinh dục thường ẩm ướt hôi, có khi lở loét: lấy thanh mộc hương (rễ một loài cây thơm) ngâm giấm tốt, kẹp vào dưới nách thì khỏi. (Theo Ngoại đài bí yếu phương)

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Lại một phương nữa

 Tro trăm loài cỏ chữa hôi nách và vết thương do dao kiếm. Ngày mồng năm tháng năm, hái lấy một trăm loài cỏ còn đọng sương, phơi râm cho khô, đốt thành tro; dùng nước giếng múc lúc sáng sớm vo thành nắm, đốt lại cho trắng, rồi trộn với giấm đặc làm thành bánh, kẹp dưới nách, khô thì thay. Sẽ thấy cả người đau nhức, bứt rứt, mọc mụn thì thôi; dùng nước và nước tiểu (?) rửa, chỉ hai ba lần là khỏi. Tro này lại chữa vết thương dao kiếm, cầm máu, làm lên da non: lấy tro trộn với vôi vo thành nắm, đốt cho trắng, cạo ra rắc lên vết thương.

 Quyển 8 — Phục nhị và những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc

 Lời răn về Chỉ xác tán

 Nhà nào có đàn bà mang thai cũng cho uống Chỉ xác tán (bài thuốc bột có chỉ xác — quả già của cây chỉ), cho rằng làm thai nhỏ lại, dễ sinh; thật ra hoàn toàn không phải vậy. Phàm thai khỏe thì đứa con có sức nên dễ sinh; đàn bà nhà quê ngày thường ăn khỏe, sinh đẻ đặc biệt dễ. Nay uống chỉ xác lại làm thai không có sức, mà đứa con cũng khí yếu, khó nuôi. (Theo Bản thảo diễn nghĩa)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Kẻ tầm thường bàn bệnh bậy bạ

 Trên đời thường có chuyện: khi có người ốm, họ hàng bạn bè, người quen cũ đến thăm bệnh; có kẻ chưa từng trải việc, chưa đọc một phương thuốc nào, lại làm ra vẻ hiểu biết rành rọt, giả làm người sáng suốt, bàn những điều lạ lùng: kẻ nói là hư, người bảo là thực, kẻ nói là phong, người bảo là cổ (bệnh do trùng độc hoặc bùa độc), kẻ bảo là thủy (bệnh phù nước), người nói là chứng khác, nói sai lung tung, mỗi người một kiểu, làm rối loạn lòng người bệnh, không biết ai đúng. Kéo dài không chữa, thời gian chẳng đợi người, (?) mà gây ra tai họa, rồi ai nấy tản đi cả. Vì thế rất cần người hiểu biết và danh y giỏi, biết bệnh nông sâu, nghiên cứu kỹ sách thuốc, đọc rộng xưa nay, hiểu rõ mọi việc, đến xem bệnh; nếu không thì làm lỡ việc người ta rất lớn. (Theo Thiên kim phương của Tôn chân nhân, tức Tôn Tư Mạo)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Bệnh phát ra khi khí còn hòa thì không cần chữa sâu

 Phàm người có mạch ở ba bộ (ba vị trí bắt mạch ở cổ tay: thốn, quan, xích) lớn nhỏ, nổi chìm, chậm nhanh như nhau, không vượt quá số nhịp, đều đặn hòa hợp, thì tuy bệnh có nóng lạnh chưa giải, đó vẫn là mạch âm dương hòa bình; dù có bệnh ắt cũng khỏi. Đó là chỉ cảm phải chút tà khí nhỏ, nên không thể chữa sâu, đánh mạnh bằng cách làm nôn, làm tả, làm ra mồ hôi; thuốc đắng mà sức quá mạnh thì lại gây nguy hại, hết sức cấm điều đó. Mạch nếu ứng với bốn mùa, khí hậu bình hòa, thì tuy có chút tà khí gây nóng lạnh, ấy là bệnh "vô vọng" — như Kinh Dịch nói: "bệnh không do mình gây ra, không dùng thuốc cũng có tin mừng" — không được câu nệ theo số ngày, theo thứ tự mà ép đánh bệnh, làm ra mồ hôi, ắt sẽ gây ra bệnh lớn khác.

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Phân biệt chứng

 Khí vùng núi sinh nhiều con trai, khí vùng đầm sinh nhiều con gái; khí vùng nước nhiều người câm, khí vùng gió nhiều người điếc; khí vùng rừng nhiều người gù, khí vùng đá nhiều người khỏe; khí vùng hiểm trở nhiều người bướu cổ, khí vùng nắng nóng nhiều người tàn tật; khí vùng mây nhiều người sống lâu, khí vùng thung lũng nhiều người tê bại; khí vùng gò đồi nhiều người (?), khí vùng đất bằng rộng nhiều người nhân hậu, khí vùng đồi cao nhiều người tham lam. Thần của não tên là Giác Nguyên, thần của tóc tên là Huyền Hoa, thần của mắt tên là Hư Diêm (?), thần của mũi tên là Xung Long, thần của lưỡi tên là Thủy Lương. (Theo Tỏa toái lục)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Tên bệnh không giống nhau

