Thiên 4 — Quyển 4 — Lao trái, nôn máu, đầu phong, bệnh mắt, răng miệng họng lưỡi tai, suyễn ho, phiên vị

 Quyển bốn — Lao sái (nhóm bệnh hư tổn kéo dài làm người gầy mòn, suy kiệt; gồm cả loại bệnh lây truyền như lao phổi)

 Ngũ lao (năm loại hư tổn do làm lụng quá sức, gây hại cho năm tạng)

 Người ta làm lụng quá sức thì tổn thương ngũ tạng (năm tạng theo y học cổ truyền: tâm là tim, can là gan, tỳ, phế là phổi, thận). Khí của năm tạng vì bị tổn thương mà sinh bệnh, nên gọi là ngũ lao. Chứng phế lao (lao tổn ở phổi): hơi thở ngắn, mặt sưng phù, không ngửi được mùi thơm mùi thối. Chứng can lao (lao tổn ở gan): mặt và mắt khô đen, miệng đắng, tinh thần không giữ được yên ổn, sợ hãi không dám ngủ một mình, mắt nhìn không rõ. Chứng tâm lao (lao tổn ở tim): đầu óc lơ mơ, hay quên, đại tiện khó hoặc có lúc phân lỏng, trong miệng lở loét. Chứng tỳ lao (tỳ là tạng chủ việc tiêu hoá và vận chuyển chất bổ từ thức ăn): cuống lưỡi cứng đờ khó chịu, không nuốt được nước bọt. Chứng thận lao: lưng khó cúi khó ngửa, tiểu tiện không thông, nước tiểu đỏ vàng và còn rỉ rớt, bìu ẩm ướt lở loét, bụng dưới co thắt bên trong.
 Cách chữa: can lao thì bổ khí của tâm; tâm lao thì bổ khí của tỳ; tỳ lao thì bổ khí của phế; phế lao thì bổ khí của thận; thận lao thì bổ khí của can. Đó là chữa "con" để làm lợi cho "mẹ" (theo thuyết ngũ hành, tạng nào sinh ra tạng khác thì gọi là "mẹ", tạng được sinh ra là "con"; chẳng hạn gan sinh tim nên tim là con của gan). Kinh (sách Hoàng Đế Nội Kinh) nói: "Thánh nhân mùa xuân, mùa hạ thì nuôi dương; mùa thu, mùa đông thì nuôi âm, để bồi bổ gốc rễ." Can và tâm thuộc dương; tỳ, phế, thận thuộc âm. Năm tạng ở trạng thái thực cũng thành lao. Hư (thiếu hụt, suy yếu) thì bổ (bồi thêm); thực (tà khí ứ đọng, dư thừa) thì tả (làm tiêu bớt, đẩy ra ngoài).

 Quyển bốn — Lao sái

 Lục cực (sáu chứng suy kiệt đến mức cùng cực)

 Lục cực gồm: cân cực (gân suy kiệt) thuộc can; mạch cực thuộc tâm; nhục cực (thịt suy kiệt) thuộc tỳ; khí cực thuộc phế; cốt cực (xương suy kiệt) thuộc thận; tinh cực (tinh khí suy kiệt) thuộc cả tạng phủ (tạng là các cơ quan đặc như tim, gan; phủ là các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột). Chứng cân cực khiến người hay bị chuột rút, mười ngón tay và móng tay đều đau, mệt mỏi rã rời, không đứng lâu được. Chứng mạch cực: lơ mơ hay quên, sắc mặt kém tươi, lông mày và tóc rụng. Chứng nhục cực: ăn uống không biết ngon, không lên da lên thịt, da khô héo. Chứng khí cực: chính khí (sức chống bệnh của cơ thể) ít, tà khí (yếu tố gây bệnh) nhiều, hơi thở không đủ, hay thở gấp, ít nói. Chứng cốt cực: lưng và cột sống mỏi rã, gầy mòn, răng đau, tay chân đau nhức bứt rứt, không muốn đi lại. Chứng tinh cực: thịt nhẽo, hơi ít, hay quên, tóc mai suy rụng. Gọi là "cực" vì bệnh nặng hơn "lao". Cách chữa giống như chữa lao.

