Quyển bảy — Tích (chứng khối ứ đọng trong bụng do thức ăn, khí, huyết, đờm, nước… dồn lại lâu ngày mà thành)
Bị thương do ăn uống ứ trệ thì dùng thuốc khác nhau
Tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể theo Đông y: tim, gan, tỳ, phổi, thận và dạ dày, ruột, mật, bàng quang…) của con người đều vì bị các thứ độc hại xâm phạm mà sinh bệnh, trong đó tỳ vị (theo Đông y là bộ máy tiêu hoá: vị là dạ dày chứa và nghiền thức ăn, tỳ lo chuyển hoá và đưa chất bổ đi nuôi cơ thể) dễ bị phạm nhất. Bởi ăn uống hằng ngày hơi quá nhiều một chút là thức ăn đọng lại khó tiêu; nóng lạnh không điều hoà thì nôn mửa, tiêu chảy, kiết lỵ. Người quen ăn thịt béo gạo ngon lại càng bị nặng hơn, vì chiều theo miệng bụng, không biết giữ chừng mực.
Gần đây dùng thuốc tiêu hoá, có người bàn rằng ăn uống đã làm tổn thương từ trước, khó mà dùng thuốc độc mạnh đánh ngược lại sau, nên không dùng ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy xổ rất mạnh, có độc), nao sa (một loại khoáng chất muối, vị mặn đắng, dùng phá khối tích) cùng các thuốc như thế, mà chỉ dùng loại khúc (men, như thần khúc là men ủ từ bột mì với các vị thuốc), nghiệt (mạch nha, tức mầm lúa, mầm lúa mạch phơi khô). Họ không biết rằng xưa nay lập phương dùng thuốc, mỗi thứ đều nhắm vào một loại bệnh. Khúc và nghiệt chỉ tiêu được cơm gạo, ngũ cốc; còn ăn thịt bị thương thì không có nao sa, a ngùy (nhựa khô của cây a ngùy, mùi rất hôi, chuyên tiêu thịt) và các thuốc như thế thì không chữa được. Đến như ăn cá, cua quá mức mà bị thương thì phải dùng vỏ quýt, tía tô, gừng tươi; ăn trái cây, rau mà bị thương thì phải dùng đinh hương, quế tâm (lớp vỏ quế phía trong, đã bỏ vỏ ngoài); uống nước bị thương thì phải dùng khiên ngưu (hạt cây bìm bìm biếc, thuốc xổ và lợi nước), nguyên hoa (hoa cây nguyên hoa, thuốc trục nước rất mạnh). Vốn không thể bàn chung một mực. Phải xét kỹ nguyên nhân bị thương mà dùng đúng thuốc ứng với nó thì không có ca nào không khỏi; còn nặng nhẹ thì tuỳ khí huyết (khí là sức hoạt động, huyết là máu nuôi cơ thể) của người bệnh mà thêm bớt thôi.
Lại có một hạng người hư yếu, có trầm tích (khối tích nằm sâu, lâu ngày) mà không thể đánh thẳng vào, thì nên lấy sáp bọc thuốc lại, vì sáp dính được bệnh mà đuổi đi, lại có thể lưu lâu trong ruột và dạ dày, lại không làm hại khí, có thể mài mòn khối tích cho đến hết. Lại có người tỳ khí (?) hơi hư, ăn uống tiêu chậm, chỉ nên giúp nuôi tỳ vị thì tự nhiên tiêu được, không cần dùng thuốc khắc hoá (thuốc phá, tiêu mạnh). Bệnh lâu ngày thành tích tụ, trưng hà (các khối u cục trong bụng: trưng là khối cứng cố định, hà là khối lúc tụ lúc tan) thì phải dùng tam lăng (củ cây tam lăng, phá huyết ứ, tiêu khối), miết giáp (mai con ba ba) và các vị như thế. Lạnh mà thành tích thì nhẹ dùng phụ tử (củ con của cây ô đầu, tính rất nóng), hậu phác (vỏ cây hậu phác, làm ấm và thông khí trong bụng); nặng dùng phàn thạch (phèn), lưu hoàng (lưu huỳnh). Huyết ứ kết thành khối thì dùng đại hoàng (rễ cây đại hoàng, thuốc xổ), đào nhân (nhân hạt đào, làm tan máu ứ) và các vị như thế. Thầy thuốc nên xét kỹ. (Theo "Nan Phong phương")
Quyển bảy — Tích
Vật có thể trừ được tích
Đầu bếp làm bún sợi và điệu phấn (một loại bột, miến) (?) thì không được để gần hạnh nhân (nhân hạt mơ); để gần thì nát. Vừa rồi có một võ quan ăn bún nhiều quá thành tích; thầy thuốc lấy viên Tích khí hoàn và hạnh nhân, mỗi thứ một nửa, nghiền mịn làm viên, mỗi lần uống năm viên với nước đun sôi, uống vài lần thì khỏi. Trong sách "Chích y tân thuyết" có kể một người ăn quá nhiều chim hoàng liêu (một loài chim nhỏ), nhân ăn canh chim diều mà khỏi.
Có người ăn bánh ú bị thương thành tích, dùng bột men thêm một ít mộc hương (rễ cây mộc hương, thơm, làm thông khí) làm thuốc bột, hoà với nước muối mà uống; vài ngày sau trong miệng ngửi thấy mùi rượu, khối tích bèn tan. (Ba chuyện trên lấy từ "Y dư")
Quyển bảy — Tích
Thuốc tiêu thức ăn
Người ta dùng thuốc tiêu thức ăn đều nhất loạt dùng ba đậu, thật là rất sai. Sách "Dưỡng sinh tất dụng phương" chủ trương dùng Thanh mộc hương hoàn cũng chưa phải. Ba đậu trừ tích, khiên ngưu lợi nước, không thể dùng chung một mực. Như ăn gạo, bột mì mà bị thương thì nên dùng thần khúc, mạch nha; ăn thịt bị thương thì nên dùng a ngùy; khí không thông thì nên dùng đinh hương, mộc hương, thanh bì (vỏ quýt còn xanh), trần bì (vỏ quýt để lâu năm); mài khối tích thì dùng tam lăng, bồng truật (tức nga truật, củ nghệ đen); trừ nhiệt tích (khối tích do nóng) thì dùng đại hoàng; lãnh tích (khối tích do lạnh) thì dùng ba đậu; đàm tích (khối tích do đờm) thì dùng khiên ngưu; huyết tích (khối tích do máu ứ) thì dùng can tất (nhựa sơn để khô). Đó là đại lược; còn lại thì theo ý mà suy rộng ra. (Cùng sách trên)
Quyển bảy — Tích
Dùng thuốc chữa tích
Đại để chữa tích, hoặc dùng thứ mà nó ghét để đánh nó, dùng thứ mà nó thích để dụ nó, thì dễ khỏi. Như nao sa, thuỷ ngân chữa tích do thịt; thần khúc, mạch nha chữa tích do rượu; đỉa, mòng chữa huyết tích; mộc hương, binh lang (hạt cau) chữa khí tích (khối tích do khí uất); khiên ngưu, cam toại (rễ cây cam toại, thuốc trục nước mạnh) chữa thuỷ tích (tích do nước); hùng hoàng (khoáng chất sulfua asen màu vàng), nị phấn (bột khinh phấn, chế từ thuỷ ngân) chữa diên tích (tích do đờm dãi); mông thạch (một loại đá khoáng trừ đờm), ba đậu chữa thực tích (tích do thức ăn) — mỗi thứ theo đúng loại của nó. Nếu dùng cả bầy thuốc làm phân tán sức thuốc thì khó có hiệu quả. Hứa Tự Tông (danh y đời Đường) có nói: "Đi săn mà không biết thỏ ở đâu, bèn giăng lưới khắp cả cánh đồng, mong may ra có một người bắt được, thuật ấy cũng sơ sài lắm." Phải nhận biết rõ ràng là tích tụ loại gì rồi mới thêm thuốc; không thế thì trái lại còn gây hại. Tự Tông tự nói mình không viết sách là vì cái hay nằm ở sự linh hoạt lúc đứng trước người bệnh. (Theo "Bản sự phương")
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Ngã ngựa
Quan trung lang nước Tề tên là Phá Thạch mắc bệnh. Thuần Vu Ý (danh y đời Tây Hán) bắt mạch rồi bảo: "Phổi bị thương, không chữa được; sau mười ngày, đến ngày Đinh Hợi, sẽ đái ra máu mà chết." Quả nhiên sau mười một ngày thì đái ra máu mà chết. Bệnh của Phá Thạch là do ngã ngựa, đổ vật xuống đá mà ra. Sở dĩ biết được bệnh của Phá Thạch là vì khi bắt mạch thấy âm khí của phổi, mạch đến tán loạn, nhiều đường đến mà không đều nhau; sắc mặt lại hiện ra lấn át. Sở dĩ biết ông ta ngã ngựa là vì bắt mạch thấy mạch âm đảo ngược (?); mạch ấy vào chỗ hư lý (chỗ tim đập dưới vú trái) mà lấn lên mạch phổi. Mạch phổi tán loạn thì sắc mặt vốn đã biến đổi, lại lấn át. Sở dĩ không chết đúng ngày hẹn là vì thầy tôi có dạy: "Người bệnh ăn được cơm thì sống quá hẹn, không ăn được thì không quá hẹn." Người ấy thích ăn kê, mà kê thuộc về gan, nên sống quá hẹn. Sở dĩ đái ra máu là vì phép chẩn mạch nói: người bệnh thích nằm dưỡng ở chỗ âm (tối, tĩnh) thì là thuận mà chết, thích dưỡng ở chỗ dương (sáng, động) thì là nghịch mà chết. Người ấy thích yên tĩnh, không nóng nảy, lại thường ngồi lâu gục lên bàn mà ngủ, nên máu tiết xuống dưới. (Theo "Sử ký")
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Chữa trật khớp cánh tay
Hứa Nguyên Công lên kinh đô dự thi Tỉnh (kỳ thi do triều đình tổ chức ở kinh đô), qua cầu thì ngã ngựa, khớp cánh tay phải bị trật. Người đi đường bảo người hầu: "Mau nắn cho khớp vào chỗ cũ; nếu máu đọng thấm vào khớp thì khó chữa." Người hầu làm theo. Hứa đã mê man, không thấy đau, bèn thuê kiệu khiêng về chỗ trọ. Có người nói: "Không phải quan lục sự (chức quan coi giấy tờ) Điền Mã Kỵ thì không chữa xong bệnh này." Vội mời ông đến, khi ấy trời đã tối, ông cầm đuốc soi mặt rồi nói: "Còn chữa được." Bèn đắp thuốc bịt kín chỗ sưng. Đến nửa đêm Hứa mới tỉnh, sáng ra thì hết đau; gỡ thuốc ra thì chỗ bị thương đã trắng lại, còn vết bầm xanh dời lên trên khớp. Từ đó ngày nào cũng thay thuốc; chỗ sưng lan thẳng lên vai và lưng, bèn dùng thuốc cho xổ, ra ba thăng (đơn vị đo dung tích, mỗi thăng thời ấy chừng hơn nửa lít) máu đen, năm ngày thì trở lại bình thường, được đi thi.
Cách làm là: lấy sinh địa hoàng (củ cây địa hoàng còn tươi, làm mát máu) nghiền nhuyễn như bùn, mộc hương tán bột mịn; phết cao địa hoàng lên giấy, rắc một lớp bột mộc hương, lại phết một lớp địa hoàng nữa, rồi dán lên chỗ sưng. Cách này chính là để chữa đánh đập, ngã bị thương và mọi ung nhọt sưng chưa vỡ, làm cho tiêu đi từ bên trong. (Theo "Loại thuyết")
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Phương lạ của con rùa chữa gãy xương
Chữa cổ tay gãy, gân bị tổn thương, đau không chịu được: dùng sinh địa hoàng một cân (khoảng 600 gam) thái nhỏ, bã rượu dùng để muối dưa gừng một cân, gừng tươi bốn lạng (mỗi lạng bằng một phần mười sáu cân) thái nhỏ; tất cả đem rang cho nóng đều, lấy vải bọc lại đắp lên chỗ gãy, nguội thì thay. Từng có người bị gãy xương, người ta bảo nên dùng rùa sống; tìm bắt được một con rùa, sắp giết thì người bệnh bỗng mơ thấy rùa nói: "Đừng hại ta, ta có phương lạ chữa được." Rồi trong mộng trao cho phương này. (Theo "Bản sự phương")
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Đánh đập, ngã bị tổn thương
Bị đánh đập, ngã tổn thương thì máu ứ đọng lại, khí vì thế không lưu thông được, các khiếu (các lỗ thông của cơ thể) đều bị tắc, đại tiện ắt bị bí. Người khoẻ có thể uống Tẩy tâm tán, người già yếu có thể uống Thất thánh binh lang hoàn. Phàm gặp chứng này phải hỏi về tạng phủ và chỗ bị đánh đau ra sao. Nếu chỗ bị thương rất đau, đại tiện hai ba ngày không thông thì mới cho uống hai thuốc trên. Nếu đại tiện không bí, chỗ bị thương không đau dữ thì không được uống, nên uống một dược (nhựa cây một dược, làm tan máu ứ, giảm đau), nhũ hương (nhựa cây nhũ hương, cũng làm tan máu ứ, giảm đau), đương quy (rễ cây đương quy, bổ máu và làm máu lưu thông) và các vị như thế. (Theo "Y dư")
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Lại một bài nữa
Ông quan họ Thạch ở Trường An từng ra đường lớn, có người từ phía sau gọi họ và thứ bậc anh em của ông mà nói: "Ta không cầu gì ở người đời, chỉ nghĩ ngươi sắp gặp nạn nên đến cứu ngươi." Rồi lấy ra một cuộn giấy trao cho ông Thạch, nói: "Có nạn thì dùng." Đó là sách phương chữa gãy xương, tổn thương trong và ngoài. Năm sau, nhân đi chầu vua, con ngựa ông cưỡi bị ngựa khác đá (?), ông gãy chân ngã xuống đất, lại bị giẫm gãy một cánh tay. Người nhà vội pha thuốc này, vừa đổ cho uống vừa bó; đến nửa đêm thì hết đau, về sau tay chân đều vững chắc như lúc chưa bị thương.
