Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ (các bệnh đi tả và đi lỵ của tạng phủ; tạng phủ là cách Đông y gọi các cơ quan bên trong cơ thể: năm tạng gồm tâm, can, tỳ, phế, thận và sáu phủ như dạ dày, ruột, bàng quang…).
Giữa mùa nóng chớ ăn đồ sống lạnh
Đang lúc nóng gắt, việc ăn uống phải hết sức chú ý điều độ. Lý do là khi ấy có "phục âm" (khí âm lạnh ẩn nấp bên trong cơ thể vào mùa hè, vì dương khí đều dồn ra ngoài) nằm bên trong, nên việc tiêu hóa thức ăn hơi chậm. Lại thêm hoa quả rau trong vườn phần nhiều đem ăn sống, nước tía tô, nước quế thì chỉ muốn uống lạnh. Đồ sống với đồ lạnh gặp nhau thì càng khó tiêu. Bị tổn thương nhẹ thì sinh "tôn tiết" (chứng đi tả ra nguyên thức ăn chưa tiêu), bị tổn thương nặng thì thành "hoắc loạn" (chứng vừa nôn vừa tả dữ dội, bụng đau quặn, rất nguy), nôn mửa và đi lỵ.
Vì thế tháng nóng ăn uống càng phải giảm bớt, để tỳ vị (theo Đông y là tỳ và dạ dày, tức bộ máy tiêu hóa) dễ nghiền nát và tiêu hóa; kiêng đồ sống lạnh để khỏi mắc bệnh ở bụng và tạng phủ. Dù giữa hè đi nắng khó lòng bỏ hẳn đồ uống lạnh, nhưng nếu cố ý uống ít, đừng để lẫn với hoa quả rau sống cứng, đồ dầu mỡ, đồ ngọt thì cũng không đến nỗi sinh bệnh.
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Phân biệt các chứng đi lỵ của tạng phủ
Bệnh đi tả ra nước, màu xanh trắng hoặc vàng trắng, hoặc thóc gạo không tiêu, ruột sôi, bụng đau, đó là bị tổn thương vì lạnh. Gọi là "động tiết hàn trung" (tả xối xả do khí lạnh xâm vào bên trong); [vào sâu] (?) thì thành hoắc loạn nôn tả. Mạch của người bệnh "tế nhược mà khẩn" (mạch nhỏ, yếu mà căng). Nên dùng Lý trung hoàn, Bình vị tán, Điều trung thang để ôn bổ (làm ấm và bồi bổ); nặng thì dùng Kim dịch đan, Triều chân đan làm thuốc chính. Có khi thuốc vào lại nôn ra, đó là vì khí âm lạnh bên trong quá thịnh: dùng thuốc thang thì nên uống nguội, dùng thuốc viên thì uống với "địa tương" (nước đổ vào hố đất khuấy đục rồi để lắng, lấy nước trong). Đó là phép "nhiệt nhân hàn dụng" (thuốc tính nóng nhưng cho uống theo cách lạnh để cơ thể không cự lại).
Bệnh đi tả ra nước màu vàng sẫm, có thức ăn còn nguyên chưa tiêu, nước tiểu đỏ, bụng và sườn chỉ trướng đầy mà không đau, bứt rứt buồn bực rối loạn, khát và thích uống, đó là bị tổn thương vì nhiệt. Gọi là "hiệp nhiệt hạ lợi" (đi lỵ có kèm nhiệt). Mạch "hồng đại mà sác" (mạch to, mạnh và nhanh). Nên dùng Trú xa hoàn, Sâm liên tán, Bá bì thang để điều hòa; nặng thì dùng Tam hoàng hoàn, Điều vị thừa khí thang. Hiệp nhiệt mà đi ngoài ra máu thì dùng Bá bì thang làm thuốc chính.
Bệnh đi tả màu vàng có bọt, ruột sôi, bụng sườn trướng đầy, thỉnh thoảng hơi đau, là do lạnh và nóng không điều hòa; mạch "trầm khẩn mà hơi sác" (mạch chìm, căng và hơi nhanh). Uống thuốc nóng thì càng nặng; dùng Mậu kỷ hoàn, Hương liên hoàn làm thuốc chính. Nếu phần dưới bụng dồn tức, "lý cấp hậu trọng" (trong bụng quặn thắt muốn đi gấp mà hậu môn nặng trì, đi không hết), tất sắp chuyển thành lỵ ra mủ máu; cho thuốc làm đi tháo thì khỏi.
Bệnh đột nhiên tả xối xuống, màu xanh trắng hoặc vàng trắng, thóc gạo khi tiêu khi không, bụng sườn khi trướng khi không, khi đau khi không, chỉ ợ ra hơi mùi đồ sống đồ chín, hoàn toàn không muốn ăn; cho uống các thuốc ôn bổ thì sau lại sinh chứng khác — đó là có thứ thức ăn làm tổn thương. Đây là tôn tiết; mạch bên ngoài hư mà bên trong thực, mạch ở bộ quan (cổ tay có ba vị trí bắt mạch: thốn sát nếp cổ tay, quan ở giữa, xích ở sau cùng) lại trầm (?) và khẩn. Nên dùng Tiêu tích hoàn, Bất nhị hoàn để làm tiêu; nặng thì dùng Bị cấp hoàn làm thuốc chính. (Bất nhị hoàn kể trên có dùng thạch tín, không được uống nhiều; tôi từng thấy thầy thuốc dùng mà gây hại.)
Lại nữa, mùa xuân bị "phong" (gió, một trong các tà khí gây bệnh theo Đông y) làm tổn thương thì mùa hạ ắt bị tôn tiết. Lại khi phong khí đi vào ruột và dạ dày thì đột ngột tả lỵ, mạch "phù hoãn mà hư" (mạch nổi, chậm rãi mà yếu). Đều nên uống Khương hoạt an trung thang, Vị phong thang, Kinh hoàng thang, Kha lê tán làm thuốc chính.
Bệnh lỵ đỏ trắng (đi ngoài ra lẫn máu và mủ nhầy), hoặc mủ nhiều máu ít, hoặc mủ ít máu nhiều, đều là có "tích" (chất ứ đọng tích lại trong ruột). Hoặc trước đó đã tả kèm nhiệt, lại uống thuốc ấm nên chuyển thành lỵ mủ máu; mạch bộ quan trầm khẩn, ấn xuống có lực mà hơi nhanh. Đều nên trước hết cho tiêu hóa chỗ tích trệ, vừa đi tháo nhẹ xong liền dùng Hương liên hoàn, Trú xa hoàn, Mậu kỷ hoàn thì khỏi. Làm tiêu tích trệ dùng Tiêu tích hoàn, Bất nhị hoàn, Cảm ứng hoàn; lỵ dai dẳng ác tính thì dùng Chu phấn đan làm thuốc chính. (Tập nghiệm phương)
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Chữa lỵ đỏ trắng
Có người mắc lỵ lâu năm, đỏ trắng lẫn ra, hoặc toàn trắng hoặc toàn đỏ, trăm thứ thuốc không khỏi. Bệnh lâu, uống thuốc đã nhiều; chữa lỵ thường dùng thuốc độc để công phá, làm khí của tạng phủ không hòa, cho nên khó khỏi. Sử Tái Chi dùng thuốc nhẹ nhàng, thanh đạm, điều hòa khí cho uống thì khỏi; về sau nhiều lần thấy nghiệm. Phương: anh túc xác (vỏ quả cây thuốc phiện) tẩm mật nướng, nhân sâm, bạch truật, bạch phục linh, xuyên khung, cam thảo nướng, hoàng [kỳ] (chữ khuyết) — lượng bằng nhau, tán bột mịn. Mỗi lần dùng hai tiền (tiền: đơn vị cân thời xưa, khoảng 3–4 gam), một chén nước, thêm gừng tươi, táo, nửa quả ô mai, sắc còn tám phần, uống ấm, không kể giờ.
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Đi tả lâu ngày
Có người đi tả lâu ngày, dùng thuốc ấm bổ tỳ và thuốc "phân lợi tiểu thủy" (làm thông tiểu để rút bớt nước khỏi phân), trăm cách chữa không khỏi. Thầy thuốc bắt mạch thấy riêng mạch tâm yếu, cho uống thuốc ích tâm khí cùng thuốc bổ tỳ thì khỏi. Bởi tâm thuộc hỏa, tỳ thuộc thổ (theo thuyết ngũ hành, năm tạng ứng với năm hành: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, và các hành sinh ra nhau); hỏa sinh thổ, tỳ vượng là nhờ cái khô ráo của hỏa. Tâm khí không đủ thì hỏa không làm khô được, tỳ thổ bị "thấp" (khí ẩm ướt, một tà khí gây bệnh), cho nên sinh tả. Nay vừa ích tâm bổ tỳ lại vừa trừ được thấp, há có lẽ không hiệu?
Lại có một loại tả, coi là do lạnh, do tích, do tâm khí không đủ mà chữa, uống lưu huỳnh, phụ tử rất nhiều đều không hiệu, nhờ uống Hỏa [?] hoàn (chữ khuyết) mà khỏi — đó là ruột và dạ dày có phong lạnh. Dùng Vị phong thang uống kèm thuốc ấm cũng tốt. Lại có một loại tỳ tiết tả (tả do tỳ yếu), uống Chích can tán của ông Lý già ở Thái Sơn thì khỏi, gồm bốn vị: bạch chỉ, bạch truật, bạch thược dược, cát cánh. (Y dư)
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Lỵ có đỏ có trắng
Phàm người mắc lỵ, không kể đỏ hay trắng, mạch nhỏ mà thân mát thì dễ yên, mạch lớn mà thân nóng thì khó khỏi. Mắc lỵ không ai không đau bụng, đều vì có tích. Tích do nắng nóng và tích do nhiệt phần nhiều sinh lỵ đỏ; tích do lạnh phần nhiều sinh lỵ trắng; cũng có khi ruột dạ dày có phong mà mắc lỵ đỏ, có khi lạnh nóng không điều hòa mà mắc lỵ đỏ trắng. Lỵ do tích nắng có thể dùng Hoàng liên a giao hoàn, Miên tiễn tán thêm hoạt thạch; lỵ trắng có thể dùng các loại Trú xa hoàn, Cảm ứng hoàn; lạnh nóng không điều hòa thì dùng các loại Mậu kỷ hoàn, viên Ba đậu. Miên tiễn tán thêm hoạt thạch chữa lỵ đỏ rất công hiệu. Lại có Đậu ẩm tử thêm bớt vị cũng có công, chữa mọi thứ lỵ dùng thường có hiệu. Linh sa đan của Quan cục (cục bào chế thuốc của nhà nước) cũng rất kỳ diệu. Mấy thứ thuốc này, từ mùa hè sang mùa thu, đều không thể thiếu. (Như trên)
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Anh túc chữa lỵ
Dùng anh túc (cây thuốc phiện) chữa lỵ, sách thuốc xưa chưa nghe nói; người nay dùng, tuy cách làm hơi khác nhau nhưng đều có công hiệu lạ. Hoặc dùng vài quả, nướng lửa nhỏ cho vàng, tán bột, uống với nước cơm; hoặc bỏ hạt chỉ dùng vỏ, làm như cách trên; hoặc dùng năm bảy vỏ quả, cam thảo một tấc rưỡi nửa sống nửa nướng, một bát lớn nước sắc lấy nửa bát, nhấp từng ngụm âm ấm. Ông già núi người đất Thục nói: dùng vỏ anh túc cùng quả sơn tra dại bỏ hạt, mỗi thứ vài quả, sấy khô tán bột, uống với nước, càng chữa được "cấm khẩu lỵ" (lỵ nặng đến mức không ăn uống được, ăn vào là nôn). (Bạc trạch biên)
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Mã đề cầm tả cấp
Âu Dương Văn Trung công (tức Âu Dương Tu, đại thần và văn hào đời Tống) từng bị tả cấp, thầy thuốc của triều đình chữa không khỏi. Phu nhân nói: "Người ngoài chợ có thuốc chữa bệnh này, ba đồng một thang, rất hiệu." Ông nói: "Tạng phủ bọn ta khác với người chợ, không thể uống." Phu nhân sai đem thuốc ấy trộn vào thuốc của thầy triều đình mà dâng lên, uống một lần thì khỏi. Ông cho gọi người bán thuốc đến, tặng hậu, hỏi phương, người ấy mới chịu truyền: chỉ dùng một vị xa tiền tử (hạt cây mã đề) tán bột, uống với nước cơm hai "tiền chủy" (lượng bột xúc đầy chiếc thìa nhỏ đong thuốc, ước hai tiền). Nói rằng thuốc này làm thông đường nước tiểu mà không động đến khí; đường nước thông thì phần trong phần đục tách riêng, tả ở ruột tự dứt. (Lương phương)
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Gừng và chè chữa lỵ
Vua Hiến Tông (nhà Đường) ban cho Mã Tổng phương chữa tả lỵ đau bụng: lấy gừng tươi để cả vỏ thái vụn như hạt kê, dùng một chén lớn, cùng chè thường lượng bằng nhau, sắc uống. Năm [Nguyên Hựu] (?) thứ hai, Văn Lộ công (tức Văn Ngạn Bác, tể tướng đời Tống) mắc bệnh này, trăm thuốc không hiệu, tôi truyền cho phương này thì khỏi. (Như trên)
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Hai thứ thuốc chữa lỵ
Ở Ngạc Chử (vùng Vũ Xương, Hồ Bắc ngày nay) có viên thống chế (chức quan võ chỉ huy một cánh quân) là Vương Tồn mắc lỵ gần một năm không dứt, gầy trơ xương, sắp chết. Gặp một đạo sĩ bảo sắc Tứ vật thang để uống với Trú xa hoàn, mỗi lần một trăm viên. Mới uống thuốc này thì bệnh đã giảm một nửa, rồi cứ thế uống tiếp, chẳng mấy ngày khỏi hẳn. (Cận thế dưỡng sinh phương)
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Chữa bệnh tạng phủ (đi tả)
Lấy nhục đậu khấu khoét rỗng thành hình cái vò, cho vào một ít nhũ hương trong suốt, rồi lấy chính bột vừa khoét ra lấp lại; lấp không hết thì lấy bột mì nhào một ít bọc quả đậu khấu lại, lùi tro đến khi vàng sém là được. Ba thứ đều nghiền bột, lại pha chung với bột chè mà dùng. (Đại toàn tập)
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Bán hạ ích tỳ, cầm tả
Bán hạ (củ của cây bán hạ, vị thuốc hơi có độc, chuyên trừ đờm), người nay chỉ biết dùng để trừ đờm, không nói đến việc ích tỳ; thật ra nó ích tỳ là vì tách được nước. Tỳ ghét thấp: thấp thì ẩm ướt mà mỏi mệt, mỏi mệt thì không chế ngự được nước. Kinh (sách Hoàng Đế nội kinh) nói: "Thấp thắng thì sinh tả." Có một người đàn ông đêm phải đi ngoài nhiều lần; có người bảo: gừng tươi một lạng (đơn vị cân xưa, khoảng 37–40 gam) đập dập, bán hạ rửa qua nước sôi cùng đại táo mỗi thứ ba mươi củ quả, một thăng nước (thăng: đơn vị đong xưa), cho vào bình sành đun lửa nhỏ thành nước chín, thỉnh thoảng nhấp; vài ngày liền khỏi.
