Thiên 5 — Quyển 5 — Bệnh tâm hay quên, cách ế các khí, tiêu khát, đau tim bụng, sốt rét, trưng hà, các loài trùng

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên (tâm tật: bệnh thuộc tạng Tâm; theo y học cổ truyền, Tâm là tạng chủ về tinh thần, trí tuệ, nên "bệnh tâm" ở đây chỉ các bệnh về tinh thần, tâm trí; kiện vong: chứng hay quên)

 Kìm nén cảm xúc, thuận theo lẽ phải

 Lúc nhàn rỗi ở nhà nên để tâm vào việc gì? Nên khéo nuôi dưỡng thân thể và tinh thần, đề phòng bệnh tật chu đáo, luôn giữ lòng thận trọng e dè, đừng sơ suất trong việc điều dưỡng. Trong đó, chuyện ăn uống là việc cần kíp nhất, vì sự an nguy gắn liền với nó, và có thể dùng trí khôn mà phân biệt được. Thay vì sợ bệnh rồi đi tìm thầy thuốc, sao bằng hiểu rõ lẽ phải mà tự lo cho mình? Thay vì có bệnh rồi mới chữa bằng thuốc, sao bằng kìm nén cảm xúc mà phòng bệnh từ trước? Cảm xúc kìm nén được thì lẽ phải cũng dần sáng tỏ. Biết theo lẽ phải mà không buông theo cảm xúc, thì có thể gọi là người khéo dưỡng sinh. Điều cốt yếu để phòng hoạ, trừ bệnh, có lẽ là ở chỗ này chăng? (Trích Thực trị thông thuyết)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Bệnh tâm thần

 Vi Thụ và Lý Bàn đều vì bệnh tâm thần mà phải bỏ việc. Thụ thường ngờ mình bị đầu độc, nên khoá giếng lại rồi mới uống nước. Lý Ích lúc trẻ mắc chứng đa nghi, đó cũng là bệnh tâm thần. Tâm là "linh phủ" (nơi chứa phần linh diệu của con người, tức tinh thần); một khi bị vật bên ngoài làm tổn thương thì suốt đời không khỏi. Nghĩ ngợi nhiều, ngờ vực nhiều, đó là gốc của bệnh. (Trích Quốc sử bổ)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Khí kinh sợ nhập vào Tâm

 Chữa chứng khí kinh sợ (khí: theo y học cổ truyền là thứ năng lượng vận hành trong cơ thể; ở đây là luồng khí rối loạn do hoảng sợ) nhập vào tâm lạc (các mạch nhỏ nối với tạng Tâm), câm không nói được: lấy mật đà tăng (một loại khoáng vật chứa chì, dùng làm thuốc) nghiền mịn, uống chừng một thìa nhỏ, hoà với nước trà mà uống, liền khỏi. Có người đi đốn củi trong núi, bị sói đuổi mà mắc bệnh này; có người trao cho phương thuốc này, uống cũng khỏi. Lại có một quân hiệu (võ quan cấp thấp trong quân đội) vào hang núi hái dây leo, gặp rắn dữ mà sinh bệnh, triệu chứng giống hệt, cũng dùng thuốc này mà chữa khỏi. (Trích Kỷ chí)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Tinh thần hoảng hốt

 Hàn Tông Vũ theo cha đi làm quan ở Dương Châu, mắc một bệnh lạ: như gặp gỡ với vật thần linh, mê man không biết gì đến việc người, tinh thần hoảng hốt, lúc ăn lúc không. Quốc y (thầy thuốc của triều đình) Trần Dị Giản bảo uống Tô hợp hương hoàn (thuốc viên có tô hợp hương, một loại nhựa cây thơm). Vài tháng sau, thứ mà ông ta vẫn gặp bỗng không đến nữa. (Trích Loại biên)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Tinh thần không yên

 Một người họ Đổng ở Minh Châu mắc chứng tinh thần không yên: mỗi khi nằm thì thấy thân ở trên giường mà thần hồn như lìa khỏi thân, kinh hãi hồi hộp, hay bị bóng đè, suốt đêm không ngủ được. Ông Hứa (tức Hứa Thúc Vi, tác giả sách Bản sự phương) khám cho, hỏi các thầy thuốc trước đã cho là chứng gì, người bệnh đáp: "Họ bảo là bệnh ở Tâm."

 Ông Hứa nói: "Đây là kinh Can (đường kinh mạch thuộc tạng Can, tức gan; kinh mạch là những đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể) bị tà khí xâm nhập (tà khí: các yếu tố gây bệnh), không phải bệnh ở Tâm. Can là tạng chứa hồn (hồn: phần tinh thần, theo quan niệm xưa nương náu ở gan). Hồn đi lang thang thì sinh biến. Người bình thường Can không bị tà khí, nên hồn trú ở Can, tinh thần yên mà ngủ được. Nay kinh Can vì hư (suy yếu) mà tà khí xâm vào, hồn không về chỗ ở, vì thế nằm xuống thì lâng lâng như rời khỏi thân. Can chủ về giận (cai quản cảm xúc giận), nên hơi giận một chút là bệnh nặng thêm."

 Người họ Đổng mừng rỡ nói: "Trước nay chưa từng nghe ai nói vậy. Tuy chưa uống thuốc mà đã thấy bệnh nặng như rời khỏi thân rồi (?). Xin cho phương thuốc." Ông Hứa nói: "Ông hãy mang thuyết này bàn với các thầy thuốc xem nên chữa bằng phương nào, rồi thong thả hỏi lại tôi." Mười ngày sau người ấy lại đến, nói rằng các thầy thuốc đã bàn khắp các sách phương thuốc xưa nay mà không có phương nào hợp với bệnh. Ông Hứa bèn kê hai phương Chân châu hoàn (thuốc viên có ngọc trai) và Độc hoạt thang (thuốc sắc có vị độc hoạt) tặng cho; uống một tháng thì bệnh khỏi hết.

 Phương ấy đại thể lấy châu mẫu (vỏ trai ngọc) làm vị quân (vị thuốc chính, chủ trị bệnh), lấy long xỉ (răng hoá thạch của động vật cổ, dùng làm thuốc) làm vị tá (vị phụ giúp vị chính), vì ngọc trai đi vào kinh Can mạnh nhất, còn long xỉ thì cùng loại với Can. Long xỉ và hổ tinh (mắt hổ), người nay thường dùng chung làm thuốc trấn tâm (thuốc làm yên tinh thần), mà không biết rằng long xỉ yên hồn, hổ tinh định phách (phách: phần tinh thần gắn với thể xác, theo quan niệm xưa nương ở phổi), mỗi thứ theo loại của nó. Rồng biến hoá được, nên hồn trôi nổi không định; hổ chuyên nhất và tĩnh, nên phách dừng lại mà giữ được. Phải tuỳ chỗ thích hợp mà chữa. Phương thuốc chép ở quyển một sách Bản sự phương.

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Bài thơ chữa chứng hay quên

 Chữa chứng tâm khí không đủ, hay quên. Thơ rằng: "Quế, Viễn, Nhân: ba bốn; Thiên, Xương, Địa: cũng đồng; Phục linh: gấp một bội; ngày đọc vạn lời thông." (Ý nói: quế, viễn chí, nhân sâm mỗi thứ ba bốn phần (?); ba kích thiên, xương bồ, địa cốt bì cũng lượng như thế; phục linh gấp đôi; uống vào thì mỗi ngày đọc vạn chữ cũng nhớ thông.) Tức là quan quế, viễn chí, nhân sâm, ba kích thiên, xương bồ, địa cốt bì. (Trích Toả toái lục)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Bỗng nhiên không biết chữ

 Huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) huyện Tùng Tư là Khương Ngu, không có bệnh gì khác, bỗng nhiên không nhận ra chữ; mấy năm sau mới dần dần trở lại như cũ. (Trích Mộng Khê bút đàm)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Chữa người tâm trí u tối bế tắc, hay quên, hay lầm lẫn

 Ngày mùng bảy tháng bảy, lấy mạng nhện để vào trong cổ áo, đừng cho ai biết, thì sẽ không hay quên. (Trích Bản thảo — sách chép về các vị thuốc)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Chữa ác mộng

 Thiếu khanh (chức quan phó của một cơ quan trong triều) Tiền Phi bỗng nhiên đêm nào cũng hay mơ ác mộng, hễ đặt đầu lên gối là mơ, suốt đêm không dứt. Sau nhân đi nhậm chức, đi qua vùng sông Hán, gặp Thôi quan (quan phụ trách xét xử hình án ở một châu) châu Đặng là Hồ Dụng Chi, cùng ngủ lại ở trạm dịch, bèn kể chuyện gần đây hay mộng, lo là điềm chẳng lành.

 Hồ nói: "Trước kia tôi cũng từng như vậy, sợ hãi vô cùng. Có đạo sĩ dạy đeo đan sa (chu sa, một khoáng vật màu đỏ). Hồi mới làm Thôi quan ở Thần Châu, tôi tìm được loại linh sa có hình như hai mũi tên mà đeo, chưa đầy mười ngày đã thấy hiệu nghiệm, bốn năm năm không mơ nữa, đến nay vẫn giữ gìn quý báu." Nhân đó ông cởi trong búi tóc ra một túi lụa đỏ tặng cho; ngay đêm ấy Tiền không mộng nữa, thần hồn yên tĩnh. Sách Chân cáo và các sách khác của đạo gia đều nhiều lần chép rằng đan sa trừ được tà ác, há chẳng đáng tin sao! (Trích Loại biên)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Gối có xạ hương

 Đặt xạ hương (chất thơm lấy từ túi hương của con hươu xạ) vào trong gối thì có thể dứt được ác mộng. (Trích Vật loại tương cảm chí)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Bệnh điên

 Sách Tố vấn (phần đầu của bộ sách y học kinh điển Hoàng Đế nội kinh, viết dưới dạng vua Hoàng Đế hỏi đáp với bề tôi) chép: Vua hỏi: "Người mới sinh ra đã mắc bệnh điên (ở đây chỉ chứng lên cơn ngã ra co giật, mất trí), do đâu mà biết được?" Kỳ Bá (vị thầy thuốc, tương truyền là bề tôi của Hoàng Đế) đáp: "Bệnh này gọi là thai bệnh (bệnh mắc từ trong bụng mẹ). Mắc phải khi còn ở trong bụng mẹ: người mẹ bị kinh sợ lớn, khí đi ngược lên mà không xuống, tinh và khí dồn ở một chỗ, nên khiến đứa con phát bệnh điên." (Trích Thái Bình ngự lãm)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Lại (một mục nữa)

 Bệnh điên và bệnh cuồng phân biệt thế nào? Đáp: Bệnh cuồng lúc mới phát thì ít nằm, ít thấy đói, tự cho mình là hiền tài, tự cho mình là cao quý, cười vô cớ, thích vui chơi đàn hát.

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Lại

 Người bị điên thì tinh thần không giữ được, nói năng lộn xộn, nặng thì trèo lên chỗ cao chửi mắng, có khi chạy lung tung như phát rồ. Người bị giản (chứng động kinh) thì khi lên cơn ngã lăn ra đất, cắn lưỡi, sùi bọt mép, tay chân co giật, có khi kêu như tiếng các loài gia súc, giây lát thì tỉnh lại. Bệnh điên là do tà khí nhập vào âm kinh (các đường kinh mạch thuộc âm; âm và dương là hai mặt đối lập trong cơ thể: âm thuộc phần lạnh, tĩnh, ở trong; dương thuộc phần nóng, động, ở ngoài). Có thuyết nói: dương dồn lại thì thành cuồng. Bệnh điên là do tà khí phạm vào Tâm. Cách kê phương dùng thuốc cho các bệnh này cũng đều tương tự nhau.

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Bệnh cuồng

 Phàm người mắc bệnh điên cuồng, la hét, đánh người, đều là do kinh Tâm có nhiệt (nóng bệnh lý); nên dùng thuốc trấn tâm kèm đại hoàng (vị thuốc gây xổ) cho xổ vài ngày, sau đó uống thuốc an thần và thuốc trị phong (phong: tà khí gió, gây các chứng co giật, choáng váng…). Chỉ cần người bệnh được yên tĩnh tức là đã ổn. Không được thấy người bệnh gầy yếu, ăn ít mà vội dùng thuốc ôn (thuốc tính ấm nóng) để bồi bổ, bệnh ắt tái phát. Hãy nhớ kỹ, nhớ kỹ! Cứ thong thả điều độ ăn uống là được. (Trích Ngự lãm)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Bị bóng đè không tỉnh

 Người ta khi ngủ thì hồn phách ra ngoài đi chơi, bị tà quỷ đè. Người tinh thần yếu thì bị đè lâu không tỉnh, đến nỗi tắt thở; vì vậy cần người bên cạnh giúp gọi, đồng thời dùng phương thuật mà chữa. Gọi khẽ từ chỗ xa thì sống lại. (Trích Kê Phong phương)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Giấc mộng

 Âm thịnh thì mơ lội qua nước lớn mà sợ hãi; dương thịnh thì mơ lửa lớn thiêu đốt; âm dương đều thịnh thì mơ giết nhau, gây thương tích. Phần trên cơ thể thịnh thì mơ bay, phần dưới thịnh thì mơ rơi. No thì mơ cho người khác, đói thì mơ lấy của người. Khí Can thịnh thì mơ giận dữ, khí Phế (tạng phổi) thịnh thì mơ khóc lóc.

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Nằm mà không ngủ được

 Người già nằm mà không ngủ được, người trẻ khoẻ ngủ say mà không tỉnh, vì sao? Người trẻ khoẻ khí huyết thịnh, cơ thịt trơn mượt, đường đi của khí thông suốt, sự vận hành của vinh vệ (vinh: phần khí bổ dưỡng chạy trong mạch máu; vệ: phần khí bảo vệ chạy ngoài mạch) không sai lệch, nên ban ngày tỉnh táo, ban đêm ngủ say không tỉnh. Người già khí huyết suy, cơ thịt không trơn, đường đi của vinh vệ khô rít, nên ban ngày không tỉnh táo, ban đêm không ngủ được.