Phương này vốn có trong sách "Lương phương": dùng xuyên đương quy (đương quy trồng ở đất Tứ Xuyên), duyên phấn (bột chì trắng) mỗi thứ nửa lạng, bằng sa (hàn the) hai tiền (mỗi tiền bằng một phần mười lạng, khoảng 4 gam), nghiền chung cho mịn; sắc đặc nước gỗ tô mộc (gỗ vang), hoà thuốc uống một thìa lớn. Nếu tổn thương ở từ thắt lưng trở lên thì ăn trước nửa bát cháo loãng rồi mới uống thuốc; nếu ở từ thắt lưng trở xuống thì uống thuốc trước, ăn sau. Vẫn thường xuyên nhấp nước tô mộc. Riêng nấu cháo gạo nếp, cho bột thuốc vào trộn đều, phết lên giấy hoặc lụa, bịt bọc chỗ bị thương. Nếu xương vỡ vụn thì dùng nẹp tre, nẹp gỗ kẹp chặt, rồi lấy giấy hoặc quần áo bọc ngoài. Thuốc hay như thế, nên nêu ra đây.
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Lại một bài nữa
Ông Trần, dân ở chợ Kinh Khẩu thuộc Đinh Châu, tụng niệm Quán Âm (Bồ Tát Quán Thế Âm, vị Bồ Tát chuyên cứu khổ cứu nạn trong đạo Phật) rất thành tâm. Đầu niên hiệu Khánh Nguyên (khoảng năm 1195, đời Nam Tống), ông đi ra ngoài, bị ngã (?) gãy một chân, nhịn đau mà kêu Bồ Tát. Qua ba ngày ba đêm, ông mơ thấy một nhà sư chống gậy, cầm bát đến cửa hỏi đau khổ chuyện gì. Ông Trần nói: "Không may gãy một chân, nghèo không đủ sức đi tìm thầy thuốc, chỉ đành cầu Phật." Nhà sư nói: "Đừng quá lo, ta có một phương Tiếp cốt cao (cao nối xương), chính là chữa được cho ngươi. Hãy mua bột đậu xanh, cho vào nồi sắt mới mà rang đến khi có màu tím thật sự, rồi múc ngay nước giếng hoà thành cao loãng, sau đó đắp dày lên chỗ bị thương, phải phủ kín khắp, dán giấy trắng lên, lấy gỗ sam buộc chặt lại, hiệu nghiệm như thần, không cần mượn thuốc nào khác." Nói xong nhà sư bỗng biến mất, ông Trần cũng tỉnh dậy, làm đúng theo phương mà dùng thì khỏi.
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Lại một bài nữa
Mùa thu năm Thiệu Hy thứ năm (năm 1194), người Hồ Khẩu tên Lâm Tứ vì chiều tối phi ngựa bị ngã, gãy một chân, xương đứt rời. Mời thầy thuốc ngoại khoa đến, không ai chịu chữa. Qua mười ngày, đau dữ dội. Tình cờ có một đạo sĩ đi qua cửa, nghe tiếng rên bèn hỏi duyên cớ, vào xem rồi nói: "Nối gân nối xương thì không có mai rùa chết lâu ngày là không được." (Lâm nói:) "Thứ ấy lại khó kiếm, còn cần mai rùa sống thì rất dễ." (?) Đạo sĩ nói: "Chỉ cần có mai là đủ, sống hay chết cũng như nhau." Nói xong thì lui đi.
Lâm mời các thầy thuốc đến bàn; họ đều nói: "Một cái chân thì phải đắp bao nhiêu tro mai rùa mới đủ? Cách đây chừng năm dặm, bên bờ sông có một con rùa lớn, mình rộng hai thước, thường nằm phục trong bùn; bắt lấy lột mai, đốt thành tro mà đắp chỗ bị thương, tính ra hiệu quả hơn rùa nhỏ cả trăm lần." Lúc ấy trời đã tối, chưa kịp sai người hầu đi.
Sau nửa đêm, ông lão họ Trương ở nhà bên mơ thấy một người mặc áo đen đến thăm, tự xưng là con rùa già bên bờ sông, khẩn thiết cầu xin: "Lâm Tứ gãy chân, các thầy thuốc muốn giết tôi lấy mai để chữa thương, mong ông nói một lời cứu giúp." Ông Trương từ chối: "Lão già này ngu dốt, làm sao mà giúp được?" Người áo đen nói: "Chỉ phiền ông đến nhà họ Lâm bảo các thầy thuốc rằng: ngày trước từng có con rùa truyền cho người một phương để chuộc mạng mình, là dùng bã rượu ủ dưa đắp lên chỗ gãy, rồi lấy ván gỗ sam kẹp buộc chặt lại; sách phương cũng từng ghi chép. Nếu thêm một vị xích tiểu đậu (đậu đỏ hạt nhỏ) trộn vào bã rượu rồi kẹp ván, thì không quá ba ngày sẽ khỏi hẳn. Mong ông nói giúp cho, ngày sau tôi sẽ báo đáp." Rồi đi mất. Sáng sớm, ông Trương làm đúng như lời dặn; Lâm và các thầy thuốc đều mừng mà làm theo, đúng hẹn thì linh nghiệm. (Theo "Loại biên")
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Hành nướng nóng cùng nhớt hành chữa ngón tay bị thương
Ông Thôi, giữ chức cấp sự (quan can gián trong triều), trước kia ở Trạch Lộ làm phán quan (quan phụ tá) cho Lý Bão Chân (tướng nhà Đường, được phong hàm tể tướng). Lý tướng công đang dùng gậy đánh cầu chặn quả cầu, một viên quân tướng cũng lấy gậy gạt ra, theo đà không dừng được, nên làm bị thương ngón tay cái của Lý tướng công, cả móng cũng nứt toác. Ông vội đòi thuốc kim sang (thuốc chữa vết thương do binh khí, va đập) bó lại, gượng ngồi, luôn đòi rượu uống, đến mấy chén đã quá tửu lượng mà sắc mặt càng xanh, cơn đau không dứt. Có một viên quân lại nói: lấy hành mới bẻ, cho ngay vào tro nóng vùi cho chín, bóc vỏ, tách ra thì bên trong có nhớt, lấy đắp lên chỗ bị thương; vẫn nướng nhiều hành, liên tục thay bằng cây đang nóng. Thay ba lần thì sắc mặt lại hồng hào; chốc lát ông nói: "Đã hết đau rồi." Tất cả thay hơn mười lần hành nóng cùng nhớt bó quấn lại, bèn ngồi đến hết tiệc, vui cười nói chuyện. (Theo "Bản sự phương")
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Đánh đập, ngã bị tổn thương
Tự nhiên đồng (một loại quặng khoáng có màu vàng như đồng, dùng làm thuốc nối xương): có người cho con chim ưng gãy cánh ăn, về sau nó lại bay đi được. Người nay bị đánh đập, ngã tổn thương thì nghiền thật mịn, thuỷ phi (khuấy vào nước, gạn lấy phần bột thật mịn), cùng với đương quy, một dược mỗi thứ nửa tiền, hoà rượu uống một lần, đồng thời lấy tay xoa chỗ đau. (Theo "Bản thảo diễn nghĩa")
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Ngã ngựa gãy chân
Người Định Châu tên là Thôi Vụ ngã ngựa gãy chân; thầy thuốc bảo lấy bột đồng hoà rượu mà uống, bèn lành hẳn. Đến khi ông mất hơn mười năm, người nhà cải táng, xem xương ống chân thì chỗ gãy có bột đồng bó quanh. (Theo "Triều dã thiêm tái")
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Đánh đu ngã bị thương
Trong niên hiệu Tuyên Hoà (1119–1125, đời Bắc Tống), có một quốc y (thầy thuốc phục vụ triều đình) bỗng nhận được lệnh của khoái hành (người chạy truyền lệnh trong cung) triệu đến một ngôi chùa để chữa bệnh cho một cung nữ, hạn phải đi ngay lập tức. Ông quất ngựa đến nơi thì thấy vắng lặng, chưa có ai. Chốc lát, có người từ trong kiệu đỡ xuống một cung nữ; khoái hành đưa đến, theo chỉ dụ bắt ông ký quân lệnh trạng (giấy cam kết theo quân lệnh, không làm được thì chịu tội), hạn ngay trong ngày phải khỏi. Thầy thuốc xem thì người đã mê man như chết. Hỏi những người theo hầu thì không ai biết bệnh do đâu; ông sợ hãi không còn chỗ dung thân. Hồi lâu có hai ba cung nữ già đến, xuống kiệu vây quanh mà khóc, lúc ấy mới biết sự thật: vì đánh đu, từ trên không rơi xuống mà chết ngất.
Thầy thuốc nghĩ: đánh đập, ngã tổn thương vốn thuộc về ngoại khoa, muốn tâu lên cho rõ thì lại sợ chậm trễ, xảy ra điều khó lường. Xem lại thì thấy hơi còn chút hơi thở, chợt nhớ trong hộp thuốc có Tô hợp hương hoàn, vội lấy nửa lạng, sấy trên lửa cho bay bớt long não và xạ hương, dùng nửa thăng rượu nghiền tan rồi đổ cho uống. Đến canh ba thì bắt đầu rên, đến canh năm thì xổ ra mấy thăng máu xấu, điều dưỡng vài ngày thì khỏi.
Tôi cho rằng đúng là nên cho uống Tô hợp hương hoàn, vì từ chỗ cao rơi xuống thì ắt có kèm kinh hãi, khí huyết rối loạn; thuốc này không chỉ đuổi được máu ứ mà còn làm tỉnh khí. Thầy thuốc tình cờ dùng mà thấy công hiệu. Thuốc này ở nhà không thể thiếu; như khí nghịch (khí đi ngược lên gây khó thở, nôn), tà ma, truyền thi (bệnh lây từ người này sang người khác, như lao), đau vùng tim, bệnh dịch theo mùa… đều chữa được. Sách "Lương phương" chép rất rõ, tốt nhất là tự mình pha chế. (Theo "Bản sự phương")
Quyển bảy — Thương do đánh đập, ngã
Lăn ống tre cho giãn gân
Đạo nhân Chiêm Chí Vĩnh, người Tín Châu, lúc đầu ứng mộ đi lính, thuộc đội kỵ binh ở Trấn Giang. Năm hai mươi hai tuổi, vì tập cưỡi ngựa phi nhanh mà ngã ngựa, xương ống chân phải gãy làm ba, kiệt sức gần chết. Viên chỉ huy quân sai khiêng về doanh, thầy thuốc cứu chữa, đục lấy ra mấy tấc xương hỏng. Nửa năm sau hơi khỏi, chống gậy đi chậm được; chỗ xương bị khuyết đều mọc lại, chỉ có gân chân co rút không duỗi ra được. Đã bị gạch tên khỏi sổ lính, anh sa vào cảnh ăn xin.
Qua ba năm, anh gặp đạo nhân họ Chu, cũng từng ở trong quân, hỏi: "Vết thương của anh chưa trở lại như cũ, sao không tìm thầy thuốc?" Đáp: "Nghèo không có một đồng, làm sao lo nổi việc ấy." Ông Chu nói: "Chẳng tốn một đồng nào. Chỉ cần một ống tre lớn dài chừng một thước, khoan một lỗ, buộc dây treo ở thắt lưng; mỗi khi ngồi thì đặt xuống đất, nhấc chân lên lăn xoa nó, đừng tính công sức, lâu ắt có hiệu quả." Chiêm làm theo, hai ngày đã thấy trong xương thư thái; thử duỗi mạnh chân thì so với ngày thường đã khá hơn nhiều. Chưa đầy hai tháng, gân bệnh đều giãn ra, như lúc chưa ngã. Tôi trước đây thấy Đinh Tử Chương vì đau chân mà làm cái trục quay để đạp chân, lý lẽ cũng giống vậy, nhưng không giản tiện bằng cách này, người không có tiền cũng làm được ngay. (Theo "Di Kiên chí", phần Quý)
Quyển bảy — Bệnh lạ
Hứng nước mái hiên rửa tay, rồng ẩn nấp trong móng tay
Thạch Tàng Dụng là một danh y gần đây. Có một người học trò từng hứng nước mưa chảy từ mái hiên để rửa tay, thấy có vật gì chạm vào chui vào trong móng tay. Lúc đầu như sợi tóc, vài ngày sau dài dần ra như sợi chỉ, co duỗi không như bình thường, mới biết đó là rồng ẩn nấp ở trong. Anh bèn đến gặp Thạch Tàng Dụng hỏi phương chữa. Tàng Dụng nói: "Điều này sách phương không chép, phải theo ý mà trừ đi. Về nhà có thể tán bột con bọ hung bôi lên ngón tay, may ra nó không vào sâu tới màng ngực, mong ngày sau tránh được tai hoạ bị sét đánh." Người học trò làm theo lời ông. Sau đó gặp sấm sét, thấy ánh lửa khắp mình, anh sợ, vội lấy kim chích vào ngón tay, quả thấy một vật từ lỗ kim nhảy ra, không gây tai hoạ được nữa. Lý Định nói người ấy là ông Đằng làm chức Khu mật (quan coi việc quân cơ) (?). (Theo "Hàn uyển tùng kỷ")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Bệnh lạ của đàn bà
Vợ ông chủ bạ (quan coi sổ sách giấy tờ ở huyện) Trần Tử Trực có bệnh lạ: mỗi khi bụng trướng thì trong bụng có tiếng như đánh trống, vang xa ra ngoài, người đi qua cửa đều ngờ nhà ấy đang tấu nhạc; bụng hết trướng thì tiếng trống cũng dừng. Mỗi tháng phát một lần. Qua hơn mười thầy thuốc mà không ai gọi được tên bệnh.