 Phàm tên bệnh xưa và nay phần nhiều khác nhau, lúc cần tra cứu thường bị ngờ vực, vướng mắc; nếu không phân biệt rõ thì lấy gì chỉ cho mọi người? Ví như người đời gọi "âm độc thương hàn" là bệnh nặng nhất, thật ra đó là chứng "âm dịch" (bệnh mắc phải do giao hợp khi người kia vừa khỏi thương hàn), gọi một bệnh mà dính đến ba bệnh; chữa theo đó há chẳng sai rất xa sao? Họ không biết rằng âm độc, thiếu âm (bệnh thương hàn đã vào kinh thiếu âm), âm dịch vốn là ba chứng, cách chữa hoàn toàn khác nhau. Người xưa có phương có chứng, giảng rất rõ; nay lại lẫn lộn, hại người rất nhanh. Lại như "trường phong", "tạng độc", "khái nghịch", "mạn kinh", xét khắp các sách phương, sách luận đều không có tên ấy; tìm hiểu kỹ hình trạng thì "trường phong" là trĩ trong ruột chảy máu, "tạng độc" là chứng lỵ do độc, "khái nghịch" là tên khác của chứng nấc, "mạn kinh" là bệnh âm giản (một thể động kinh ở trẻ nhỏ, co giật nhẹ, kéo dài). Nếu không biết xưa biết nay thì làm sao nắm giữ mạng sống người ta? Thêm nữa, lời trong các sách kinh phương của người xưa phần nhiều tao nhã sâu xa: gọi lỵ là "trệ hạ", gọi (?) là "cước khí", gọi chứng đái rắt là "lung", gọi táo bón là "bí", gọi bệnh dịch theo mùa là "thương hàn", gọi chứng đau khớp chạy khắp người là "bạch hổ", gọi chứng nghẹn tắc ở ngực là "cao hoang", gọi hen ho là "khái nghịch", gọi chứng cứng đờ là "kính", gọi chứng không nói được là "âm", gọi chứng tay chân lỏng rời bại liệt là "phì", gọi chứng hồi hộp là "quý", gọi đờm là "ẩm", gọi bệnh vàng da là "đản". Những điều như thế há có thể không bàn rõ? Huống chi có bệnh mà mấy chứng giống nhau, có hai bệnh cùng một tên! Thảo nào người ta coi thương hàn, trúng phong, nhiệt bệnh, ôn dịch đều gọi chung là thương hàn; coi phu trướng (bụng da căng phồng), cổ trướng (bụng to như trống), trường đàm (khối u trong bụng như nấm), thạch hà (khối cứng như đá trong tử cung) đều là chứng thủy khí; chữa trúng phong thì chỉ dùng thuốc trị đờm; chỉ chứng đới hạ (khí hư ở phụ nữ) mà có khi cho là bệnh lao; chứng phục lương (khối tích dưới tim như cây xà nằm ngang) thì không phân biệt với gốc của phong; chứng trúng phong thì không phân biệt với bệnh dịch theo mùa. Đó là cái lỗi chung của thầy thuốc trong thiên hạ ngày nay, vì thế tôi phân biệt rõ ràng mà nói ra. (Theo Kê phong phương)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Các bệnh do cảm từ ngoài và do sinh từ trong

 Trong bốn mùa có khí lạnh, nóng, khô, ẩm, gió xô xát nhau, hay biến thành các bệnh, phải xét trước; hơi sơ suất phòng giữ là đều có thể trúng vào người. Lại có các bệnh dịch theo mùa, ôn dịch, chướng khí (khí độc vùng rừng núi ẩm thấp), sốt rét truyền nhiễm lẫn nhau. Còn ngũ tạng của người thì có lớn nhỏ, cao thấp, chắc giòn, ngay ngắn hay lệch; lục phủ (sáu cơ quan rỗng: dạ dày, ruột già, ruột non, mật, bàng quang, tam tiêu) cũng có dài ngắn, mỏng dày, lỏng chặt; bẩm sinh mỗi người mỗi khác như mặt mũi vậy. Có người cả đời ít bệnh, có người suốt đời mang một bệnh; có người trong ăn uống năm vị, cầm thú, cá, côn trùng, rau, quả có tính thiên về ưa thích món nào đó; có người xưa nay quen uống các thuốc kim thạch, cây cỏ, máu thịt, đắng cay. Lại có người trước sang sau hèn, trước giàu bỗng nghèo; có người giàu sang mãi; có người bỗng giàu bỗng sang; có người bỗng khổ bỗng sướng; có người trước sướng sau khổ; có người ly biệt, uất kết, lo sợ, vui giận. Vì thế người giàu lâu thì ghét lao nhọc, người kiêu lười thì tình ý tiêu mòn; nhiều việc thì thần mỏi, nhiều lời thì khí tranh chấp, cười nhiều thì tạng phủ tổn thương, sợ nhiều thì chí khiếp, vui nhiều thì ý buông thả, mừng nhiều thì lẫn quên, giận nhiều thì trăm mạch không yên, ghét nhiều thì tiều tụy không vui, ham nhiều thì mê muội không định. Đó lại không phải do tà khí bên ngoài trúng vào mà là sinh ra từ bên trong. Thầy thuốc giỏi phải xét kỹ nguyên do, trước biết tạng phủ kinh lạc (đường vận hành khí huyết trong cơ thể) của người bệnh bị bệnh từ đâu, lại phân biệt bệnh do cảm từ ngoài hay sinh từ trong, thì có thể chữa vạn lần không sai một.