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Nước tiểu như nước vo gạo

 Một người đàn ông mỗi ngày tiểu mấy chục lần, nước tiểu như nước vo gạo đặc, màu cũng trắng, tâm thần hoảng hốt, gầy mòn tiều tuỵ, ăn kém; bệnh mắc do nữ lao (quan hệ vợ chồng quá độ). Uống Tang phiêu tiêu tán (thuốc bột lấy tổ bọ ngựa trên cây dâu làm vị chính) này, chưa hết một tễ thì đã khỏi.

 Thuốc này làm yên thần phách, định tâm chí, chữa hay quên, tiểu nhiều lần, bổ tâm khí. Gồm: tang phiêu tiêu, viễn chí, xương bồ, long cốt (xương hoá thạch của động vật cổ), nhân sâm, phục thần, đương quy, quy giáp (mai rùa) tẩm giấm nướng; các vị trên mỗi thứ một lạng (đơn vị cân xưa), tán thành bột, mỗi lần uống hai đồng cân (một đồng cân bằng một phần mười lạng), tối trước khi ngủ hoà với nước sắc nhân sâm mà uống. (Trích Bản thảo diễn nghĩa)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Bị bóng đè ban đêm

 Người bị bóng đè ban đêm, mau lấy bụi trên xà nhà nhét vào mũi thì tỉnh ngay. Kiêng dùng đèn soi vào người ấy. (Trích Toả toái lục)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Lời khấn khi đi ngủ buổi tối

 Đạo Lâm nói: tối đi ngủ, thường lấy tay xoa lên vùng tim mà khấn rằng: "Trời thiêng tiết vinh (?), nguyện được sống lâu; năm tạng là chúa tể, nguyện được yên lành." Đàn ông khấn bảy lần, đàn bà mười bốn lần, thì sống lâu không bệnh. (Trích Tu chân bí quyết)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Lá dâu cầm mồ hôi

 Ở một ngôi chùa trên núi tại Nghiêm Châu có một vị sư đi khắp nơi tu hành, thân thể gầy yếu, ăn uống rất ít, đêm nào nằm ngủ cũng ra mồ hôi khắp người, đến sáng quần áo ướt đẫm. Như thế suốt hai mươi năm, không chữa được nữa, chỉ đợi chết mà thôi. Vị sư giám tự (người trông coi công việc của chùa) nói: "Ta có thuốc rất nghiệm, sẽ chữa cho ông." Chỉ ba ngày, bệnh lâu năm bỗng khỏi. Rồi trao luôn phương thuốc: chỉ dùng một vị lá dâu, hái lúc còn đọng sương, để ráo, sấy khô, nghiền thành bột, mỗi lần hai đồng cân, uống lúc bụng đói, hoà với nước cơm ấm. Nếu gặp mùa lá dâu rụng thì lá khô cũng dùng được, nhưng sức không bằng lá tươi. Xét sách Bản thảo cũng chép lá dâu có công dụng chính là cầm mồ hôi, đủ làm chứng cho thuyết này. (Trích Tân chí)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Kinh sợ quá mà phát cuồng

 Sách Bản sự phương của Hứa Thúc Vi chép: Trong quân có một người phạm pháp, bị lột áo (?) sắp đem chém thì được tha, từ đó mất hồn như người ngây dại. Tôi cho một viên Kinh khí hoàn (thuốc viên chữa khí kinh sợ), uống xong thì ngủ, khi tỉnh dậy bệnh đã hết. Vợ của Đề hạt (chức võ quan coi việc tuần bắt) họ Trương ở Giang Đông, vì chạy trốn giặc mà mất trí đã mấy năm, tôi trao phương ấy, liền khỏi. Lại vợ của Tuần kiểm (chức quan coi việc tuần tra, giữ trị an) họ Ốc ở Hoàng Sơn bị cuồng quyết (phát cuồng kèm ngất lịm, tay chân giá lạnh) hơn một năm, qua tay hơn mười thầy thuốc mà không đỡ; tôi trao phương ấy, bỏ vị phụ tử, thêm thiết phấn (bột sắt), cũng chưa hết một tễ mà khỏi.

 Thiết phấn không chỉ làm tan đờm, trấn tâm, mà còn đặc biệt hay trong việc đè nén tà khí ở Can. Nếu người hay giận dữ, tà khí ở Can quá thịnh, thì thiết phấn có thể chế phục được. Sách Tố vấn nói chứng dương quyết (khí dương nghịch lên đột ngột), cuồng giận thì chữa bằng thiết lạc (vụn sắt rơi ra khi rèn); đó là ý dùng hành Kim để thu liễm, chế ngự hành Mộc (theo thuyết ngũ hành — năm yếu tố Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ chi phối lẫn nhau —, sắt thuộc Kim, gan thuộc Mộc, mà Kim khắc chế Mộc).

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Phạm phải độc lúa mạch

 Ở Tề Châu có người mắc bệnh cuồng, thường hát rằng: "Lọng hoa năm thần (?) sáng lung linh, phủ trời xưa nay vốn ở trong phủ ngươi; ngậm ngùi tình này nói chẳng hết, một viên củ cải đốt cung ta." Lại hát: "Dạo bước xuân ấm, nhân gian tháng hai mưa lẫn bụi; xuân ấm dạo hết gió thu lên, đứt ruột người đời mái tóc bạc."

 Sau gặp một đạo sĩ làm phép chữa, người bệnh mới kể rằng: trong mộng thấy một thiếu nữ áo đỏ dẫn vào cung điện, khắp nơi trang trí màu đỏ tía, có một cô gái nhỏ bảo hát. Đạo sĩ nói: "Đây chính là phạm phải độc của lúa mạch trời (?). Thiếu nữ là thần của Tâm, cô gái nhỏ là thần của Tỳ (tạng lá lách, theo y học cổ truyền chủ về tiêu hoá)." Xét sách y thì củ cải giải được độc của bột mì, nên mới hát "củ cải đốt cung ta". Liền cho uống thuốc kèm ăn củ cải, bệnh bèn khỏi. (Trích Động vi chí)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Mộng di (xuất tinh trong lúc ngủ mơ)

 Có người bị mộng di tinh, ban đầu trong mộng còn thấy gì đó, về sau dù trong mộng không thấy gì, cả ngày lẫn đêm, tinh vẫn thường xuyên rỉ ra. Coi là bệnh Tâm không đủ, uống thuốc bổ tâm khí, không nghiệm; coi là thận khí hư (tạng Thận — theo y học cổ truyền chủ về tinh, sinh dục — bị suy yếu), uống thuốc bổ thận, cũng không nghiệm. Thầy thuốc hỏi người bệnh có thấy lạnh trong đầu không, người ấy đáp: "Chính là vì đầu lạnh." Cho uống Khu hàn tán (thuốc bột đuổi lạnh) thì khỏi. Bởi não là nơi hội tụ của các đường kinh dương, là bể chứa tuỷ; não lạnh thì tuỷ không bền chắc, vì thế mà tinh rỉ ra. Người mắc bệnh này, trước hết trừ phong lạnh trong não, cho khí ở não hoà thuận, kèm uống thuốc bổ Tâm và Thận, không ai là không khỏi.

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Mạch Tâm tràn qua bộ quan

 Sách Mạch quyết của Vương Thúc Hoà luận rằng: "Mạch tràn qua bộ quan (mạch quá mạnh, tràn vượt khỏi vị trí của nó; bộ quan là vị trí bắt mạch thứ hai ở cổ tay, ngay chỗ xương cổ tay nhô lên) thì đau xương, trong lòng bứt rứt nóng nảy." Thông Chân Tử giải thích: mạch Tâm thịnh mà tràn qua bộ quan thì gân căng mà xương bị bó lại, vì thế đau xương. Thầy tôi nói: gân căng thì sinh bệnh co rút gân, sao lại đau xương được? Cho nên mạch Tâm thịnh mà đau xương là vì Tâm thuộc Hoả, xương thuộc Thận Thuỷ; mạch Tâm tràn qua bộ quan thì Thuỷ không thắng được Hoả, bị nung nấu nên đau xương, chứ không phải do gân căng. (Trích Y dư, như trên)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Câm

 Hoàng Đế hỏi: "Có người mang thai đến tháng thứ chín thì bị câm, đó là vì sao?" Kỳ Bá đáp: "Vì lạc mạch (mạch nhánh nhỏ) của bào (tử cung) bị ngăn đứt." Vua hỏi: "Lấy gì mà nói vậy?" Kỳ Bá đáp: "Lạc mạch của bào nối vào Thận; mạch Thiếu âm (đường kinh của tạng Thận) xuyên qua Thận, nối lên gốc lưỡi, nên không nói được." Vua hỏi: "Chữa thế nào?" Kỳ Bá đáp: "Không cần chữa, đến tháng thứ mười sẽ nói lại được." (Trích Chỉ mê phương)

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Người nằm thì máu trở về Can

 Người nằm thì máu trở về Can; Can nhận được máu thì mắt nhìn được, chân nhận được máu thì đi được, bàn tay nhận được máu thì cầm nắm được, ngón tay nhận được máu thì nhón giữ được.

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Huyết mạch

 Mạch là nơi chứa của máu. Mạch thực (đầy đủ, mạnh) thì máu thực, mạch hư (thiếu, yếu) thì máu hư.

 Quyển năm — Bệnh tâm thần và chứng hay quên

 Chứng cuồng hay cười hát

 Trong niên hiệu Khai Nguyên (713–741, đời vua Đường Huyền Tông), có danh y tên Kỷ Bằng, chỉ xem sắc mặt, nghe nói cười của người là biết bệnh nông sâu, không cần bắt mạch. Vua nghe tiếng, triệu vào Dịch đình (khu nhà ở của cung nữ) xem bệnh cho một cung nữ: mỗi ngày đến lúc xế chiều thì cười, hát, khóc gào như người phát cuồng, mà chân không bước xuống đất được. Bằng xem rồi nói: "Ắt là do ăn no rồi gắng sức quá gấp, ngã nhào xuống đất mà ra thế." Bèn cho uống Vân mẫu thang (thuốc sắc có vân mẫu, một loại khoáng vật dạng phiến mỏng), khiến ngủ say; tỉnh dậy thì hết bệnh.

 Hỏi ra thì cung nữ kể: nhân lúc công chúa Đại Hoa ra đời, trong cung bày ca nhạc lớn, tôi là người hát chính, sợ giọng hát không trong và không dài, nên ăn no canh móng giò (?) rồi ra hát ở tiệc một bản đại khúc. Hát xong thấy trong ngực rất nóng, đùa nghịch trên thềm cao rồi ngã xuống, lâu mới tỉnh, từ đó phát cuồng, chân không đi được. (Trích Minh Hoàng tạp lục)

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí (cách: chứng tắc nghẽn ở vùng hoành cách — vách ngăn giữa ngực và bụng —, ăn uống không xuống được; ế: chứng nghẹn, nuốt không trôi)

 Khí cách (chứng cách do khí uất kết)

 Con trai thứ trong đám con nhỏ của vua Tề bị bệnh, vua triệu thần là Ý (Thuần Vu Ý, danh y đời Hán; câu chuyện là lời ông tâu lên vua) đến chẩn mạch. Tôi tâu: "Đây là bệnh khí cách. Bệnh khiến người phiền muộn bứt rứt, ăn không xuống, có lúc nôn ra bọt. Bệnh mắc do lo buồn, thường chán ăn uống (?)." Tôi liền làm Hạ khí thang (thuốc sắc giúp khí đi xuống) cho uống: một ngày thì khí xuống, hai ngày thì ăn được, ba ngày thì khỏi bệnh.

 Sở dĩ tôi biết bệnh của cậu bé, là vì khi chẩn mạch thấy khí của Tâm, mạch đục, gấp gáp mà đi theo kinh (?). Đây là bệnh ở lạc mạch thuộc dương. Phép xem mạch nói: "Mạch đến nhanh gấp, đi khó mà không đều thì bệnh chủ yếu ở Tâm. Toàn thân nóng, mạch thịnh là trùng dương (dương chồng lên dương). Trùng dương thì xông lên vùng Tâm (?), nên phiền muộn, ăn không xuống, thì lạc mạch có tổn hại; lạc mạch có tổn hại thì máu trào ra đường trên; máu trào ra đường trên thì chết." Bệnh này sinh ra từ lòng buồn đau; bệnh mắc do lo âu. (Trích Sử ký)

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Năm chứng cách

 Xưa nay bàn về chứng cách có năm loại: ưu cách (do lo buồn), khuể cách (do giận dữ), khí cách (do khí uất), hàn cách (do lạnh), nhiệt cách (do nóng). Trong ngực khí kết lại, phiền muộn, ăn uống không xuống, gầy yếu không còn sức, đó là ưu cách. Dưới vùng tim đầy cứng, ăn không tiêu, ợ lên thì chua xót ở vùng tim, đại tiểu tiện không thông, đó là khuể cách. Ngực sườn khí nghịch đầy tức, cổ họng bế tắc, ợ lên ngửi thấy mùi thức ăn, đó là khí cách. Vùng tim bụng trướng đầy, ho sặc, sôi ruột, ăn vào mà không lên da thịt, đó là hàn cách. Ngũ tâm (lòng hai bàn tay, lòng hai bàn chân và vùng tim) nóng, miệng lưỡi lở loét, trong xương bứt rứt, thân thể nặng nề, môi khô miệng ráo, đau lưng, ngực tức đau, đó là nhiệt cách.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Năm chứng nghẹn và các bệnh về khí (phụ nữ hay mắc bệnh này)

 Bệnh này không ở ngoài, không ở trong, không thuộc lạnh, không thuộc nóng, không phải thực, không phải hư, nên thuốc khó có hiệu quả. Bệnh này do lo nghĩ, giận dữ làm động khí, tổn thương tinh thần, khí tích lại bên trong; khí động thì các triệu chứng đều hiện ra, khí yên thì bệnh tạm lắng. Sờ nắn thì không thấy bệnh ở chỗ nào, mắt nhìn không biết sắc mặt do đâu, tai nghe không biết tiếng phát từ đâu, nên châm cứu, uống thuốc đều không hiệu quả. Đây là bệnh nằm ở khoảng tinh thần và ý nghĩ.