Quyển bảy — Bệnh lạ
Nôn ra vật như cái lưỡi
Ở Trấn Dương có một người học trò nghiện rượu, mỗi ngày thường uống mấy đấu (đơn vị đo dung tích, bằng mười thăng). Đến trưa hoặc ban đêm, cơn thèm rượu nổi lên thì không ngăn được, gia sản tan nát. Một tối say khướt, anh nôn ra một vật như cái lưỡi; mới nhìn thì không thấy vết lỗ nào, nhưng đến lúc muốn uống thì mắt hiện khắp trên mặt nó, nó dựng đứng lên. Người nhà tưới rượu lên, nó hút hết ngay, đến đúng bằng lượng rượu ngày thường anh uống thì thôi. Bèn ném nó vào lửa mạnh, nó nổ tung thành hơn mười mảnh. Người học trò từ đó ghét rượu.
Quyển bảy — Bệnh lạ
Cái lồng tiêu thức ăn
Sách "Tề Hài ký" chép: ở huyện An Lục, quận Giang Hạ, trong niên hiệu Long An (397–401, đời Đông Tấn), có người họ Quách tên Thản, anh em ba người. Người con lớn sau khi mắc bệnh thiên hành (bệnh dịch lây lan theo thời tiết) thì ăn rất khoẻ, một ngày ăn một hộc (đơn vị đo dung tích, bằng mười đấu) gạo. Nhà cung cấp được chừng năm năm thì nghèo kiệt. Sau anh đi ăn xin, đến trước cửa một nhà, đã được cho cơm rồi lại đến xin ở cửa sau. Nhà ấy ra bảo: "Anh đã ăn ở cửa trước rồi, sao lại còn đến cửa sau?" Người ấy đáp: "Thật không biết nhà ông có hai cửa; bụng đói quá không chịu nổi." Ở cửa sau có ba luống kiệu và một luống tỏi; anh bèn ăn hết hai luống, liền khó chịu cực độ, nằm lăn ra đất, chốc lát nôn ra dữ dội, nôn ra một vật giống cái lồng; ra đến đất thì nó nhỏ dần. Chủ nhà mang cơm ra, anh không ăn nữa; bèn bốc cơm đặt lên vật nôn ra thì cơm tan ngay thành nước. Bệnh này liền khỏi. (Theo "Đông Pha vật loại tương cảm chí")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Đàn bà có thai, trong bụng kêu như chuông
Có một học trò nghèo ở chỗ bán đồ cũ mua được một cuốn sách thuốc, trong đó có một phương chữa được chứng đàn bà trong bụng kêu như chuông: lấy đất do chuột đùn ra trước hang, nghiền rồi rây thành bột, mỗi lần uống hai tiền, hoà với nước xạ hương (chất thơm lấy từ túi thơm của con hươu xạ); bệnh khỏi ngay.
Quyển bảy — Bệnh lạ
Nhọt ở đùi, đứa con chui ra
Sách "Dị uyển" chép: thời Tấn, mẹ của Triệu Tuyên ở Trường Sơn có mang như bình thường, nhưng trên đùi bị ngứa, gãi thành nhọt, đứa con từ trong nhọt chui ra, mẹ con đều bình an. (Theo "Thái Bình ngự lãm")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Nhọt mặt người
Ở Giang Tả (vùng hạ lưu phía đông sông Trường Giang) có một người lái buôn, trên cánh tay trái có cái nhọt giống như mặt người, cũng không đau khổ gì. Người lái buôn đùa nhỏ rượu vào miệng nó, mặt nó cũng đỏ lên; đưa thức ăn cho thì nó cũng ăn được; ăn nhiều thì thấy thịt trong cánh tay phồng lên; nếu không cho ăn thì cả cánh tay tê dại. Có thầy thuốc giỏi bảo lần lượt thử các vị thuốc, bất kể cỏ cây loại gì đều thử, nó chẳng hề gì; đến vị bối mẫu (củ cây bối mẫu, thuốc trừ đờm, tiêu nhọt) thì cái nhọt nhíu mày, ngậm miệng lại. Người lái buôn mừng nói: "Thuốc này chữa được." Bèn lấy ống sậy nhỏ phá miệng nó mà đổ thuốc vào; vài ngày thì đóng vảy, rồi khỏi. Nhưng không biết đó là bệnh gì. (Theo "Bản sự phương")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Ăn không biết no
Trong một quán trọ ở Giang Nam có một bà già ăn không biết no. Từ Đức Chiêm đi qua quán, bà già kêu đói với ông; con trai bà lấy làm xấu hổ. Trước mặt Đức Chiêm, người ta cho bà ăn bánh hấp, hết cả một sọt tre chừng một trăm cái mà vẫn kêu đói không thôi. Mỗi ngày bà ăn một thạch (đơn vị đo dung tích, bằng mười đấu) gạo, ăn vào thì đi ngoài ra ngay, rồi lại đói như cũ. Ông Thái Thằng, chủ bạ huyện Lễ Tuyền thuộc phủ Kinh Triệu, là bạn tôi, cũng mắc chứng đói: mỗi khi đói thì phải ăn ngay, hơi chậm là ngã vật ra ngất xỉu, trong ngực áo thường để sẵn bánh; dù đang ngồi trước quan sang, hễ đói là ăn liền. Thằng có đức hạnh tốt, học rộng, giỏi văn, là người nổi tiếng đương thời, cuối cùng vì bệnh này mà mất. Không ai biết được bệnh ấy, tôi thường vì thế mà thương xót. (Theo "Mộng Khê bút đàm")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Bệnh ngứa ruột
Ông Phó, giữ chức xá nhân (quan soạn thảo văn thư trong triều), bỗng mắc bệnh ngứa ruột; lúc nặng thường đứng trước đông người mà bật cười, cười khúc khích không dứt. Bệnh này người xưa chưa từng có. (Theo "Độn trai nhàn lãm")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Bệnh lạ của người họ Vương
Người họ Vương ở Phần Châu mắc bệnh: bên sườn phải có tiếng kêu như con cóc, thường muốn lấy tay ấn vào, không thế thì tiếng nọ nối tiếng kia. Các thầy thuốc không phân biệt được bệnh gì. Nghe nói ẩn sĩ Triệu Loan ở Tấn Dương giỏi bắt mạch, mời đến. Loan nói: "Đây là do khí kinh hãi lọt vào tạng phủ, không chữa nên thành bệnh, vì thế thường kêu." Người họ Vương nói: "Có lần đi bên bờ nước, có một con cóc lớn nhảy cao mấy thước, bỗng kêu lên một tiếng, tôi chợt hoảng hốt kêu lên, liền thấy sườn phải co kéo đau, từ đó trở đi tiếng kêu vẫn giống tiếng cóc." Loan bèn cho uống Lục thần đan; hôm sau xổ ra đờm dãi xanh giống như da cóc, bèn khỏi. Loan nói: khi chẩn mạch người họ Vương, thấy mạch quan bên phải (theo Đông y, bắt mạch ở cổ tay chia ba vị trí thốn, quan, xích; mạch quan bên phải ứng với tỳ vị) chìm sâu và kết lại, đó là bệnh tích, nên chỉ chữa như bệnh tích, dùng Lục thần đan cho xổ ra mà khỏi. (Theo "Danh y lục")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Chữa con trùng gây đói
Quan tòng chính lang (một bậc quan văn) Trần Phác, người Phú Sa, có mẹ là bà Cao, hơn sáu mươi tuổi mắc chứng đói: mỗi lần phát thì như có con trùng cắn vào tim, liền vội đòi ăn, ăn xong mới hết. Như thế ba bốn năm. Bà nuôi một con mèo rất yêu quý, thường để bên cạnh; mèo kêu thì lấy cá, thịt trộn cơm cho ăn. Một hôm mèo vừa kêu, bà sai lấy thịt hươu khô, tự nhai rồi mớm cho mèo; đến lần thứ hai thì thấy có một vật trồi lên chạm vào cổ họng, thò tay móc ra được, to bằng ngón tay cái, rơi xuống đất. Nó đầu nhọn, dẹt, giống cá tháp sa (một loài cá mình dẹt), thân như vỏ tôm, dài tám tấc (?), dần to ra bằng hai ngón tay, bên trong đầy đặc; mổ ra thì ruột gan cũng giống cá, có tám con con, đẻ con chứ không đẻ trứng, ngọ nguậy như cá chạch nhỏ. Mọi người không ai biết là vật gì. Có lẽ vì ngửi thấy mùi thịt khô thơm mà nó bò ra. Bệnh của bà Cao liền khỏi. (Theo "Loại biên")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Bệnh "bạt" ở trẻ nhỏ
Sách "Thiên kim luận" nói: phàm trẻ nhỏ mắc bệnh bạt là do người mẹ đang có thai bị ác thần dẫn vào trong bụng, làm cho đứa trẻ bị bệnh. Bạt là một loài quỷ nhỏ. Chứng của nó là đi lỵ nhẹ, lúc nóng lúc lạnh, lông tóc xơ xác (?), không vui vẻ. Nên uống Long đởm thang. Phàm đàn bà có con nhỏ chưa biết đi mà lại có thai, cho con bú sữa ấy cũng sinh bệnh bạt, làm đứa trẻ vàng vọt, gầy trơ xương, rụng tóc, sốt cao. (Theo "Bảo sinh phương")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Nhọt lạ ở mu bàn chân
Triệu tiên sinh, tên chữ là Tử Cố, có mẹ là bà Lưu, gần tám mươi tuổi, trên mu bàn chân trái có một cái nhọt, phía dưới lan tới ngón chân cái, phía trên lan tới mắt cá ngoài cho đến xương ống chân (?). Mỗi năm phát mấy lần, mỗi lần phát thì kéo dài hàng tuần, hàng tháng. Lúc chiều tối ngứa dữ dội, gãi một hồi thì máu chảy ra như suối, rên la đau đớn gần như không chịu nổi; đến nửa đêm thì dịu dần, hôm sau lại như thế. Mỗi lần đổi thuốc thì nhọt lại càng to và nặng hơn, thử trăm cách cũng không nghiệm, như thế hơn hai mươi năm.
Cuối tháng giữa đông năm Giáp Thìn, niên hiệu Thuần Hy (năm 1184), tiên sinh làm Thái phủ thừa (quan phó ở cơ quan coi kho tàng của triều đình). Một tối bệnh của mẹ phát dữ dội, mẹ con nhìn nhau khóc, không biết làm sao; mệt quá ngủ thiếp đi, mơ thấy bốn vị thần tăng ngồi lặng lẽ trong một gian phòng, bên cạnh có chiếc giường dài, tiên sinh cũng ngồi, nhân đó thở than. Một vị sư hỏi duyên cớ, tiên sinh kể thật. Vị sư nói: "Có thể uống Ngưu hoàng kim hổ đan." Một vị sư khác nói: "Chu sa (khoáng chất màu đỏ, chứa thuỷ ngân) cũng tốt." Tỉnh dậy, ông khá kinh ngạc, thử lấy nửa viên thuốc gượng cho mẹ uống. Hồi lâu bụng đau dữ, cả nhà đang hối hận thì chốc lát xổ ra mấy thăng vật (?) cứng như sắt đá. Tối ấy cái nhọt chỉ hơi ngứa, không đau, không ra máu; vài ngày thì đóng vảy, từ đó khỏi hẳn. Còn lời nói về chu sa thì rốt cuộc không thử nữa. Tiên sinh nhân đó vẽ tượng các vị sư đúng như trong mộng và ghi chép lại việc này.