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Lấy hình tượng để đặt tên

 Người xưa bàn về bệnh thường lấy hình tượng, lấy loài vật để ví, khiến người ta dễ hiểu. Gọi chứng phân lỏng loãng là "áp đường" (phân vịt), hoặc là "(?) đường" (vịt trời gọi là [?]), vì vịt sống dưới nước, phân thường lỏng loãng. Gọi chứng chập tối mắt mờ không thấy vật là "tước mục" (mắt chim sẻ, tức quáng gà), vì chim sẻ lúc chiều tối mắt không nhìn thấy gì. Gọi chứng khí thận xông lên là "bôn đồn" (lợn chạy), vì lợn chạy được mà không chạy xa được. Gọi chứng bị dịch theo mùa, tiếng khàn, họng khô, muốn ngủ mà ngủ không yên là "hồ hoặc" (cáo nghi ngờ), vì cáo hay đa nghi. Gọi chứng đại tiện khó khăn là "trĩ gà rừng", vì muốn đi rồi lại thôi. "Lang lậu" (lỗ rò sói) bắt đầu phát ở cổ, sưng mà không có đầu, có chân bám, khởi lên ở phía trên khuyết bồn (hõm phía trên xương đòn), lan đến chân tai sưng to; gọi vậy vì bệnh đến dữ dội như sói. Nguồn gốc của nó là do lo buồn tức giận, khí bốc lên mà không xuống được. "Tề tào lậu" (lỗ rò con sùng) bắt đầu phát ở dưới cổ, không đầu không đuôi, như hạt táo, từng cục từng cục di chuyển dưới da; gọi vậy vì nó không đầu không đuôi, giống hình con sùng (ấu trùng bọ hung).

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Phép phản trị (cách chữa ngược với thông thường)

 Phép chữa bệnh không gì không lấy lạnh chữa nóng, lấy nóng chữa lạnh; thông thì làm cho tắc lại, tắc thì làm cho thông ra; thêm cho bên không thắng, bớt bên đang thắng, khí bình hòa, tà khí khuất phục, bệnh mới khỏi hẳn. Nhưng thế bệnh có lớn có nhỏ, sức thuốc có nặng có nhẹ; thánh hiền đặt phương, ắt tìm nguyên nhân để chế ngự cái chủ yếu của bệnh. Ví như lửa: lửa ở đời gặp cỏ thì (bén cháy?), gặp gỗ thì bốc cháy, có thể dùng ẩm mà chế, có thể dùng nước mà dập; bệnh nhỏ giống như thế. Còn bệnh lớn thì như lửa thần long, gặp ẩm thì bốc ngọn, gặp nước thì càng cháy; lạnh với nóng chống nhau, nóng với lạnh trái nhau, không thể chữa bằng phép thường. Vì thế trong kinh có các phép "nhiệt nhân hàn dụng, hàn nhân nhiệt dụng, tắc nhân tắc dụng, thông nhân thông dụng" (dùng thuốc thuận theo chứng giả bên ngoài: chứng có vẻ nóng mà dùng thuốc nóng, có vẻ lạnh mà dùng thuốc lạnh, tắc thì lại bổ cho tắc, thông thì lại cho thông), có thể làm khí điều hòa, có thể làm bệnh ắt khỏi. Chữa nóng mà dùng đậu xị ngâm rượu, đó là "nhân nhiệt dụng hàn"; chữa lạnh mà dùng mật ong sắc ô đầu (rễ củ cây ô đầu, rất nóng và độc), đó là "nhân hàn dụng nhiệt". Lỵ lâu ngày, đi ngoài trơn tuột, ắt phải trước hết trừ chỗ tích tụ; bụng giữa đầy, thực, tắc, ắt phải bổ mạnh phần dưới. Kinh nói: "Lạnh tích ngưng ở trong, lỵ lâu ngày phân lỏng, khỏi rồi lại phát, kéo dài năm tháng, dùng thuốc nóng mà tẩy xuống, chỗ kết tan thì lỵ hết" — đó là phép chữa thông bằng thông. Bệnh dưới hư mà giữa đầy: bổ hư thì giữa càng đầy, khai thông thì dưới càng hư; vì thế phải khai thông phần giữa, bổ mạnh phần dưới — đó là phép chữa tắc bằng tắc. (Như trên)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Thuyết về ngũ tạng lục phủ có chỗ sai

 "Người xưa bàn về ngũ tạng lục phủ có chỗ sai, mà người sau nối nhau không xét lại; nay muốn bảo cho người ta, ai tin được? Người xưa nói thận trái có phủ là bàng quang, thận phải là mệnh môn (cửa sinh mệnh, nơi chứa tinh khí gốc) có phủ là tam tiêu (một phủ chia ba phần trên, giữa, dưới của thân, lo việc vận chuyển khí và nước); đàn ông dùng nó để chứa tinh, đàn bà dùng nó để giữ thai. Lấy lý mà nói, tam tiêu phải như bàng quang, có hình chất nhìn thấy được, mà Vương Thúc Hòa (danh y đời Tấn) lại nói tam tiêu có danh mà không có hình, chẳng phải sai lầm lớn sao? Bởi tam tiêu có hình như bàng quang nên mới có thể chứa, có thể giữ; nếu không có hình thì lấy gì mà chứa, mà giữ? Vả lại vì sao gọi là tam tiêu? Tam tiêu phân bố trong thân người, có khác nhau trên, giữa, dưới. Khi lòng người lặng trong, dục niệm không nổi, thì tinh khí tản ở tam tiêu, nuôi vinh vệ (vinh: phần dinh dưỡng đi trong mạch; vệ: khí bảo vệ đi ngoài mạch) và trăm xương cốt; đến khi dục niệm vừa nổi, tâm hỏa bốc mạnh, thu gom tinh khí của tam tiêu chảy vào phủ mệnh môn mà tiết ra ngoài; vì thế gọi phủ này là tam tiêu. Đời sau nối theo cái sai của Thúc Hòa mà không tỉnh ngộ, thật đáng thở dài." Tôi rất lấy làm lạ thuyết ấy. Sau tôi làm tòng sự (chức quan giúp việc) ở Tề Châu, có một cử nhân tên Từ Độn, con rể của Thạch Thủ Đạo (Thạch Giới, học giả đời Tống), lúc trẻ từng học thuốc, ở Vệ Châu được nghe thuyết để lại của Cao Mẫn, chữa bệnh có suy nghĩ tinh tế. Tôi kể cho anh ta lời của Thiện Tương (người nói đoạn trên). Độn mừng nói: "Đất Tề từng bị đói lớn, đám ăn mày xẻ thịt nhau mà ăn; có một người da thịt hết sạch mà xương mạch còn nguyên. Vì học thuốc nên tôi đến xem ngũ tạng của hắn, thấy dưới thận phải có một màng mỡ to như bàn tay, đối diện đúng với bàng quang, có hai mạch trắng từ trong đó đi ra, men theo hai bên xương sống đi lên, thông đến não. Tôi cho rằng đó là cái mà các nhà đạo dẫn gọi là 'giáp tích song quan' (hai cửa ải kẹp hai bên cột sống), mà không ngờ màng mỡ to như bàn tay ấy chính là tam tiêu." Lời của ông Thiện với điều Độn trông thấy hợp nhau từ xa, có thể chứng minh cái sai của người xưa. (Theo Long Xuyên chí)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Bệnh do lục dâm