 Gần đây ở kinh đô có nhà một người học trò mắc chứng này, tôi khuyên người ấy hãy lặng lòng xem xét trong ngoài, đem hết thảy những việc phải dùng tâm sức giao cho người khác, uống thuốc mới thấy hiệu quả; nếu không như thế e rốt cuộc không yên được. Chỉ cần theo đúng lời răn này, kèm cứu ngải (đốt ngải cứu hơ lên huyệt) ở huyệt Cao hoang và huyệt Tứ hoa, và uống ba thứ thuốc này, thì chắc chắn khỏi. Tôn chân nhân (tức Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường) nói: đàn bà ham muốn nhiều hơn đàn ông, mắc bệnh gấp bội đàn ông, lại thêm nỗi thương nhớ, yêu ghét, ghen tuông, lo giận vướng mắc bền chặt, tình cảm không tự kìm được, nên gốc bệnh sâu, chữa khó khỏi. (Trích Kê Phong phương, như trên)

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Năm chứng nghẹn

 Bệnh nghẹn cũng có năm loại: khí ế (do khí), ưu ế (do lo buồn), thực ế (do ăn uống), lao ế (do lao nhọc), tư ế (do suy nghĩ). Nghẹn là nghẹn tắc không thông, ngực và vùng tim không thông lợi, ăn uống không xuống. Tuỳ từng chứng mà chữa.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Chàm chữa bệnh nghẹn

 Sách Quảng ngũ hành ký chép việc chữa bệnh nghẹn: trong niên hiệu Vĩnh Huy (650–655, đời vua Đường Cao Tông), ở Giáng Châu có một nhà sư bị bệnh nghẹn mấy năm, lúc sắp chết dặn lại hãy mổ cổ họng ra xem. Mổ ra thì được một vật giống cá mà có hai đầu, khắp mình đều là vảy thịt; bỏ vào bát, nó nhảy mãi không ngừng. Lấy các thứ đồ ăn bỏ vào bát, chốc lát đều tan thành nước. Lúc ấy trong chùa đang cắt cây chàm để làm thuốc nhuộm, thử lấy chút chàm bỏ vào bát, con vật này chạy vòng quanh bát né tránh, chốc lát tan thành nước. Người đời từ đó dùng chàm chữa bệnh nghẹn. (Trích Lương phương)

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Cám chữa nghẹn đột ngột

 Cám mịn dính ở đầu chày giã gạo chữa được chứng nghẹn đột ngột. Đào ẩn cư (Đào Hoằng Cảnh, nhà y dược học đời Lương) nói: ăn bị nghẹn đột ngột không xuống, cạo lấy cám ấy ngậm vào thì hết; ấy cũng là theo nghĩa chày giã cho xuống mà thôi. Lẽ của sự vật trong thiên hạ phần nhiều ứng với nhau như thế. Nhật Hoa Tử nói: cám tính bình (không nóng không lạnh), chữa nghẹn, sắc nước nhấp uống. (Trích Bản thảo)

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Bệnh nghẹn nôn ra rắn

 Hoa Đà (danh y cuối đời Đông Hán) đi đường, thấy một người bị bệnh nghẹn, thèm ăn mà ăn không xuống, người nhà đang chở bằng xe định đi tìm thầy thuốc. Đà nghe tiếng rên, dừng xe lại xem, bảo: "Vừa rồi bên đường có nhà bán bánh, có tỏi giã và giấm thật chua; xin lấy ba thăng (đơn vị đo dung tích xưa) mà uống, bệnh sẽ tự khỏi." Người ấy làm theo lời Đà, lập tức nôn ra một con rắn, đem treo bên xe định đến nhà Đà cảm tạ. Đà còn chưa về; con nhỏ nhà Đà đang chơi trước cửa, trông thấy, bảo nhau: "Bên xe của khách có vật kia, chắc là đã gặp ông nhà mình rồi." Người bệnh bước vào, thấy trên vách phía bắc nhà Đà treo những con rắn như thế đến hàng chục con. (Trích Ngự lãm)

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Ăn kẹo mạch nha đến nỗi nghẹn

 Ngô Đình Thiệu làm Thái y lệnh (quan đứng đầu viện thầy thuốc của triều đình). Vua Liệt Tổ (vua khai quốc nhà Nam Đường) ăn kẹo mạch nha mà nghẹn trong cổ, các thầy thuốc triều đình đều không chữa khỏi. Đình Thiệu khi ấy chưa nổi tiếng, riêng ông bảo nên dâng thang Chử thực (thuốc sắc từ quả cây dó giấy). Uống một lần thì bệnh hết. Các thầy thuốc ngầm ghi nhớ, hôm khác đem dùng thì đều không nghiệm. Có người hỏi, ông đáp: "Chứng nghẹn ấy do vị ngọt mà sinh, nên mới dùng thang Chử thực để chữa." (Trích Nam Đường thư)

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Trăm bệnh sinh ra từ khí

 Trăm bệnh sinh ra từ khí: giận thì khí đi lên, mừng thì khí lỏng ra, buồn thì khí tiêu hao, sợ thì khí đi xuống, lạnh thì khí co lại, nóng thì khí thoát ra ngoài, kinh hãi thì khí rối loạn, lao nhọc thì khí hao mòn, nghĩ ngợi thì khí kết lại. Chín loại khí ấy không giống nhau, vậy chúng sinh ra bệnh gì?

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Khí trời đất cai quản

 Số của trời đất bắt đầu từ trên mà kết thúc ở dưới. Nửa năm đầu do khí trời cai quản, nửa năm sau do khí đất cai quản; chỗ trên dưới giao xen nhau thì do khí giao (chỗ khí trời và khí đất gặp nhau) cai quản. Như thế là trọn chu kỳ một năm.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Khí hư, khí nghịch

 Tà khí thịnh thì thành chứng thực, tinh khí bị mất thì thành chứng hư. Khí hư tức là Phế hư; khí nghịch (khí đi ngược chiều) thì chân lạnh. Không phải mùa ứng với tạng bệnh thì sống, đúng vào mùa ứng với tạng bệnh thì chết; các tạng khác đều như vậy.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Thừa và thiếu

 Thần có thừa có thiếu, khí có thừa có thiếu, huyết có thừa có thiếu, hình thể có thừa có thiếu, chí có thừa có thiếu; mười điều ấy, khí của chúng không như nhau.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Trùng hư (hư chồng lên hư)

 Mạch khí ở trên hư, mạch ở bộ xích (vị trí bắt mạch thứ ba ở cổ tay, phía gần khuỷu tay) cũng hư, gọi là trùng hư.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Hàn quyết, nhiệt quyết

 Dương khí suy ở phần dưới thì thành hàn quyết (chứng khí nghịch kèm tay chân giá lạnh); âm khí suy ở phần dưới thì thành nhiệt quyết (chứng khí nghịch kèm nóng, lòng bàn chân nóng).

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Khí và hậu

 Năm ngày gọi là một hậu, năm hậu gọi là một khí (một tiết khí, khoảng mười lăm ngày), sáu khí gọi là một thời (một mùa), bốn thời gọi là một năm.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Sáu khí

 Khí trời thông với Phế, khí đất thông với cổ họng, khí gió thông với Can, khí sấm thông với Tâm, khí thung lũng thông với Tỳ, khí mưa thông với Thận. Ruột và dạ dày là biển, chín khiếu (chín lỗ trên cơ thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, lỗ tiểu, hậu môn) là nơi nước tuôn (?).

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Vị khí là gốc của năm tạng

 Năm tạng đều nhận khí từ Vị (dạ dày). Vị là gốc của năm tạng. Khí của các tạng không tự đến được kinh Thủ thái âm (đường kinh của Phế chạy ở tay, nơi bắt mạch ở cổ tay), mà phải nhờ vị khí đưa đến.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Bốn mùa, năm hành, năm tạng, năm khí

 Trời có bốn mùa, năm hành, để sinh ra, lớn lên, thu lại, cất giữ, mà sinh ra lạnh, nóng, khô, ẩm, gió. Người có năm tạng, hoá ra năm khí, mà sinh ra mừng, giận, lo, buồn, sợ. Cho nên mừng giận làm hại khí, lạnh nóng làm hại hình thể; giận dữ đột ngột làm hại âm, mừng quá đột ngột làm hại dương.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Khí buổi sáng, buổi tối

 Sáng sớm khí của người sinh ra, giữa trưa dương khí thịnh nhất, mặt trời ngả về tây thì dương khí đã hư, cửa khí (lỗ chân lông) đã đóng. Vì thế chiều tối nên thu giữ khí mà chống đỡ, đừng làm động gân xương, đừng ra chỗ sương mù sương móc. Làm trái những thời ấy thì thân thể sẽ khốn đốn suy kiệt.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Khí bốn mùa lần lượt làm hại năm tạng

 Mùa xuân bị phong làm hại, tà khí lưu lại thì thành động tiết (ỉa chảy ồ ạt, ăn gì ra nấy), vì Mộc lấn Tỳ Thổ. Mùa hạ bị nắng nóng làm hại, sang thu sẽ thành bệnh sốt rét. Mùa thu bị ẩm thấp làm hại, khí nghịch lên mà ho, phát thành nuy quyết (chứng tay chân mềm yếu, liệt, kèm giá lạnh). Mùa đông bị lạnh làm hại, sang xuân ắt mắc ôn bệnh (bệnh sốt nóng). Khí bốn mùa lần lượt làm hại năm tạng.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Những gì năm tạng chứa giữ

 Tâm chứa thần, Phế chứa phách, Can chứa hồn, Tỳ chứa ý, Thận chứa chí; đó là những gì năm tạng chứa giữ.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Những gì làm hại năm tạng

 Nhìn lâu hại huyết, nằm lâu hại khí, ngồi lâu hại thịt, đứng lâu hại xương, đi lâu hại gân; đó là những gì làm hại năm tạng.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Mạch của năm tạng

 Mạch Can huyền (căng thẳng như dây đàn), mạch Tâm câu (đến mạnh đi yếu, như cái móc), mạch Tỳ đại (mạch ngừng nghỉ theo nhịp đều đặn), mạch Phế mao (nhẹ, nổi như lông), mạch Thận thạch (chìm, nặng như đá); đó là mạch của năm tạng.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Năm vị đi vào

 Vị chua vào Can, vị cay vào Phế, vị đắng vào Tâm, vị mặn vào Thận, vị ngọt vào Tỳ; đó là năm vị đi vào.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Năm điều ghét

 Tâm ghét nóng, Phế ghét lạnh, Can ghét gió, Tỳ ghét ẩm, Thận ghét khô; đó là năm điều ghét.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Năm thứ dịch

 Năm tạng hoá ra dịch: Tâm hoá mồ hôi, Can hoá nước mắt, Phế hoá nước mũi, Tỳ hoá nước dãi, Thận hoá nước bọt; đó là năm thứ dịch.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Năm điều cai quản

 Tâm cai quản mạch, Phế cai quản da, Can cai quản gân, Tỳ cai quản thịt, Thận cai quản xương; đó là năm điều cai quản.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Năm điều cấm

 Vị cay đi vào khí, bệnh ở khí chớ ăn nhiều đồ cay; vị mặn đi vào huyết, bệnh ở huyết chớ ăn nhiều đồ mặn; vị đắng đi vào xương, bệnh ở xương chớ ăn nhiều đồ đắng; vị ngọt đi vào thịt, bệnh ở thịt chớ ăn nhiều đồ ngọt; vị chua đi vào gân, bệnh ở gân chớ ăn nhiều đồ chua; đó là năm điều cấm.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Ra mồ hôi

 Ăn uống quá no, mồ hôi ra từ Vị; kinh sợ mà mất tinh, mồ hôi ra từ Tâm; mang vác nặng đi xa, mồ hôi ra từ Thận; chạy nhanh, sợ hãi, mồ hôi ra từ Can; vận động thân thể nặng nhọc, mồ hôi ra từ Tỳ.

 Quyển năm — Chứng cách, chứng nghẹn và các bệnh về khí

 Thân thể có bệnh chữa được

 Tôn Tư Mạc ở núi Thái Bạch, về việc tính toán thiên văn lịch số và y dược, không gì không giỏi. Lô Chiếu Lân (nhà thơ đời Đường) mắc bệnh hiểm nghèo không chữa được, bèn hỏi: "Bậc thầy thuốc giỏi chữa bệnh như thế nào?" Ông đáp: "Trời có bốn mùa, năm hành, lạnh nóng thay nhau; hoà thì thành mưa, giận thì thành gió, đọng lại thì thành sương tuyết, giương ra thì thành cầu vồng; đó là lẽ thường của trời. Người có tứ chi, năm tạng, lúc thức lúc ngủ, hít thở ra vào, chảy thành vinh vệ, hiện thành khí sắc, phát thành âm thanh; đó là lẽ thường của người. Dương dùng hình, âm dùng tinh, trời và người như nhau.