Phương Kim hổ đan có trong sách "Hoà tễ" (sách phương thuốc do cục bào chế của triều Tống biên soạn), vốn để chữa trúng phong (bệnh đột ngột ngã quỵ, méo miệng, liệt, tức đột quỵ) có đờm dãi ùn tắc; các vị dùng trong đó như ngưu hoàng (sỏi mật trâu bò), long não, nị phấn, lá vàng đều không phải thứ người già nên uống, vậy mà nay lại có hiệu quả lạ. Có lẽ bệnh này là do nhiệt tích tụ trong tạng phủ mà phát ra ngoài da, lâu năm rễ sâu, chưa dễ rửa sạch, nên phải mượn thuốc mát để đánh, không thể coi như nhọt thường được. Còn giấc mộng gặp thần tăng thì có lẽ là do lòng thành và lòng hiếu cảm động mà có. (Theo "Bách nhất tuyển phương")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Sau khi sinh bị ngứa ruột
Túi đựng kim chỉ: chủ trị đàn bà sau khi sinh, trong ruột ngứa không chịu nổi; đặt túi dưới đệm nằm, đừng để người ấy biết. (Theo "Bản thảo")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Hơi chõ xông làm sưng mặt
Trương Đức Tuấn kể: năm trước có ông Hoà (?) người Dư Hàng sắp đi nhậm chức, nhân hấp hương giáng chân (một loại gỗ thơm) và hoa mộc tê (hoa quế) mà tự mở chõ, mặt chúi xuống trên miệng chõ, bị hơi nóng xông vào, mặt liền sưng phù, miệng và mắt đều bị sưng mà nhắm lại. Đổi mấy thầy thuốc mà không chữa được. Sau cùng có một thầy thuốc nói: "Xưa không có chứng này, xin theo ý mà chữa." Bèn lấy tấm vải lót chõ hấp cơm đã dùng lâu năm ở chùa, đốt thành than nhưng giữ tính (đốt cháy đen chứ không để thành tro trắng), vừa rắc lên thì vừa xẹp đi, chưa đến nửa tháng thì khỏi. Ấy là vì tấm vải hấp cơm đã chịu hơi nước sôi nhiều, nên ngược lại dùng nó để rút độc của hơi nước nóng ra, cũng như dùng nước muối để rút vị mặn vậy. Cái khôn khéo của thầy thuốc thật đáng khen. (Theo "Bách nhất phương")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Bệnh giao long
Xưa có người bệnh ăn uống vẫn như thường, nhưng khi phát thì như điên, sắc mặt xanh vàng, bụng dưới trướng đầy, trông như có mang. Thầy thuốc chẩn thấy mạch và chứng đều khác thường, khó hiểu, khó chữa. Bỗng có một ông lão miền núi nói: "Nghe nói năm Khai Hoàng thứ sáu (năm 586, đời Tuỳ), ở cầu Bá có người mắc bệnh này, là do ngày mồng tám tháng ba ăn rau cần bên bờ nước mà mắc. Có người hiểu biết nói: đây là bệnh giao long (giao long là loài rồng sống dưới nước), vì giao long bơi qua trên rau cần, không may ăn phải mà sinh bệnh." Bèn dùng kẹo mạch nha làm vào dịp tết Hàn thực (tết ăn đồ nguội, khoảng đầu tháng ba âm lịch), mỗi lần uống năm hợp (mỗi hợp bằng một phần mười thăng), uống vài lần thì nôn ra một vật, tuy nhỏ nhưng có hình giống giao long và có hai đầu. Người bệnh kia theo đó mà chữa, được khỏi. (Theo "Danh y lục")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Bệnh do ngờ vực
Ông Hà, đỗ giải nguyên (đỗ đầu kỳ thi ở địa phương), là người Trần Lưu. Một hôm dự tiệc rượu ở nhà ông Triệu giữ chức tu vũ (một bậc quan võ); rượu được vài chén thì chợt thấy dưới đáy chén có vật như con rắn nhỏ, uống vào miệng thì cũng không thấy có vật gì, nhưng cứ nghĩ mãi mà ngờ vực. Lâu ngày thấy đau tim, tự nghĩ con rắn nhỏ lớn lên đang ăn ngũ tạng mình. Năm sau, nhân lại họp mặt như cũ ở nhà ông Triệu, vừa cầm chén lại thấy con rắn nhỏ, bèn đặt chén xuống nhìn kỹ, thì ra trên xà nhà ông Triệu có treo một cây cung, chính là bóng đầu cây cung in trong chén. Nhờ đó hết ngờ vực, bệnh tim liền không còn nữa. Ấy là do ngờ vực mà thành bệnh. (Cùng sách trên)
Quyển bảy — Bệnh lạ
Sản phụ ngứa trong bụng
Cán tên và mũi tên: chủ trị đàn bà sau khi sinh ngứa trong bụng; đặt dưới chiếu nằm, đừng để người ấy biết. (Theo "Bản thảo")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Ăn rồi nôn ra con cóc
Trong niên hiệu Vĩnh Huy (650–655, đời Đường), có người tên Thôi Sảng, mỗi bữa phải ăn ba đấu gỏi cá sống mới đủ. Về sau có lần đói mà gỏi (?) làm chưa xong, Sảng nhịn đói không nổi, bèn nôn ra một vật giống như con cóc. Từ đó về sau không ăn gỏi được nữa. (Theo "Tuyên thất chí")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Nhọt vỡ, chim sẻ bay ra
Thôi Nghiêu Phong, giữ chức phòng ngự sứ (quan võ coi việc phòng thủ một châu) ở Kim Châu, có đứa cháu gọi bằng cậu tên là Lý Ngôn Cát. Mí mắt trên bên trái của Ngôn Cát bỗng ngứa rồi mọc một cái nhọt nhỏ, lớn dần lên, dài như quả trứng vịt; chân của nó như sợi dây cung, thường đè lên mắt (?), khiến mắt không mở ra được. Nghiêu Phong thường lo về việc ấy. Một hôm, ông cho cháu uống rượu say mềm rồi mổ bỏ cái bướu đi; Ngôn Cát không hề hay biết. Bướu vỡ ra, bên trong có một con chim sẻ vàng kêu ríu rít rồi bay đi. (Theo "Văn kỳ lục")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Con rắn trong da
Sách "Hoa Đà biệt truyện" chép: ở Lang Gia có một cô gái, trên đùi phải có cái nhọt, ngứa mà không đau, khỏi rồi lại phát. Hoa Đà (danh y cuối đời Đông Hán) nói: "Phải tìm một con chó màu cám lúa, buộc vào ngựa cho ngựa kéo chạy năm mươi dặm, rồi chặt đầu nó, hướng vào chỗ ngứa." Bèn làm theo. Chốc lát có con rắn động đậy trong da, lấy que sắt xuyên ngang mà kéo ra, dài chừng ba thước; bảy ngày thì khỏi. (Theo lời chú sách "Hậu Hán thư"; sách "Độc dị chí" cũng chép tương tự)
Quyển bảy — Bệnh lạ
Gương đá kỳ lạ
Ở phía tây nam nước Nhật Nam có một tấm gương bằng đá, vuông vức mấy trăm dặm, sáng bóng trong suốt, soi thấy được cả ngũ tạng lục phủ (các cơ quan trong cơ thể), cũng gọi là gương tiên nhân. Người nước ấy có bệnh thì đến soi thân mình, liền biết bệnh phát ra từ tạng nào, rồi hái thuốc mà uống, không ai là không khỏi.
Quyển bảy — Bệnh lạ
Bệnh lạnh
Phòng Bá Ngọc, giữ chức tướng quân Trực các, mắc bệnh lạnh, mùa hè vẫn thường mặc áo dày (?). Trương Tự Bá chẩn bệnh cho, nói: "Bệnh của ông là nhiệt (cái nóng bị ẩn nấp bên trong), phải dùng nước để làm cho nó phát ra; không phải tháng mùa đông thì không làm được." Đến tháng mười một, sai hai người kẹp giữ Bá Ngọc, cởi áo ra, cho ngồi trên phiến đá, lấy nước lạnh dội từ đầu xuống, hết hai mươi hộc. Bá Ngọc cắn chặt răng, người nhà khóc xin dừng lại, ông không cho; lại dội hết một trăm hộc, Bá Ngọc mới cử động được, thấy trên lưng hơi bốc lên phừng phừng. Chốc lát ông ngồi dậy, nói: "Nóng không chịu nổi, xin nước lạnh uống." Tự Bá đưa nước cho, một lần uống hết một đấu, bệnh liền khỏi. (Theo "Sử ký")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Người teo nhỏ dần
Đời có bệnh lạ: Lã Tấn Thúc đang giữ chức tri chế cáo (quan soạn chiếu lệnh của vua) thì ra làm quan coi Dĩnh Châu, bỗng mắc bệnh, chỉ là người teo nhỏ dần lại; lúc sắp chết thì chỉ còn bằng đứa trẻ. Người xưa chưa từng có bệnh này, rốt cuộc không ai biết là bệnh gì.
Quyển bảy — Bệnh lạ
Nhìn vật thẳng thành cong
Có một nhà nọ, người bên họ ngoại (?) nhìn vật thẳng thành cong, như dây cung, cây thước kẻ, nhìn đều thấy cong như cái móc. Nhà sư làm thầy thuốc là Phụng Chân đã tận mắt thấy. (Hai chuyện trên lấy từ "Mộng Khê bút đàm")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Bệnh hàn nhiệt chú
Lại có một người đàn bà bệnh lâu năm, người đời gọi là bệnh hàn nhiệt chú (bệnh lúc rét lúc nóng kéo dài, đeo bám dai dẳng như dính chặt vào người). Giữa tháng mùa đông, Hoa Đà bảo bà ngồi trong máng đá, sáng sớm múc nước lạnh dội lên, nói phải dội đủ một trăm lần. Mới được bảy mươi lần thì bà run lạnh như muốn chết, Hoa Đà bắt dội cho đủ số. Đến tám mươi lần thì hơi nóng bốc lên ngùn ngụt, cao hai ba thước. Đủ một trăm lần, Hoa Đà bèn cho đốt lửa sưởi ấm giường, đắp chăn dày; hồi lâu mồ hôi ra đầm đìa, xoa phấn cho khô người thì khỏi.
Quyển bảy — Bệnh lạ
Mổ bụng xem lá lách
Lại có người bệnh trong bụng đau dữ dội hơn mười ngày, tóc mai rụng hết. Hoa Đà nói: "Đây là lá lách thối mất một nửa, có thể mổ bụng mà chữa." Cho uống thuốc, bảo nằm, mổ bụng ra xem thì lá lách quả đã thối hỏng một nửa; lấy dao cắt bỏ phần thịt hỏng, đắp cao thuốc vào, liền khỏi. Nguỵ Thái Tổ (tức Tào Tháo) nghe chuyện lấy làm lạ, triệu Hoa Đà về luôn ở bên cạnh. Thái Tổ khổ vì chứng đầu phong (đau đầu dai dẳng, hay tái phát), mỗi lần phát thì trong lòng rối loạn, mắt hoa; Hoa Đà châm kim vào vùng hoành cách (?), vừa châm xong thì khỏi ngay.
Quyển bảy — Bệnh lạ
Giận dữ mà khỏi bệnh
Lại có một vị quận thú (quan đứng đầu một quận) bị bệnh; Hoa Đà cho rằng người ấy phải giận dữ thật lớn thì mới khỏi, bèn nhận nhiều của cải của ông mà không chữa, chẳng bao lâu bỏ đi, để lại lá thư mắng chửi. Quận thú quả nhiên giận dữ, sai người đuổi theo giết. Con trai quận thú biết chuyện, dặn quan lại đừng đuổi. Quận thú tức giận cực độ, nôn ra mấy thăng máu đen mà khỏi bệnh. (Ba chuyện trên lấy từ "Sử ký")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Xông hơi cho ra mồ hôi
Sách "Tấn thư" chép: Trương Miêu vốn ưa y thuật, giỏi xét đoán bệnh tình và kê đơn. Trần Lẫm Khâu mắc bệnh, liên tiếp uống thuốc phát hãn (thuốc làm ra mồ hôi để đuổi bệnh ra ngoài) mà mồ hôi không ra; các thầy thuốc nói phát hãn mà mồ hôi không ra thì chết. Lẫm Khâu tự nghĩ có thể xông hơi như phép chữa trúng phong, dùng hơi ấm từ bên ngoài đón lấy, ắt sẽ ra mồ hôi. Ông lại đem điều đó hỏi Miêu. Miêu nói: "Từng có người mệt quá ra mồ hôi, nằm trên chiếu tre bị lạnh mà sinh bệnh, khổ vì sợ rét; các thầy thuốc cho uống thuốc bột, trong bốn ngày tất cả tám lần phát hãn mà mồ hôi không ra. Tôi bèn đốt nóng mặt đất, rải lá đào lên trên rồi cho nằm lên mà xông, liền ra mồ hôi đầm đìa; ngay trong chăn xoa phấn lên người, đợi mình thật khô mới dậy, thế là khỏi." Lẫm Khâu làm theo lời, quả nhiên khỏi.
Quyển bảy — Bệnh lạ
Xem biết thai đã chết
Sách "Nguỵ chí" chép: phu nhân của quan tướng (quan đứng đầu bộ máy cai trị) nước Cam Lăng có thai, đau bụng không yên, thai mới được sáu tháng. Hoa Đà bắt mạch nói: "Thai đã chết rồi." Sai người lấy tay sờ xem thai nằm ở đâu: nếu ở bên phải là con gái, ở bên trái là con trai. Người ấy nói thai ở bên trái. Bèn sắc thuốc cho thai ra, quả nhiên ra một thai hình con trai, rồi bà khỏi bệnh.
Quyển bảy — Bệnh lạ
Gối của người chết chữa khỏi bệnh
Sách "Tề thư" chép: Từ Tự Bá từng gặp một người lưng gù (?) mắc chứng lạnh ứ trệ nhiều năm không khỏi. Tự Bá chẩn bệnh rồi nói: "Đây là thi chú (bệnh do khí của người chết, ma quỷ ám vào người, đeo bám dai dẳng), phải lấy gối của người chết nấu lên mà uống thì mới khỏi." Bèn đến ngôi mộ cổ lấy gối, gối đã mục khuyết mất một bên; uống xong liền khỏi.
Sau đó, người Mạt Lăng tên Trương Cảnh, mười lăm tuổi, bụng trướng, mặt vàng, các thầy thuốc không chữa được, đến hỏi Tự Bá. Ông nói: "Đây là thạch hồi (giun đũa lâu năm cứng như đá), rất khó chữa, phải lấy gối người chết nấu uống." Làm theo lời, nấu gối lấy nước cho uống, đi ngoài ra rất nhiều, ra cả giun đũa cùng đầu giun cứng như đá đến năm thăng, bệnh liền khỏi.
Sau nữa, Thẩm Tăng Dực bị đau mắt, lại hay thấy ma quỷ, đến hỏi Tự Bá. Tự Bá nói: "Tà khí (khí độc hại từ bên ngoài) đã vào gan, có thể tìm gối người chết nấu lên mà uống; uống xong thì đem gối chôn lại chỗ cũ." Làm như lời ông, lại khỏi.
Vương Yến hỏi ông: "Ba bệnh khác nhau mà đều dùng gối người chết, lại đều khỏi cả, là vì sao?" Ông đáp: "Thi chú là quỷ khí nằm phục trong người mà chưa nổi lên, khiến người ta trì trệ nặng nề; có gối người chết thúc vào, hồn khí bay đi, không thể bám lại vào thân được nữa, nên thi chú có thể khỏi. Thạch hồi là giun đũa lâu năm; chữa trị đã sai lệch (?), giun càng cứng lại, thuốc thông thường không đuổi được, nên phải dùng vật của ma quỷ để xua đi thì mới tan được, vì thế bảo nấu gối người chết. Còn tà khí vào gan nên khiến mắt đau mà thấy ma quỷ, cần phải dùng vật tà để móc nó ra, nên dùng gối người chết; khí đã theo gối mà đi, nên lại chôn gối vào trong mộ." (Theo "Thái Bình ngự lãm")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Bệnh buồn rầu lo nghĩ
Quan giám quân (quan giám sát quân đội) ở một châu (?) mắc bệnh buồn rầu lo nghĩ. Hác Doãn bảo con trai ông ta: "Theo phép chữa thì phải làm cho thật kinh sợ thì khỏi." Lúc ấy quan thông thủ (quan phó cai quản châu) là Lý Tống Khanh cai trị quan lại rất nghiêm khắc, ông giám quân trong lòng vẫn sợ. Doãn cùng người con đến xin Tống Khanh giúp; Tống Khanh liền đến một lần, chất vấn trách mắng lỗi lầm, ông giám quân hoảng sợ toát mồ hôi, bệnh bèn khỏi. (Theo "Thiệu thị văn kiến lục")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Cốc độc khí (?)