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Sữa sắc tất bát chữa khí lỵ
Sách Độc dị chí chép: đời Đường, năm Trinh Quán, Trương Bảo Tạng làm Kim ngô trưởng thượng (chức võ quan túc vệ thuộc quân Kim ngô giữ kinh thành). Có lần hết phiên trực trở về Lịch Dương, giữa đường gặp bọn trai trẻ đi săn, cắt thịt tươi ăn ngay ngoài đồng; ông dựa gốc cây than: "Trương Bảo Tạng tuổi đã bảy mươi, chưa từng được một bữa rượu thịt như thế, thật đáng buồn!" Bên cạnh có một nhà sư chỉ vào ông nói: "Trong sáu mươi ngày, ông sẽ làm quan lên tam phẩm, có gì đáng than." Nói xong biến mất. Bảo Tạng lấy làm lạ, lập tức trở về kinh.
Lúc ấy vua Thái Tông (nguyên văn chép "Đại Tông") (?) khổ vì "khí lỵ" (chứng lỵ do khí ứ trệ, bụng trướng, đi ngoài kèm trung tiện), các thầy thuốc chữa không hiệu, bèn xuống chiếu hỏi khắp trong triều, ai chữa được bệnh này sẽ trọng thưởng. Bảo Tạng từng khổ vì bệnh ấy, liền viết sớ dâng phương sữa sắc tất bát; vua uống liền khỏi. Vua truyền xuống cho tể thần trao cho ông chức quan ngũ phẩm; Ngụy Trưng gây khó, quá một tháng vẫn không trình lên. Bệnh vua lại phát, hỏi tả hữu: "Trước ta uống sữa sắc tất bát có công", lại sai dâng lên, uống một hớp lại yên. Vua nhân đó nghĩ: "Đã từng bảo trao cho người dâng phương chức quan ngũ phẩm, sao chẳng thấy bổ nhiệm?" Trưng sợ, tâu: "Lúc vâng chiếu, chưa rõ nên cho làm quan văn hay quan võ." Vua giận nói: "Chữa khỏi cho tể tướng thì cho ngay chức tam phẩm cũng chẳng sao; ta là thiên tử, há lại không bằng ngươi sao?" Rồi lớn tiếng: "Cho làm quan văn tam phẩm!" Trao chức Hồng lô khanh (quan đứng đầu Hồng lô tự, coi việc lễ tân, tiếp đón sứ thần). Lúc ấy vừa đúng sáu mươi ngày. Phương ấy: mỗi lần dùng nửa thăng sữa bò, ba tiền chủy tất bát, sắc chung còn một nửa, uống một lần lúc bụng đói. (Lương phương)
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Tạng phủ bí tắc (táo bón)
Người già, chữa tạng phủ không được dùng đại hoàng. Người già "tân dịch" (các chất dịch nuôi dưỡng trong cơ thể) ít nên mới táo bón; lại uống đại hoàng để xổ thì tân dịch mất hết, chắc chắn sẽ bón lại, nặng hơn trước. Chỉ nên uống thuốc làm rộng và nhuận đại tràng, như Nhị nhân hoàn trong sách Dưỡng sinh tất dụng phương; lại lấy bột hoa hòe sắc nước dội rửa cũng hay. Thuốc trị phong làm khô ruột. Lại có một loại "phong bí" (táo bón do phong), nên dùng Tân lang thất thánh hoàn; tuy trong có đại hoàng nhưng cân nhắc mà uống, đừng để đi tả là được. Lại có đàn bà sau khi đẻ đại tiện bí, có khi bốn năm ngày, sáu bảy ngày không thông, đó là do ra máu đã nhiều, tân dịch ít; sắc đặc nước tía tô uống một hai chén thì tự thông; thêm một ngày nữa vẫn không thông thì uống ba mươi viên Đại ma nhân hoàn theo Cục phương (sách phương thuốc của cục thuốc nhà nước). (Y dư)
Quyển sáu — Tạng phủ tiết lỵ
Nhiệt dồn ở ruột và dạ dày
Nhiệt ở ruột và dạ dày dồn xuống thì hậu môn sưng đột ngột; lấy ốc sên nghiền nhỏ bôi vào thì tiêu.
Quyển sáu — Trường phong và bệnh trĩ (trường phong: chứng đi ngoài ra máu tươi do phong nhiệt ở ruột)
Trĩ, trường phong, tạng độc
Trĩ, trường phong, tạng độc (chứng đi ngoài ra máu do độc tích trong tạng phủ, máu thường sẫm đục) vốn là cùng một loại bệnh, rất khó tìm thuốc; cũng vì nguyên do gây bệnh khác nhau, dù thuốc hay mà không đúng bệnh thì khó lòng dùng chung một cách mà có hiệu. Người thường vì rượu chè, sắc dục, ăn uống không điều độ mà tạng phủ ra máu, gọi là phong độc; còn các nhà sư mắc bệnh này thì phần nhiều do ăn no ngồi lâu, khí trong người không thư thái mà sinh ra, đó là tỳ độc.
Vương Hoán Chi làm tri châu Thư Châu, đi ngoài ra máu không ngừng. Người trong quận là triều nghị đại phu Trần Nghi Phủ bảo ông theo bốn mùa mà lấy lá trắc bá ở hướng ứng với mùa ấy — như mùa xuân lấy cành phía đông, v.v. — đốt thành tro, hòa hai tiền uống, thì khỏi. Tôi có được phương ấy, sau làm quan ở Cám Thượng, đem chữa cho ông Ngô Lệnh Thăng làm nhị xa (tức thông phán, phó quan của châu) cũng khỏi ngay. Đại phu Trần Dật, quan thuộc ty Đề điểm, tình cờ đến thăm bệnh, ông Ngô kể đã dùng phương của Trần công mà được yên. Ông Trần nhíu mày nói: "Ấy là cha tôi đã khuất. Vẫn phải dùng trắc bá (lá bá mọc nghiêng) mới tốt."
Tuệ thiền sư ở đạo tràng nói: "Nếu là nhà sư thì e khó dùng cách này, chẳng bằng cứu ngải là hay nhất: đo thẳng trên xương sống chỗ ngang với rốn, cứu trên đốt sống bảy tráng (đốt cháy một mồi ngải trên da gọi là một tráng); nếu bệnh lâu năm thì cứu thêm hai bên đốt sống, mỗi bên cách một thốn (thốn: đơn vị đo trên cơ thể, ước bằng bề ngang đốt giữa ngón tay cái), số mồi như trên, không ai không dứt gốc."
Lại có anh họ bên ngoại của tôi là Lưu Hướng làm duyện lại (viên chức giúp việc) ở Nghiêm Châu; tôi ghé thăm, ông giữ lại uống rượu. Tôi lạ thấy ông gầy gò, hỏi thì đáp: "Năm ngoái tạng độc phát, hơn nửa tháng tự nghĩ chắc chết, được một thứ thuốc uống, đến nay không còn khổ." Hỏi thuốc gì, không chịu nói; gặng hỏi mãi mới bảo: "Ngay trên bàn này có đấy" — ấy là quả hồng khô đốt thành tro, uống với nước hai tiền. Sách Bản thảo nói hồng chữa "trường tích" (bệnh ruột đi ngoài ra máu, mủ), giải nhiệt độc, tiêu máu ứ lâu ngày. Người có bệnh nên tìm mà dùng. Sách Tố vấn nói: trường tích sinh ra trĩ. (Bạc trạch biên)
Quyển sáu — Trường phong và bệnh trĩ
Trường phong ra máu
Người mắc trường phong đi ngoài ra máu là vì sao? Ruột người ta đều có mỡ bọc; mỡ dày thì ruột chắc mà yên. Trong ruột vốn không có máu; có máu là vì phong hoặc nhiệt làm tiêu mỡ, ruột liền mỏng, máu trong thân thấm vào. Người mới mắc ắt uống thuốc mát thì khỏi; nhưng uống quá mức thì ruột lạnh, mỡ càng không sinh, máu ắt lại ra. Phàm do nhiệt thì máu đỏ tươi, do lạnh thì máu xanh đen; xét xem lạnh hay nóng mà dùng thuốc là được. (Y dư)
Quyển sáu — Trường phong và bệnh trĩ
Lỵ do rượu
Có người ngày ngày uống rượu, thành ra lỵ do rượu, gầy trơ xương, không ăn được, chỉ cần uống một hai chén rượu là lỵ phát, đã mấy năm. Nhân cho uống Hương nhung hoàn, một hai lần thì dứt; bởi xạ hương chữa được độc rượu.