 "Mất lẽ thường thì khí bốc lên sinh nóng, bế tắc sinh lạnh, kết lại thành bướu thịt, lõm xuống thành ung nhọt, chạy gấp thì thở hổn hển, cạn kiệt thì khô héo; hiện ra ở mặt, động ở hình thể. Trời đất cũng vậy: năm hành tinh (Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ tinh) đi lệch nhanh chậm, sao chổi bay lướt, đó là chứng nguy của trời đất; lạnh nóng không đúng mùa, đó là chứng bốc nóng, bế tắc của trời đất; đá dựng lên, đất trồi lên, đó là bướu thịt của trời đất; núi lở đất sụt, đó là ung nhọt của trời đất; gió dữ mưa lớn, đó là chứng thở hổn hển của trời đất; sông ngòi khô cạn, đó là chứng khô héo của trời đất. Thầy thuốc giỏi dẫn dắt bằng thuốc và kim đá, chữa bằng kim đá chích và thuốc thang; bậc thánh nhân điều hoà bằng đức lớn, giúp thêm bằng việc của con người. Cho nên thân thể có bệnh chữa được, trời có tai hoạ cứu được." (Trích Đường thư)

 Quyển năm — Tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, người gầy sút, gần với bệnh đái tháo đường ngày nay)

 Bệnh khát thì uống Bát vị hoàn (thuốc viên tám vị)

 Sách Thiên kim phương (của Tôn Tư Mạc) nói: bệnh tiêu khát có ba điều kiêng: một là uống rượu, hai là chuyện chăn gối, ba là đồ mặn và đồ làm bằng bột mì. Kiêng được những điều này thì dù không uống thuốc cũng tự khỏi. Người tiêu khát, dù đã khỏi hay chưa, thường phải lo mắc ung nhọt lớn; ắt có lúc bỗng phát ung nhọt ở khoảng khớp xương mà chết. Tôi tận mắt thấy người bạn là Thiệu Nhậm Đạo mắc bệnh khát mấy năm, quả nhiên chết vì ung nhọt.

 Lang trung bộ Từ (viên quan ở bộ coi việc tế tự) đời Đường là ông Lý luận rằng: tiêu khát là do Thận hư gây ra, mỗi khi phát bệnh thì nước tiểu ngọt; thầy thuốc phần nhiều không biết bệnh này, nên xưa nay cũng bỏ sót không nói đến. Thiên Hồng phạm (một thiên trong Kinh Thư) nói: "Việc cấy gặt thì thành vị ngọt." Lấy lẽ của sự vật mà suy: như cách lọc mạch nha, làm giấm, làm rượu, làm thịt khô, chẳng bao lâu đều ngọt cả. Đủ rõ rằng sau khi người ta ăn, mùi vị đều trở nên ngọt, chảy vào bàng quang.

 Nếu khí ở lưng và Thận thịnh, thì chân hoả (ngọn lửa gốc của cơ thể, nằm ở Thận) bốc lên hun nóng Tỳ Vị, biến hoá thức ăn, chia ra phần nước và phần bã mà thải ra theo hai đường dưới (đường tiểu và đường đại tiện); tinh khí thì vào xương tuỷ, hợp với vinh vệ đi trong huyết mạch, nuôi dưỡng toàn thân; thứ đến thì làm mỡ, thứ nữa thì làm máu thịt; phần còn thừa mới thành nước tiểu. Cho nên nước tiểu có màu vàng, đó là phần thừa của huyết. Khí khai (?) là khí của năm tạng, vị mặn nhuận là vị đi xuống. Lưng và Thận đã hư lạnh thì không hun bốc được khí của thức ăn, nên đều dồn xuống thành nước tiểu, vì thế vị ngọt không đổi, màu nước tiểu trong mà lạnh, còn da thịt thì khô héo.

 Cũng như người vú nuôi, khí của thức ăn tiết lên trên đều thành sữa; còn người tiêu khát thì tiết xuống dưới thành nước tiểu; đều là do tinh khí không được giữ chắc bên trong, nên tiểu nhiều lần. Lại nữa, Phế là "lọng che" của năm tạng; nếu phía dưới có hơi ấm hun lên thì Phế được nhuận, nếu phía dưới lạnh quá thì dương khí không bốc lên được, nên Phế khô mà sinh khát. Kinh Dịch có quẻ Bĩ: Càn (trời) ở trên, Khôn (đất) ở dưới; dương không có âm thì không đi xuống, âm không có dương thì không đi lên, trên dưới không giao nhau nên thành Bĩ (bế tắc).

 Ví như trong nồi có nước, lấy lửa đun ấm, nếu lấy tấm ván đậy nồi thì hơi ấm bốc lên, nên tấm ván được ướt; nếu không có sức lửa thì hơi nước không bốc lên được, tấm ván rốt cuộc không thể ướt. Sức lửa ấy tức là lưng và Thận mạnh khoẻ. Thường phải bổ ấm thận khí, thức ăn uống được sức lửa thì nhuận lên trên mà dễ tiêu hoá, cũng khỏi bị khô khát. Vì thế Trương Trọng Cảnh (danh y cuối đời Đông Hán, tác giả sách Thương hàn luận) nói nên uống Thận khí bát vị hoàn.

 Bệnh này với bệnh cước khí (chứng chân phù, tê yếu) tuy cùng do Thận hư gây ra, nhưng cước khí bắt đầu phát vào tháng hai, tháng ba, thịnh vào tháng năm, tháng sáu, suy vào tháng bảy, tháng tám; còn tiêu khát bắt đầu phát vào tháng bảy, tháng tám, thịnh vào tháng mười một, tháng mười hai, suy vào tháng hai, tháng ba. Vì cớ gì vậy? Cước khí là bệnh ứ đọng, tiêu khát là bệnh tiết thoát. Mùa xuân, mùa hạ dương khí đi lên, nên bệnh ứ đọng phát thì bệnh tiết thoát khỏi; mùa thu, mùa đông dương khí đi xuống, nên bệnh tiết thoát phát thì bệnh ứ đọng khỏi. Xét kỹ hai điều này thì bệnh có thể chữa được. Cũng như người giỏi trị nước, dùng khoan dung để bù cho nghiêm khắc, dùng nghiêm khắc để bù cho khoan dung, tuỳ việc mà đặt phép tắc mà thôi.

 Trọng Cảnh nói: Túc thái dương (đường kinh dương ở chân) là kinh của bàng quang; bàng quang là phủ (cơ quan rỗng đi đôi) của Thận. Tiểu nhiều lần là khí thịnh; khí thịnh thì tiêu hoá thức ăn nhanh, đại tiện cứng; khí suy thì thành tiêu khát. Đàn ông bị tiêu khát, uống một đấu nước (đấu: đơn vị dung tích xưa, bằng mười thăng) thì tiểu cũng ra một đấu, nên dùng Bát vị thận khí hoàn. (Trích Bản sự phương)

 Quyển năm — Tiêu khát

 Lại

 Ở Mi Sơn có người tên Yết Dĩnh Thần, cao bảy thước, ăn uống khoẻ, là người phóng khoáng. Bỗng mắc bệnh tiêu khát, mỗi ngày uống mấy đấu nước, ăn gấp đôi thường ngày mà tiểu nhiều lần. Uống thuốc tiêu khát hơn một năm, bệnh ngày càng nặng, tự liệu ắt chết, đã sắm sẵn quan tài, đồ liệm, gửi gắm con cho người khác. Đất Thục có thầy thuốc giỏi là con trai của Trương Quăng Ẩn Chi, không nhớ tên, đến xem mạch, cười nói: "Ông suýt nữa chết oan." Lấy xạ hương loại tốt nhất, tẩm rượu, làm hơn mười viên, lấy quả khúng khéng sắc nước cho uống, bèn khỏi.

 Hỏi duyên cớ, chàng họ Trương nói: "Tiêu khát và tiêu trung (chứng ăn nhiều mà vẫn gầy) đều là do Tỳ suy mà Thận hỏng, Thổ không thắng được Thuỷ, dịch của Thận không dâng lên được, nên thành bệnh này. Nay xem mạch Dĩnh Thần thì mạch Tỳ cực lớn, mạch nóng mà Thận không suy; ắt là do ăn hoa quả và uống rượu quá độ, hư nhiệt (nóng do suy yếu) ở Tỳ, nên ăn uống gấp người khác mà uống nhiều nước; uống nước đã nhiều thì không thể không tiểu nhiều, chứ không phải tiêu khát. Xạ hương làm hỏng rượu, dưa quả để gần nó thì không đậu quả; còn khúng khéng cũng thắng được rượu: ngoài nhà có cây này thì trong nhà ủ rượu không lên men được; dùng gỗ nó làm nhà thì dưới mái ấy cũng không ủ rượu được. Cho nên dùng hai thứ ấy làm thuốc để trừ độc của rượu và hoa quả."

 Tống Ngọc (nhà văn nước Sở thời Chiến Quốc) có câu "cây khúng khéng chim đến làm tổ", vì quả nó giống như vú chim nên chim mới đến làm tổ (?). Nay tục gọi sai là "kê củ tử" (quả móng gà), cũng gọi là "ngón tay người hủi", ấy là lấy theo hình dáng giống vậy. Nhai thì như sữa bò, trẻ con rất thích ăn. (Trích Đại toàn tập)

 Quyển năm — Tiêu khát

 Lại

 Xưa có một người làm quan mắc bệnh tiêu khát, thầy thuốc bảo không quá ba mươi ngày sẽ chết. Ông bỏ quan về quê, giữa đường gặp một thầy thuốc, bảo mau sai người đi lấy hai gánh lê phương bắc, ăn hết thì khỏi. Người ấy làm theo lời, lấy được lê, hễ khát thì ăn, chưa đến năm sáu chục quả mà bệnh đã dứt.

 Quyển năm — Tiêu khát

 Trọng Cảnh chữa bệnh khát

 Đề điểm chú tiền (chức quan coi việc đúc tiền), hàm Triều phụng lang (một bậc quan văn) là Hoàng Miện bị bệnh khát lâu ngày, rất mệt mỏi tiều tuỵ. Tôi mỗi lần gặp đều khuyên ông uống Bát vị hoàn; lúc đầu ông không tin lắm, sau nhiều thầy chữa mãi không khỏi, ông uống thử mấy lạng thì khỏi. Có người hỏi: bệnh khát mà dùng Bát vị hoàn chữa là vì sao? Tôi đáp: Hán Vũ Đế bị khát, Trương Trọng Cảnh đã kê phương này cho. Bởi bệnh khát phần nhiều là do chân thuỷ (nguồn nước gốc của cơ thể, chứa ở Thận) không đủ mà ra; nếu bệnh chưa đến mức tiêu khát, chỉ cần uống thuốc này là rất tốt, vả lại tính thuốc ấm và êm, không hại gì. (Trích Bạc trạch biên)

 Quyển năm — Tiêu khát

 Đá bọt làm hết khát

 Sách Giao Châu ký chép: phù thạch (đá bọt, loại đá nổi trên nước) thể xốp mà nhẹ, nấu nước uống thì hết khát.

 Quyển năm — Tiêu khát

 Khổ vì rượu mà mắc tiêu khát (?)

 Biện Lan khổ vì rượu mà mắc bệnh tiêu khát (?). Lúc ấy Ngụy Minh Đế tin một bà đồng, dùng phép chữa bằng nước bùa, sai người mang nước ban cho Lan; Lan không chịu uống. Vua xuống chiếu hỏi ý, Lan tâu: chữa bệnh thì phải dùng phương thuốc, sao lại tin thứ này. Vua vì thế đổi sắc mặt, mà Lan rốt cuộc vẫn không uống. (Trích Tam quốc chí)

 Quyển năm — Tiêu khát

 Nhiệt trung, tiêu trung là bệnh của người giàu sang

 Uống nhiều, tiểu nhiều lần gọi là nhiệt trung (nóng ở bên trong); ăn nhiều, tiểu nhiều lần gọi là tiêu trung. Hay mừng gọi là [điên] (?), hay giận gọi là cuồng. Nhiệt trung, tiêu trung đều là bệnh của người giàu sang. (Trích Nội kinh)

 Quyển năm — Đau tim, đau bụng (phụ thêm: chứng lâm — tiểu buốt, tiểu rắt)

 Đau tim (đau vùng tim, vùng dưới mỏ ác)

 Tâm chứa thần; Tâm là chủ của thân thể. Nếu chính kinh (đường kinh chính) của Tâm bị phong tà xâm vào thì gọi là chân tâm thống (đau tim thật sự), sáng phát thì tối chết, tối phát thì sáng chết. Tâm có bào lạc (màng bọc tim), mạch của nó là mạch nhánh của Tâm; nếu bị phong lạnh xâm vào cũng làm đau tim, nhưng lúc nhẹ lúc nặng, không đến nỗi chết. Lại nữa, kinh Thủ thiếu âm (đường kinh của Tâm chạy ở tay), nếu khí của nó đi ngược thì gọi là dương hư âm quyết, cũng làm đau tim, cơn đau lan lên cổ họng là vậy.

 Đau quặn gấp ở dưới vùng tim gọi là tỳ tâm thống (đau tim do Tỳ); bụng trướng mà đau tim gọi là vị tâm thống (đau tim do Vị); phần dưới nặng nề, khổ vì ỉa chảy, lạnh bên trong thì là thận tâm thống (đau tim do Thận). Lại có chín loại đau tim: một do giun, hai do chú (bệnh kéo dài, lây lan, xưa tin là do tà khí ám), ba do phong, bốn do hồi hộp, năm do ăn, sáu do uống, bảy do lạnh, tám do nóng, chín là loại đau lúc đến lúc đi (?). Những loại này đều do tà khí xâm vào lạc mạch của kinh Thủ thiếu âm, tà khí vật lộn với chính khí (khí lành của cơ thể), tà và chính đánh nhau nên gây đau tim.