Quan điện trung thừa (quan phó coi việc trong cung điện) Diêu Trình bị đau lưng và sống lưng, không cúi xuống ngửa lên được. Ông Hác nói: "Đây là cốc độc khí (?). Do đang ăn mà nổi giận, tứ chi chịu bệnh, truyền vào các đường lạc lớn nhỏ (các nhánh mạch nhỏ toả ra khắp cơ thể theo Đông y), đau mà không có tổn thương; theo phép thì không nên dùng thuốc, dùng thuốc mà đánh thì càng đau thêm. Phải một năm thì cúi ngửa được, hai năm thì ngồi được, ba năm thì khỏi." Sau ba năm quả nhiên khỏi. (Cùng sách trên)
Quyển bảy — Bệnh lạ
Trẻ mới sinh bị co rút hòn dái
Con nhà họ Vương ở thôn Tư, sinh ra được bảy ngày thì hai hòn dái co rút lên. Một thầy thuốc bảo dùng lưu huỳnh, ngô thù du (quả cây thù du, vị cay, tính nóng) nghiền với tỏi bôi lên bụng, lại dùng một vị thảo (chữ mất) (?) và xà sàng tử (hạt cây xà sàng, tính ấm) để xông, bèn khỏi. Đó là vì lúc mới sinh bị nhiễm khí lạnh mà ra như thế. (Theo "Toả toái lục")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Uống nước mà mắc bệnh
Có một viên hoạn quan phụng mệnh đi đến vùng Giao Châu (vùng Bắc Bộ Việt Nam ngày nay), Quảng Châu rồi trở về. Ông Chu (thầy thuốc trong cung) nhìn quanh rồi nói: "Trong bụng người này có giao long." Nhà vua kinh ngạc, hỏi viên hoạn quan: "Khanh có bệnh gì không?" Đáp: "Thần phi ngựa qua núi Đại Dữu đúng lúc trời nóng gắt, mệt và khát, bèn uống nước, rồi thấy trong bụng cứng đầy như đá." Ông Chu bèn lấy tiêu thạch (diêm tiêu) và hùng hoàng nấu cho uống; lập tức nôn ra một vật dài mấy tấc, to bằng ngón tay, xem thì có đủ vảy. Thả nó vào nước, chốc lát đã dài mấy thước; lại lấy giấm tưới lên thì nhỏ lại như cũ. Lấy đồ úp nó lại, sáng hôm sau đã thành một con rồng. Nhà vua rất lấy làm lạ. (Theo "Minh Hoàng tạp lục")
Quyển bảy — Bệnh lạ
Nuốt nhầm vàng
Trương Thành Trung, người vùng Hán Thượng, có đứa con gái bảy tám tuổi. Cô bé lấy một chiếc đồ trang sức bằng vàng (?) của mẹ để xỉa răng, ngậm trong miệng rồi vô tình nuốt mất. Vùng hung cách (khoảng ngực, ngang cơ hoành) đau không chịu nổi, cả nhà lo sợ, không biết làm sao. Bỗng có một người thợ bạc đến, nói: "Tôi có thuốc chữa được." Ông ta về nhà lấy thuốc, rồi dùng mễ ẩm (nước cháo loãng) hòa ba tiền (tiền: đơn vị cân, khoảng 3,7 gam) bằng thìa, cho cô bé uống. Sáng hôm sau, chiếc vàng theo phân ra ngoài. Về sau hỏi thì biết thuốc chỉ có một vị: dương hĩnh thán (loại than gỗ cứng, hình dáng giống ống xương chân dê), tán thành bột mà thôi. (Theo sách *Danh y lục*. Than dương hĩnh thán còn chữa được cả chứng nuốt nhầm tiền đồng, rất hay.)
Quyển bảy — Bệnh lạ
Tơ bay vào mắt
Tơ bay (sợi tơ nhện bay lơ lửng trong không khí) rơi vào mắt người, làm nhãn cầu căng phồng, lòng trắng lồi ra, đau không chịu nổi. Lập tức lấy hai ba cây bút lông mới, chấm mực tốt, lăn trên con ngươi, tơ sẽ quấn vào bút mà ra, khỏi ngay.
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Bạch chỉ chữa rắn cắn
Ở Lâm Xuyên có người làm nghề múa rắn bán thuốc. Một hôm, đang biểu diễn thì bị rắn lục cắn, lập tức ngã lịm. Một cánh tay sưng to bằng bắp đùi, chốc lát da khắp người phồng lên, chuyển sang màu vàng đen, rồi chết. Có một đạo sĩ đứng xem bên cạnh lên tiếng: "Người này chết rồi. Tôi có một thứ thuốc chữa được, nhưng sợ chất độc đã ngấm sâu quá, có khi không cứu nổi. Nếu các vị cùng đứng ra làm chứng cho, tôi mới dám ra tay." Mọi người đều hăng hái khuyên ông ra tay.
Đạo sĩ xin hai mươi đồng tiền rồi đi. Chỉ chừng thời gian một bữa ăn, ông đã chạy về, sai người múc nước mới, mở gói thuốc trong túi ra, hòa với một thăng nước (thăng: đơn vị đo dung tích, cỡ một bát lớn), lấy gậy cạy miệng người bị cắn mà đổ vào. Vừa đổ hết thuốc thì thấy trong rốn sôi lên ùng ục (?), nước vàng từ miệng trào ra, tanh hôi đến lợm giọng. Tứ chi theo tay xoa mà xẹp dần, hồi lâu trở lại như cũ. Người ấy đã có thể ngồi dậy, không khác gì lúc chưa bị cắn. Anh ta vái lạy khắp những người đứng xem, rồi trịnh trọng cảm tạ đạo sĩ.
Đạo sĩ nói: "Thuốc này không khó kiếm, làm cũng rất dễ, tôi chẳng tiếc gì mà không truyền cho mọi người: chỉ có một vị hương bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ, một vị thuốc thơm). Đúng phép thì phải hòa với thang mạch môn đông (nước sắc củ mạch môn, một vị thuốc mát) mà uống. Vừa rồi việc gấp, không kịp, nên tạm dùng nước thay. Nay tôi đã cứu sống được một người, tôi đi đây." Nói rồi phất tay áo bỏ đi. Ông Quách, quan coi Thiệu Châu, có được phương này. Từng có một người lính ở Bà Dương trực đêm trong chòi canh, bị rắn cắn vào bụng. Sáng hôm sau, bụng sưng đỏ như sắp vỡ, cho uống thuốc này liền khỏi. (Theo sách *Di Kiên chí*)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Bị rắn độc cắn
Có người bị rắn độc cắn, lâu rồi, đã mê man. Có một vị sư già lấy rượu hòa hai tiền thuốc đổ cho uống, người ấy liền tỉnh lại. Sư lại lấy bã thuốc đắp vào chỗ bị cắn, hồi lâu đổ thêm hai tiền nữa, mọi đau đớn đều hết. Hỏi ra thì thuốc gồm một lạng (lạng: đơn vị cân, khoảng 37 gam) ngũ linh chi (phân khô của loài sóc bay, một vị thuốc) và nửa lạng hùng hoàng (một loại khoáng vật màu vàng cam có chứa thạch tín, dùng làm thuốc giải độc, trừ rắn rết), tán thành bột. Ai trúng độc rắn dùng thuốc này đều thấy hiệu nghiệm. (Theo sách *Bản thảo diễn nghĩa*)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Trừ độc rắn
Đất Nam Hải nhiều rắn, mà nơi đặt trị sở của phủ Quảng Châu lại càng nhiều hơn. Có một vị Thị lang (chức quan cao cấp ở triều đình) sang làm soái (quan đứng đầu vùng), nghe nói hùng hoàng trị được độc rắn, bèn mua mấy trăm lạng, chia đựng trong các túi lụa, treo ở bốn góc phòng ngủ. Được hơn một tháng, phía ngoài giường thường có nước đen từ trên nhỏ xuống, vừa thối vừa khai. Ông sai người khoét tấm thừa trần (tấm vải căng dưới mái nhà để hứng bụi) mà nhìn lên, thì thấy một con trăn lớn nằm vắt ngang trên đó, đã chết và rữa nát. Bấy giờ ông cho dỡ hết các tấm che. Con trăn chết dài chừng một trượng (trượng: khoảng hơn 3 mét), to bằng cột nhà; bên cạnh còn bắt được mười mấy con nữa, đều cuộn mình làm ổ. Số rắn xua ra được từ các gian nhà khác cộng lại tới mấy trăm con. Từ đó dinh quan sạch hẳn rắn. (Theo sách *Loại biên*)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Bị rắn và côn trùng cắn
Hễ bị rắn hay côn trùng cắn mà lúc vội không có chỗ kiếm thuốc, thì lấy một bát nước ép cây đại lam (cây chàm), hòa đều với hai tiền bột hùng hoàng, chấm vào chỗ bị cắn, đồng thời cho người bệnh uống từ từ nước ấy, hiệu nghiệm như thần. Nếu không có cây chàm thì dùng điện hoa (bọt chàm nổi lên khi ngâm chàm) hoặc thanh đại (bột chàm khô) thay thế.
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Cách dùng hằng ngày khi vào núi rừng
Mỗi lần sắp ra đi, lấy một cục hùng hoàng to bằng hạt ngô đồng, đốt trên lửa cho bốc khói, rồi hun vào chân, xà cạp (?), giày cỏ và những thứ tương tự, cùng ống tay áo, thì trăm thứ độc không dám xâm hại, tà ma cũng tránh xa. (Theo sách *Tập nghiệm phương*, như trên)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Chữa giun đất cắn
Viên tướng quân ở Chiết Tây là Trương Thiều bị giun đất cắn, hình dạng trông như bị đại phong (bệnh hủi, bệnh phong), lông mày, râu đều rụng hết, đêm nào cũng nghe tiếng giun kêu trong người. Có một nhà sư dạy ông nấu nước muối thật đặc, ngâm mình mấy lần thì khỏi.
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Nhện cắn
Bị nhện cắn thì lấy bột hùng hoàng đắp vào. (Theo sách *Triều dã thiêm tái*)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Mèo cắn
Bị mèo cắn cào thì giã lấy nước bạc hà bôi vào. (Theo sách *Bách nhất tuyển phương*)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Ngựa cắn
Bị ngựa cắn thì đốt đầu roi ngựa thành tro mà bôi vào, vì lấy cái thứ khiến con ngựa phải khuất phục.
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Rết cắn
Bị rết cắn thì bắt một con nhện đặt vào chỗ bị cắn, nhện sẽ tự hút chất độc. Nhện chết mà vẫn chưa hết đau thì đặt thêm con nhện sống khác. (Theo Tôn Chân nhân, tức danh y Tôn Tư Mạo)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Rắn dữ cắn
Triệu Diên Hy nói: bị rắn dữ cắn thì dán da rắn lên chỗ bị cắn, rồi cứu (đốt ngải hơ nóng trên da để chữa bệnh) ngay bên trên, hút độc ra là khỏi.
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Nhện bích kính cắn
Bị bích kính (loài nhện mình dẹt, sống bám trên vách tường) cắn thì lấy giấm mài đại hoàng (rễ cây đại hoàng, một vị thuốc) mà bôi vào.
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Lại một cách nữa
Độc nhện bích kính làm người ta chết chắc, dùng bạch phàn (phèn chua) mà chữa. (Sách *Thái Bình quảng ký* chép: lấy nước lọc tro củi dâu, đun sôi ba lần, hòa với phèn chua thành cao, bôi vào miệng vết thương là khỏi; cách này cũng chữa được độc rắn.)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Tằm cắn
Bị tằm cắn, độc ngấm vào thịt, thì lấy nước ép cây gai (cây trữ ma, dùng lấy sợi dệt vải) bôi vào. Nay hễ để cây gai gần tằm thì tằm không sống được. (Theo sách *Bản thảo*)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Chữa các loại thú cắn
Bị ngựa cắn thì lấy hạt dẻ chỉ có một nhân đốt thành tro mà đắp. Bị chuột cắn thì lấy xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của hươu xạ) hòa với nước bọt mà bôi, hoặc đốt lông mèo thành tro mà bọc vào. Bị mèo cắn thì bôi nước bạc hà. Bị chó cắn, nước dãi chó lọt vào vết thương làm người mê man khó chịu, thì ngâm hạt tiêu vào nước, hòa với bột cỏ… (chữ khuyết, ?) mà bôi. Bị lợn cắn thì nấu chảy nhựa thông nặn thành bánh mà dán, hoặc lấy bùn trong máng nước giọt gianh mà bôi.
Cuối xuân đầu hạ, chó dại cắn người thì làm người ta phát cuồng, phải qua một trăm ngày mới thoát. Suốt đời phải kiêng ăn thịt chó; nếu ăn nhộng tằm thì độc này cũng phát lại, chắc chắn không cứu được, nên phải kiêng. Trước hết nặn bỏ máu độc, cứu ngay trên vết thương mười tráng (tráng: mỗi lần đốt hết một mồi ngải gọi là một tráng). Từ hôm sau, mỗi ngày cứu một tráng, đủ một trăm ngày mới thôi. Kiêng rượu. Cứ bảy ngày lại giã nước lá hẹ uống một hai chén.
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Bị chó cắn
Sách *Tống thư* của Thẩm Ước chép: Trương Thu từng bị chó dại (?) cắn. Thầy thuốc bảo nên ăn gỏi cóc (thịt cóc thái mỏng ăn sống). Thu rất ngại. Thầy thuốc mỉm cười nếm trước, Thu nhân đó mới ăn, vết thương cũng lành ngay.