Quyển sáu — Trường phong và bệnh trĩ
Tạng độc đi ngoài ra máu
Ở Lạc Dương có một người đàn bà bốn mươi sáu, bảy tuổi, mê uống rượu không chừng mực, ăn nhiều cá cua, cách giữ gìn sức khỏe thì coi như không có. Về sau vì ăn uống quá mức thường, độc chứa trong tạng, ngày đêm đi ngoài hai ba mươi lần, phân lẫn mủ máu, đại tràng liền với hậu môn đau không chịu nổi. Thầy thuốc dùng thuốc cầm lỵ ra máu không hiệu, lại dùng thuốc trường phong thì càng nặng, vì trường phong thì có máu mà không có mủ. Như thế đã hơn nửa năm, khí huyết dần yếu, ăn dần ít, da thịt dần gầy. Uống thuốc hơi nóng thì bụng càng đau, máu càng ra; uống thuốc hơi mát thì tả xối xả, khí yếu, ăn cháo càng ít; uống thuốc tính ấm vừa thì bệnh chẳng chuyển gì. Gần tròn một năm, thầy thuốc báo hết cách, chỉ chờ chết.
Có người bảo uống Nhân sâm tán; nhà bệnh cũng không dám quyết, đành cho uống thử. Vừa uống một lần đã thấy chuyển, hai lần thì bớt, ba lần thì mủ máu đều dứt; từ đó chưa đến mười lần thì khỏi hẳn. Sau hỏi phương, rằng: chữa đại tràng phong hư, uống rượu quá độ, đi lỵ kèm nhiệt ra mủ máu, đau đớn nhiều ngày không khỏi: vỏ trắng rễ cây xuân thối và nhân sâm, mỗi thứ một lạng, tán bột, mỗi lần hai tiền chủy, lúc bụng đói hòa rượu ấm uống; ai không uống rượu thì thay bằng nước cơm ấm. Kiêng dầu mỡ, đồ bột mì ướt, rau xanh, hoa quả, đồ ngọt, gà, cá, tỏi… (Bản thảo diễn nghĩa)
Quyển sáu — Trường phong và bệnh trĩ
Thoát huyết (mất máu)
Cánh tay nổi nhiều mạch máu xanh gọi là thoát huyết. Mạch ở bộ xích hoãn mà sáp (chậm và rít, không trơn) gọi là giải [diệc] (chữ khuyết; chứng mỏi mệt rã rời) (?). Nằm yên mà mạch lại thịnh, gọi là thoát huyết. Nằm lâu thì hại khí.
Quyển sáu — Ung thư (nhọt độc: ung là nhọt sưng to, nông, nóng đỏ; thư là nhọt sâu, ăn vào trong, khó chữa)
Uống thuốc đá phát nhọt thư
Thị y (thầy thuốc hầu cận) của Tề vương tên là Toại mắc bệnh, tự luyện "ngũ thạch" (năm thứ khoáng thạch luyện làm thuốc) mà uống. Thần Ý (tức Thuần Vu Ý, danh y đời Hán, tự xưng là "thần" khi tâu trình với vua) đến thăm. Toại mời Ý và nói: "Kẻ bất tài này có bệnh, mong ông chẩn cho." Thần Ý liền chẩn, bảo: "Ông bị trung nhiệt (nóng ở bên trong). Sách luận nói: trung nhiệt mà không tiểu được thì không được uống ngũ thạch. Đá làm thuốc thì tinh mạnh dữ dội; ông uống vào mà không tiểu được nhiều lần, mau đừng uống nữa. Xem sắc mặt, ông sắp phát nhọt ung."
Toại nói: "Biển Thước (danh y thời Xuân Thu) nói: đá tính âm dùng chữa bệnh âm, đá tính dương dùng chữa bệnh dương. Thuốc đá có các bài thuốc chia theo âm dương, thủy hỏa; cho nên trung nhiệt thì dùng đá âm, bài thuốc tính mềm mà chữa; trung hàn (lạnh ở bên trong) thì dùng đá dương, bài thuốc tính cứng mà chữa." Thần Ý nói: "Điều ông bàn sai xa rồi. Biển Thước tuy nói vậy, nhưng phải chẩn xét kỹ, định mức đo lường, lập khuôn phép, cân nhắc nặng nhẹ, đối chiếu sắc mặt với mạch, xét biểu lý (ngoài và trong), hữu dư bất túc (thừa hay thiếu), thuận nghịch, lại tham xét động tĩnh của người bệnh có tương ứng với hơi thở hay không, rồi mới bàn được.
Sách luận nói: bệnh dương ở bên trong mà hình âm ứng ra ngoài thì không cho thuốc mạnh và [biêm] thạch (chữ khuyết; có lẽ là đá châm chích) (?). Thuốc mạnh vào trong thì tà khí (khí gây bệnh) bị dồn đuổi mà khí uất càng vào sâu. Phép chẩn nói: hai âm ứng ra ngoài, một dương tiếp vào trong thì không được dùng thuốc cứng; thuốc cứng vào thì động dương, bệnh âm càng suy, bệnh dương càng rõ, tà khí lưu hành, dồn nặng ở du huyệt (?), uất giận mà phát thành nhọt thư." Ý bảo xong hơn trăm ngày, quả nhiên nhọt thư phát trên vú, lan vào khuyết bồn (hõm phía trên xương đòn) mà chết. Đó gọi là đại thể của lý luận, ắt phải có cương kỷ; thầy thuốc vụng chỉ cần một điều không học thì lẽ âm dương sai mất. (Sử ký)
Quyển sáu — Ung thư
Bệnh nhọt thư
Thị ngự sử nước Tề tên Thành tự nói bị đau đầu. Thần Ý chẩn mạch, nói: "Bệnh của ông dữ lắm, không thể nói ra." Liền đi ra, riêng bảo em của Thành: "Đây là bệnh nhọt thư, phát ở bên trong khoảng giữa ruột và dạ dày; sau năm ngày sẽ sưng [ung] (chữ hỏng) (?), sau tám ngày nôn ra mủ mà chết." Bệnh của Thành có được do uống rượu và giao hợp. Thành quả nhiên chết đúng hạn.
Sở dĩ biết bệnh của Thành là vì thần Ý bắt mạch thấy khí của can (gan); khí can đục mà tĩnh, đó là bệnh "nội quan" (bệnh bế tắc bên trong). Mạch pháp nói: mạch dài mà huyền (căng thẳng như dây đàn), không đổi theo bốn mùa, thì bệnh chủ yếu ở can. Mạch hòa thì bệnh ở kinh mạch (những đường lớn dẫn khí huyết chạy dọc cơ thể); mạch đại (mạch đập ngắt quãng) thì lạc mạch (những nhánh nhỏ tỏa ra từ kinh mạch) có lỗi. Kinh chủ bệnh mà mạch hòa thì bệnh có được do gân tủy bên trong; mạch đại, đứt quãng mà dồn dập thì bệnh có được do rượu và giao hợp.
Sở dĩ biết sau năm ngày sưng [ung] (?), tám ngày nôn mủ mà chết, là vì khi bắt mạch, mạch thiếu dương (đường kinh thiếu dương, liên quan đến can đởm) mới bắt đầu đại; đại là bệnh ở kinh, bệnh lan qua (?), rồi lạc mạch chủ bệnh. Đúng lúc ấy thiếu dương mới bế tắc một phân, cho nên nóng bên trong mà mủ chưa phát; đến năm phân thì tới ranh giới thiếu dương (can với tâm cách nhau năm phân, nên nói năm ngày là hết); đến tám ngày thì nôn mủ mà chết. Cho nên lên hai phân thì mủ phát, đến ranh giới thì sưng [ung], mủ ra hết thì chết. Nhiệt bốc lên thì hun đốt kinh Dương minh (đường kinh thuộc dạ dày, ruột), làm nát các lạc mạch nhỏ; lạc mạch động thì mạch kết lại mà phát; mạch kết phát thì nát rữa ra; cho nên các lạc mạch giao nhau, nhiệt khí bốc lên tới đầu mà động, vì thế đau đầu. (Sử ký)
Quyển sáu — Ung thư
Chữa nhọt lưng
Tư Trọng người kinh đô kể rằng: cha của một người trong làng mắc nhọt lưng, như cõng than lửa, ngày đêm kêu la. Người con khóc ngoài đường, gặp một đạo sĩ hỏi: "Sao anh lo buồn đến thế?" Anh kể lại. Đạo sĩ nói: "Anh hãy tìm chỗ đất không ai cày cấy, gặp đống phân người ngoài đồng đã bị sâu bọ chim chóc rỉa, lấy gậy gạt phân đi, lấy đất bên dưới đem rây mà đắp." Làm theo lời, khỏi ngay. Người cha nói: "Có phải lấy băng đặt lên lưng ta chăng? Năm tạng ta đều mát lạnh cả." (Loại biên)
Quyển sáu — Ung thư
Chữa ung ở họng
Dương Lập Chi thôi chức thông phán phủ Hoàng về Sở Châu, trong họng mọc ung, sưng rồi vỡ, mủ máu chảy suốt sáng tối không ngừng, bỏ cả ăn ngủ, thầy thuốc đều bó tay. Vừa lúc Dương Cát Lão (danh y đời Tống) đến theo lời mời của quận thú, hai người con của Lập Chi chạy đi mời. Đến nơi, ông nhìn kỹ hồi lâu rồi nói: "Không cần xem mạch, đã biết bệnh rồi. Nhưng bệnh này rất lạ, phải ăn trước một cân gừng tươi thái lát mới cho thuốc được, không thì hết cách." Nói xong liền ra về. Các con khó xử, nói: "Trong họng vỡ mủ đau đớn, sao ăn gừng được?" Lập Chi nói: "Y thuật của Cát Lão như thần, lời ông không nói bừa. Thử lấy một hai lát cho ta ăn, nếu không nuốt được thì thôi, cũng chẳng hại gì."
Bèn ăn. Lúc đầu thấy rất ngọt thơm, dần dần ăn thêm, đến khoảng nửa cân thì chỗ đau đã dịu, ăn đủ một cân mới thấy vị cay, mủ máu bỗng hết sạch, cháo bánh vào miệng không còn vướng gì. Hôm sau mời Cát Lão đến tạ ơn và hỏi, ông đáp: "Ông làm quan ở phương nam, ăn nhiều chim đa đa; giống chim này thích ăn bán hạ, lâu ngày độc phát, nên dùng gừng để chế ngự. Nay gốc bệnh đã sạch, không cần uống thuốc khác." Tôi nhớ tiểu thuyết đời Đường chép: Thôi Ngụy công đột ngột ngất như chết, thầy thuốc Lương Tân chẩn rồi nói: "Trúng độc thức ăn." Người hầu nói: "Ông thường thích ăn gà tre." Lương nói: "Gà tre ăn nhiều mầm bán hạ, đó chính là độc." Sai vắt nước gừng tươi, cạy răng đổ vào, bèn sống lại. Chuyện ấy rất giống chuyện này. (Loại thuyết)
Quyển sáu — Ung thư
Chữa ung thư
Ngu hầu (chức võ quan nhỏ coi việc tuần phòng, hầu cận) ở Phòng Châu là Trương Tiến, vốn người phương bắc; nhân đi đưa quận thú về, gặp một đạo sĩ, mua rượu mời uống, được phương chữa ung thư. Con của một viên quan [Lục tào] họ Văn (?) đang ở trọ mắc nhọt lưng, thầy thuốc không chữa nổi; nghe Tiến có nghề này, thử gọi đến. Tiến vốn không có ngón nghề bí truyền gì, chỉ lấy thuốc làm sẵn bôi đắp, chưa đến mười ngày đã khỏi. Đứa con năm tuổi của Trương Tử Ôn mọc nhọt bên tóc mai, rồi lại phát cả sau gáy, bệnh tình đáng lo, cũng giao cho Tiến. Thuốc dùng đều chỉ một loại, không quá ba đêm, cả hai đều lành.