 Xem mạch Tâm thấy gấp là đau lan ra sau lưng, ăn không xuống; mạch ở thốn khẩu (vị trí bắt mạch thứ nhất ở cổ tay, gần bàn tay nhất) trầm (chìm sâu) mà khẩn (căng chặt) thì khổ vì dưới vùng tim lạnh, có lúc đau; mạch ở bộ quan khẩn thì dưới vùng tim khổ vì đau; mạch thốn bên tay trái trầm là thuộc âm; âm dương tuyệt là không còn mạch Tâm, khổ vì dưới vùng tim đau dữ dội. (Trích Kê Phong phương)

 Quyển năm — Đau tim, đau bụng (phụ thêm: chứng lâm)

 Đau bụng có nhiều loại
 Có người mắc chứng đau bụng, nhưng biểu hiện không giống nhau: có phong thống (đau bụng do phong, tức tà khí gió lạnh xâm nhập), có nhiệt thống (đau do nóng), có lãnh thống (đau do lạnh), có lãnh tích thống (đau do khối lạnh tích tụ trong bụng), có khí tích thống (đau do khí ứ đọng), có trùng thống (đau do giun sán), có phụ nữ đau bụng trước khi hành kinh, có trẻ nhỏ đau bụng trước khi mọc sang chẩn (các chứng phát ban, mụn nhọt ngoài da như đậu, sởi).

 Bụng đầy mà rỗng, uống thuốc ấm không có hiệu quả: đó là phong thống. Nên uống Vị phong thang của Quan cục (sách bài thuốc do Cục thuốc của triều đình biên soạn), hoặc viên Hỏa… thảo (?), tức các loại thuốc như phụ tử, ô đầu (hai vị thuốc rất nóng chế từ rễ cây ô đầu).

 Đại tiện táo bón, nước tiểu đỏ, thích ăn uống đồ lạnh: đó là nhiệt thống. Người trẻ nên dùng Tứ thuận ẩm, người già nên uống Đại ma nhân hoàn (viên hạt gai dầu); cả hai đều có trong Cục phương (tức sách bài thuốc của Quan cục).

 Nổi khối trong bụng mà đau thì đều là chứng tích (khối tích tụ). Lãnh tích thì mặt không có sắc, gầy gò tiều tụy, mạch trầm phục (mạch chìm sâu, phải ấn mạnh mới thấy); nên trong thuốc ấm có dùng ba đậu (hạt cây ba đậu, vị thuốc tẩy rất mạnh), như các loại Tích khí hoàn của Quan cục.

 Khí tích thì hay ợ hơi, nên uống Gia hòa tán, Điều khí tán, Ngũ cách khoan trung tán, tức các loại thuốc như hồi hương, đinh hương, mộc hương, trầm hương.

 Thực tích (khối tích do thức ăn không tiêu) thì hay ợ chua, miệng ứa nước trong, buồn nôn; nên uống các vị như kinh tam lăng, bồng nga truật (hai vị thuốc phá khối ứ), can tất (sơn khô), cũng phải kèm ba đậu.

 Còn như trong bụng nổi khối, vội lấy tay ấn thì lại không thấy; canh năm (khoảng 3–5 giờ sáng) thấy cồn cào trong lòng, quai hàm cứng đờ (?), buồn nôn, ứa nước trong, và trong lúc ngủ nghiến răng: đó gọi là trùng thống. Nên uống Hóa trùng hoàn của Quan cục, tức các loại như sử quân tử (hạt cây quả giun, thuốc trị giun).

 Lại có thiếu nữ hoặc phụ nữ đau bụng trước khi hành kinh; chứng này khác hẳn các chứng đau kia, chỉ nên uống Tứ vật thang (bài thuốc bổ huyết gồm bốn vị).

 Trẻ nhỏ mình nóng mà chân lạnh, tai và xương cụt lạnh, mắt khô rít: đều là dấu hiệu sắp mọc sang chẩn, ắt đau bụng trước, vì ban chẩn trước hết phát ra từ trong ruột dạ dày rồi mới hiện ra ngoài. Nên uống các loại Cát căn thăng ma thang và Miên tiễn tán.

 Thư vương (tức Vương An Thạch) giải nghĩa chữ "thống" (đau) rằng: "Lẽ ra phải thông mà lại bị tắc thì sinh đau." Câu này rất có lý. Phàm chứng đau, phải làm thông lợi tạng phủ (các cơ quan trong cơ thể) mới khỏi được; tùy theo lạnh hay nóng mà phải dùng ba đậu, đại hoàng, khiên ngưu (hạt bìm bìm, vị thuốc tẩy) — đây là phép quan trọng nhất. (Y dư)

 Quyển năm — Đau vùng tim và bụng (kèm chứng lâm, tức chứng tiểu tiện khó, buốt, rỉ rắt)

 Đi tả nhiều, đau bụng

 Có người sáng nào dậy cũng phải đi tả một trận lớn, có lúc đau bụng, có lúc không; uống thuốc nóng lúc bụng đói cũng không hiệu quả. Sau có người sáng suốt xem xét, bảo trước bữa tối uống thêm một lần thuốc nóng nữa, thế là khỏi. Cứ thế uống thường xuyên, rốt cuộc không sao nữa. Bởi thuốc ấm tuy uống lúc sáng sớm bụng đói, nhưng đến tối sức thuốc đã hết, suốt một đêm lấy gì mà chống lại âm khí (khí lạnh thuộc âm)? Buổi tối uống thêm thuốc nóng thì suốt đêm có thuốc ấm trong bụng, bèn thắng được âm khí. Phàm chữa bệnh lạnh đều nên như vậy.

 Quyển năm — Đau vùng tim và bụng (kèm chứng lâm)

 Tháng nóng bị tháo dạ

 Một là do thương thử (bị cảm nắng nóng); hai là do ăn đồ lạnh như dưa, trái cây, uống nước lạnh; ba là mùa hè tâm hỏa vượng (hỏa của tạng tâm quá mạnh), kinh tâm (đường kinh mạch thuộc tim) bị nhiệt thì nước tiểu không thông, nước dồn xuống ruột già, gọi là "thủy cốc bất phân" (nước và thức ăn không được tách riêng).

 Đi tả do cảm nắng thì trong lòng bứt rứt, nhức đầu, khát nước; nên uống Hương nhu ẩm, Ô kim tán. Đi tả do ăn đồ lạnh thì đau bụng, ỉa ra nước, thức ăn không tiêu; nên uống thuốc ấm như phụ tử và Lý trung hoàn, Nhị khí đan, Chính hoàn đan (?), Tử tô hoàn. Thủy cốc bất phân thì nên uống Đại thuận tán, Ngũ linh tán; hai bài này chuyên tách phần trong với phần đục. Tháng nóng hay mắc bệnh này nên người ta dùng nhiều.

 Phàm đi tả, không được vội dùng thuốc nóng để cầm lại, e thành bệnh lỵ (kiết lỵ, đi ngoài ra máu mũi, mót rặn). (Cùng sách trên)

 Quyển năm — Đau vùng tim và bụng (kèm chứng lâm)

 Bụng dưới đau quặn

 Chữa chứng vị khí (khí dạ dày bị rối loạn) khiến bụng dưới đau quặn. Trong niên hiệu Nguyên Phong (đời Tống Thần Tông), tể tướng Vương Tuân công đau bụng dưới không dứt; vua sai thái y (thầy thuốc trong cung) đến chữa, đủ mọi cách mà đều không hiệu quả. Dùng đến những thuốc cực nóng như phụ tử, lưu hoàng, Ngũ dạ nghĩa hoàn (?) cũng không khỏi. Phò mã Trương đô úy bảo lấy tóc dính dầu của phụ nữ đốt thành tro, nghiền thật nhỏ, rây qua, hòa với rượu ấm hai tiền (tiền: đơn vị cân, khoảng 3,7 gam) cho uống, lập tức hết đau. (Lương phương)

 Quyển năm — Đau vùng tim và bụng (kèm chứng lâm)

 Chân tâm thống (đau tim thật sự, chính tạng tim bị bệnh)

 Bệnh ở đầu và ở tim đều có quyết thống (đau do khí nghịch từ nơi khác xông lên) và chân thống (đau do chính nơi ấy bị bệnh). Mạch của ba kinh dương ở tay bị phong hàn (gió lạnh) xâm nhập thì gọi là quyết đầu thống; tà khí vào liền tới trong óc thì gọi là chân đầu thống. Khí của ngũ tạng (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận) xung phạm lẫn nhau thì gọi là quyết tâm thống; đau dữ dội mà chỉ ở tim, tay chân xanh tím thì gọi là chân tâm thống. Chân tâm thống thì sáng phát chiều chết, chiều phát sáng chết.

 Quyển năm — Đau vùng tim và bụng (kèm chứng lâm)

 Tỳ đau (đau do tạng tỳ, tức hệ tiêu hóa, bị bệnh)

 Trương Tư Thuận giữa mùa hè lên kinh đô chờ bổ nhiệm, khổ vì nóng, ăn quá nhiều nước đá, lại uống nước mộc qua, khí lạnh tích lại bên trong, bèn mắc bệnh tỳ đau. Thuốc không rời miệng mà bệnh chẳng hề thuyên giảm. Suốt nhiều năm, ngày nào ông cũng cúng cơm chay cho một đạo sĩ. Đúng lúc ấy, đạo sĩ nói: "Tôi nhận sự cúng dường của quan nhân, vốn không có gì phải tiếc. Chỉ cần lấy hai mươi mốt hạt hán tiêu (hạt tiêu Tứ Xuyên) ngâm trong bát tương thủy (nước cơm để chua) một đêm, vớt ra, lại dùng tương thủy mà nuốt, chỉ thế thôi." Trương làm đúng như lời dặn. Hôm sau tiêu vừa xuống bụng thì bệnh khỏi hẳn, không tái phát nữa. (Loại biên)

 Quyển năm — Đau vùng tim và bụng (kèm chứng lâm)

 Lý trung hoàn sắc bằng nước đá

 Dương Cát Lão ở Tứ Châu là danh y. Vua Huy Tông thường khổ vì bệnh tỳ, các ngự y dâng thuốc đều không hiệu quả, bèn triệu Cát Lão vào. Xem bệnh xong, ông dâng thuốc. Huy Tông hỏi là thuốc gì, Cát Lão thưa là Đại lý trung hoàn. Vua nói: "Trẫm uống thuốc ấy nhiều lần rồi, không công hiệu." Cát Lão thưa: "Thang sứ (nước dùng để chiêu thuốc) của thần dâng lên khác. Bệnh của bệ hạ là do ăn nước đá quá nhiều mà mắc; nay thần dùng nước đá sắc thuốc này, là muốn chữa từ gốc nơi đã nhiễm bệnh." Quả nhiên uống một hai lần thì khỏi. (Tỏa toái lục)

 Quyển năm — Đau vùng tim và bụng (kèm chứng lâm)

 Đau tim ăn mì sinh địa hoàng

 Trong sách Hải thượng phương của Thôi Nguyên Lượng, chữa mọi chứng đau tim, không kể lâu hay mới: chỉ dùng một vị sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi), tùy sức ăn nhiều ít của người bệnh, giã lấy nước, nhào bột làm bánh mì (?) hoặc làm mì nguội. Tối hôm ấy sẽ đi ngoài ra một con trùng dài chừng một thước, đầu giống con thằn lằn, sau không mắc lại nữa.

 Sách Truyền tín phương của Lưu Vũ Tích chép: năm Trinh Nguyên thứ mười, con gái của Thông sự xá nhân (chức quan lo việc truyền đạt, tiếp dẫn trong triều) Thôi Kháng bị đau tim, gần tắt thở; bèn làm mì nguội sinh địa hoàng cho ăn, liền nôn ra một vật vuông chừng hơn một tấc, giống con cóc, không có mắt chân, hình như có miệng. Có lẽ cô bị vật ấy ăn (nên đau), từ đó khỏi hẳn. Trong mì kiêng cho muối. (Bản sự phương)

 Quyển năm — Đau vùng tim và bụng (kèm chứng lâm)

 Đau do khí bàng quang

 Huyện úy huyện Hấp là Tống Tuân Phủ bị khí bàng quang (khí ứ ở bọng đái) gây đau không chịu nổi. Thầy thuốc cho dùng cương tễ (thuốc mạnh, tính nóng), càng đau hơn, nước tiểu không thông đã ba ngày. Hứa học sĩ (tức Hứa Thúc Vi, tác giả Bản sự phương) xem mạch, nói: "Cho thuốc nóng quá nhiều." Vừa có một lạng (đơn vị cân, khoảng 37 gam) Ngũ linh tán, chia làm ba, đổi tên đi, dùng một cây hành còn nguyên rễ, hồi hương và chút muối, một chén rưỡi nước, sắc còn bảy phần, cho uống liền. Nửa đêm tiểu ra như nước đen một hai thăng (đơn vị đo dung tích), dưới rốn nhẹ nhõm, ngủ được. Hôm sau mạch đã bình thường; tiếp dùng … sa hoàn (?) vài ngày thì khỏi. Bởi bệnh này vốn do hư mà mắc, không nên vội cho thuốc bổ. "Chỗ tà khí dồn tới thì khí ở đó ắt hư; tà lưu lại không đi thì bệnh thành thực." Cho nên trước hết phải rửa sạch tà khí ứ đọng, sau đó mới bổ. (Bản sự phương)

 Quyển năm — Đau vùng tim và bụng (kèm chứng lâm)

 Sa thạch lâm (chứng sỏi đường tiểu)

 Vợ của huyện úy huyện Ngân là Cảnh Mộng Đắc khổ vì chứng sa thạch lâm suốt mười ba năm; mỗi khi đi tiểu, trong bô kêu lách cách, đau đớn không sao nói hết. Ông sai hái rễ khổ trượng (cốt khí củ), tục gọi là đỗ ngưu tất, rửa sạch, đập vụn; cứ một hợp (đơn vị đo dung tích nhỏ, một phần mười thăng) thì dùng năm chén nước, sắc cạn bốn phần còn một, bỏ bã, cho chút bột xạ hương và nhũ hương nghiền hòa vào cho uống. Một đêm thì khỏi. (Cùng sách trên)

 Quyển năm — Đau vùng tim và bụng (kèm chứng lâm)

 Ghét đầu chữa chứng lâm

 Ghét đầu (cáu ghét trên tóc, da đầu) chủ trị chứng lâm bế tắc không thông, lại chủ trị chứng nghẹn, cũng chữa chứng lao phục (bệnh vừa khỏi mà làm lụng mệt nhọc nên tái phát). (Bản thảo)

 Quyển năm — Các chứng ngược (sốt rét, sốt từng cơn rét run rồi nóng)

 Tên gọi các chứng ngược khác nhau

 Người bệnh phát rét rồi nóng, trong một năm già trẻ đều mắc giống nhau, hoặc nhiễm khí dịch theo mùa mà chuyển thành rét nóng: gọi là dịch ngược. Rét nóng ngày nào cũng phát, ngủ mơ điềm xấu, hay sinh sợ hãi: gọi là quỷ ngược, nên dùng các phép kiêng tránh, trấn yểm, cúng giải. Lúc rét lúc nóng, lúc có lúc không, miền Nam hay mắc: gọi là chướng ngược (sốt rét do khí độc rừng núi). Rét nóng, hay đói mà không ăn được, ăn xong thì đầy tức, bụng căng đau, bệnh ngày nào cũng phát: gọi là vị ngược. Lục phủ (sáu phủ: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu) không có chứng ngược, chỉ dạ dày là có, vì ăn uống đói no thất thường làm tổn thương vị khí mà thành; đời gọi là thực ngược, do ăn uống không điều độ mà sinh chứng này. Có chứng ngược quanh năm không khỏi, khỏi rồi lại phát, đi xa, đứng lâu, cho đến làm chút việc nhẹ cũng không kham nổi: gọi là lao ngược. Cũng có chứng mấy năm không khỏi, trăm thứ thuốc không dứt, kết thành khối trưng tích (khối cứng) ở bụng và sườn: gọi là lão ngược, cũng gọi là mẫu ngược (ngược mẹ).