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Chó cắn
Chó cắn người thì tùy vết thương to nhỏ, nhai nát nhân hạt mơ, đắp vào chỗ rách, lấy lụa buộc chặt cho đến khi lành, không đau đớn gì. (Theo sách *Bản thảo diễn nghĩa*)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Lại một cách nữa
Gặp chó dữ thì dùng tay trái, bắt đầu từ cung Dần (trên các đốt ngón tay có quy định vị trí của mười hai địa chi; cung Dần là một vị trí trong số đó), thổi một hơi, lần lượt chuyển tay đến cung Tuất (?) rồi bấm chặt vào đó, chó liền lùi lại nằm phục. (Theo sách *Tỏa toái lục*)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Hổ, chó cắn
Bị hổ hay chó cắn thì rắc bột phèn chua vào vết thương rồi băng lại, hết đau, khỏi ngay.
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Bọ cạp đốt
Sách *Ngụy chí* chép: phu nhân Bành Thành ban đêm đi nhà xí, bị bọ cạp đốt vào tay, rên rỉ không chịu nổi. Hoa Đà (danh y nổi tiếng cuối đời Hán) bảo ngâm tay vào nước ấm, thay nước nhiều lần, giữ cho nước luôn ấm. Đến sáng thì khỏi. (Theo sách *Thái Bình ngự lãm*)
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Bọ cạp đốt
Lấy một lạng phèn chua, nửa thăng giấm, đun giấm lên, cho bột phèn vào, rồi ngâm chỗ bị đốt vào đó. Lấy bùn đáy giếng đắp vào cũng khỏi.
Quyển bảy — Rắn, côn trùng, thú cắn, chó cắn
Con cù sưu
Cù sưu là loài sâu yêu quái, nấp trong khe tường vách, tè vào bóng người, làm người ta nổi mụn lở khắp mình như bị bỏng nước sôi hay bỏng lửa. Cách chữa: lấy lông cánh gà đen đốt thành tro, hòa với dầu mà bôi. Vì gà là thứ trăm loài sâu bọ đều sợ, nên chữa được. (Sách *Tỏa toái lục* chép: có người khổ vì bệnh này, lấy quả trứng gà, khoét một lỗ nhỏ ở đầu to, lấy lòng trắng bôi quanh chỗ lở, liền khỏi.)
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Đại hoàng chữa bỏng
Người có học ở Kiến Xương là Hoàng Tập, tự Chiêu Độ, kể rằng: có người cùng làng đi buôn, đậu thuyền ở Tầm Dương. Dưới trăng, ông lờ mờ thấy hai người nói chuyện với nhau. Một người nói: "Đêm qua chùa Kim Sơn làm lễ cúng rất lớn, tôi đến dự, nhưng đồ ăn toàn mùi máu tanh, không đến gần được. Tôi giận người đầu bếp cẩu thả, nhúng tay hắn vào vạc, nay tay đã lở loét rồi." Người kia nói: "Hắn vốn có tội, nhưng anh phạt cũng nặng quá." Người kia đáp: "Tôi cũng hối rồi, chỉ là không còn kịp nữa." Người kia lại nói: "Có gì khó đâu, tôi có thuốc chữa được: chỉ việc giã sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi, một vị thuốc), hòa với giấm gạo, đắp lên chỗ lở, không những khỏi đau mà còn không để sẹo. Phương này rất hay, chỉ tiếc không có cách nào cho hắn biết."
Người lái buôn vừa đúng lúc định đến Kim Sơn, nghe vậy thì hiểu rằng cõi âm đang mượn tay mình để báo tin, bèn đến chùa hỏi. Thì ra đêm ấy có người làm lễ thủy lục (lễ cúng của đạo Phật để bố thí cho các vong hồn trên cạn dưới nước). Người đầu bếp vung dao lỡ đứt ngón tay, máu rơi vào thức ăn. Trong lúc mơ màng, hắn như bị ai kéo tay nhúng vào chảo, đau thấu xương, kêu gào như sắp chết. Người lái buôn theo lời thần mà chữa, hai ngày thì khỏi. (Theo sách *Di Kiên chí*)
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Bùn trộn giấm bôi vết bỏng lửa
Sách *Bắc mộng tỏa ngôn* có chép một phương chữa bỏng lửa: người nhà Tôn Quang Hiến làm bánh rán, một người hầu gái bế đứa bé ngồi sát lò, không ngờ đứa bé rơi xuống bếp lửa. Người nhà vội lấy bùn trộn giấm bôi vào, đến sáng không còn đau, cũng không có sẹo. Mới biết lời truyền miệng dân gian cũng chẳng ngại nghe cho nhiều. (Theo sách *Lương phương*)
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Bỏng nước sôi, bỏng lửa
Lấy lưu ký nô (một loại cây thuốc họ ngải) tán bột. Trước hết lấy lông gà chấm nước hồ gạo nếp quét lên chỗ bỏng, sau đó rắc bột thuốc lên trên, sẽ không đau, cũng không để sẹo. Nói chung, hễ bị nước sôi làm bỏng thì phải rắc ngay bột muối lên để giữ cho thịt khỏi hỏng, sau đó mới đắp thuốc, rất hay. (Theo sách *Bản sự phương*)
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Bỏng nước sôi, bỏng lửa thì cấm dùng đồ lạnh
Phàm ai bị nước sôi hay lửa làm bỏng, lúc đầu tuyệt đối không được dùng đồ lạnh, bùn đáy giếng, bùn trộn nước tiểu hay mật ong để dội hoặc đắp vào. Hơi nóng gặp lạnh thì lại dồn sâu vào trong, ngấm tới xương, làm nát gân. Cho nên người bị bỏng về sau hay bị co rút chân tay, chính là do lẽ ấy. (Theo sách *Sào thị bệnh nguyên*, tức sách bàn về nguồn gốc bệnh tật của Sào Nguyên Phương)
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Câu thần chú chữa bỏng
Đám thầy cúng nơi thôn dã nhiều người biết niệm thần chú để lội qua nước sôi, bước qua lửa. Em trai Nguyên Trọng học được bí quyết ấy, chữa cho người ta ai cũng khỏi ngay. Câu chú rằng: "Long Thụ Vương Như Lai trao cho ta phép giữ đại pháp cấm lửa của Nhâm Quý phương Bắc (Nhâm và Quý là hai can thuộc hành Thủy, ứng với phương Bắc, khắc được lửa). Long Thụ Vương Như Lai, ta là nước Nhâm Quý phương Bắc, thu chém các sao lửa trong thiên hạ, sao lửa nghìn dặm ắt phải hàng. Cấp cấp như luật lệnh (câu kết của bùa chú, nghĩa là: mau mau thi hành như mệnh lệnh)." Niệm xong thì bắt ấn Chân Vũ (thế tay tượng trưng cho thần Chân Vũ, vị thần trấn phương Bắc) mà thổi vào, rồi lấy một ít nước lạnh rửa. Dù lửa làm bỏng tay chân đã thành lở loét cũng chữa được. (Theo sách *Loại biên*)
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Làm liền miệng vết thương do binh khí
Muốn làm liền miệng kim sang (vết thương do dao, kiếm, tên… gây ra) và cầm đau, thì dùng riêng một vị lưu ký nô tán bột, rắc vào trong miệng vết thương. Tống Cao Tổ Lưu Dụ khi còn hàn vi, đi đánh người Địch (?), thấy một con rắn lớn dài mấy trượng, bắn trúng nó bị thương. Hôm sau ông lại đến, nghe có tiếng chày cối, bèn lén đến nhìn, thấy mấy đứa trẻ áo xanh đang giã thuốc trong bụi cây. Ông hỏi duyên cớ, chúng đáp: "Vua chúng tôi bị Lưu Ký Nô bắn, nên chúng tôi chế thuốc để đắp." Vua hỏi: "Vua các ngươi là thần, sao không giết hắn đi?" Chúng đáp: "Ký Nô sau sẽ làm vua, không chết được, không giết được." Vua quát lên, bọn trẻ đều tản đi. Ông lấy thuốc mang về, mỗi khi gặp vết thương do binh khí thì đắp vào, rất hiệu nghiệm. Ký Nô là tên lúc nhỏ của Cao Tổ. (Theo sách *Bản sự phương*)
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Chữa vết thương do binh khí
Chu… Ban (chữ khuyết, ?) vì đi bắt cướp biển nên bị cướp dùng đao dài chém bị thương, máu chảy không ngừng, rõ ràng gân như bị đứt, xương như bị gãy. Đắp hoa nhị thạch tán (thuốc bột chế từ đá hoa nhị thạch, dùng cầm máu) mà máu không cầm, đau cũng không dứt. Có người lính tên Lý Cao nói: "Tôi ở trong quân bị người ta chém trúng, suýt chết, thấy viên thống lĩnh cho một gói thuốc tên là tử kim tán, đắp vào thì máu cầm, đau dứt. Sáng hôm sau vết thương đóng vảy (?) cứng như sắt, rồi khỏi, cũng không để sẹo. Sau tôi xin thống lĩnh phương ấy, thì chỉ dùng tử đằng hương, lấy mảnh sành cạo ra, nghiền nhỏ trong cối đá mà đắp, cứu được hàng nghìn hàng vạn người." (Theo sách *Danh y lục*. Tử đằng hương chính là loại tốt nhất của giáng chân hương, một loại gỗ thơm dùng làm thuốc.)
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Lại một cách nữa
Ở Ôn Châu có người thợ làm nhà trượt chân ngã xuống đất. Dưới đất có lưỡi xẻng dựng đứng cạnh cột, chân bị đâm (?) bị thương, máu phun ra như suối. Trong làng không có thuốc. Có nhà sư Đạo Quang nhúm ít bụi (?) trên cánh cửa đắp vào, máu cầm, đau dứt, hai ngày sau vết thương đã đóng vảy cứng. Người ta hỏi Đạo Quang bụi cửa sao chữa được vết thương do binh khí, sư đáp: "Người xưa dùng 'bụi cửa' chính là như thế này."
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Hơi lửa vào chân sinh lở
Có người đàn bà mùa đông ngồi hơ lửa, hai bên đùi bèn sinh lở, chảy nước ròng ròng, không ai biết là bệnh gì. Sau gặp một người nói: "Đây đều là do hơi lửa ngấm vào trong mà sinh ra. Chỉ cần lấy vỏ hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, một vị thuốc đắng mát) tán bột rắc vào là khỏi ngay." Quả đúng như lời. Sau bệnh lại tái phát, lúc ấy không có hoàng bá, bèn nấu nước bạc hà bôi vào, cũng khỏi ngay.
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Bị sơn dội vào thành lở
Năm xưa ở Vu Hồ có hai người làm nghề mối lái buôn sơn cãi nhau. Một người lấy cả thùng sơn dội từ đầu người kia xuống. Người kia bị lở khắp mình, suýt chết. Có người bảo lấy bùn trong máng mài sắt ở lò rèn mà bôi thì khỏi ngay. Lấy gạch cua bôi cũng khỏi. (Theo sách *Tỏa toái lục*)
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Những cách nhà quê đã thử nghiệm
Vỏ củ sen làm tan máu ứ, cách này vốn bắt đầu từ người đầu bếp. Khiên ngưu (hạt bìm bìm, một vị thuốc) làm tháo nước, gần đây mới do ông già nhà quê tìm ra. Tỏi và kiệu ở hàng mì lại là thuốc tống rắn ra ngoài (?). Cây địa tùng bên đường lại là bí quyết chữa vết thương do binh khí. (Theo sách *Bản thảo*)
Quyển bảy — Bỏng nước sôi, bỏng lửa và vết thương do binh khí
Chữa mũi tên cắm mà không ra
Tôn Chân nhân nói: chữa mũi tên cắm trong cổ họng, trong ngực, hoặc gai, kim đâm vào không ra, thì lấy con dế dũi giã lấy nước, nhỏ vào ba đến năm lần, đầu mũi tên tự ra.
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Kiêng thức ăn bị chuột rình ăn vụng
Ban đêm cất đồ ăn uống trong đồ đựng mà đậy không kín, chuột muốn ăn vụng mà không được, chạy quanh đồ đựng, nước mắt rơi vào trong. Ai ăn phải sẽ mắc hoàng tật (bệnh vàng da), toàn thân vàng như sáp, châm cứu hay uống thuốc đều khó chữa. Ăn thịt dê thì không được ăn hạt thông.
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Ăn nhạt
Muối hại gân, giấm hại xương; ăn cơm nhạt thì béo khỏe (?). Nói nhiều tổn khí (sinh lực trong người), nhớ nhiều tổn tâm (lòng, tâm trí), giận nhiều hại tinh (phần tinh túy nuôi sống cơ thể), cười nhiều hại thần (tinh thần).
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Đồ ăn uống không được để ngoài trời
Phàm đồ ăn uống không được để ngoài trời, sợ tơ bay rơi vào, ăn phải thì cổ họng nổi bọng nước. Phải lập tức lấy phèn chua và ba đậu (hạt cây ba đậu, một vị thuốc rất mạnh) đốt thành tro, thổi vào trong miệng, hoặc xát ngay vào thì khỏi. (Theo sách *Tỏa toái lục*, như trên)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Các điều kiêng lặt vặt
Nước dột từ mái tranh nhỏ xuống các thứ thịt khô, ăn vào sẽ sinh khối u kết trong bụng (?). Lại như thịt phơi làm khô mà không chịu khô; thịt cúng thần tự dưng động đậy; nhện hay ong đang bò rơi vào thịt; phàm thức ăn tự dưng đổi màu; thịt khô đem nướng lửa thì không động, không có lửa lại tự động — những thứ ấy đều có thể giết người, không được ăn. Ban đêm nằm ngủ, chỗ ngang tai không được có lỗ hở, gió thổi vào sẽ bị điếc. Đi xa về mệt mỏi thì không được gần đàn bà, sẽ thành ngũ lao (năm loại tổn hại do lao lực quá độ). Sáng dậy không được mở mắt mà rửa mặt, sẽ làm mắt khô rít, mù lòa, hay chảy nước mắt. Nước mắt người mẹ không được rơi vào mắt con, sẽ làm hỏng con ngươi, sinh màng mộng che mắt. (Theo sách *Tu chân bí quyết*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Đừng ăn quá nhiều
Tôi từng thấy mấy ông lão ăn uống rất ít, lời họ nói cũng có lý. Viên nội thị (hoạn quan hầu trong cung) Trương Mậu Tắc mỗi bữa chỉ ăn chừng một bát cơm gạo thô, những đồ béo ngậy tuyệt không đưa vào miệng, già mà vẫn khỏe mạnh yên ổn, hơn tám mươi tuổi mới mất. Mậu Tắc mỗi khi khuyên người, ắt nói: "Buổi sáng ăn ít, đừng bao giờ ăn quá no." Ông Vương Tích, chức Long Đồ (học sĩ điện Long Đồ), làm đồ ăn thì nhất định phải thật tinh tế, nhưng ăn không hết một đĩa, ăn bánh bao không quá một hai cái, tám mươi tuổi mới mất; về già càng khỏe mạnh, tinh thần không suy. Ông Vương bảo tôi: "Ăn là để bổ khí, hết đói là thôi. No quá thì sinh đủ thứ bệnh, đến nỗi phải dùng thuốc để tiêu, lại càng hại đến sự điều hòa trong người."