 Tôn Thượng Dược (Tôn Triệu, làm chức thượng dược phụng ngự — thầy thuốc coi thuốc cho vua) nói: Khí lục dâm (sáu thứ khí của trời: lạnh, nóng, gió, mưa, tối, sáng, khi quá độ thì gây bệnh) là sự vận hành thường của trời. Bởi con người không biết tiết chế, làm tổn thương khí hậu của thân, đột nhiên trúng tà độc, chữa trị lơ là thì chuyển vào tay chân thân thể; hoặc lạnh ấm không tránh, nắng ẩm thường bị tổn thương, lo nghĩ vui giận, bệnh tật liền phát; chữa trị sai lầm thì đánh lan vào ngũ tạng, dần dần sâu thêm. Thầy thuốc thì chỉ cầu hiệu quả nhanh trước mắt, không xét việc cho thuốc viên, thuốc bột sai lầm, chuyên tâm vào tiền của, động một tí là cầu cạnh người giàu sang, kiễng chân trông theo kẻ quyền thế, mong mưu cầu tiến thân; người bệnh lại tiếc tiền của, không biết thân mình quý, giao phó cho kẻ tầm thường bậy bạ, chết rồi không sống lại được, há chẳng đáng thương sao? Phàm bệnh lục dâm, cốt phải hiểu kỹ; chữa trị trúng thì ắt được hiệu quả trọn vẹn. Dương dâm sinh bệnh nóng thì sợ nóng không dám tiến, xem hư thực mà làm mát; âm dâm sinh bệnh lạnh thì sợ lạnh mà thân co lại, phải dùng thuốc ấm mà chữa; phong dâm sinh bệnh ở chi (chi là tay chân), ắt thân cứng đờ, đó là tính động không điều hòa, phải điều hòa lạnh nóng mà làm cho bình (ở dương thì nóng, ở âm thì lạnh); vì thế lạnh thì gân co xương đau, nóng thì liệt mềm không co lại được. Vũ (mưa) dâm sinh bệnh ở bụng, đi tả ướt, khí ẩm thấp, phải dựa vào phương thuốc thấm khô, lại xem chứng lạnh nóng. Tà khí tối tăm dâm thì tinh thần mê loạn, phải làm bình chính khí (khí chống bệnh của cơ thể) thì có thể khỏi. Khí sáng dâm sinh bệnh ở tâm, tà khí điên cuồng thịnh mạnh, (nói sảng?) nói nhiều, lo buồn càng nặng. Hai khí này cùng một loại, đều dẫn đến hư tà ở tâm và ngực; chữa phải làm vững chính khí, cần dùng thuốc quý nhất. Bình sinh tôi kinh nghiệm rất nhiều, nên gom khẩu quyết và sách phương để truyền trong nhà. Tôn Thượng Dược lại nói: Phong là hiệu lệnh của trời đất, là khí động của tính muôn vật. Con người tuy quý nhất trong muôn vật nhưng không biết tiết chế, xông pha khí bốn mùa, tà khí nhân lúc tinh khí hư mà vào tấu lý (thớ da, khe giữa da và thịt), tích từ nhỏ nhặt, tổn thương chồng chất, đầy rồi thì phát lớn; hoặc không giữ gìn, bị dục vọng ăn uống làm tổn thương lại càng sâu. Hư tà, thực tà xâm phạm chính khí: đánh vào kinh dương thì thành chứng nuy quyết (liệt yếu, tay chân lạnh), tay chân không co lại được; tập kích kinh âm thì gân co, lạc (mạch nhỏ) căng. Tên "trúng phong" từ đó mà ra. Lúc đầu là chứng trúng nhẹ, dần dần thành bệnh bại liệt. Vì thế phong chạy khắp trăm khiếu rồi dồn tụ vào một chi, nói năng ngọng nghịu, hình dạng như người ngây dại. Thầy thuốc bừa bãi cho nôn, cho tả, dùng thuốc nóng nảy, mười người không khỏi một, khiến người bệnh tay chân không dùng được, tinh thần mê loạn; không biết rằng trong không thông được, ngoài không tiết được, nên đến mê man, hình như người chết. Lại không biết rằng thuốc thông tiết cũng không phải cốt nôn nhiều, tả nhiều; chữa như thế thường năm chết năm sống; dù người ấy khí bẩm sinh dồi dào cũng bị khổ thêm, chẳng may thì chết oan. Tôi trộm xem thánh hiền từ xưa chữa bệnh có phép tắc, mười lần trúng chín. Phép chữa bệnh ắt trước phải căn cứ vào hư thực của bốn mùa để xét kỹ nguyên do trúng bệnh, theo đúng khuôn phép mà cứu chữa, ấy mới là con đường thoát chết thoát nạn. Bệnh của bốn mùa: mùa xuân trúng gió theo mùa, từ phương đông đến, gọi là ôn phong, vì thời tiết không hòa mà hại người; bệnh nổi và nông, có thể làm ra mồ hôi mà giải, dùng Bại độc tán, khương hoạt, tế tân và các vị tương tự; lại xem bệnh phát ở âm hay ở dương mà dùng theo thì có hiệu quả. Nếu người ấy tự hư yếu, gió từ phía sau thổi đến, gọi là hư phong, trúng vào người thì bứt rứt, tay chân co rút tê dại không dùng được, có thể uống Tục mệnh thang, Bát phong thang, sắc thành thang uống một lần, lại thêm phép cứu (hơ đốt ngải trên huyệt); trong ba năm ngày thế bệnh ắt giảm, dần dần điều hòa để tìm đường sống. Nếu gió từ phía trước thổi đến, gọi là thực phong, cũng làm người mê man, mạch căng, nổi, lớn, nên dùng Phục thần thang, Tây châu tục mệnh thang để cầu hiệu quả; không dùng hỏa kiếp (phép dùng lửa hơ, xông, cứu để ép ra mồ hôi), để thế bệnh tự chậm lại, phải chữa từ từ. Cho nên sách Thiên kim nói: "Phong là đứng đầu trăm bệnh." Lại nói: "Chữa phong mà không dùng Tục mệnh thang thì không phải là chữa phong." Do đó thấy được tấm lòng của thánh nhân. (Theo Kê phong phương, như trên)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Chữa bệnh có tám điều cốt yếu