Đưa tiền tạ rồi hỏi, Tiến không giấu nữa, cẩn thận kể rằng: chỉ chọn a giao (keo nấu từ da lừa) loại trong suốt một lạng, nửa thăng nước, nấu cho tan, rồi cho vào một lạng Quắc đan (bột chì đỏ), đun lửa nhỏ, khuấy luôn tay cho đều, đợi sôi ba năm dạo thì nhấc ra, trải ra cho nguội hẳn, cất vào bình vò. Khi dùng, lấy lông quét quanh bốn phía nhọt mà chừa miệng nhọt ra; nếu nhọt chưa thành thì bôi khắp chỗ sưng, lâu sau tự tiêu. Nhớ đừng để tay chạm vào. Ngoài ra không có cách gì khác. Mọi thứ nhọt độc đều đắp chữa được, không riêng gì ung thư. (Như trên)
Quyển sáu — Ung thư
Phương chữa ung thư
Huyện thừa (phó quan của huyện) huyện Hấp là Hồ Quyền, ở kinh đô gặp người lạ truyền cho phương Nội thác tán (thuốc uống đẩy độc từ trong ra ngoài) chữa ung thư, nói: "Thuốc này của ta làm cho nhọt chưa thành thì mau tan, đã thành thì mau vỡ, mủ hư tự ra, không cần nặn bằng tay, thịt thối tự rụng, không cần dùng dao kim. Uống vào thì đau đớn giảm ngay." Cách làm: nhân sâm, đương quy, hoàng [kỳ] (chữ khuyết) mỗi thứ hai lạng; xuyên khung, phòng phong, hậu phác, cát cánh, bạch chỉ, cam thảo mỗi thứ một nửa số ấy; đều tán mịn, riêng cho thêm một lạng bột quế, trộn đều. Mỗi lần lấy ba đến năm tiền hòa rượu nóng uống, càng nhiều càng tốt; ai không uống được rượu thì hòa với nước sắc mộc hương, nhưng không kỳ diệu bằng uống với rượu.
Quyển sáu — Ung thư
Chữa nhọt ung độc
Hướng Hữu Chính là con của Hướng Nguyên Trọng. Năm Thuần Hy thứ tám, ông làm chi sứ (quan phụ tá) ở Giang Lăng, tạm giữ chức huyện lệnh Công An, bị ung phát ở giữa ngực, chạy chữa nửa năm không khỏi. Có lần tắm xong đau dữ, mệt lả nằm xuống, như mơ như tỉnh, thấy một người đàn ông khẽ vái chào rồi ngồi, truyền cho phương thuốc: "Dùng ba vị một dược, qua lâu, nhũ hương, sắc với rượu mà uống." Lại nói tri huyện Hứa Chẩn ở Đào Nguyên cũng có phương này, nhưng không dùng qua lâu; muốn hiệu nhanh thì nên uống theo phương này. Hữu Chính kính cẩn cảm tạ, làm đúng lời dặn, chưa uống hết thang đã khỏi. Về sau ông đến chùa Ngọc Tuyền cầu mưa, ngắm tượng Quan vương ở đình Thọ, thì chính là người đã hiện vào giấc mộng, nhân đó vẽ tranh thờ ở nhà. (Loại biên)
Quyển sáu — Ung thư
Phát bối không có phép bồi bổ
Tục ngữ nói: "Lưng không có nhọt nào lành." Nhưng chỉ nhọt mọc ngay chính giữa lưng mới là "phát bối" thật (nhọt độc lớn ở lưng, rất nguy hiểm). Thị lang Ngu Dịch giữa lưng mọc một nhọt nhỏ, không nhận ra (?), chỉ dùng thuốc điều bổ; mấy ngày không đau không ngứa, cũng không lan rộng, ông sinh nghi, gọi thầy ngoại khoa đến cứu hai trăm tráng, nhưng đã không kịp. Ông này cả đời không uống thuốc, một năm nay chỉ thấy lòng bàn tay bàn chân hay nóng. Bệnh phát rồi không chữa sớm, lại uống thuốc bổ, sao sống lâu được. (Bạc trạch biên)
Quyển sáu — Ung thư
Kết thành ung
Năm tạng không hòa thì chín khiếu (chín lỗ trên cơ thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, lỗ tiểu và hậu môn) không thông; sáu phủ không hòa thì ứ kết lại thành ung.
Quyển sáu — Ung thư
Chữa phòng trước nhọt thư ở lưng
Danh y Dương Cát Lão ở Dương Châu, y thuật rất nổi tiếng. Một sĩ nhân ở quận nọ trông như có bệnh, uể oải không vui, không nói rõ được là khổ vì bệnh gì, đến gặp ông. Dương nói: "Chứng nhiệt của ông đã đến cùng cực, khí huyết hao mòn sắp hết, từ nay ba năm nữa sẽ chết vì nhọt thư ở lưng, không làm gì được." Sĩ nhân buồn bã lui về. Nghe nói trong đạo quán ở núi Mao Sơn có một đạo sĩ y thuật như thần nhưng không chịu lấy nghề làm danh, chưa chắc đã chịu ra sức vì người. Sĩ nhân tính kế, lòng rất khẩn thiết, bèn mặc áo đầy tớ lên núi lạy, xin làm việc gánh củi xách nước hầu dưới chiếu. Đạo sĩ mừng, giữ lại ở chung với các đệ tử, dạy cho đọc kinh. Người ấy ngày đêm cung kính hầu hạ bên cạnh, chỉ cần liếc mắt là hiểu ý, việc gì cũng vừa lòng.
Qua hai tháng, đạo sĩ thấy người này khác bọn đầy tớ thường, gọi đến hỏi lai lịch; anh mới lạy hai lạy tạ lỗi và kể thật. Đạo sĩ cười: "Thế gian đâu có bệnh nào chữa không được. Anh thử đưa mạch ta xem." Vừa bắt mạch lại cười: "Anh xuống núi được rồi. Ta cũng chẳng có thuốc cho anh; chỉ ngày ngày mua lê ngon ăn một quả, nếu hết lê tươi thì lấy lê khô ngâm nước sôi uống, ăn luôn cả bã. Bệnh này tự nhiên sẽ lành." Sĩ nhân về, cẩn thận làm theo. Qua một năm lại đến Dương Châu; thầy Dương thấy, kinh ngạc vì dung mạo béo tốt hồng hào, mạch và hơi thở hòa bình, bảo: "Ông ắt đã gặp người lạ, bằng không đâu có lẽ khỏi được." Sĩ nhân kể lại. Dương lập tức sửa áo mũ, đốt hương, trông về phía Mao Sơn mà lạy, vì tự trách học vấn mình chưa tới.
Sách Bắc mộng tỏa ngôn chép: thầy thuốc Triệu Ngạc nói một vị quan trong triều bệnh nguy, chỉ còn một cách: mời ăn thật nhiều lê tiêu (thứ lê giòn nhiều nước), không hạn bao nhiêu, nếu nhai không kịp thì vắt lấy nước mà uống, may ra được một phần vạn. Vị quan làm theo lời, bèn khỏi. Ý này cũng giống hệt. (Loại biên)
Quyển sáu — Ung thư
Vân mẫu cao chữa khỏi trường ung (nhọt trong ruột)
Dương Giới, tự là Cát Lão, người Tứ Châu, nổi tiếng y thuật khắp nơi. Có con nhà nho họ Lý bỏ nghiệp học, xin cưới con gái ông để được truyền nghề, giữ lễ con rể rất cung kính; Cát Lão đem hết chỗ tinh vi dạy cho. Một hôm, vợ một nhà giàu ở huyện Linh Bích có bệnh, sai người mời Lý sinh đến. Lý vừa xem mạch đã hỏi: "Trong khoảng ruột và dạ dày có điều gì khổ chăng?" Người vợ nói: "Trong ruột đau không chịu nổi, mà phân lại ra theo đường tiểu. Các thầy đều bảo không có chứng ấy, không chữa được, nên muốn phiền đến ông." Lý nói: "Để tôi thử tính xem. Nếu tạm uống thuốc của tôi ba ngày sẽ có chuyển biến; bằng không thì không phải điều tôi biết được." Rồi cho mấy chục viên thuốc nhỏ, uống với nước sắc hoàng [kỳ] (chữ khuyết). Nhà giàu làm theo lời, người bệnh đi ra mấy thăng mủ máu thì khỏi.
Nhà giàu cả mừng, biếu năm mươi vạn tiền, bày rượu thết mà hỏi. Lý đáp: "Lúc mới bắt mạch, thấy mạch khâu (mạch nổi to mà rỗng ở giữa như cọng hành) hiện ở bộ ứng với ruột. Sách Mạch quyết của Vương Thúc Hòa (danh y đời Tấn) nói: 'Bộ thốn gặp mạch khâu, máu tích trong ngực; bộ quan gặp mạch khâu, trong ruột có ung.' Ung này mọc trong ruột nên mới như vậy. Thuốc đã uống chỉ là Vân mẫu cao vo thành viên thôi." Bắt mạch được đến mức ấy mới đáng gọi là thầy thuốc. Lý về sau đỗ khoa y, làm đến chức bác sĩ (học quan dạy nghề y); Lý Nguyên Tú chính là cháu gọi ông bằng chú. (Vương Trọng Ngôn dư thoại)
Quyển sáu — Ung thư
Đinh thư (nhọt có nhân cứng như cái đinh)
Trương Tự Bá (danh y thời Nam triều) có lần nghe trong nhà bên có tiếng rên, nói: "Bệnh này rất nặng." Liền sang xem, thấy một bà lão kêu đau khắp mình, chỗ nào cũng có vô số vết thâm đen. Tự Bá về nấu hơn một đấu nước thuốc đưa cho uống. Uống xong, cơn đau càng dữ, bà lão nhảy lên nhảy xuống giường không biết bao nhiêu lần; giây lát, ở các chỗ thâm đều nhô ra những cái đinh dài hơn một tấc. Lấy cao bôi miệng nhọt, ba ngày thì lành. Ông nói: "Bệnh này gọi là đinh thư." (Sử ký)
Quyển sáu — Ung thư
Nhọt ung
Đời Đường, Lý [Tích] (chữ khuyết; có lẽ là Lý Tích, công thần khai quốc nhà Đường) (?) từng bị bệnh, thầy thuốc chẩn rồi nói phải có tro râu uống mới khỏi. Vua Thái Tông bèn tự cắt râu mình đốt thành tro ban cho uống, lại sai đắp vào nhọt, khỏi ngay. Vì thế Bạch Lạc Thiên (nhà thơ Bạch Cư Dị) có câu: "Cắt râu đốt làm thuốc ban cho công thần." Vua Nhân Tông (nhà Tống) ban cho Lã Di Giản lời rằng: "Người xưa có nói râu chữa được bệnh, nay trẫm cắt râu cho khanh để hòa thuốc, tỏ lòng của trẫm."
Quyển sáu — Cước khí (bệnh ở chân: chân tê yếu, sưng phù hoặc teo, nặng thì khí xông ngược lên ngực bụng gây nguy; tương đương bệnh tê phù)
Cước khí bĩ tuyệt (khí bế tắc đến mức ngất lịm)
Liễu Liễu Châu (tức Liễu Tông Nguyên, văn hào đời Đường, từng làm thứ sử Liễu Châu) soạn "Ba phương cứu chết", nói: "Tháng hai năm Nguyên Hòa thứ mười hai, tôi mắc can cước khí (thể cước khí khô, chân teo mà không phù), nửa đêm khí bế tắc ngất lịm, sườn trái có khối to như đá, sắp chết, lại lạnh cứng không biết gì suốt ba ngày, người nhà gào khóc. Trịnh Tuân Mỹ người Huỳnh Dương truyền cho Sam mộc thang; uống được chừng nửa bữa ăn thì đi tháo mạnh ba lần, khí thông, khối tan.
Cách làm: mắt gỗ sam (cây sa mộc) một đại thăng, lá quýt một thăng — không có lá thì thay bằng vỏ —, đại phúc tân lang (hạt cau to) bảy quả, đập vỡ cả vỏ, nước tiểu trẻ trai ba đại thăng, nấu chung còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống; nếu uống một lần đã đi tháo được thì thôi lần sau. Ba lần tôi lâm vào chỗ chết kể trên, lẽ ra đều đã chết cả, may có người chỉ bảo nên đều không chết. Sợ người khác chẳng may có bệnh giống tôi, nên truyền lại." (Bản sự phương)
Quyển sáu — Cước khí
Cước khí không có phép bồi bổ
Cước khí là phong độc ở bên trong, không thể không công phá, cho nên trước hết phải dùng phép tả (cho đi tháo để tống độc ra).