Ông Lưu Kỷ, chức Bí giám (quan đứng đầu thư khố của triều đình), ăn uống càng đạm bạc, vừa no là thôi, cũng sống đến tám mươi tuổi mới mất. Ông Lưu rất thích uống rượu, mỗi khi uống rượu thì không ăn gì nữa, chỉ ăn ít hoa quả mà thôi. Ông Tô Thị lang ở Tuần Châu mỗi lần gặp tôi đều khuyên nên ăn có chừng mực, nói: "Ăn ít thì khí của các tạng phủ lưu thông mà ít bệnh." Ông Tô bị biếm (giáng chức đày đi xa) đến vùng đất chướng khí (vùng rừng núi khí độc, sinh sốt rét) nhiều năm, tuổi gần sáu mươi, mà nghe nói vẫn khỏe mạnh không bệnh tật, có lẽ là nhờ điều này. Ông Tô uống rượu mà không uống thuốc. Mỗi lần ăn cùng khách, khách chưa no mà ông đã đặt thìa đũa xuống rồi. (Theo sách *Minh Đạo tạp chí* của Trương Thái sử)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Ăn ba ba thì không được ăn rau dền
Sách thuốc nói ăn ba ba thì không được ăn rau dền. Ông Ôn Cách, chức Lang trung (quan coi một ty trong bộ), lại ăn cả hai thứ cùng lúc, từ đó khổ vì đau bụng, mỗi lần lên cơn gần như bất tỉnh. Ông ngờ là do ba ba và rau dền gây ra mà chưa chắc, bèn cho một đứa đầy tớ nhỏ ăn hai thứ ấy. Đứa đầy tớ liền mắc bệnh giống ông mà còn nặng hơn, chẳng bao lâu thì chết. Người ta khiêng xác nó để trong chuồng ngựa, chưa liệm. Bỗng vô số con ba ba nhỏ từ chín khiếu (chín lỗ trên cơ thể: mắt, tai, mũi, miệng, hậu môn, đường tiểu) trào ra, chạy tán loạn trong chuồng, hễ gặp chỗ nào có nước tiểu ngựa thì tan thành nước. Ôn Cách nghe tin, tự đến xem, gom đám ba ba lại, lấy nước tiểu ngựa dội vào, tất cả lập tức tan thành nước. Thế là Cách uống nước tiểu ngựa, bệnh liền khỏi. Có người nói nước tiểu ngựa trắng càng tốt. Ôn Cách tự là Thúc Bì. (Theo sách *Tỏa toái lục*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Ăn cua bị phản ứng xấu
Trần Chính Khanh kể: mấy năm trước ông đi cùng thuyền với một viên thừa cục (chức lại nhỏ làm việc vặt ở quan nha). Viên thừa cục kể với người trong thuyền rằng: hắn từng được đồng liêu sai đến Xương Quốc, thấy cua trắng rẻ như cho, bèn bỏ trăm đồng mua được mấy chục con, uống rượu thỏa thích, nhai ngấu nghiến, lại ăn thêm hồng đỏ. Đến đêm bỗng nôn dữ dội, tiếp đó nôn ra máu, mê man không biết gì, bệnh nguy đến nơi. Người cùng quán trọ có kẻ biết duyên cớ, lo cho hắn. Bỗng có một đạo sĩ nói chỉ có mộc hương (rễ cây mộc hương, một vị thuốc thơm) giải được, nhưng đêm khuya không có thuốc ấy. Tình cờ có một gói bánh mộc hương, bèn đem thử. Người bệnh miệng đã cấm khẩu, phải hòa thuốc đổ vào, dần dần tỉnh lại, hết nôn và khỏi bệnh. (Theo sách *Bách nhất tuyển phương*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Không được dùng đồ đồng đậy thức ăn
Dùng đồ đồng đậy lên bát đựng thức ăn, hơi nước đọng lại nhỏ vào thức ăn, làm người ta sinh lở loét độc và nội thư (nhọt mọc sâu bên trong). Tính của thức ăn kỵ thứ ấy.
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Nước nồi nấu cơm không nên dùng rửa mặt, tắm mình
Nước nồi nấu cơm để qua đêm mà rửa mặt thì làm mất sắc mặt, tắm mình thì sinh hắc lào. Nước chưa để qua đêm mà rửa mặt cũng thế.
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Điều răn khi ăn thịt lừa, thịt ba ba và thịt bị nước dột
Ăn thịt lừa mà uống trà kinh giới (một loại rau thơm làm thuốc) thì chết người. Ăn thịt ba ba cùng với rau dền thì chết người. Nước dột từ mái tranh nhỏ lên thịt, ăn vào thì chết người. Ba điều này đặc biệt phải kiêng. (Ba thuyết theo sách *Bản thảo*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Đừng ăn nhiều, no rồi đừng nằm
Ăn uống tuyệt đối đừng ăn nhiều, nhiều thì sinh bệnh. No rồi đừng nằm ngay, nằm thì tâm xao động, tâm xao động thì hay làm mất bản tính. Ăn nhiều sinh bệnh thì thuốc cũng không có tác dụng. (Theo sách *Tập dị ký*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Phát bạo
Người vùng Chiết Giang vì ăn dưa, bầu bí nên hay bị nôn mửa, tiêu chảy, hoắc loạn (bệnh cấp tính vừa nôn vừa tả dữ dội), gọi là "phát bạo", đến nỗi có người không cứu được. Vì sao vậy? Dưa và bầu bí trồng dưới đất không lâu, gặp lúc trời ấm, dễ lớn dễ chín, nên người ăn vào thì phát bạo. Nếu ăn chung với hương nhu (một loại cây thơm làm thuốc, giải cảm nắng) thì tránh được. Hương nhu chính là cây hương nhu ngày nay. Người ta dùng hương nhu để ăn kèm hạt dưa chính là vì thế. (Theo sách *Danh y lục*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Kiêng kỵ khi ăn uống
Phàm người ta ăn nên ăn ít mà nhiều bữa, không nên dồn một lần mà ăn nhiều. Ăn không nên vội, vội thì hại tỳ (cơ quan chủ việc tiêu hóa theo y học cổ truyền). Đúng phép là phải nhai thật kỹ cho nhuyễn. Ăn đồ lạnh xong không nên súc miệng bằng nước nóng; ăn đồ nóng xong không nên súc miệng bằng nước lạnh. Khi ăn phải ăn đồ nóng trước, rồi mới ăn đồ lạnh.
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Uống rượu say quá độ
Rượu rất độc, rất nóng. Trời rét lắm làm biển đóng băng, mà riêng rượu không đông, đó là chỗ cực nóng của nó. Uống vào thì đầu óc rối loạn, đổi cả bản tính người ta, đó là chỗ cực độc của nó. Nhưng nếu để giải phong hàn (khí gió lạnh xâm nhập gây bệnh), thông huyết mạch, tiêu tà khí (khí xấu gây bệnh), dẫn sức thuốc đi khắp người, thì không gì hơn được rượu. Còn nếu uống say quá độ, rót cả chậu, đong cả đấu, thì khí độc công vào tim, thủng ruột, nát sườn — đó là nguồn gốc dẫn đến mất mạng. (Theo sách *Tu chân bí quyết*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Các phép kiêng kỵ của Hoàng Đế
Điều kiêng trong một ngày: buổi tối đừng ăn no. Điều kiêng trong một tháng: ngày cuối tháng đừng say khướt. Điều kiêng trong một năm: cuối năm đừng đi xa. Điều kiêng suốt đời: ban đêm đừng thắp nến mà ăn nằm với vợ. Mặn hại gân, giấm hại xương, no quá hại phổi, đói quá hại khí. Nhìn lâu hại huyết, nằm lâu hại khí, đứng lâu hại xương, ngồi lâu hại thịt, đi lâu hại gân. Phàm đừng kê giường quay về phía bắc, đừng ngồi quay mặt về phía bắc. Đêm ngủ đừng trùm kín đầu. Người đang bị bóng đè thì đừng thắp đèn mà gọi, gọi thì chắc chắn chết. Tháng giêng, vào ngày Dần mà đốt tóc bạc thì tốt. Phàm ngày Dần cắt móng tay, ngày Ngọ cắt móng chân, lại đốt tóc bạc thì tốt. (Theo sách *Nhung mạc nhàn đàm*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Những điều cấm trong ăn uống
Ăn cá hoàng tảng (một loại cá da trơn màu vàng, cá ngạnh) thì không được dùng kinh giới. Ông Ngụy Kỷ Đạo người đất Ngô, ở nhà vợ, ăn canh cá hoàng tảng xong lại hái kinh giới pha với trà mà uống. Một lát sau gan bàn chân ngứa dữ dội, ngứa thấu lên tận tim phổi. Ông đi chân đất chạy trên cát, phi nhảy như điên, da chân rách hết, như sắp toác ra. Người nhà vội tìm thuốc giải độc cho uống, gần hai ngày mới dứt.
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Ăn mật ong thì không được ăn… (chữ khuyết, ?)
Ở cạnh chùa Nguyệt Hoa tại Thiều Châu có một nhà dân làm cơm cúng dường chư tăng, mật ong mới vừa lấy được, các sư ăn no nê. Có hai vị trưởng lão của một viện nọ trở về, đi được nửa đường, gặp chợ làng bán… (chữ khuyết, ?), không nhịn được thèm, mua ăn hết nửa cân (cân: khoảng 600 gam). Tối hôm ấy cả hai đều chết.
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Ăn cá nóc thì không được uống thuốc phong
Ông Lý… (chữ khuyết, ?), chức Lang trung, đi qua Thường Châu. Ông Vương Tử Vân tên Tấn đang làm quan coi quận ấy, mời ông đến. Bữa sáng có bày món cá nóc. Ông Lý vì có lý do riêng nên không ăn, sai người đem về biếu vợ. Bà vợ vừa sáng sớm uống phong dược (thuốc chữa các chứng do "phong", tức gió độc, gây ra), không để ý, ăn thấy rất ngon, lập tức miệng mũi chảy máu mà chết. Ông Lý chưa tàn tiệc thì tin dữ đã tới. (Ba thuyết theo sách *Di Kiên chí*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Ăn uống nên thong thả
Vương Giới Ngọc có lần ngồi ăn bên đường, có một ông lão đến khuyên: "Ăn uống phải thong thả. Vì tỳ ưa ấm, không được dùng đồ quá lạnh hay quá nóng mà phạm vào. Chỉ có ăn thong thả thì đồ lạnh, đồ nóng đến tỳ đều đã thành ấm." Ông lão lại nhân đó bàn rằng đồ ăn uống quá lạnh hay quá nóng đều làm tổn hại sự hòa hợp của âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau trong cơ thể; cân bằng thì khỏe, lệch thì bệnh). (Theo sách *Triều thị khách thoại*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Không được uống nước suối chảy ở chỗ râm khuất
Nước suối chảy ở chỗ râm khuất, vào tháng hai và tháng tám đang đi đường thì đừng uống, uống thì mùa hè sẽ phát bệnh sốt rét do chướng khí, lại hại chân làm chân yếu mềm. Tháng năm, tháng sáu đừng uống nước tù đọng trong đầm, ăn phải tinh (trứng, ấu trùng) của cá, ba ba thì mắc bệnh miết hà (khối u trong bụng hình giống con ba ba). (Theo sách *Bản thảo*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Những điều cấm trong ăn
Khương giới (tức kinh giới), còn gọi là giả tô. Sách *Bản thảo* cho là tính ấm, thật ra không phải, mà là hơi mát. Tôi bị đày lâu ở vùng núi Lĩnh Nam, nhiều lần thấy người ăn cá hoàng tảng mà lỡ phạm kinh giới thì chết ngay lập tức, còn độc hơn cả câu vẫn (lá ngón, một loại cây cực độc). Tính của các vật chống nhau đáng sợ như thế, người đời đối với những điều cấm trong ăn uống không thể không biết. (Theo sách *Thiết Vi sơn tùng đàm* của Bách Nạp cư sĩ)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Thịt chim, thú, sâu, cá có điểm khác thường thì không được ăn
Các loài chim, thú, sâu, cá, có con do cảm phải khí lạ (?) mà sinh ra, hình dạng màu sắc biến dị, đều là vật độc, tuyệt đối đừng ăn. Vật có hình thể biến dị, như thú có đuôi chẻ đôi, cua chỉ có một càng, dê một sừng, gà bốn cựa. Vật có hình dạng màu sắc biến dị, như chim trắng đầu đen, gà đen đầu trắng, ngựa trắng móng xanh đen, ngựa trắng đầu đen. Có con hình dạng màu sắc không khác, nhưng thịt có điều quái lạ, như rơi xuống đất mà không dính bụi, để qua đêm thịt vẫn còn ấm, phơi nướng không khô, bỏ vào nước tự động đậy, v.v. Có con da thịt không khác, nhưng nội tạng biến đổi, như gan màu xanh sẫm, thận màu tím đen, cá không có ruột và mật, gan bò chỉ có một lá, v.v.