 Quyển năm — Các chứng ngược

 Lại nữa

 Sách Thuyết văn nói: "Ngược là rét và nóng cùng phát. [Một chữ khuyết] là ngược nóng; [một chữ khuyết] là bệnh hai ngày phát một lần (?)."

 Quyển năm — Các chứng ngược

 Lại nữa

 Phàm người mắc chứng ngược đều do thương thử (cảm nắng nóng), phép chữa nên dùng thuốc trị thử. Thiên Ngược luận trong sách Tố vấn có phân biệt ba kinh âm, ba kinh dương (sáu đường kinh mạch lớn của cơ thể), biện rõ chứng hậu, tùy theo từng kinh mà châm. Rét nhiều thì dùng thuốc ấm, nóng nhiều thì dùng thuốc mát — đó là phép không thay đổi. Có khối tích thì ắt đau bụng, nên dùng thuốc có ba đậu để trừ khối tích; có nhiệt thì nên dùng Tiểu sài hồ thang; có hàn thì nên dùng các loại chu sa, lưu hoàng, tỏi. Nhưng chứng ngược dứt rồi thì không được uống thuốc bổ; bổ thì ắt phát lại.

 Quyển năm — Các chứng ngược

 Cáu bẩn ở đuôi lừa chữa chứng ngược

 Chữa chứng ngược không kể lâu hay mới, phát không theo kỳ hạn: lấy cáu bẩn ở chỗ dưới đuôi con lừa (?), rửa bằng nước lấy nước ấy, nhào với bột làm hai cái bánh to bằng viên đạn, nướng chín. Trước khi cơn phát ăn một cái, sau khi phát ăn một cái. (Canh chí)

 Quyển năm — Các chứng ngược

 Bệnh [ngược] (?)

 Mao … Phủ (?) thờ mẹ là Diệp phu nhân rất hiếu thảo. Bà Diệp sáu mươi mốt tuổi bị bệnh ngược hơn mười ngày, ông lo lắm, đêm nào cũng cầu khấn sao Bắc Thần (sao Bắc Cực), vừa lạy vừa khóc. Em gái ông đứng bên mẹ, trong lúc mơ màng có người bảo: "Sao không uống Ngũ linh tán?" rồi đưa cho một thang. Mở ra xem thì toàn màu đỏ. Cô em nói: "Thuốc này bình thường không như thế, sao uống được?" Chốc lát như tỉnh mộng, kể lại với anh. Hai thầy thuốc nói: "Bệnh này là do nhiệt ủ bên trong mà ra, nên thêm chu sa vào Ngũ linh tán để ứng với lời thần." Vừa uống xong thì chứng ngược không phát lại nữa.

 Quyển năm — Các chứng ngược

 Lại nữa

 Có một người tông thất (người trong họ nhà vua) nhờ ơn vua được bổ thêm làm thông phán (quan phó phụ trách giám sát ở một châu) Thường Châu; quan quận thú không mấy lễ độ với ông, ông bèn mắc chứng ngược, lâu không khỏi. Người cùng họ là Sĩ Cừ làm kiềm hạt (chức quan võ coi binh mã), vốn giỏi nghề thuốc, đến thăm. Đang ngồi chuyện trò thì cơn bệnh phát, người bệnh ngã vật ra, lay đỡ không tỉnh, cả nhà kinh sợ. Cừ nói: "Không sao. Đây là trong lòng u uất, âm dương giao tranh đến mức ngất lịm, đúng là chứng của bài Tứ tướng quân ẩm tử."

 Trước tiên sai đốt ngải cứu mà cứu đến bốn trăm mồi, vẫn chẳng tỉnh chút nào. Bèn gấp rút chế thuốc: một củ phụ tử to, nướng, bỏ vỏ và rốn, chia làm bốn; bốn quả kha tử, nướng, bỏ hạt; bốn miếng trần bì (vỏ quýt để lâu) nguyên lành, rửa sạch, không bỏ phần trắng; cam thảo bốn lạng, nướng. Mỗi thứ thái vụn, chia làm bốn thang; dùng hai chén nước, gừng và táo mỗi thứ bảy, sắc bớt đi ba phần năm. Thuốc xong, đem cho người bệnh uống: chén đầu đổ vào không nuốt; đến chén thứ hai thì hơi nuốt được; chén thứ ba thì bỗng ngồi dậy; uống hết bốn thang thì khỏi hẳn, không phát lại nữa. Đó là cách cứu gấp một lúc như vậy. Phàm bệnh ngược, vào ngày sắp phát cho uống liền từng chén, không lần nào không thần hiệu. (Loại biên)

 Quyển năm — Các chứng ngược

 Bệnh ngược

 Chứng hậu của bệnh ngược, kinh luận (các sách kinh điển y học) đã chép rất kỹ. Rét trước nóng sau gọi là hàn ngược; nóng trước rét sau gọi là ôn ngược; chỉ nóng không rét gọi là đản ngược; chỉ rét không nóng gọi là tẫn ngược. Những chứng này đều phát có giờ giấc. Nếu tà khí trúng vào huyệt Phong phủ (huyệt ở chính giữa gáy, sát chân tóc) thì cách ngày phát một lần; tà khí trú ở đầu gáy thì ngày nào cũng phát. Khí có hư có thực, chỗ tà trúng vào khác nhau, nên có khác biệt sớm muộn.

 Nhưng kinh chỉ bàn nguyên nhân mắc phải của hàn ngược, ôn ngược, đản ngược mà không nói tới tẫn ngược; lại bàn nơi trú (tạng) của ôn ngược, đản ngược mà không nói tới hàn ngược. Ý ở đây có chỗ bổ sung soi sáng lẫn nhau, người học phải xét sự thịnh suy của âm dương, suy nghĩ sâu xa mới hiểu được.

 Đại để, phong (gió) là dương khí, hàn (lạnh) là âm khí. Trước bị thương bởi phong, sau bị thương bởi hàn thì nóng trước rét sau; trước bị thương bởi hàn, sau bị thương bởi phong thì rét trước nóng sau. Âm khí dứt trước, dương khí phát riêng thì chỉ nóng không rét; dương khí dứt trước, âm khí phát riêng thì chỉ rét không nóng.

 Lấy việc ôn ngược mắc từ mùa đông, tà khí ẩn trong tủy xương, thì biết hàn ngược mắc từ mùa hè, tà khí trú ở khoảng da thịt và tấu lý (các thớ, kẽ dưới da). Lấy việc khí của đản ngược thực mà không tiết ra, lại không lan tới phần âm, thì biết khí của tẫn ngược hư mà tiết ra, lại không lan tới phần dương. Những điều ấy đều không ra ngoài lẽ âm dương trên dưới tranh nhau, hư thực thay nhau phát.

 Lại có chứng mang theo các khí độc khe suối, lam chướng núi rừng, quỷ tà, cũng rét nóng, gầy mòn, kéo dài năm tháng, lúc dứt lúc phát có kỳ; lâu không khỏi thì chuyển thành lao ngược, hoặc kết thành khối trưng hà (khối tích trong bụng) thì gọi là ngược mẫu. Còn như ngược của ngũ tạng, ngược của ba kinh dương ba kinh âm, đều do khí của tạng nào đó lệch về hư, nên tà khí thừa cơ vào trú. Phép chữa phải tùy theo kinh lạc (các đường mạch dẫn khí huyết) mà cứu, châm, và thuốc dùng cũng mỗi chứng một khác; người học sau nên xét kỹ. (Loại biên, cùng sách trên)

 Quyển năm — Các chứng ngược

 Có bệnh không được bổ

 Có những bệnh không được bổ: một là bệnh ngược, hai là bệnh cuồng (điên loạn), ba là thủy khí (phù thũng do nước ứ), bốn là cước khí (?) (bệnh chân yếu, tê, phù, nguyên văn chép sai chữ). Bốn bệnh này chữa đến lúc hơi đỡ, tuyệt đối không được uống thuốc ấm để bổ mạnh; ngay cả thuốc bổ bình thường cũng phải có ích cho chính bệnh ấy mới được dùng. (Y dư)

 Quyển năm — [Trưng] hà (?) (các khối tích trong bụng)

 [Trưng] hà (?)

 Hình trạng của trưng và hà tuy giống nhau, nhưng khối cố định không di động là trưng, việc chữa có phép riêng; khối có thể đẩy dời được gọi là hà. Bệnh hà nhẹ hơn trưng; khối không di động là dấu hiệu chắc chết (?). Khi phát, tiếng nói khàn đặc, muốn nói mà không ra lời: người này có thức ăn kết lại trong bụng, bệnh thuộc hàn, trong miệng thường ứa nước, tay chân ớn lạnh như sốt rét, không ăn uống được, bứt rứt mà đau — đó là thực hà (khối hà do thức ăn).

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 Di tích hà

 Quan trung úy nước Tề là Phan Mãn Như bị đau bụng dưới. Thần Ý (tức Thuần Vu Ý, tự xưng trong lời tâu) xem mạch, nói: "Đây là di tích hà." Thần Ý liền bảo quan thái bộc nước Tề là thần Nhiêu và quan nội sử là thần Do rằng: "Nếu trung úy không tự dừng việc phòng the thì ba mươi ngày sẽ chết." Hơn hai mươi ngày sau, ông tiểu ra máu mà chết. Bệnh là do rượu và phòng the mà mắc.

 Sở dĩ Thần Ý biết bệnh của Phan Mãn Như là vì bắt mạch thấy mạch sâu, nhỏ, yếu, bỗng nhiên dồn tụ lại — đó là khí của tạng tỳ. Mạch khí khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay) bên phải tới căng mà nhỏ, cho thấy khí hà. Bệnh truyền lần lượt theo thứ tự lấn nhau, cho nên ba mươi ngày thì chết. Ba kinh âm đều đập dồn thì đúng như phép (?); không đều đập dồn thì quyết đoán là kỳ hạn gấp; một lần đập dồn một lần ngắt quãng thì cái chết đã gần (?). Cho nên ba kinh âm đập dồn thì tiểu ra máu, chết đúng như đã đoán. (Sử ký)

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 Nhiêu hà (khối hà do giun kim; chữ "nhiêu" đọc như "nhiêu")

 Cô gái tên Bạc Ngô ở Lâm [Truy] (?) bệnh rất nặng, các thầy thuốc đều cho là chứng rét nóng, sắp chết. Thần Ý xem mạch, nói: "Đây là bệnh nhiêu hà." Bụng to, da bên trên vàng và thô ráp, sờ vào thấy lổn nhổn (?). Thần Ý cho uống một nhúm nguyên hoa (hoa cây nguyên, vị thuốc tẩy độc), liền ra giun kim có đến mấy thăng, bệnh khỏi; ba mươi ngày thì như cũ. Giun kim sinh ra do hàn thấp (lạnh và ẩm); khí hàn thấp ứ đọng nặng mà không phát ra được thì hóa thành cổ (trùng độc).

 Sở dĩ Thần Ý biết bệnh của Bạc Ngô là vì bắt mạch và sờ vùng da cẳng tay thấy da ở đó khô ráp, sần như gai mà lông tóc lại tươi tốt — đó là khí của trùng. Sắc mặt còn tươi nhuận là vì trong tạng không có tà khí và bệnh nặng. (Sử ký)

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 Xà hà (khối hà do ăn thịt rắn)

 Đời Tùy có người bệnh hay đói, nhưng nuốt thức ăn xuống đến ngực thì liền nôn ra. Thầy thuốc chữa theo ba chứng nghẹn, cách khí (khí uất tắc ở ngực khiến ăn vào bị chặn), phản vị (ăn vào lại trào ngược ra) đều không công hiệu. Có thầy thuốc già là Nhậm Độ xem, nói: "Không phải ba chứng ấy, mà là do ăn thịt rắn không tiêu nên sinh bệnh này; cứ sờ trên vùng tim bụng sẽ thấy có hình con rắn." Người bệnh nói: "Tôi vốn bị bệnh đại phong (bệnh hủi), từng tìm thịt rắn ăn, bệnh phong đỡ dần thì lại mắc bệnh này." Bèn dùng mang tiêu và đại hoàng (hai vị thuốc tẩy xổ) hợp lại mà chữa, đi tả nhẹ thì khỏi. Các thầy thuốc đều ghi lại kinh nghiệm ấy, mới biết đó là xà hà.