 Chữa bệnh có tám điều cốt yếu; tám điều này không xét kỹ thì bệnh không trừ được — không phải bệnh không trừ được, mà là không có cách để trừ. Vì thế phải xét phân biệt tám điều cốt yếu thì mới không sai lầm. Một là hư, tức năm chứng hư: mạch nhỏ, da lạnh, hơi thở yếu, đi tả cả đại tiểu tiện, không ăn uống được — đó là năm chứng hư. Hai là thực, tức năm chứng thực: mạch mạnh, da nóng, bụng chướng, đại tiểu tiện không thông, bứt rứt mê man — đó là năm chứng thực. Ba là lạnh, tức tạng phủ bị lạnh tích tụ. Bốn là nóng, tức tạng phủ bị nóng tích tụ. Năm là tà, không phải bệnh chính của tạng phủ. Sáu là chính, không phải do tà khí bên ngoài trúng vào. Bảy là trong, bệnh không ở ngoài. Tám là ngoài, bệnh không ở trong. Đã xét trước tám điều này, lại tham khảo sáu mạch (sáu vị trí bắt mạch ở hai cổ tay), xét đoán nguồn gốc phát bệnh, rồi tiếp đến vọng, văn, vấn, thiết (nhìn, nghe ngửi, hỏi, bắt mạch — bốn cách khám bệnh) đối với người bệnh, thì đâu còn có bệnh không chữa được (chữ "ư" ở đây dùng như chữ "ô", nghĩa là "đâu"). (Theo Bản thảo diễn nghĩa)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Bệnh không chữa được vì sáu điều lỗi

 Bệnh không chữa được là do sáu điều lỗi: lỗi ở không xét kỹ, lỗi ở không tin, lỗi ở để quá thời, lỗi ở không chọn thầy, lỗi ở không biết bệnh, lỗi ở không biết thuốc. Trong sáu điều lỗi mà mắc một điều là đã khó chữa, không chỉ là tội của thầy thuốc mà cũng là tội của nhà người bệnh. Huống chi thầy thuốc không nhân từ, người bệnh lại đa nghi, keo kiệt, hai bên trái nhau thì có ích gì cho bệnh? Do đó mà nói, thầy thuốc không thể không nhân từ, không nhân từ thì chuốc họa; người bệnh không thể đa nghi keo kiệt, đa nghi keo kiệt thì chuốc họa. Chỉ có người hiền mới thấu hiểu tình người, ai nấy đều được yên vui; đó cũng là một cách nói về chữa bệnh. (Như trên)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Phụ nữ lấy lụa che tay

 Chữa bệnh cho phụ nữ tuy có khoa riêng, nhưng cũng có chỗ không thể làm trọn phép của thánh nhân. Nay những nhà giàu sang, phụ nữ ở trong phòng kín, sau màn trướng, lại lấy lụa che cánh tay; như thế đã không thể thi hành cái thần của việc nhìn sắc mặt, lại không thể dùng hết cái khéo của việc bắt mạch; bốn cách khám mà thiếu mất hai. Hoàng Đế có nói: "Phàm chữa bệnh phải xem hình khí và sắc da: hình và khí phù hợp nhau thì gọi là có thể chữa, sắc da tươi nhuận thì gọi là dễ khỏi; hình và khí không hợp nhau thì gọi là khó chữa, sắc da tối sạm không tươi thì gọi là khó khỏi." Lại nói: "Cách chẩn bệnh là xem người ấy dũng hay nhát, xương thịt da dẻ ra sao, biết được tình trạng của họ thì mới làm phép chẩn." Nếu người bệnh mạch và bệnh không ứng nhau mà lại không được thấy hình dạng, thầy thuốc chỉ căn cứ vào mạch mà cho thuốc, há có được không? Nói như vậy thì làm sao dùng hết tài nghề? Đó là cái lỗi chung của nghề thuốc mà đời không sửa được. Thầy thuốc không tránh khỏi phải hỏi han cặn kẽ cho hết lẽ, nhà người bệnh thấy hỏi nhiều lại cho là nghề không giỏi, thường được thuốc mà không chịu uống; những chuyện như thế rất nhiều. Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) nhìn sắc mặt Tề Hầu biết có bệnh mà Tề Hầu còn không tin, huống chi những người không được nhìn thấy? Ôi, thật là khó thay! (Như trên)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Dũng khí khi giận