Có thứ ăn thường ngày, tính vốn lành, nhưng chống lại thứ khác, vừa qua miệng đã hại người, như cá giòn (?) ăn chung với thịt hươu thì chết người, thịt dê ăn chung với sữa chua, váng sữa thì hại người, gan dê gặp hạt tiêu sống thì làm hỏng tạng phủ, thịt lợn gặp rau mùi thì làm nát rốn. Có thứ ăn thường ngày, tính vốn bình hòa, nhưng cảm ứng với thứ khác, vào bụng thành vật sống, như gỏi sống (?) ăn chung với bơ sữa thì biến thành các loại sâu, thịt ba ba ăn với rau dền thì lại sinh ra ba ba, thịt bò ăn chung với thịt lợn thì thành thốn bạch trùng (sán dây, loài giun dẹp từng đốt trắng dài cỡ một tấc), thịt lợn thịt dê dùng củi dâu, củi dó nấu nướng mà ăn cũng thành sán dây. (Theo sách *Thực trị thông thuyết* của Lâu Cư Trung ở Đông Quắc)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Đừng ăn đồ sống tươi
Vội giết mạng vật để kịp đáp ứng nhu cầu gấp, đã thiếu lòng thương muôn vật, lại trái với lẽ chính đáng của việc nuôi dưỡng miệng và thân. Hơn nữa thịt chưa nguội, tính sống động vẫn còn; những món gỏi sống lại càng hại người hơn. Xưa có người ăn gỏi cá mà sinh bệnh, dùng thuốc tẩy ra thì đã biến thành hình con sâu biết động đậy, mà những sợi cá thái (?) vẫn còn, nên có thể kiểm chứng. Có người ăn thịt ba ba mà thành khối tích trong bụng, dùng thuốc tẩy ra thì đã thành vật sống biết bò, hình giống con ba ba, nên có thể kiểm chứng. Các loại thịt làm gỏi ăn sống mà sinh sâu thành bệnh rất nhiều. Mọi mạng vật nhỏ bé nấu vội chưa chín mà ăn thì hại người không lường được: thành trưng (khối u cứng, cố định), thành hà (khối u lúc có lúc không, di động), thành bệnh cố tật lâu năm, thành bệnh lạ. Đó là điều không thể không biết, không thể coi nhẹ. (Theo sách *Thực trị*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Bốn mùa có thứ không ăn
Sách *Kim quỹ yếu lược* (sách thuốc của Trương Trọng Cảnh đời Hán) nói: mùa xuân không ăn gan, mùa hạ không ăn tim, mùa thu không ăn phổi, mùa đông không ăn thận, tứ quý (mười tám ngày cuối của mỗi mùa, thuộc hành Thổ) không ăn tỳ. Ý nói ngũ tạng (năm tạng: gan, tim, tỳ, phổi, thận) của gia súc có thể bồi bổ ngũ tạng của người. Mùa xuân hành Mộc vượng, khí gan thịnh, khí tỳ suy, nên không ăn gan; ăn vào thì khí gan càng thịnh, khí tỳ càng suy, thành bệnh ở tỳ thì khó chữa. Nhưng nếu mùa xuân can kinh (đường kinh mạch thuộc gan) mắc bệnh, rõ ràng có chứng hư (suy yếu), thì cũng nên ăn gan để bổ. Hoặc mùa xuân khí gan quá thịnh thì nên ăn phổi để kìm lại.
Lại nói: bệnh gan kiêng vị cay, bệnh tim kiêng vị mặn, bệnh tỳ kiêng vị chua, bệnh phổi kiêng vị đắng, bệnh thận kiêng vị ngọt; năm vị lần lượt khắc chế nhau, nên phải kiêng. Nhưng nếu khí gan quá thịnh mà sinh bệnh, thì cũng nên dùng vị cay để kìm lại. Điều cốt yếu là ở chỗ dùng trí mà biến thông, không được bám cứng vào lời đã định. Các tạng khác cũng theo lẽ ấy. (Theo sách *Thực trị*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
No rồi đừng ngủ ngay
Nếu lỡ ăn quá no, dù thấy mỏi mệt cũng đừng đi nằm ngay, mà nên vận động, đi thong thả chừng hơn trăm bước, sau đó cởi đai, nới áo, vươn lưng ngồi ngay ngắn, hai tay xoa bóp vùng ngực bụng, đan chéo qua lại chừng mười đến hai mươi lượt, rồi lại dùng hai tay từ chỗ ngực sườn ấn day xuống dưới chừng mười mấy lượt, khiến khí ở ngực bụng thông suốt, không bị ách tắc. Thức ăn quá no cũng theo tay mà tiêu hóa.
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Ăn đồ sống không có ích
Thức ăn có thể ăn sống chỉ có trái cây. Trái cây đầu mùa mới bán ra chợ, đừng coi trọng việc được nếm trước; cái đáng quý là quả đã chín, khí đã đủ. Vì những thứ chạy theo lợi ở chợ phần nhiều chưa chín. Trái cây tươi theo mùa dễ ngon miệng, đừng thích vị ngọt chua của nó mà ăn đến khi thỏa ý mới thôi. Các thứ như táo tàu, hạt dẻ đã nấu chín bằng lửa thì ăn nhiều chút cũng không sao, nhưng cũng kiêng ăn sau bữa cơm no. Trong các thứ rau, củ cải ăn kèm mì, nhân trần (một loại cây thuốc) nấu canh, đều nên dùng sống. Ngồn non rau diếp, củ cải tròn béo, rau diếp đắng (?), cà tím, tuy có thể ăn sống, nhưng đều không có ích cho ruột dạ dày, không bằng muối dưa hoặc nấu canh để làm món ăn kèm cơm mì.
Các loại ngũ cốc tất nhiên không thể ăn sống; mọi loài động vật cũng vậy. Có khi thái cá mỏng như sợi tơ, thái thịt thành sợi, rưới giấm mà ăn, thế đã là quá rồi (?). Thế mà trái với lẽ chính đáng của việc ăn uống nuôi thân, lại có kẻ bẻ vỏ nghêu sò, cua cáy khi chúng còn sống mà ăn ngay, cho là được vị thịt — lẽ nào lại như thế? Đã coi rẻ mạng sống của vật, lại còn coi nhẹ cả mạng sống của chính mình. Ăn sống trái cây, rau cỏ vốn đã có chỗ tổn hại; điều này lại càng tổn hại hơn, vì đã đánh mất cả đức hiếu sinh (lòng thương yêu sự sống) lẫn phép giữ gìn thân mạng. (Theo sách *Thực trị*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Ăn không cầu no
Sách *Luận ngữ* nói: "Không ăn nhiều", lại nói: "Ăn không cầu no." Ý nói ăn uống không cốt ở nhiều, quý ở chỗ biết tiết chế, để giữ được khí xung hòa (khí trong người ở trạng thái quân bình, êm hòa) và thuận theo đạo nuôi dưỡng thân thể. Nếu tham ăn, cố cho no, thì đầy tắc (?) khó tiêu, chỉ chất chứa những tổn hại ngấm ngầm mà chuốc lấy bệnh tật. Bởi ăn quá no làm hao khí không chỉ một đường: hoặc thức ăn không xuống mà trào ngược lên nôn mửa, làm hao linh nguyên (nguồn sống quý trong người); hoặc nước uống không tiêu mà thành đờm, khạc nhổ ra, làm hao thần thủy (các chất dịch quý trong cơ thể); đại tiện nhiều lần mà tả, làm hao phần khí do thức ăn hóa sinh ra; tiểu tiện trơn tuột mà đục, làm hao sự thấm nhuần của nguồn nước trong người; đến nỗi tinh khí loãng lạnh mà rỉ ra dưới, mồ hôi đầm đìa mà thoát ra ngoài. Thảy đều do ăn uống tổn thương quá mức, mùi vị quá đậm đà.
Nếu biết tiết chế những bữa ăn cho thỏa thích, bớt những món ngon miệng, thường không để đến mức quá no, thì bữa nào cũng không bị tổn hại, món nào cũng có ích: cặn bã được chuyển hóa, sáng tối đại tiểu tiện đúng giờ, tinh hoa hòa hợp ngưng tụ, tân dịch (các chất lỏng trong cơ thể) trên dưới được chứa giữ, thần được cất giữ bên trong, vinh vệ (vinh khí nuôi dưỡng chạy trong mạch và vệ khí bảo vệ chạy ngoài mạch) che chở bên ngoài, tà độc không thể xâm phạm, bệnh tật không có đường sinh ra. Cho nên biết rằng lời bậc thánh nhân đặt ra để dạy đời đủ làm khuôn phép lớn cho việc dưỡng sinh. (Theo sách *Thực trị thông thuyết* của Lâu Cư Trung ở Đông Quắc)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Ăn uống đúng giờ
Ăn uống đúng giờ, đói no vừa phải, thì nước và thức ăn được chuyển hóa, khí xung hòa điều hòa êm thấm, tinh và huyết nhờ đó sinh ra, vinh vệ nhờ đó lưu hành, tạng phủ điều hòa cân bằng, tinh thần yên ổn. Chính khí (khí lành chống bệnh của cơ thể) đầy đủ ở bên trong, nguyên chân (khí gốc bẩm sinh) thông suốt ra bên ngoài, tà khí trong ngoài không thể xâm phạm, mọi bệnh tật không có đường mà sinh ra.
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Ăn uống cho thích hợp
Cách ăn uống cho thích hợp, nói đại lược thì: phải đợi đói rồi mới ăn, ăn thì nhai kỹ không ngại; đợi khát rồi mới uống, uống thì nhấp từng ngụm nhỏ không ngại. Đừng đợi đói lả mới ăn, ăn không được quá no; hoặc thấy hơi khát thì uống ít, uống không nên quá dồn dập. Nước uống không nên ngọt chua, thịt đừng ham thứ béo giòn. Ăn không ngại tinh tế, uống không ngại ấm nóng. Cơm đừng để ít hơn mì, rau thường phải cân với thịt. Thịt nên mềm và ấm, rau không nên ăn sống. Năm vị đừng để lấn vị ngũ cốc, vị thịt đừng để lấn khí của cơm. Mùi vị nên nhạt mà hài hòa, lúc ăn phải giữ chừng mực.
Nhờ thế mà ăn uống lúc nào cũng thấy ngon, nước bọt lúc nào cũng ngọt, thân thể nhẹ nhõm không mỏi mệt, tinh thần minh mẫn ít buồn ngủ, ngực thông thoáng ít ợ hơi, dạ dày thư thái không đầy trướng; đỡ được công nới đai xoa bụng, tránh được cái hại dùng thuốc tiêu thực làm hao khí. Đó đều là hiệu quả thấy ngay trước mắt. (Như trên)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Cháo làm thông dạ dày, sinh tân dịch
Bài *Chúc ký* (Bài ghi về cháo) của Trương Văn Tiềm tặng Phan… lão (chữ khuyết, ?) viết: Trương An Đạo mỗi sáng dậy ăn một bát cháo lớn. Bụng đói, dạ dày trống, khí của ngũ cốc liền phát huy tác dụng, sự bồi bổ chẳng phải nhỏ; lại rất mềm mịn, hợp với ruột dạ dày, là món tuyệt diệu nhất trong các thứ ăn uống. Hòa thượng Diệu Tề nói các sư trong núi mỗi sáng sớm ăn một bát cháo, rất là hệ trọng; nếu không ăn thì suốt ngày thấy trong tạng phủ khô khát, vì cháo làm thông khí dạ dày, sinh tân dịch. Nay khuyên người ta mỗi ngày ăn cháo làm điều cốt yếu của dưỡng sinh, thì ắt họ sẽ cười to. Đại để việc dưỡng sinh, giữ tính mạng, cầu an vui, cũng chẳng có điều gì sâu xa khó biết, chính là ở trong việc ngủ và ăn mà thôi.
Có kẻ đọc bài ấy quả nhiên cười lời của Văn Tiềm. Thế nhưng tôi xem sách *Sử ký* thấy chép: Triệu Chương, quan tướng của Dương Hư hầu, mắc bệnh. Thái Thương công (tức danh y Thuần Vu Ý đời Hán) bắt mạch, nói theo phép thì năm ngày sẽ chết, nhưng mười ngày sau mới chết. Sở dĩ quá hạn là vì người ấy thích ăn cháo, nên tạng phủ bên trong còn vững, vì thế mà quá hạn. Thầy của ông có câu: "Người còn ăn được cơm cháo thì quá hạn, người không ăn được thì không quá hạn." Xét đó thì lời của Văn Tiềm dường như cũng có chứng cứ. Sau tôi lại thấy một bức thư của Đông Pha (Tô Thức) viết: "Đêm đói lắm, Ngô Tử Dã khuyên ăn cháo trắng, nói cháo đẩy cái cũ ra, đưa cái mới vào, làm thông khoảng ngực, nuôi dạ dày. Nhà chùa canh năm (khoảng 3–5 giờ sáng) ăn cháo quả thật có lý do. Cháo đã ngon lành sảng khoái, ăn xong ngủ một giấc thì càng không sao tả nổi, không sao tả nổi."
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Năm vị gây bệnh
Năm vị nuôi dưỡng thân thể, nhưng quá mức thì sinh bệnh. Cho nên ăn nhiều mặn thì huyết ngưng trệ mà sắc mặt biến đổi; ăn nhiều đắng thì da khô mà lông rụng; ăn nhiều chua thì thịt dày chai nhăn nheo (?) mà môi bong tróc; ăn nhiều ngọt thì xương đau mà tóc rụng; ăn nhiều cay thì gân co rút mà móng khô. (Theo sách *Bản sự phương*)
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Uống rượu mặt xanh, mặt đỏ
Người uống rượu, nếu khí gan yếu thì mặt xanh, khí tim yếu thì mặt đỏ.
Quyển bảy — Kiêng kỵ trong ăn uống
Cá không có mang thì không được ăn
Sách *Dưỡng sinh phương* nói: cá không có mang thì không được ăn, ăn vào sẽ khiến đến tháng năm phát bệnh hủi. (Theo sách *Sào thị bệnh nguyên*)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video