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 Mễ hà (khối hà do thèm ăn gạo sống)

 Trong niên hiệu Càn Đức (đời Tống Thái Tổ), vùng Giang Chiết có người tên Thận Đạo Cung, gầy gò như người bị lao, chỉ thích ăn gạo; thiếu gạo thì trong miệng ứa nước trong, vẻ như buồn rầu lo nghĩ; ăn gạo vào thì lập tức như thường. Các thầy thuốc không biện ra được bệnh. Sau gặp nhà sư Đạo Quảng người đất Thục kê đơn: dùng phân gà và gạo trắng mỗi thứ nửa hợp, rang chung đến khi thành bột, hòa với một chén vừa nước, uống một lần. Một lúc lâu, người bệnh nôn ra vật giống hạt gạo, rồi khỏi. Sách Bệnh nguyên (Chư bệnh nguyên hậu luận) gọi là mễ hà, chính là bệnh này.

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 Phát hà (khối hà do tóc)

 Từ Văn Bá, tự Đức Tú, rất say mê nghề thuốc. Một cung nhân của Tống Minh Đế (vua nhà Lưu Tống) bị đau lưng lan lên tim, khi phát thì tắt thở; các thầy thuốc cho là nhục hà (khối hà do thịt). Văn Bá xem, nói: "Đây là phát hà." Đổ dầu cho uống, liền nôn ra một vật như sợi tóc, kéo dần ra dài đến ba thước, đầu đã thành hình rắn, lại còn cựa quậy được. Treo lên cột, nước nhỏ hết thì chỉ còn lại một sợi tóc. Bệnh bèn khỏi. (Danh y lục, cùng sách trên)

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 Hộc nhị hà

 Sách Tục Sưu thần ký chép: có người uống trà được đến một hộc hai đấu (hộc, đấu: đơn vị đo dung tích; một hộc bằng mười đấu). Bỗng một lần uống quá lượng mấy thăng, nôn ra một vật như lá phổi bò; lấy trà rót vào thì chứa vừa đúng một hộc hai đấu, nhân thế gọi là "hộc nhị hà". (Kiến văn lục của Phong Diễn)

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 Ăn phải tóc sinh bệnh

 Sách Đường thư chép: em trai Chân Quyền là Chân Lập Ngôn giỏi nghề thuốc. Bấy giờ có ni cô Minh Luật hơn sáu mươi tuổi, mắc chứng tim bụng trướng đầy, thân thể gầy mòn đã hai năm. Lập Ngôn xem mạch, nói: "Trong bụng có trùng, ắt là do ăn nhầm tóc mà ra." Bèn cho uống hùng hoàng (khoáng chất màu vàng cam, có độc, dùng diệt trùng); chốc lát nôn ra một con rắn bằng ngón tay út người, chỉ không có mắt; đốt đi vẫn còn mùi tóc cháy. Bệnh bèn khỏi.

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 … hà (?) (nghi là áp hà, khối hà do thịt vịt)

 Sách Dị uyển chép: ở Chương An có người, trong niên hiệu Nguyên Gia, ăn thịt vịt rồi sinh bệnh hà, ngực đầy, mặt đỏ, không ăn uống được. Thầy thuốc bảo uống gạo nếp; chốc lát bứt rứt khó chịu, nôn ra một con vịt con, mình, mỏ, cánh đều đã đủ cả, chỉ có chân trái còn dính miếng thịt ăn ngày trước. Bệnh bèn khỏi.

 Sách Chí quái chép: có người mắc bệnh hà, bụng đau quặn ngày đêm. Lúc sắp chết dặn con: "Sau khi cha tắt thở, có thể mổ ra xem." Người con không nỡ trái lời, mổ ra, được một cái bình rượu bằng đồng có chân, chứa được vài hợp. Hoa Đà nghe về bệnh ấy, bèn tìm cách giải: lấy thuốc trong túi đựng khăn lược ra bỏ vào bình, bình liền tan thành rượu. (Thái Bình ngự lãm, cùng sách trên)

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 Miết trưng (khối trưng hình con ba ba)

 Con trưởng của em trai Cảnh Trần là Củng, năm bảy tuổi, giữa sườn bỗng sưng độc, thấp thoáng thấy dưới da có một vật rất giống hình con ba ba, hơi thấy cựa quậy, đau giật không chịu nổi. Ở thôn Cổ Thành huyện Đức Hưng có một thầy thuốc ngoại khoa tên là Hồng Đậu Hũ, xem xong bảo mua tôm tươi nấu canh cho ăn. Mọi người đều ngờ đó là món kiêng đối với độc nhọt, nhưng thầy thuốc vẫn bắt ăn. Xuống bụng chưa lâu thì hết đau. Ông mừng nói: "Đây đúng là miết trưng. Tôi tìm thứ nó thích để thử nó thôi." Bèn pha một bài thuốc như loại chữa tỳ vị, nghiền hai tiền bột phụ tử bỏ vào; uống vài lần thì tiêu. Năm sau bệnh lại phát, cứ bổ và chữa như trước, bèn dứt hẳn gốc bệnh. (Loại biên)

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 Miết hà (khối hà hình con ba ba)

 Miết hà là khối hà kết trong bụng có hình như con ba ba. Có chứng do ăn ba ba gặp lạnh không tiêu mà sinh, cũng có chứng do ăn các thứ thịt tạp gặp lạnh biến hóa mà thành; đều do khí tỳ vị hư yếu, gặp lạnh thì không tiêu hóa được mà ra. "Hà" nghĩa là "giả", ý nói nó có hình mà là hình giả, đẩy dời được.

 Xưa từng có người cùng với đứa đầy tớ đều mắc miết hà. Đầy tớ chết trước, bèn mổ bụng ra, được một con ba ba trắng vẫn còn sống. Có người cưỡi ngựa trắng đến xem con ba ba, con ngựa trắng đái, nước đái rơi lên con ba ba, nó liền rụt đầu; tiếp đó lấy nước đái ngựa đổ vào thì nó tan thành nước. Người chủ nói: "Ta sắp khỏi rồi." Liền uống nước đái ngựa, quả nhiên đúng như lời, được khỏi. (Bệnh nguyên của Sào thị)

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 [Huyền] tích (?) (các khối cứng ở cạnh rốn và hai bên sườn)

 Bệnh huyền và tích phần lớn giống nhau mà có chỗ nhỏ khác nhau. Huyền là khối thành dải ở hai bên gần rốn, to thì như cánh tay, nhỏ thì như sợi dây cung. Tích là khối nằm giữa hai bên sườn, có lúc đau. Những chứng này đều do âm dương không hòa, kinh lạc bế tắc, ăn uống đình trệ không lưu thông được, khí tà lạnh kết lại mà thành. (Kê phong phương)

 Quyển năm — [Trưng] hà (?)

 Kinh tam lăng chữa [trưng] hà

 Xưa có người mắc trưng hà mà chết, trối lại bảo mổ bụng lấy khối bệnh ra. Được một khối bệnh khô cứng như đá, vân thớ có năm màu. Người ta cho là vật lạ, lén lấy gọt làm chuôi dao. Sau nhân dùng dao ấy cắt tam lăng, chuôi dao tan thành nước, mới biết vị này chữa được trưng hà. (Bản thảo)

 Quyển năm — Các loại trùng (giun sán, ký sinh trùng)

 Ứng thanh trùng (con trùng nhại tiếng)

 Mao Cảnh, viên quân lại ở dinh thông phán Vĩnh Châu, mắc bệnh lạ: mỗi khi nói, trong cổ họng ắt có vật phát tiếng đáp lại. Có đạo sĩ bảo học đọc tên các vị thuốc trong sách Bản thảo; đọc đến "lam" (cây chàm) thì nó im bặt. Bèn lấy cây chàm vắt nước uống, chốc lát nôn ra một cục thịt dài hơn hai tấc, đủ cả hình người. Lưu Tương, tự Tử Tư, làm [quan] ở Vĩnh [Châu] (?), đúng lúc Cảnh mắc bệnh đã hơn một năm, tận mắt thấy ông khỏi bệnh. (Bạc trạch biên)

 Quyển năm — Các loại trùng

 Lại nữa

 Sách Độn trai nhàn lãm của Trần Chính Mẫn chép: Dương … (?) đến tuổi trung niên mắc bệnh lạ, mỗi khi nói năng đối đáp, trong bụng có tiếng nhỏ bắt chước theo; trong vài năm tiếng ấy to dần. Có đạo sĩ thấy, kinh hãi nói: "Đây là ứng thanh trùng. Lâu không chữa thì sẽ lây sang vợ con. Nên đọc sách Bản thảo, gặp vị nào mà trùng không đáp thì lấy vị ấy mà uống." Làm theo lời, đọc đến lôi hoàn (một loại nấm ký sinh ở rễ tre, dùng trị giun) thì trùng bỗng im tiếng; bèn uống liền mấy viên, rồi khỏi.

 Về sau Chính Mẫn đến Trường Sa, gặp một người ăn mày cũng mắc bệnh ấy, người vây quanh xem rất đông. Nhân đó bảo anh ta uống lôi hoàn; người ăn mày từ chối, nói: "Tôi nghèo, không có nghề gì khác, sở dĩ xin được cơm áo của người ta là chỉ nhờ vào cái này thôi." Trên đây đều là điều Trần ghi lại.

 Tôi đọc sách Triều dã thiêm tái của Trương … (?) đời Đường, thấy chép: ở Lạc Châu có một sĩ nhân mắc chứng ứng thanh, nói câu nào trong cổ họng liền đáp lại câu ấy. Đem hỏi danh y Trương Văn Trọng; Trương suy nghĩ suốt đêm, nghĩ ra một cách: lấy sách Bản thảo bảo đọc, vị nào trùng cũng đáp, đến vị mà nó sợ thì không lên tiếng. Văn Trọng bèn chép lấy các vị ấy, hợp lại làm viên cho uống, lập tức hết. Mới biết thời xưa đã có chuyện này. (Thiết vi sơn tùng đàm của Bách Nạp cư sĩ)

 Quyển năm — Các loại trùng

 Giun đũa

 Giun đũa là một trong số chín loài trùng, trong bụng người ai cũng có. Trẻ nhỏ thiếu sữa mà phải ăn dặm sớm, hoặc ăn ngọt quá nhiều, dạ dày hư, giun cựa động, khiến người đau bụng, buồn nôn, miệng nôn ra nước trong, trên bụng nổi gân xanh. Lùi sử quân tử trong lửa cho ăn, lấy vỏ của nó sắc nước mà chiêu thuốc, rất hay. Nhưng người đời phần nhiều uống lúc sắp đi ngủ, lại không chọn ngày, nên phần nhiều không hiệu nghiệm. Chỉ nên uống vào canh năm những ngày mồng bốn, mồng năm đầu tháng, đến trước giữa trưa giun ra hết, rồi dùng thuốc hòa vị (thuốc làm êm dạ dày) tính ấm và bình hòa điều dưỡng một hai ngày, không được nhiều.

 Phàm giun trong bụng người, thượng tuần (mười ngày đầu tháng) thì đầu hướng lên, trung tuần (mười ngày giữa tháng) thì nằm ngang, hạ tuần (mười ngày cuối tháng) thì đầu hướng xuống. Cho nên trung tuần, hạ tuần dùng thuốc thì thuốc không vào miệng giun, vì thế không hiệu nghiệm. Trâu ngựa đẻ con: con đẻ vào thượng tuần thì đi trước mẹ, đẻ vào trung tuần thì đi ngang vai mẹ, đẻ vào hạ tuần thì theo sau. Mèo ăn chuột cũng vậy: thượng tuần ăn phần trên, trung tuần ăn phần giữa, hạ tuần ăn phần dưới (?). Đó là lẽ tự nhiên, muôn vật đều theo mà không ai biết. (Y dư)

 Quyển năm — Các loại trùng

 Trùng của năm tạng

 Trùng ở tạng tâm gọi là giun đũa; trùng ở tạng tỳ là sán dây (thốn bạch trùng, sán từng đốt trắng dài cỡ một tấc); trùng ở tạng thận như sợi tơ cắt từng tấc; trùng ở tạng can như quả hạnh nát; trùng ở tạng phế như con tằm. Đều có thể giết người, chỉ có trùng phổi là gấp nhất. Trùng phổi ở trong lá phổi, ăn mòn phế hệ (các ống, mạch nối vào phổi) nên thành bệnh sái (bệnh lao), ho ra máu, tiếng khàn; thuốc không tới được, chữa rất khó.

 Có người nói trong Đạo tạng (bộ kinh điển của Đạo giáo) chép rằng các loài trùng đều đầu hướng xuống, chỉ từ mồng một đến trước mồng năm là đầu hướng lên, cho nên người dùng thuốc phần nhiều chọn trước [giữa] tháng (?), chính là vì thế. Như chữa sán dây dùng bài tích sa, vu di, binh lang (hạt cau) trong sách Lương phương là rất hay; uống vào canh năm, trùng ra hết, ăn cháo trắng để bồi dưỡng. Thuốc thì dùng nửa thăng nước đặc sắc rễ lựu để chiêu ba tiền thuốc bột, hoặc năm viên thuốc viên. (Bản sự phương)

 Quyển năm — Các loại trùng

 Hình dạng chín loài trùng

 Chín loài trùng: một là phục trùng, dài bốn phân, là đầu đàn của các loài trùng. Hai là bạch trùng, dài một tấc, sinh sản rất nhiều, con mẹ dài đến bốn năm trượng thì giết người. Ba là nhục trùng, hình như quả hạnh nát, khiến người bứt rứt đầy tức. Bốn là phế trùng, hình như con tằm, khiến người ho. Năm là vị trùng, hình như con cóc, khiến người nôn mửa, ọe khan. Sáu là nhược trùng, hình như hạt dưa, khiến người hay nhổ nước bọt. Bảy là xích trùng, hình như thịt sống, khiến bụng sôi. Tám là nhiêu trùng (giun kim), cực nhỏ, hình như sâu rau, ở khoảng ruột già, nhiều thì sinh trĩ rò, ung thư (nhọt lớn sâu), các loại mụn nhọt, không gì không gây ra. Chín là giun đũa, dài một thước, xuyên vào tim thì giết người. Lại có thi trùng, sinh ra cùng với người, hình như đuôi chó đuôi ngựa, hoặc như rễ gân mỏng, bám vào tỳ mà ở, dài chừng ba tấc, rất hại người. Nhưng phần nhiều do tạng hư, hàn lao hoặc nhiệt mà sinh ra.