 Người có dũng khí ở mạch thì khi giận mặt xanh; người có dũng khí ở xương thì khi giận mặt trắng; người có dũng khí ở máu thì khi giận mặt đỏ. (Theo Dậu Dương tạp trở)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Uất mạo

 Người ngày thường không có bệnh khổ gì, bỗng như người chết, thân không cử động, lặng lẽ không biết người, mắt nhắm không mở được, miệng cứng không nói được; hoặc hơi biết người, ghét nghe tiếng người, chỉ như choáng váng, một lúc sau mới tỉnh. Đó là do trước đã ra mồ hôi quá nhiều, máu ít, khí dồn vào máu, dương khí một mình bốc lên mà không xuống, khí ứ tắc không vận hành, nên thân như chết; khí qua, máu trở lại, âm dương thông lại, nên một lúc sau mới tỉnh. Gọi là "uất mạo" (khí uất tắc làm choáng mờ), cũng gọi là "huyết quyết" (ngất do máu); phụ nữ hay mắc. Nên dùng Bạch vi thang, Thương công tán. (Theo Bản sự phương)

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Thi quyết (ngất lặng như xác chết)

 Thi quyết là do khí âm dương nghịch loạn. Đó là mạch dương đột ngột rơi xuống, mạch âm đột ngột vọt lên, âm dương lìa chỗ, vinh vệ không thông, chân khí rối loạn ngược đi, tà khí bên ngoài thừa cơ xâm vào. Hình trạng như chết, nhưng vẫn còn hơi thở yếu ớt không đều, mạch vẫn đập mà thân không biết gì. Nghe trong tai (rì rì?) có tiếng như huýt sáo và giữa hai đùi còn ấm là đúng chứng này. Tuy không có tiếng huýt mà mạch còn đập thì cũng nên chữa theo thi quyết. Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, gần bàn tay) chìm, lớn mà trơn: chìm là thực, trơn là khí; thực và khí xô nhau, thân ấm mà ra mồ hôi, đó là tà vào phủ, tuy đột ngột ngất không biết người nhưng khí trở lại thì tự khỏi. Nếu môi, mặt, thân xanh lạnh, đó là tà vào tạng, cũng đột ngột ngất không biết người, thì sẽ chết. Xem mạch ở bộ quan tay trái, âm dương đều hư, là kinh túc quyết âm (đường kinh gan ở chân) và kinh thủ thiếu âm (đường kinh tim ở tay) đều hư; bệnh nếu mê man, thi quyết không biết người, thì sẽ thấy điều hư vọng.

 Quyển 8 — Chứng bệnh

 Bệnh từ ngoài đến nên chữa bằng ý

 Bệnh tật của người không gì không do hư, thực, lạnh, nóng mà phát ra, mỗi thứ có hình chứng để chữa đúng; thuốc dùng chẳng qua là bổ, tả, mát, ấm mà thôi. Nhưng cũng có bệnh không do hư thực lạnh nóng mà ra, như đã nói trước đây. Lại có các thứ sâu bọ chui vào tai, các thứ hóc trong cổ họng, sâu đuôi kìm (?) tiểu vào bóng người mà sinh nhọt (người xưa tin như vậy), bụi rơi vào mắt…, đều không phải bệnh hư thực lạnh nóng, theo phép nên chữa bằng ý. Như đổ sữa bò, nướng thịt lợn áp lên tai để chữa sâu bọ vào tai; lặng niệm tên chim cốc (?) (loài chim chuyên bắt cá) và đội lưới đánh cá để chữa hóc xương cá; dùng bột ngà voi, xương cáo để chữa hóc xương; vẽ hình con sâu đuôi kìm trên đất rồi lấy đất ở chỗ bụng nó để chữa nhọt do nó tiểu vào bóng; dùng mật, máu gan gà và nhìn hạt đậu trong nước để chữa bụi vào mắt; dùng răng chuột tre (?) để chữa dằm tre đâm. Đó đều là những phép chữa bằng ý.