Quyển sáu — Cước khí
Lòng bàn chân như trúng tên
Đạo sĩ Vương Dụ nói: có người bỗng thấy lòng bàn chân đau như trúng tên, lúc phát lúc ngừng không định giờ; đó là phong độc ở thận, dùng phép tả thận thì khỏi. (Bạc trạch biên, như trên)
Quyển sáu — Cước khí
Cước khí
Bệnh mà người nay gọi là cước khí chính là thứ Hoàng Đế (vị vua truyền thuyết, được coi là tác giả sách Nội kinh) gọi là "hoãn phong" và "thấp tý" (?) (chứng tê đau do khí ẩm thấp làm tắc khí huyết). Sách Thiên kim nói: tê liệt yếu ớt gọi là hoãn phong, đau nhức gọi là thấp tý.
Quyển sáu — Cước khí
Chữa bí kết và cước khí
Thầy thuốc ở Nhiêu Châu là Hùng Ngạn Thành, năm năm mươi lăm tuổi mắc bệnh đại tiện tiểu tiện đều không thông suốt năm ngày, bụng trướng như cái trống, đồng nghiệp vây quanh xem đều không làm gì được. Ông thân với nhà sư Tuệ Nguyệt chùa Diệu Quả ở Tây Hồ, sai người đưa tin mời đến để từ biệt. Nguyệt hoảng hốt chạy đến; qua cầu treo, gặp một người khách lạ phong thái tiêu sái thoát tục, vái chào hỏi: "Bậc cao sĩ ngoài cõi tục sao lại một mình vội vã thế?" Nguyệt nói: "Một người bạn tốt bị bí kết lâu ngày, thế không chữa được, tôi vội đến thăm." Khách nói: "Việc này dễ thôi. Xin tặng một thứ thuốc." Liền cởi giày lội xuống nước mò lên một con ốc lớn, nói: "Xong việc rồi. Mang đến nhà, lấy nửa thìa muối trộn với ốc, giã sống nát cả vỏ, đặt dưới rốn người bệnh một thốn ba phân, lấy dải lụa rộng buộc chặt, rồi sửa sẵn bô để chờ đi ngoài."
Nguyệt chưa tin lắm, tạm cung kính tạ ơn. Hùng đang mê man không biết gì, vợ con quây quanh khóc; các thầy thuốc biết không còn cách nào, đành cho thử. Chưa kịp ngồi yên chỗ, đã ào một tiếng tháo ra. Các thầy hổ thẹn thán phục rồi tản đi. Nguyệt quay lại tìm người lạ thì không thấy đâu nữa. Hùng sau đó sống thêm mười sáu năm mới mất. Đổng Thủ Ước ở Bạch Thạch khổ vì cước khí dồn đánh xuống chân, có người bảo giã mấy con ốc đắp lên hai đùi, liền thấy khí lạnh chạy xuống tận bàn chân, rồi cũng yên. (Loại biên)
Quyển sáu — Cước khí
Đi nhờ thuyền mà khỏi cước khí
Cố An Trung, người quân Quảng Đức (quân: đơn vị hành chính đời Tống), mắc cước khí lâu ngày, gân co rút, chân sưng, không đi lại được. Nhân đến Hồ Châu đi nhờ thuyền, trong thuyền có một cái bao đựng đồ; vì chân mỏi đau, ông bèn gác chân lên bao, hơi thấy bớt đau, rồi gân giãn ra không co rút nữa. Ông hỏi người lái thuyền trong bao đựng gì, đáp: "Mộc qua Tuyên Châu." Từ đó cước khí khỏi hẳn. (Danh y lục)
Quyển sáu — Cước khí
Chân [què] (chữ khuyết)
Có người bị bệnh hai chân [què] (?) không đi đứng được, đến nhờ Đà (tức Hoa Đà, danh y cuối đời Hán). Đà vừa trông thấy đã nói: "Ông đã châm cứu, uống thuốc chán rồi, không cần xem mạch nữa." Liền bảo cởi áo, chấm trên lưng mấy chục chỗ, cách nhau hoặc một thốn hoặc năm thốn, dọc ngang không thẳng hàng, bảo mỗi chỗ cứu mười tráng; vết cứu lành thì đi được. Về sau, các chỗ cứu đều nằm hai bên xương sống, cách một thốn, chạy trên dưới ngay thẳng đều đặn như căng dây. (Hán thư — truyện Hoa Đà)
Quyển sáu — Cước khí
Nước rễ toàn phúc nối được gân
Gân đứt muốn nối lại: lấy rễ toàn phúc (cây hoa toàn phúc) vắt lấy nước, đặt hai đầu gân khớp vào nhau, bôi nước ấy rồi băng kín, liền nối lại như cũ. Trẻ ở đất Thục nếu trốn đi, thường bị cắt gân, người ta dùng cách này nối lại, trăm lần không sai một.
Quyển sáu — Lậu (lỗ rò: vết thương hoặc nhọt lâu ngày thành đường rò, chảy dịch mãi không liền)
Bệnh tâm lậu của Thời Khang Tổ
Đại phu Thời Khang Tổ mắc tâm lậu (lỗ rò ở vùng ngực trước tim) hai mươi năm, ngay giữa ngực có mấy lỗ, máu và dịch chảy mãi. Nhiều lần tìm danh y, đều nói không chữa được; có người bảo lỗ nhiều thì càng hao tổn, mà bịt lại thì lo nó thủng ra chỗ khác, nên giữ lại một hai lỗ là thượng sách. Vì thế thân hình tinh thần tiều tụy, lại khổ lâu ngày vì đau lưng, đi thì còng lưng; không uống rượu, cả gà, cá, cua, sò cũng không đưa vào miệng.
Năm Thuần Hy thứ tư, ông làm thông phán Ôn Châu; quận thú Hàn Tử Ôn thấy mà thương, tra trong sách Thánh huệ phương mục đau lưng có hai chứng do lạnh và do nóng đưa cho xem, để ông tự chọn. Khang Tổ đáp: "Khang Tổ tuổi già, gầy yếu đã lâu, đâu dám cho là do nhiệt." Bèn bắt đầu chữa theo hướng hàn lạnh, chọn một phương có lộc nhung mà uống; hơn mười ngày thì đau giảm, lại thấy khí sắc thư thái, bèn một lòng chuyên uống, bỏ hết thuốc khác. Được hơn một tháng, lưng còng lại thẳng, không còn kêu đau, tâm lậu cũng lành. Báo cho các thầy thuốc, ai cũng không hiểu vì sao.
Chín năm sau, Khang Tổ hết nhiệm kỳ thông phán Trấn Giang, về triều, đến thăm Tử Ôn thì tinh lực gấp bội ngày trước, ăn uống không phải kiêng gì, bước đi nhẹ nhàng nhanh nhẹn, nói rằng từ khi lậu lành, ngày một khỏe hơn. Thư lại của Tử Ôn là Ngô Nhữ Bật cũng khổ vì bệnh này, được sai đến xin thuốc uống, mười hai ngày thì khỏi. Phương ấy vốn chỉ để chữa đau lưng: lộc nhung bỏ lông, tẩm váng sữa nướng hơi vàng; phụ tử bào (vùi tro nóng cho chín), bỏ vỏ và rốn; mỗi thứ hai lạng; muối hoa ba phân; tán bột, lấy thịt táo vo viên, mỗi lần uống ba mươi viên với rượu lúc bụng đói. (Kỷ chí)
Quyển sáu — Lậu
Lươn úp chữa lậu
Mã đề hình (quan coi việc hình ngục một lộ) ghi chuyện một thầy thuốc rằng: tiên tổ là Trung Túc công, khoảng năm Thiên Thánh, giữ chức Công bộ thượng thư làm tri châu Hào Châu. Trong nhà có một bà già mắc lậu đã hơn mười năm. Một hôm, một người lính già quét sân, nói rằng mấy hôm trước qua chợ, thấy có thầy thuốc từ xa đến, bảo nhọt lậu chữa được, chỉ tốn chốc lát công sức. Bà già nói: "Ta đã đổi nhiều thầy rồi, không tin." Có người trong bọn họ thưa chuyện với Trung Túc công, ông liền cho mời thầy thuốc đến xem.
Thầy nói: "Chữa được, không còn nghi ngờ. Cần một con lươn sống và năm bảy cái kim tre." Thầy bèn quật lươn xuống đất; lươn mệt, cong mình cuộn lại, nhân đó lấy kim tre xuyên qua, úp lên nhọt; hồi lâu lấy ra xem, có mấy chục con sâu trắng nhỏ như cái kim bám vào lươn. Thầy liền gắp bỏ vào chén nước, chúng ngọ nguậy như sợi chỉ. Lại úp tiếp, được thêm hơn mười con; làm như thế năm sáu lần. Thầy nói: "Sâu vẫn chưa hết, nhưng còn lại đều là sâu nhỏ." Rồi xin dùng thuốc thường dùng để đắp. Lúc ấy trong nhà có tân lang, hoàng liên, làm thành bột để đắp. Thầy chưa dùng thuốc ngay mà nói: "Ngày mai lấy ngải khô nấu nước, cho vào hai ba tiền bột phèn trắng, rửa nhọt rồi mới đắp thuốc. Bởi người già khí huyết lạnh, phải nhờ sức ngải để giúp dương khí, mà tính ngải cũng giết được sâu. Làm như vậy hai lần thì lên da non, không đến một tháng sẽ lành." Sau quả đúng như lời.
Thầy lại nói: "Nhọt để một tháng không chữa thì sinh sâu; sâu cựa quậy thì khí huyết cũng theo đó mà động, cho nên nhọt lậu không thể vội liền miệng; kết lại mà đau, thực là do sâu gây ra." Lại nói: "Người ta hễ có bệnh qua tháng không khỏi thì ắt mỏi mệt, hư lao (suy kiệt); đàn bà thì phải bổ tỳ và huyết, trẻ con thì phải phòng kinh cam (chứng kinh phong co giật và chứng cam — gầy còm suy dinh dưỡng), ở hai xứ Quảng (Quảng Đông, Quảng Tây) thì phải chữa luôn cả chướng lệ (bệnh do khí độc núi rừng phương nam gây ra, như sốt rét)." Thầy thuốc này không có tiếng tăm ở đời mà chữa bệnh có hiệu, cũng là lương y; lời ông nói lại có lý, nên chép cả vào đây. (Lương phương)
Quyển sáu — Lậu
Thiện lậu (lỗ rò kiểu lươn)
Có người bắp chân mọc một cái nhọt, lâu ngày thành lậu, qua hai năm trăm thuốc không hiệu, tự nghĩ chắc phải chết. Một người làng thấy, nói: "Đây là thiện lậu thôi. Chỉ cần lấy hai ba thăng vôi, ngâm vào nước sôi già, xông và rửa; nếu thấy nhọt ngứa là đúng bệnh." Người bệnh làm theo lời, dùng nước vôi dội rửa, quả nhiên ngứa; rồi cứ rửa như thế, chưa đến ba lần thì nhọt khô lành.
Quyển sáu — Lậu
Nghĩ lậu (lỗ rò do kiến)
Có người đàn bà dưới cổ bỗng nổi một cục, sưng dần lan xuống tận vú, sưng phồng lên, không biết là bệnh gì. Tình cờ dùng dao chích vỡ, ra một bát nước trong; lâu ngày nhọt không liền miệng. Có đạo sĩ thấy, nói: "Đây là nghĩ lậu, do ăn cơm lỡ nuốt phải kiến mà ra." Hỏi người đàn bà, chị kể: trước đây khi ăn cơm, bầy kiến bò lên cơm, đuổi đi rồi chan nước sôi mà ăn, thường có kiến chết ở trong, không biết mà ăn phải. Đạo sĩ nói: "Dễ chữa thôi. Chỉ dùng mấy miếng vảy xuyên sơn giáp (vảy con tê tê) đốt tồn tính (đốt cháy đen nhưng không thành tro trắng, vẫn giữ tính thuốc), tán bột đắp lên nhọt." Làm theo thì khỏi. Bởi kiến sợ con tê tê.