 Quyển năm — Các loại trùng

 Các loài trùng chui vào tai

 Loài trùng chui được vào tai không chỉ có diên du (một loài rết nhỏ nhiều chân) (?), mà như rệp, đom đóm, bọ gật đầu, bọ bồ kết đều có thể gây hại. Có người bị đau đầu do trùng ăn óc, có người bày cho lấy lá đào làm gối, một đêm trùng tự chui ra từ mũi, hình như mỏ chim ưng, không ai biết tên. Có người bị diên du chui vào tai, lúc ngứa đến cực điểm, lấy đầu đập vào cột đến chảy máu mà không biết, nói là ngứa quá không chịu nổi. Diên du vào tai thường ăn hết óc, lại còn sinh sôi được. Phàm trùng vào tai, đổ dầu sống vào là hay. (Độn trai nhàn lãm)

 Quyển năm — Các loại trùng

 Nuốt nhầm đỉa

 Ngô thiếu sư (chức hàm cao cấp, ở đây chỉ một vị tướng họ Ngô) khi ở ngoài cửa ải từng mắc bệnh, trong mấy tháng da thịt gầy mòn; mỗi ngày ăn uống nuốt xuống được một lúc thì trong bụng như có vạn con trùng cắn xé (?), vừa ngứa vừa đau, ai cũng cho là bệnh lao. Bấy giờ Trương Nhuệ ở Thành Đô, ông Ngô sai lính trạm cưỡi ngựa đi mời. Nhuệ đến Hưng Nguyên, bắt mạch xong dặn: "Sáng mai tạm nhịn đói, đừng ăn gì, chờ tôi đến sẽ tính cho."

 Sáng hôm sau ông đến, trời đang nóng gắt, xin chọn một người lính khỏe chạy ra ngoài mười dặm lấy một bát bạc đất vàng trên đường đi, và bảo người nấu bếp làm ngay một bát mì. Gần trưa mới được ăn; vừa buông đũa thì đất vừa mang tới. Bèn lấy hai thăng rượu ấm, bỏ đất vào khuấy đều, lấy ra trăm viên thuốc, dâng cho ông Ngô uống. Ông thấy ruột dạ đau giật gần như không chịu nổi, vội lên nhà xí. Nhuệ đã ngầm sai đào riêng một cái hố, liền dìu ông Ngô ra đó. Chốc lát ông tháo dạ ồ ạt như đổ, chất dơ bẩn đến cả đấu, trong có hơn nghìn con mã hoàng (một loại đỉa) quằn quại cuộn kết vào nhau, một nửa đã chết lả. Ông Ngô cũng mệt lả, được dìu lên giường tre nghỉ; hồi lâu mới ăn một bát cháo, ba ngày thì bình phục.

 Lúc ấy ông mới kể: năm ngoái, đúng đêm hè xuất quân, giữa đường bứt rứt khát nước, sai lính hầu lấy bát của ngựa múc nước khe; vừa vào miệng thì như có vật gì, chưa kịp nhổ ra thì nó đã thẳng xuống cổ họng; từ đó mắc bệnh. Nhuệ nói: "Trùng vào gan và tỳ người ta thì thế nào cũng sinh sôi. Ngày thường gặp lúc ăn thì nó tụ lại ở đan điền (vùng dưới rốn), mút hút tinh huyết, no thì tản ra khắp tay chân. Nếu chỉ biết giết mà không quét sạch được thì vô ích. Vì thế tôi mới xin ngài để bụng đói để dụ nó. Loài trùng này thích rượu, lại lâu không được nếm vị đất, nhân lúc đói nên kéo đến tụ hết, cho nên một liều thuốc có thể rửa sạch được." Ông Ngô rất mừng, tặng hậu vàng lụa, tiễn ông về. (Canh chí)

 Quyển năm — Các loại trùng

 Lại nữa

 Ở Ninh Quốc có ông Vệ thừa vụ (chức quan nhỏ, hàm Thừa vụ lang) chỉ có một con trai, bỗng mắc bệnh gầy rộc như gọt; thầy thuốc cho là bệnh lao, chữa không ích gì. Thầy thuốc Lưu Đại Dụng hỏi nguyên do mắc bệnh, người con kể: "Có lần tháng sáu uống rượu ở nhà kỹ nữ, say nằm trên bàn, tỉnh dậy khát nước, tìm nước không có; phía trước có chậu nước trồng xương bồ trong sạch, bèn bưng lên uống; từ đó phát bệnh."

 Lưu thầm mừng, lén sai đầy tớ đào bùn lắng ở ruộng, đổ nước vào đãi, lấy hai bát nước trong đặt trên bàn, bảo người con tùy ý uống. Con ông Vệ vốn chán ngán bệnh khổ, không nề dơ bẩn, uống một hơi hết sạch. Chốc lát trong ruột dạ cuộn xoắn quặn đâm, hồi lâu mới yên. Tiếp cho uống trăm viên thuốc thông tả, liền tháo dạ ra hơn sáu mươi con đỉa, thấy trong lòng thông thoáng hẳn. Lưu nói: "Đây là thứ nuốt nhầm trong chậu. Đỉa vào bụng người, nhờ mỡ máu mà nuôi sống, sinh sôi nòi giống, thường bám chặt vào ngũ tạng, không gỡ ra được. Nhưng nó rời rãnh bùn đã lâu, nhớ thứ nó ưa thích; không dùng thứ ấy dụ thì không tụ lại được." Nhưng người gầy yếu thì phải dùng thuốc khác để điều bổ. (Loại biên)

 Quyển năm — Các loại trùng

 Lại nữa

 Có người nhân say, lúc chạng vạng khát nước, uống nước ruộng bên đường, từ đó bỗng mắc chứng ngực bụng trướng đầy, mời khắp thầy thuốc không hiệu quả, người ta cũng không biết bệnh gì. Nhân một lần trọ ở quán khách, nửa đêm thèm nước, sai đầy tớ đi tìm. Đầy tớ đêm tối mò mẫm, thấy có mấy cái chum, ngờ là chủ quán dùng để chứa nước, bèn múc một bát đưa chủ uống; người ấy liền thấy trong ngực thông thoáng. Lại xin thêm, bỗng thấy trong bụng mót gấp, ra bãi đất trống cạnh quán đi tả một hai trận lớn. Sáng ra xem thì thứ đã tả ra là vô số đỉa; lại xem nước chum uống đêm qua thì là nước chủ quán cắt cây chàm ngâm làm chàm nhuộm. Bệnh liền khỏi hẳn. Bấy giờ mới nghĩ ra lúc trước khát uống nước ruộng, không biết đã nuốt nhầm đỉa vào bụng mà thành bệnh trướng đau, đó là do đỉa gây hại. Nay người làm cỏ ruộng bị đỉa cắn, lấy chàm nhuộm bôi vào thì không ai là không khỏi.

 Quyển năm — Các loại trùng

 Khổ vì sán dây

 Triệu Tử Sơn, tự Cảnh Cao, ngụ ở chùa Thiên Vương thuộc quân Thiệu Vũ (quân: đơn vị hành chính đời Tống), khổ vì bị sán dây quấy nhiễu. Thầy thuốc dặn: "Bệnh này phải kiêng rượu." Nhưng vì là thứ vốn say mê nên muốn bỏ mà không bỏ được. Một tối, ông say ở nhà ngoài, về đến nơi đã nửa đêm, miệng khô họng ráo, vội vàng không có nước uống. Vừa hay dưới mái hiên hành lang có vò nước, ánh trăng chiếu xuống trong veo như vốc được, bèn múc uống, ngọt như mạch nha, uống liền mấy gáo rồi đi ngủ. Đến sáng sán ra đầy chiếu, thấy trong tim bụng nhẹ hẳn, bệnh cũ bèn khỏi. Cả nhà đều kinh ngạc, tra xem nguyên do thì ra đó là nước ngâm rễ hồng đằng (dây máu người) mà đầy tớ trong chùa ngày ngày dùng để đan dép cỏ. (Canh chí)

 Quyển năm — Các loại trùng

 Lại nữa

 Đào lấy vỏ rễ cây lựu mọc về phía đông, rửa sạch phơi khô, giã nhỏ, không pha thêm vị khác. Nhịn đói từ đêm hôm trước, sáng sớm hòa với rượu ấm mà uống, rất hay.

 Quyển năm — Các loại trùng

 Lại nữa

 Con trai của Thái Định Phu (tên là Kham) là Khang, lâu nay khổ vì sán dây quấy hại. Thầy thuốc bảo nghiền hạt cau thành bột mịn, lấy rễ lựu mọc về phía đông sắc nước mà hòa uống. Trước hết nướng một miếng thịt lợn béo lớn, ngậm trong miệng, nhấm nuốt lấy nước mỡ mà không ăn. Thầy thuốc nói: "Loài trùng này chỉ trước ngày mồng ba hằng tháng là đầu hướng lên, có thể dùng thuốc đánh; những ngày khác thì đầu hướng xuống, dẫu có thuốc cũng vô ích. Trùng ngửi thấy mùi thịt, có ý muốn mút ăn, nên cả đàn tranh nhau kéo đến; thấy trong ngực như muôn mũi tên đâm vào, đó là dấu hiệu. Sau đó mới uống thuốc kia."

 Thái làm đúng hết như lời dặn. Chưa đầy hai khắc (một khắc khoảng mười lăm phút), trong bụng sôi như sấm, vội chạy vào nhà xí, sán ra như đổ. Sai đầy tớ lấy gậy khều ra, thấy chúng nối liền nhau thành chuỗi, dài gần mấy trượng, vẫn còn ngọ nguậy, nhấc lên ném xuống dòng suối. Bệnh cũ liền khỏi hẳn. Xin chép ra để truyền rộng, giúp người đời sau. (Chi chí)

 Quyển năm — Các loại trùng

 Nuốt nhầm con rết

 Có một phụ nữ ở quán làng dùng ống thổi lửa để thổi bếp, không biết trong ống có con rết ẩn nấp. Lúc thổi lửa, con rết hoảng sợ vọt ra chui vào cổ họng, chưa kịp hay thì đã xuống tới ngực. Người đàn bà kêu cứu, mọi người không biết làm sao. Vừa hay có người bên cạnh nói: "Có thể xin một con lợn con, cắt cổ lấy máu, cho bà ấy uống một hơi." Chốc lát lại đổ một ngụm dầu sống vào miệng, người đàn bà buồn nôn, con rết lăn trong máu mà nôn ra. Tiếp cho uống hùng hoàng nghiền mịn hòa nước, thế là khỏi.

 Quyển năm — Các loại trùng

 Diên du và các loài trùng chui vào tai

 Diên du chui vào tai: lấy sữa lừa nhỏ vào tai thì nó sẽ tan thành nước. Các loài trùng chui vào tai: lấy lá đào hơ lửa cho nóng, cuộn lại nhét vào tai, trùng lập tức ra. (Bản thảo)

 Quyển năm — Các loại trùng

 Thi trùng

 Bài Mạ thi trùng văn (bài văn mắng loài thi trùng) của Liễu Tử Hậu (tức Liễu Tông Nguyên; nguyên văn chép "Tử Nùng") nói: người ta ai cũng có ba con thi trùng (theo Đạo giáo, là ba loài trùng trong người, rình ghi tội lỗi của người ấy) ở trong bụng, rình những điều kín đáo, lỗi lầm của người, liền ghi chép lại; đến ngày Canh Thân, nhân lúc người ấy ngủ say, chúng ra ngoài lên gièm với Thượng đế để cầu được cúng tế. Vì thế người ta thường bị giáng tội, mắc bệnh dịch, chết yểu. Sách y cũng nói chúng có thể thông với quỷ thần, thường dẫn tà khí bên ngoài vào gây hại. Khi phát bệnh thì hoặc mê man im lặng, không biết rõ khổ ở chỗ nào mà chỗ nào cũng khó chịu; hoặc bụng đau trướng gấp; hoặc nổi khối lổn nhổn trồi lên; hoặc co rút lưng và cột sống; hoặc tinh thần rối loạn; biến chứng rất nhiều kiểu, bệnh phần lớn giống nhau mà có chỗ nhỏ khác nhau. (Kê phong phương)

 Quyển năm — Các loại trùng

 Tửu trùng (trùng rượu)

 Viên sĩ tào (chức quan phụ trách việc hình ngục, nhân sự ở cấp châu) Tề Châu là Tịch Tiến Nhu mời người thân là tú tài Trương Bân đến dạy học tại nhà. Bân nghiện rượu, đêm nào cũng phải để sẵn mấy thăng ở góc giường. Một tối quên để, nửa đêm khát dữ, tìm không có, tức tối gào thét bứt rứt. Chốc lát ông nôn ra đất một vật. Sáng dậy xem, thấy dưới giường có cục thịt như lá gan mà màu vàng, mặt trên như tổ ong, vẫn còn hơi cựa động. Lấy rượu tưới vào thì nó kêu chiêm chiếp. Lúc ấy mới tỉnh ngộ đó là gốc rễ của chứng nghiện rượu cả đời mình, vội ném vào lửa; về sau ông không uống rượu nữa. (Đinh chí)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video