 Quyển 8 — Bàn về nghề thuốc

 Thầy thuốc

 Mạch khó hiểu rõ, xưa nay đều lấy làm khổ. Hư đến cực điểm lại có chứng trạng như thịnh, thực quá mức lại có vẻ gầy yếu; trong chỗ ngờ vực giống nhau ấy đã có sự khác biệt giữa sống và chết. Kẻ sĩ đại phu phần nhiều giấu bệnh của mình để thử xem thầy thuốc giỏi hay dở, bắt thầy phải tìm bệnh trong chốn mù mịt, phân biệt hư thực lạnh nóng trong chỗ ngờ vực. Thầy thuốc chẳng may đoán sai thì rốt cuộc không chịu nhận mình sai, khéo che đậy lỗi để giữ tiếng; thỉnh thoảng có người thận trọng thì tuy theo lời chủ nhà nhưng cũng xen ý kiến mình, giữ cả hai mà chữa lẫn lộn. Cả đời tôi cầu thầy thuốc, ngày thường thì lặng lẽ thử xem tài giỏi hay vụng; khi có bệnh nhờ chữa thì ắt kể hết bệnh của mình, cho thầy thuốc biết rõ bệnh ở đâu, rồi sau mới bắt mạch. Hư thực lạnh nóng đã định sẵn trong lòng, thì chỗ ngờ vực của mạch không làm thầy mê lầm được. Vì thế tuy là thầy thuốc bậc trung, chữa bệnh cho tôi vẫn thường khỏi. Tôi chỉ cầu khỏi bệnh mà thôi, há lấy việc làm khó thầy thuốc làm chuyện của mình sao? (Theo Tô Đông Pha)

 Quyển 8 — Bàn về nghề thuốc

 Nghề thuốc chẳng qua là ở ý

 Chân Quyền vì mẹ bị bệnh nên cùng em là Lập Ngôn nghiên cứu học tập sách thuốc, trở thành danh y; các sách Mạch kinh, Châm phương và các bức đồ Minh đường (bản đồ kinh lạc, huyệt vị trên thân người) do ông soạn được truyền ở đời. Sau đó, Hứa Dận Tông ở Nghĩa Hưng nổi danh về nghề thuốc. Có người khuyên ông viết sách để lại cho đời sau, ông đáp: "Nghề thuốc chẳng qua là ở ý, suy nghĩ tinh tế thì được. Chứng hậu của mạch sâu kín khó hiểu rõ; điều ý tôi hiểu được, miệng không nói ra được. Thầy thuốc bậc trên đời xưa cốt ở chỗ xem mạch, nhờ đó mới biết bệnh; bệnh và thuốc khớp nhau thì chỉ dùng một vị mà đánh, khí thuốc thuần nhất nên khỏi nhanh. Người nay không giỏi xem mạch, lấy tình ý mà đoán bệnh, dùng nhiều vị thuốc để mong may mắn có công; ví như đi săn mà không biết thỏ ở đâu, giăng lưới khắp đồng, mong có một người bắt được, phương pháp cũng sơ sài lắm. Một vị thuốc tình cờ trúng bệnh thì lại bị vị khác kiềm chế, không dốc hết sức được; đó là lý do khó khỏi. Chỗ tinh diệu của mạch không thể truyền được, viết suông phương thuốc rốt cuộc chẳng ích gì cho đời; đó là lý do tôi không viết sách." (Theo Đường thư, phần truyện riêng của ông)

 Quyển 8 — Bàn về nghề thuốc

 Thư bàn về hoàng liên

 Quán tôi gần đây nghe ông vì bệnh mắt mà uống hoàng liên đến mười mấy lạng vẫn chưa thôi, không biết có thật như thế không. Nếu đúng như điều đã nghe thì e là không nên. Quán tôi mấy năm trước khí huyết chưa ổn định, khá thích thuyết phương thuật, đọc sách thuốc mấy năm, từng nhớ người chú giải có nói: uống hoàng liên, khổ sâm lâu ngày thì lại sinh nóng. Lúc đầu tôi rất cho là không phải, sau mới tin. Bởi năm vị vào dạ dày thì mỗi vị quy về chỗ nó ưa: cho nên chua trước hết quy về tâm (?), ngọt trước hết quy về tỳ, cay trước hết quy về phổi, mặn trước hết quy về thận; vào gan thì thành ấm, vào tâm thì thành nóng, vào phổi thì thành mát, vào thận thì thành lạnh, vào gan (?) thì thành chí âm, mà khí huyết đều kiêm cả; đều là làm tăng thêm khí của tạng ấy. Dùng mãi không thôi thì khí của tạng có chỗ thiên thắng, mà đã thiên thắng thì ắt có chỗ thiên tuyệt. Hoàng liên, khổ sâm tính tuy rất lạnh, nhưng vị cực đắng, vào dạ dày thì trước hết quy về tâm; dùng lâu không thôi thì tâm hỏa thắng thế, hỏa thì nóng, đó là lẽ tự nhiên. Bệnh mắt sinh ra vốn gốc ở gan nóng. Gan với tâm là quan hệ mẹ con: tâm là con, gan là mẹ; tâm thuộc hỏa, gan cũng thuộc hỏa (?); thận là tạng đơn độc. Người ta thường lo "một thủy không thắng nổi hai hỏa". Nay bệnh gốc ở gan mà uống lâu thuốc đắng, khiến tâm có chỗ thiên thắng, đó gọi là lấy lửa cứu lửa, gọi là càng thêm nhiều (?), cái không nên ấy cũng rõ rồi. Thuốc là để chữa bệnh, dùng quá mức thì lại vừa khéo gây ra bệnh. Gần đây nghe nói từ lúc mới phát đến nay bệnh đã bớt bảy tám phần, đúng là lúc nên tiết chế thuốc, cẩn thận giữ gìn ăn uống để đợi nó tự lành, chứ không phải như cắt mụn cóc, chích vỡ nhọt mà có thể bỗng chốc một sớm mà hết được. Vì thế tôi kể đủ để trình lên, mong ông lưu ý mà nghe, chớ coi thường. (Thư của Tần Quán gửi Kiều Hy Thánh bàn về hoàng liên)