Quyển sáu — Lậu
Chó cắn vào bướu, lòi ra kim
Xử sĩ (người có học ở ẩn, không ra làm quan) Khoái Lượng kể: một người quen của ông có bướu ở góc trán, thầy thuốc mổ ra, được một quân cờ bằng đá đen, lấy búa lớn đập mãi cũng không sứt mẻ. Lại có người ống chân mọc bướu, nhân đến nhà thân thích thì bị con chó [dữ] (chữ khuyết) cắn, cắn trúng ngay cái bướu; trong bướu lấy ra hơn một trăm cây kim, đều còn dùng được, bệnh cũng khỏi. (Kê thần lục)
Quyển sáu — Lậu
Cứu chữa thử lậu (tràng nhạc — các hạch sưng ở cổ, vỡ ra thành lỗ rò)
Liễu Hưu Tổ giỏi bói toán. Vợ ông bị thử lậu nhiều năm không khỏi, sắp chết. Hưu Tổ bèn bói, được quẻ Di biến sang quẻ Phục; xét quẻ thì hợp có người họ Thạch chữa, sẽ bắt được chuột mà khỏi. Rồi trong làng có người đầy tớ họ Thạch chữa được bệnh này, bèn cứu ba chỗ trên đầu, thấy đỡ. Chốc lát có một con chuột chạy thẳng đến trước mặt nằm phục xuống, gọi chó cắn chết; xem đầu chuột có ba chỗ vết cứu. Người vợ liền khỏi. (Thập di ký)
Quyển sáu — Lậu
Cái bướu phong của Lý sinh
Lý sinh ở Phù Lương mắc chứng ngứa lưng, nổi u lên như cái chậu úp, không đau đớn gì, chỉ ngứa lạ không chịu nổi, ăn uống ngày một giảm, không ai biết là bệnh gì. Thầy thuốc Tần Đức Lập thấy, nói: "Đây là bướu chấy rận, tôi chữa được." Lấy thuốc đắp lên, lại bôi thuốc vào một dải bông quấn quanh chân bướu; qua một đêm bướu vỡ, ra chừng một đấu chấy rận, con nào cũng ngọ nguậy bò được. Ngay hôm ấy thân thể nhẹ nhõm, nhưng còn một lỗ nhỏ như đầu đũa không liền, thỉnh thoảng rận lại trào ra không đếm xuể, rốt cuộc người ấy chết. Tôi nhớ tiểu thuyết đời Đường chép: khi Giả Ngụy công trấn giữ Hoạt Đài, có người dân trong châu mắc bệnh này, Ngụy công nói: "Thế gian không có thuốc chữa, chỉ có tro lược gỗ nghìn năm và nước tắm của rồng vàng (?) mới chữa được." Chuyện ấy cũng giống chuyện này.
Quyển sáu — Thũng anh (sưng phù và bướu cổ)
Bệnh sưng
Đau trước rồi sưng sau là khí làm hại đến hình thể; sưng trước rồi đau sau là hình thể làm hại đến khí. Phong thắng thì sinh động (run giật), nhiệt thắng thì sinh sưng, táo (khô hanh) thắng thì sinh khô, hàn (lạnh) thắng thì sinh phù, thấp thắng thì sinh nhão ướt.
Quyển sáu — Thũng anh
Sưng
Sách Thích danh nói: "thũng" (sưng) nghĩa là "chung" (dồn tụ), tức chỗ khí lạnh và khí nóng dồn tụ lại. (Thái Bình ngự lãm)
Quyển sáu — Thũng anh
Bộ phận sinh dục sưng to như cái thăng
Chữa đàn ông bìu sưng to như cái thăng (đồ đong), hòn dái đau, người khác không chữa được: giã cỏ mã tiên (cỏ roi ngựa) bôi vào.
Quyển sáu — Thũng anh
Trẻ em sưng bìu
Bìu dái trẻ em bỗng sưng phù và đau: lấy cam thảo sống hòa với phân giun đất, bôi nhẹ nhàng.
Quyển sáu — Thũng anh
Trẻ em bị nhiệt độc du thũng (chứng sưng đỏ nóng, chạy lan chỗ này sang chỗ khác)
Dép cỏ rách và tóc rối của người, đốt thành tro, hòa giấm đắp, chữa nhiệt độc du thũng. (Bản thảo)
Quyển sáu — Thũng anh
Đàn bà âm hộ sưng cứng
Dùng nửa cân chỉ thực đập vụn, sao chín, bọc vào lụa cũ mà chườm; nguội thì đổi. (Như trên)
Quyển sáu — Thũng anh
Chân sưng
Có người đàn ông sáu mươi mốt tuổi, chân sưng, mọc nhọt; một hôm ăn thịt lợn thấy khó chịu, thầy thuốc cho thuốc xổ thì hơi đỡ. Rồi ông ra ngoài bị trúng phong, ra mồ hôi, sau đó đầu mặt đột ngột sưng lên, màu tím đen, hay buồn ngủ, trên vành tai có những mụn nước phồng nhỏ chảy nước vàng. Bèn cho uống Tiểu tục mệnh thang thêm gấp đôi khương hoạt, sắc uống thì khỏi. (Bản thảo diễn nghĩa)
Quyển sáu — Thũng anh
Lưng sưng
Dương [?] (chữ khuyết tên; có lẽ là Dương Âm, đại thần Bắc Tề) (?) bị sưng lưng, Mã Tự Minh (danh y thời Bắc Tề) dùng "luyện thạch" bôi vào thì khỏi. Cách luyện đá: lấy loại đá thô màu vàng to bằng quả trứng ngỗng, trứng vịt, nung lửa mạnh cho đỏ, nhúng vào giấm đậm, sẽ có vụn đá bong ra; nung nhúng nhiều lần cho đến khi đá vụn hết; vụn đá phơi khô, giã rây, hòa giấm bôi lên chỗ sưng, không có ai không khỏi.
Quyển sáu — Thũng anh
Đắp chỗ sưng
Vua Nhân Tông lúc còn ở Đông cung (khi còn làm thái tử) khổ vì sưng má, dùng bột đậu đỏ nhỏ đắp thì khỏi. Có người nói cách này còn chữa được phát bối. (Động vi chí)
Quyển sáu — Thũng anh
Anh (bướu cổ)
Sách Thuyết văn nói: anh là bướu ở cổ. Sách Điển thuật nói: uống thiên môn đông chữa được bướu cổ, trừ được trăm bệnh. (Thái Bình ngự lãm)
Quyển sáu — Thũng anh
Thiếc trong giếng trấn bướu cổ
Người Nhữ Châu nhiều người bị bướu cổ; đất ấy nhiều gió cát, cát lọt vào giếng, uống nước ấy thì sinh bướu. Cho nên ở vùng Kim Châu, Phòng Châu, nhà nào có giếng đều lấy thiếc làm thành giếng, đều lấy tiền pha thiếc thả xuống để trấn, hoặc thả thiếc chìm dưới giếng, thì người uống nước khỏi mắc bệnh này. Ở Hoa Đình có một sư già, xưa đi hành cước (đi khắp nơi tu học) ở Hà Nam, thấy trong các chùa vùng ấy, từ sư sãi đến đầy tớ không ai không bị bướu cổ. Bấy giờ có một nhà sư đất Lạc ở chung liêu phòng, mỗi bữa ăn đều lấy rong biển khô mang theo ra ăn cùng; qua mấy tháng, bướu cổ của sư già tiêu hết như chưa từng bệnh. Đầy tớ trong chùa than lạ, mới biết đồ mặn ở bờ biển trừ được bệnh này. (Quý chí)
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc tiên mao, phụ tử
Ông Trịnh Trường Khanh, chức Tư chính (học sĩ điện Tư chính, một chức hàm cao của quan văn), kể: lúc nhỏ theo cha là quan Thái tể làm quan ở Hoài Châu, có một võ quan uống tiên mao bị trúng độc, lưỡi trương lên thè ra ngoài miệng (?), to dần ra ngang vai. Các thầy thuốc giỏi vây quanh xem, không chữa được; riêng một thầy nói: "Còn cứu được, chậm chút nữa là không kịp." Lấy con dao nhỏ rạch lưỡi, vừa rạch vừa khép lại, rạch đến cả trăm lần mới có chừng một giọt máu. Thầy mừng nói: "Không sao rồi." Lưỡi lập tức xẹp nhỏ lại. Liền sai nấu mấy bát đại hoàng, phác tiêu cho uống liền, lại rắc bột thuốc lên lưỡi, bèn khỏi.
Lại lang trung Cái Lượng kể: anh ông là Cái Sằn nhân mắc bệnh, thầy thuốc họ Lư khuyên uống rượu phụ tử: mỗi lần thái sống hai lạng phụ tử to, ngâm vào một đấu rượu, sáng dậy uống một chén. Uống như thế hai mươi năm, sau làm tào sứ (quan coi việc vận tải, tài chính một lộ) ở Thiểm Tây. Lượng từ nhà Thái học (trường học cao nhất của triều đình) trở về, ghé thăm, đến huyện Nam Lạc thì Sằn kéo đi cùng. Giữa đường trời sáng sớm lạnh, Sằn uống một chén xong lại sai hâm thêm nửa chén; đến khi rượu đem tới thì tự thấy hơi say, bèn đưa cho vợ uống. Đi được mấy dặm, đầu người vợ sưng to như cái đấu, môi nứt chảy máu, phải xuống ngựa dừng bên đường, gọi thầy thuốc theo hầu họ Lý báo cho biết. Lý bảo lấy đậu đen, đậu xanh mỗi thứ mấy hợp nhai sống, lại nấu nước uống cùng; đến sáng sưng mới tiêu. Sằn vẫn uống không dứt, đến Trường An được mấy tháng thì mù, bèn trí sĩ (xin thôi làm quan), lúc ấy mới bốn mươi hai tuổi.
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc nấm
Khoảng năm Sùng Ninh, năm nhà sư chùa Bạch Vân trên núi Thiên Bình ở Tô Châu đi trong núi, gặp một cụm nấm rất to, hái về nấu ăn; đến đêm phát nôn. Ba người vội hái cỏ uyên ương ăn sống thì khỏi; hai người không chịu ăn, nôn đến chết. Cỏ này mọc thành dây leo, hoa nở từng đôi, màu vàng và trắng, chỗ ven nước dựa núi đều có; chữa ung thư, sưng độc càng hay, uống hay đắp đều được. Người nay gọi là kim ngân hoa, lại gọi là râu ông lão; sách Bản thảo gọi là nhẫn đông. (Đều trích từ Kỷ chí)
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc lươn, ba ba, cóc
Trước có một sĩ nhân thích ăn lươn, ba ba và cóc, từng nói: ba thứ này không được giết con to, vì có độc giết người; cóc nhỏ cũng làm người bí tiểu, dưới rốn tức đau, có người đến chết. Nên dùng một hợp lớn đậu xị (đậu đen ủ lên men) sống, cho vào nửa bát nước giếng mới múc, ngâm cho nước đậm, uống một lần liền khỏi. (Mao đình khách thoại)
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc đậu phụ
Có người thích ăn đậu phụ, nhân đó trúng độc, thầy thuốc chữa không hiệu. Tình cờ đổi thầy khác; ông thầy đi giữa đường thì gặp vợ chồng nhà làm đậu phụ đang cãi nhau, hỏi chuyện, họ nói: sáng nay làm đậu phụ, vợ lỡ đổ nước nấu củ cải vào nồi đậu, khiến đậu không thành. Bởi đậu phụ sợ củ cải. Thầy hiểu ra lẽ ấy, đến nhà người bệnh, hễ cần dùng nước làm thang dẫn thuốc thì đều lấy củ cải nấu nước, hoặc để hòa thuốc hoặc để nuốt; người bệnh bèn khỏi.