 Quyển 8 — Bàn về nghề thuốc

 Thuốc dùng theo quân thần

 Thuyết cũ có nói thuốc dùng "một quân, hai thần, ba tá, bốn sứ" (quân: vị chính trị bệnh; thần: vị giúp vị chính; tá: vị hỗ trợ, chế độc; sứ: vị dẫn thuốc, điều hòa). Ý ấy cho rằng thuốc tuy nhiều vị, nhưng vị chủ trị bệnh chỉ chuyên ở một vị, các vị khác theo thứ bậc mà giúp nhau, đại để thống thuộc lẫn nhau. Như vậy là hợp, nhưng không cần phải tuyệt đối như thế. Cái gọi là quân là vị chủ của một phương, vốn không cố định là vị nào. Sách Dược tính luận lại lấy những vị ôn hòa thuần hậu trong các thuốc định làm quân, kế đó làm thần, làm tá, vị có độc phần nhiều làm sứ; đó là thuyết sai. Giả như muốn đánh khối tích cứng trong bụng thì loại như ba đậu há lại không làm quân được sao? (Theo Lương phương)

 Quyển 8 — Bàn về nghề thuốc

 Râu, tóc, lông mày thuộc về tạng nào

 Các thầy thuốc bàn rằng râu, tóc, lông mày của người tuy đều thuộc loài lông, nhưng tạng chủ quản chúng khác nhau. Vì thế có người già mà râu bạc, lông mày và tóc không bạc; có người tóc bạc mà râu và lông mày không bạc; đó là vì khí của tạng có chỗ thiên lệch. Đại khái tóc thuộc tâm, nhận khí hỏa, nên mọc lên trên; râu thuộc thận, nhận khí thủy, nên mọc xuống dưới; lông mày thuộc gan, nhận khí mộc, nên mọc ngang. Ở đàn ông, khí thận đi ra ngoài, trên thành râu, dưới thành dương vật. Cho nên phụ nữ và hoạn quan không có dương vật thì cũng không có râu, nhưng lông mày và tóc thì không khác đàn ông, đủ biết lông mày và tóc không thuộc thận. (Theo Loại uyển)

 Quyển 8 — Bàn về nghề thuốc

 Sách Hoạt nhân thư

 Chu Quăng, người Ngô Hưng, thi đỗ tiến sĩ, thích bàn về y học, đặc biệt tinh thông bệnh thương hàn (bệnh sốt cảm do lạnh và các bệnh sốt cấp tính nói chung). Khi ở Nam Dương, thái thú (quan đứng đầu một quận) Thịnh Thứ Trọng phát bệnh, gọi Quăng đến chữa thì khỏi. Nhân đó bàn về những điều cốt yếu của kinh lạc, ông Thịnh hết sức khuyên viết thành sách. Quăng dốc lòng hai mươi năm thì sách Hoạt nhân thư hoàn thành. Dưới triều Đạo Quân (Tống Huy Tông, tự xưng là "Đạo quân hoàng đế"), ông đến cửa khuyết dâng sách, được làm Y học bác sĩ (chức quan dạy y học). Quyển sách Quăng viết vốn đã tinh tường đầy đủ. Ông từng đi qua Hồng Châu, nghe nói danh y Tống Đạo Phương ở đó, bèn mang sách đến gặp. Tống giữ Quăng lại trò chuyện thân tình, ngay trong lúc ngồi chỉ ra và bác bỏ mấy chục chỗ, chỗ nào cũng có căn cứ. Quăng bàng hoàng mất tự tin, ngay hôm đó tháo thuyền ra đi. Do đó mà xét, sở học của người ta vốn khác nhau chăng? Hay là sách của họ Chu cũng có chỗ chưa trọn vẹn? Người đời sau dùng sách này mà biết xét kỹ, cẩn thận lựa chọn thì tốt.

 Quyển 8 — Bàn về nghề thuốc

 Sáu khí và sáu chứng bệnh

 Đàn ông lúc sinh ra thì úp mặt xuống, đàn bà lúc sinh ra thì ngửa mặt lên; khi chết đuối dưới nước cũng thế. Đàn ông trong dương mà ngoài âm, đàn bà thì ngược lại. Cho nên Kinh Dịch nói: "Quẻ Khôn cực mềm mà khi động thì cứng." Kinh Thư nói: "Người trầm lặng thì lấy cứng rắn mà trị." Bậc thông đạt đời xưa hẳn đã biết điều này. Thầy thuốc Y Hòa nước Tần (thời Xuân Thu) nói: "Trời có sáu khí, quá độ thì thành sáu bệnh: dương quá độ sinh bệnh nóng, âm quá độ sinh bệnh lạnh, gió quá độ sinh bệnh ở tay chân, mưa quá độ sinh bệnh ở bụng, tối quá độ sinh bệnh mê muội, sáng quá độ sinh bệnh ở tâm. Đàn bà là vật thuộc dương mà lại gần gũi vào lúc tối, nên quá độ thì sinh bệnh nóng bên trong và chứng cổ hoặc (mê muội, hao mòn như bị trùng độc ăn)." Đàn bà làm người ta mê muội thì người đời biết nhiều; còn việc đàn bà là vật thuộc dương mà gây nóng bên trong thì dù thầy thuốc giỏi cũng chưa biết nói ra. Ngũ lao thất thương (năm chứng lao tổn và bảy chứng hao tổn của cơ thể) đều nóng, ra mồ hôi, hâm hấp như hấp; gần gũi lúc tối mà không thành chứng cổ hoặc thì cũng trúng phong, đều là do nóng sinh ra. Lời của Y Hòa đáng nêu rõ ra. Đọc sách Tả thị Xuân Thu, tôi chép lại điều này. (Theo Lương phương)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video