Quyển sáu — Trúng độc
Các thứ quả có độc
Các thứ quả có độc: đào, hạnh có hai nhân thì có độc. Tháng năm ăn quả chưa thành hạt khiến người phát ung thư, mụn nhọt và chứng nóng lạnh. Lại quả rụng xuống đất trong mùa thu, mùa hạ bị sâu độc bò lên, ăn vào làm người mắc "cửu lậu" (chín loại lỗ rò). Ăn hoa đào làm người mắc chứng lâm (đái buốt, đái rắt). Nhân mận không được ăn cùng trứng gà, sinh khối kết trong bụng không tiêu. (Bản thảo diễn nghĩa)
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc chim cu gáy
Vương phu nhân người đất Chiết, một hôm bỗng trên mặt nổi mấy chấm đen, lâu ngày đen khắp mặt, tìm thầy chữa khắp nơi không hiệu. Bỗng gặp một thầy thuốc dân dã nói: "Phu nhân trúng độc thức ăn thôi, tôi chữa một tháng sẽ lành." Sau tìm hiểu phương thuốc, thì chỉ dùng một cân gừng tươi thái vụn nghiền lấy nước, bã đem sấy khô, rồi lấy nước gừng nấu hồ vo viên. Hỏi duyên cớ, thầy nói: "Phu nhân ngày ngày ăn chim cu gáy; giống chim này ngày nào cũng ăn mầm bán hạ, nên phu nhân trúng độc, vì thế dùng gừng để giải." (Danh y lục)
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc rết
Ai trúng độc rết, lấy phân gà đen hòa nước bôi vào chỗ bị cắn; bôi tỏi cũng hiệu. Lại nữa, rết sợ con sên trần, không dám bò qua đường sên đã đi, chạm vào mình sên thì rết chết, cho nên lấy sên chữa độc rết. Bôi nhựa dâu, muối trắng cũng hiệu. (Bản thảo diễn nghĩa)
Quyển sáu — Trúng độc
Thuốc kỵ nhau gây trúng độc
Chữa trúng độc do các vị thuốc "tương phản" (các vị kỵ nhau, dùng chung thì sinh độc): dùng xác lột của tằm đốt tro nghiền mịn, mỗi lần một tiền hòa nước lạnh uống, uống liên tục thì có hiệu. Dù mặt xanh, mạch như tắt, bụng trướng, nôn ra máu, uống vào cũng sống.
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc cá
Ngu thị lang người Tô Châu, cả đời thích ăn gỏi cá sống; đến tuổi trung niên bị bụng cứng, không nằm nghiêng mình được, mỗi lần phát đau gần chết, chữa mãi không hiệu. Một thầy thuốc giỏi bắt mạch nói: "Mạch bộ quan tay phải của thị lang phục (chìm sâu, khó bắt); mạch phục là tích tụ; có tích do đồ sống lạnh thành khối cứng trong bụng, nên đau không chịu nổi, có thể dùng thuốc lấy ra." Bảo dùng nước quả trám để nuốt mấy viên thuốc; chiều tối đi ngoài ra chừng một chậu, toàn là sợi gỏi cá, đoạn phía trước đều đã thành hình con cá. Từ đó khỏi hẳn. (Danh y lục)
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc rau diếp
Vương Thuấn Cầu nói: rau diếp có nguồn từ nước [Oa] (chữ khuyết) (?), có độc, trăm loài sâu không dám đến gần; rắn độc bò qua bên dưới mà lỡ chạm vào thì mắt mờ không thấy gì. Người trúng độc rau này chỉ có nước gừng tươi giải được. (Độn trai nhàn lãm)
Quyển sáu — Trúng độc
Đá đầu cá gặp độc cổ (cổ độc: chất độc do người nuôi sâu bọ độc mà chế ra để hại người)
Ở Nam Hải có loài cá tên là thạch thủ (cá có đá trong đầu), tức là cá có "ngư chẩm" (hòn đá nhỏ nằm trong đầu cá). Lấy đá ấy chế làm đồ đựng thức ăn uống; nếu gặp độc cổ thì đồ ấy ắt nứt vỡ, hiệu nghiệm rất rõ. Người Phúc Đường chế tác càng tinh xảo, nhưng người ta chỉ ngắm màu sắc mà ít ai biết công dụng của nó. (Như trên)
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc rượu
Uống rượu bị trúng độc, cả ngày không tỉnh: dùng một thăng đậu đen nấu lấy nước, uống ấm một chén nhỏ, không quá ba lần thì khỏi. Người nay gọi là "trúng tửu" (say rượu nặng) chính là chứng này. (Phục thực phản ngộ phương)
Quyển sáu — Trúng độc
Độc thiên xà
Thái tử trung doãn (chức quan trong Đông cung của thái tử) là Quan Kỷ từng giữ chức Đề cử thường bình thương (quan coi kho thóc để bình ổn giá lúa) lộ Quảng Nam Tây. Khi đi tuần các nơi đến Ung Quản, một viên lại bị loài sâu độc cắn, khắp thân lở loét. Có một thầy thuốc nói chữa được, cho xem, thầy nói: "Đây là bị thiên xà đốt, bệnh đã sâu, không làm gì được." Rồi lấy thuốc đắp vết thương; chỗ nào sưng nổi lên thì dùng kìm nhổ, có những vật như con rắn, lấy ra hơn mười con, nhưng người bệnh vẫn không qua khỏi.
Lại nữa, mộ tổ nhà tôi ở Tây Khê, Tiền Đường; từng có một nhà nông bỗng bị bệnh như hủi, khắp mình lở loét, kêu gào như sắp tắt thở. Nhà sư chùa Tây Khê nhận ra, nói: "Đây là độc thiên xà, không phải hủi." Lấy vỏ cây nấu nước chừng một đấu, cho uống thỏa thích; ngày đầu bệnh giảm một nửa, hai ba ngày thì khỏi hẳn. Xét cây ấy, chính là cây tần bì ngày nay. Nhưng không biết thiên xà là vật gì; có người nói là loài nhện hoa vàng trong cỏ; người bị nó đốt, lại bị sương làm ướt thì thành bệnh này. Người đi trong sương cũng nên giữ gìn. (Bút đàm)
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc khiêu sinh (độc do thầy mo phương nam yểm vào thức ăn, khiến thức ăn hóa thành vật sống trong bụng người)
Trần Khả Đại người Hưng Hóa làm tri phủ Triệu Khánh, dưới sườn bỗng sưng nổi lên như mọc nhọt, chỉ trong chốc lát đã to bằng cái bát. Người biết bệnh nói: "Đây là trúng độc khiêu sinh. Đợi đến canh năm lấy đậu xanh nhai kỹ mà thử, nếu thấy thơm ngọt thì đúng." Rồi quả đúng như vậy. Bèn giã xuyên thăng ma thành bột mịn, lấy nước đun sôi để nguội hòa hai tiền lớn, uống liền, liền tháo dạ ra mấy cọng hành sống còn đủ cả rễ râu; chỗ sưng liền xẹp xuống. Sắc Bình vị tán để điều bổ, lại ăn cháo trắng, về sau cũng không sao.
Lại có vợ của người dân Khang Tài ở Lôi Châu bị thầy mo người Man là Lâm Công Vinh dùng thịt gà làm phép khiêu sinh. Gặp người lái buôn Dương Nhất giỏi chữa bệnh, cho thuốc uống; chỉ chừng một bữa ăn, nôn ra một cục thịt tích, mổ ra thì trong lớp màng gân có thịt sống đã thành hình con gà, đầu, đuôi, mỏ, cánh đều giống. Khang kiện lên châu; châu bắt Lâm bỏ ngục, gọi Dương đến, bảo trình bày chứng bệnh và cách dùng thuốc.
Đại lược nói: phàm ăn cá thịt, dưa quả, canh, trà đều có thể bị yểm khiêu sinh. Trúng độc thì thấy ngực bụng hơi đau, hôm sau đau tăng như bị khuấy, bị đâm; đủ mười ngày thì vật sinh ra biết cựa, vọt lên thì đau ngực, chìm xuống thì đau bụng, dần dần gầy mòn — đó là dấu hiệu. Nếu ở thượng cách (phần trên cơ hoành, vùng ngực) thì lấy ra: cách làm là dùng một chén trà nóng, cho vào nửa tiền đởm phàn (phèn xanh), đợi phèn tan hết thì uống một hơi, hồi lâu lấy lông gà ngoáy họng, liền nôn ra vật độc. Nếu ở hạ cách (phần dưới cơ hoành, vùng bụng) thì cho tháo ra: lấy nước cơm uống hai tiền bột uất kim, độc liền theo đường dưới ra. Sau đó chọn nhân sâm, bạch truật mỗi thứ nửa lạng nghiền bột, cùng nửa thăng rượu không pha tro cho vào bình, đun lửa nhỏ chừng nửa ngày, liệu rượu đã chín thì lấy ra uống âm ấm, mỗi ngày một chén, năm ngày thì thôi; sau đó uống rượu như cũ được. (Đinh chí)
Quyển sáu — Trúng độc
Lỡ uống nước có rắn giao phối
Trai lang (chức nhỏ giúp việc tế lễ) họ Trần, người An Cát ở Hồ Châu, nhân đi chơi xuân bị khát, vốc hai ngụm nước khe uống; mấy ngày sau thấy vùng tim và bụng hơi đau, lâu ngày đau dữ, uống thuốc không hiệu. Thầy thuốc chẩn nói: "Tâm và tỳ bị độc, nay mạch tâm tổn hại nặng." Trai lang đáp: "Năm ngoái đi chơi xuân khát nước, uống nước khe mà bị thế này." Thầy nói: "Ông đã uống phải nước có rắn giao phối; rắn ở bên khe để rơi chất dơ vào nước, nay rắn đã thành hình trong bụng ông, ăn vào tim nên mới đau." Bèn lấy nước hòa hùng hoàng cho uống, quả nhiên tháo ra mấy con rắn đỏ, con nào cũng bò được. (Danh y lục)
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc nhện
Chữa nhện cắn mà khắp mình mọc tơ: chỉ một thứ sữa dê, uống vào. Năm Trinh Nguyên thứ mười, viên ngoại Thôi Tòng Chất kể tận mắt thấy có người bị nhện cắn, bụng to như đàn bà chửa, gia đình bỏ mặc, phải đi ăn xin ngoài đường; có nhà sư gặp, bảo uống sữa dê, chưa được mấy ngày thì bình phục. (Bản thảo)
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc gà rừng, chim đa đa
Tể tướng nhà Nam Đường là Phùng Diên Kỷ khổ vì đau trong đầu, nhiều ngày không giảm. Thái y lệnh (quan đứng đầu viện thầy thuốc của vua) Ngô Đình Thiệu kín đáo hỏi người đầu bếp: "Tướng công ngày thường thích ăn thứ gì?" Đáp: "Ăn nhiều gà rừng, chim đa đa." Đình Thiệu nói: "Ta biết bệnh rồi." Cho uống Cam đậu thang thì khỏi. Bởi gà rừng và chim đa đa đều ăn ô đầu, bán hạ, nên dùng thuốc này để giải độc. (Trích Nam Đường thư)
Quyển sáu — Trúng độc
Trúng độc trứng cá thạch ban
Lỡ ăn trứng cá thạch ban mà nôn không ngừng: lấy cỏ đuôi cá nghiền lấy nước, uống một ít, khỏi ngay. (Cỏ đuôi cá còn gọi là [?] mộc (chữ hỏng) (?), rễ giống cây hoàng kinh, khoảng tháng tám nở hoa tím thành bông, lá giống cây thủy dương, không mọc thành cây lớn, qua mùa đông không tàn; dân chài dùng để thuốc cá.)
Quyển sáu — Trúng độc
Địa tương chữa độc nấm
Vùng Tứ Minh, Ôn Châu, Thai Châu, trong hang núi khe suối mọc nhiều nấm, nhưng chủng loại khác nhau; ăn vào đôi khi bị trúng độc, thường đến chết người, bởi nấm bị hơi độc của rắn hun lên. Có nhà sư bảo đào đất, đổ nước lạnh vào khuấy cho đục, lát sau lấy nước uống, ai cũng được sống. Phương này thấy trong sách Bản thảo, Đào Ẩn Cư (tức Đào Hoằng Cảnh, nhà y dược học thời Lương) chú thích, gọi là địa tương; cũng chữa được chứng ăn nấm mọc trên cây phong mà cười không dứt — tục gọi là ăn phải "nấm cười". Người ở vùng núi không thể không biết cách này.
Quyển sáu — Giải độc
Thần chú và phương giải độc cổ
Trước đây có một vị quan trong triều cùng một cao tăng đi về phía tây, đường qua Quy Châu, Hiệp Châu, các chặng nghỉ hoang vắng xa xôi; quá trưa đói lắm, đến một xóm nhỏ, nghe nói nhà ấy nuôi cổ, mà thế nào cũng phải vào ăn, đi hay ở chưa quyết được. Nhà sư nói: "Tôi có thần chú, không phải lo." Thức ăn mang ra, sư nhắm mắt tụng niệm, chốc lát thấy một con nhện nhỏ bò theo mép bát. Sư nói: "Mau giết nó đi." Rồi ăn hết mà không hại gì.
Câu chú rằng: "Cô tô trác, ma da trác, ngô tri cổ độc sinh tứ giác; phụ thị Khung Lung Cùng, mẫu thị Xá Da nữ; quyến thuộc bách vạn thiên, ngô kim tất tri nhữ. Ma ha tát, ma ha." (Đại ý: ta biết độc cổ sinh ra từ bốn góc, cha nó là Khung Lung Cùng, mẹ nó là gái Xá Da, họ hàng nó cả trăm vạn nghìn, nay ta biết hết cả ngươi.) Bấy giờ những người cùng đi tranh nhau chép lại, đi đến đâu cũng vô sự.
Riêng còn truyền một phương giải độc: dùng bảy hạt đậu xị, hai hạt ba đậu bỏ vỏ, cho thêm bách thảo sương (muội nhọ nồi), nghiền nhỏ chung, nhỏ nước vo viên bằng hạt đậu xanh, mỗi lần nuốt bảy viên với nước sắc mao hương. Lại có một nhà sư ở Tuyền Châu chữa độc kim tằm (một loại độc cổ) nói: vừa nghi bị trúng độc, trước hết ngậm phèn trắng, thấy vị ngọt mà không chát, sau nhai đậu sống thấy không tanh, thì đúng là trúng độc. Chỉ cần lấy vỏ rễ cây lựu sắc nước uống, liền nôn ra sâu sống, không ai không khỏi ngay. Lý Hối Chi nói: lấy phèn trắng và búp trà giã bột, uống với nước lạnh, mọi thứ độc đều chữa được. Chép cả vào đây để để lại cho người sau. (Tân chí)
Quyển sáu — Giải độc
Giải độc thạch tín
Phàm người lỡ uống phải thạch tín sống, chỉ cần uống riêng dầu sống (dầu chưa nấu chín), đến khi nôn ra thì thôi, hơi độc tự tiêu, không gây hại được.
Quyển sáu — Giải độc
Chữa độc cổ
Khoảng năm Gia [Hựu] (chữ khuyết) (?), quan Lại bộ là Phạm Đạo khi làm thái thú Phúc Châu, có khắc một phương thuốc lên đá, rằng: phàm trúng độc cổ, không kể lâu hay mới, chỉ cần luộc một quả trứng vịt, cắm cây trâm bạc vào, ngậm cả hai trong miệng, chừng một bữa ăn thì lấy ra, thấy trâm và trứng đều đen tức là đã trúng độc. Phương thuốc: ngũ bội tử hai lạng, bột lưu huỳnh một tiền, cam thảo ba tấc — một nửa nướng rồi để cho hết hỏa độc, một nửa để sống —, đinh hương, mộc hương, xạ hương mỗi thứ mười đồng tiền, khinh phấn ba đồng tiền, gạo nếp hai mươi hạt, cả thảy tám vị, cho vào bình với mười phần nước, sắc còn bảy phần, đợi trên mặt thuốc nổi váng nhăn là chín, lọc qua lụa mịn bỏ bã, uống một hơi.
Người bệnh nằm ngửa ngay ngắn, kê đầu cao; thấy trong bụng có vật xông lên tim thì không được cử động; nếu nó ra thì lấy chậu, thùng hứng, thấy thứ như bong bóng cá, đó chính là vật độc. Nôn xong uống một chén trà; có đi tả cũng không sao. Rồi nấu cháo trắng để bồi bổ. Kiêng đồ sống lạnh, dầu mỡ, [cá ướp], tương (?); mười ngày sau uống hai ba viên Giải độc hoàn, qua mười ngày nữa thì bình phục. Giá ba vị đinh hương, mộc hương, xạ hương vào năm Gia [Hựu] là mười đồng, nay phải gấp mấy lần mới mua được. (Loại biên)
Quyển sáu — Giải độc
Giải độc thuốc
Vương Trọng Lễ nghiện rượu; lúc tráng niên, mụn nhọt [?] (chữ khuyết) phát ở mũi, lan lên trán, trong lòng rất ghét, uống thuốc không hiệu. Nhà sư Pháp [?] (chữ hỏng tên) bảo uống Hà thủ ô hoàn, phải dùng đến hai cân. Vừa hay người đầy tớ giữ mộ biết các loại thuốc cỏ, đào được về. Cách chế kiêng đồ sắt, chỉ cho vào nồi đất, lót đậu đen hấp chín. Hấp xong, mùi vị thơm ngon; ông nghĩ nước hấp ấy ắt trừ được phong, bèn lóng trong để rửa mặt. Lúc đầu thấy rất nóng, dần dần tê dại, đến tối sưng to, mày, mắt, tai, mũi lẫn lộn không phân biệt được, ai trông thấy cũng kinh sợ.
Mẹ ông là bà Cao nói: "Phàm người mắc phong hủi không phải một ngày mà thành; con ta đây là gặp độc, sao lại đến thế này. Ta nghe nói nước gừng tươi, đậu đỏ nhỏ giải được độc; sơn đậu căn, bột vỏ trai đen tiêu được sưng." Vội sai đầy tớ giã vắt nước gừng, lấy ba vị kia tán bột, hòa vào mà đắp. Nửa đêm sưng lui, đến sáng lại như cũ. Bởi lúc trước hái hà thủ ô chọn không kỹ, có lang độc (một cây thuốc rất độc) lẫn vào, nên mới gây ra rắc rối này. (Như trên)
Quyển sáu — Giải độc
Giải độc
Phàm trúng độc thuốc và mọi thứ độc, nếu do rượu mà bị thì khó chữa, vì tính rượu đi khắp các huyết mạch, lan khắp thân thể. Do ăn mà bị thì dễ chữa, vì thức ăn và thuốc cùng vào dạ dày, dạ dày chứa được các độc, lại theo đại tiện thải ra; khí độc chưa lan vào huyết mạch nên dễ khỏi. Giải các độc do thức ăn: nhai nát cam thảo sống mà nuốt thì độc sẽ nôn ra. (Tỏa toái lục)
Quyển sáu — Giải độc
Cua giải độc sơn
Năm Càn Đạo thứ năm, ở Tương Dương có tên cướp đáng tội chết nhưng được chỉ đặc biệt tha mạng, bị thích chữ vào mặt và đày đi sung quân. Quan đứng đầu châu lo nó lại hại người, nên sau khi chịu hình còn lấy sơn sống bôi vào hai mắt. Tù đi đến Kinh Môn thì đã mù không thấy gì, được gửi giam ở ngục huyện Trường Lâm để chờ giải tiếp. Vừa lúc có một ông già nhà quê vì có việc mà ở trong ngục, thương mà bảo: "Mai ngươi đi, nhờ người áp giải đến khe đá ở Mông Tuyền (?) tìm cua đá, giã nát lọc lấy nước nhỏ vào mắt, sơn sẽ theo nước mà tan chảy, vết thương cũng lành." Làm như lời, tìm được một con cua nhỏ đem dùng, ở lại ba ngày rồi đi, tròng mắt như cũ, không tổn hại chút nào. Em rể tôi là Chu [?] Nhan (chữ khuyết) khi ấy làm úy huyện Đương Dương, tạm giữ chức huyện lệnh, tận mắt thấy việc này. (Bính chí)
Quyển sáu — Giải độc
Thú vật biết giải độc thuốc
Các danh y nói: hổ trúng tên tẩm thuốc độc thì ăn bùn trong; lợn rừng trúng tên độc thì [bới] [củ tề ni] (chữ hỏng; có lẽ là một loại củ giải độc) (?) mà ăn; chim trĩ bị chim ưng làm bị thương thì lấy lá địa hoàng dán vào. Lại nữa, phèn đá có thể giết chuột; ông Trương từng thử, chuột trúng độc như người say, cũng không nhận ra người, mà vẫn biết tìm nước bùn uống, chốc lát bình phục. Chim thú sâu bọ còn biết giải độc, huống chi là người? Người bị tên bắn trúng, lấy bột giáp trùng (loài sâu bọ có vỏ cứng) (?) đắp vào.
Quyển sáu — Giải độc
Nhện bị ong đốt
Xử sĩ Lưu Dị ở ẩn trên núi Vương Ốc, có lần ở trong phòng thấy một con ong lớn mắc vào mạng nhện; nhện vồ lấy, bị ong đốt, rơi xuống đất, chốc lát bụng nhện phồng lên như sắp vỡ. Nó chậm chạp bò vào bụi cỏ, cắn cuống khoai môn cho hơi rách, rồi lấy chỗ bị đốt cọ vào chỗ vừa cắn; hồi lâu bụng dần xẹp, lại nhanh nhẹn như cũ. Từ đó, ai bị ong đốt thì vò cuống khoai môn đắp vào là khỏi.
Quyển sáu — Giải độc
Bảo linh đan
Ngày trước ở đất Xuyên Thục tục hay bỏ thuốc độc hại người, mà theo lệ cũ ở Thành Đô, mỗi năm vào tiết Thiên trung (Tết Đoan ngọ, mùng năm tháng năm) và tiết Trùng dương (mùng chín tháng chín) thì mở chùa Đại Từ, người và hàng hóa tụ tập, bày bán trăm thứ, gọi là "chợ thuốc". Khi ấy có kẻ đứng sau khe cửa sổ cất một tiếng rao bán thuốc; ai hiểu ý thì vội ném vào nghìn đồng, liền từ khe cửa đưa ra một viên thuốc, gọi là Giải độc hoàn, một viên có thể cứu một mạng người. Vì tung tích khó lường, nên thời ấy nhiều người ngờ là thuốc của thần tiên.
Khoảng năm Chính Hòa, [Hựu Lăng] (chữ khuyết; tức vua Tống Huy Tông) (?) đem lòng nhân đức ban ơn khắp thiên hạ, từng cho dựng mới hai đình trước cung Thượng Thanh Bảo [Lục] (?): đình bên trái là Nhân Tế, coi việc cấp thuốc chữa bệnh khổ; đình bên phải là Phụ Chính, coi việc dùng bùa và nước phép trừ tà ma. Nhân đó xuống chiếu khắp trong nước, phàm thuốc chữa bệnh nổi tiếng rõ ràng thì đều thu sách và phương dâng lên. Thế là quan giữ Thành Đô cùng các quan giám ty vâng mệnh, cùng nhau tra xét đến cùng, mới tìm ra nhà bán Giải độc hoàn; thì ra họ đời đời sợ kẻ bỏ độc thù oán hãm hại nên giấu tung tích, chứ chẳng có thần tiên gì cả.
Rồi theo phương mà bào chế, được thuốc đúng như thế, liền dâng cả thuốc lẫn phương lên vua; vua giao xuống Điện trung tỉnh (cơ quan lo việc ăn mặc, thuốc men của nhà vua). Vua nói: "Trẫm tự lấy thuốc dùng của thiên tử để cứu người, không cần phiền đến các quan chức trách." Do đó các thầy thuốc ở Điện trung tỉnh xét nghiệm phương ấy, thì ra chính là Bảo linh đan trong sách Bác tế phương của họ Vương. Khi ấy cháu tôi là Hành vừa lĩnh việc giám Điện trung (?), nên riêng biết rõ đầu đuôi. Tôi lưu lạc xuống phương nam, dùng thuốc này từng cứu được hai người ăn phải độc cỏ hồ mạn (lá ngón) mà không chết, nên không thể không chép lại. (Bách nạp cư sĩ — Thiết vi sơn tùng đàm)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video