 Quyển bốn — Lao sái

 Thất thương (bảy nguyên nhân gây tổn thương)

 Thất thương là: một, giận dữ quá làm khí đi ngược lên, hại gan; hai, buồn rầu lo nghĩ, hại tâm; ba, ăn uống quá no, hại tỳ; bốn, thân thể bị lạnh lại uống đồ lạnh, hại phổi; năm, ngồi lâu chỗ đất ẩm, hại thận; sáu, gió mưa lạnh ẩm, hại thân hình; bảy, giận dữ quá và sợ hãi, hại chí (ý chí, tinh thần). Gan bị thương thì ít máu, mắt mờ; tâm bị thương thì hay giật mình, hay quên; tỳ bị thương thì mặt vàng, hay nằm ngủ; phổi bị thương thì hơi thở ngắn, ho; thận bị thương thì hơi thở ngắn, đau lưng, quyết nghịch (tay chân lạnh ngắt từ đầu ngón lên), phần dưới cơ thể lạnh; thân hình bị thương thì da khô héo; chí bị thương thì hoảng hốt, không vui. Cách chữa giống như ngũ lao và lục cực.

 Quyển bốn — Lao sái

 Hư lao (lao tổn do cơ thể hư yếu)

 Đàn ông là người bình thường mà mạch đại (mạch to, rộng dưới ngón tay) là lao; mạch rất hư (mềm yếu, ấn vào trống rỗng) cũng là lao. Đàn ông mắc bệnh lao thì mạch phù đại (nổi lên nông và to), tay chân nóng bứt rứt; mùa xuân, mùa hạ thì nặng, mùa thu, mùa đông thì đỡ; bộ phận sinh dục lạnh, tinh tự chảy ra, người mỏi rã gầy mòn, không đi được. Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía dưới gốc bàn tay) phù mà trì (đập chậm): phù là hư, trì là lao; hư thì vệ khí (khí chạy ở bên ngoài, bảo vệ cơ thể) không đủ, phù thì vinh khí (khí nuôi dưỡng, đi trong mạch cùng với máu) cạn kiệt. Mạch thẳng đờ (?) là trì, nghịch, hư. Mạch sáp (đi rít, không trơn) và không có dương là thận khí ít; ở vị trí thốn và quan (vị trí bắt mạch ngay sau thốn) mà mạch sáp là không có huyết; khí nghịch, tay chân lạnh là rất hư. Mạch phù, vi (rất nhỏ, mờ), hoãn (chậm rãi, lỏng) mà đại, cũng là lao. Mạch vi và mạch nhu (nổi, mềm) cùng xuất hiện là ngũ lao; mạch vi và mạch nhược (chìm, yếu) cùng xuất hiện, hư tổn, là thất thương.

 Quyển bốn — Lao sái

 Lãnh lao (lao thể lạnh)

 Người bị lãnh lao thì khí huyết khô kiệt, trong ngoài đều hư, âm dương không hoà, tinh khí tan mất, nên bên trong sinh ra lạnh. Đều do tạng phủ hư lâu ngày, khí lạnh tích tụ, khiến thức ăn cũ không tiêu, trong ngực bụng có khối tích tụ, quanh rốn và bụng đau, sắc mặt vàng úa, miệng lưỡi lở loét, ruột già đi tả, kiết lỵ, tay chân không có sức, các khớp xương mỏi đau; lâu ngày không khỏi thì càng gầy còm, nên gọi là lãnh lao. (Các đoạn trên lấy từ sách Kê Phong phương.)

 Quyển bốn — Lao sái

 Lao chú (bệnh lao lây truyền; "chú" là bệnh dồn đọng, truyền từ người này sang người khác)

 "Lao" nghĩa là làm lụng. Quách Phùng Nguyên nói: Phàm người ta tạm thời mệt mỏi thì đều gọi là "lao", thế mà người nay coi lao là bệnh dữ, ghét phải nghe đến; họ hàng bạn bè cùng nhau giấu giếm, thấy bệnh trạng cũng không ai dám gọi tên. Họ đâu biết bệnh lao ban đầu khởi từ việc làm lụng không biết tiết chế, giữ gìn, đến mức mệt mỏi, lại tổn thương mãi không thôi, dần dần thành bệnh lớn. Phàm nói "hư lao" tức là ngũ lao; lục cực, thất thương cũng cùng một loại. Đó là điều Mông Trang (tức Trang Tử, người đất Mông) nói: "Tinh dùng quá nhiều thì cạn, thần nhọc quá thì hỏng." Cách chữa chẳng qua là bổ dưỡng năm tạng, bồi thêm khí huyết, khiến chúng mạnh lên thì bệnh tự hết.
 Lại có truyền thi lao (bệnh lao lây từ người chết sang người sống, như lao phổi lây trong một nhà), thì không thuộc loại trên, mà do thi chú (tà khí độc như từ xác chết, dồn đọng gây bệnh) kèm với tà tinh, quỷ khí mà thành. Kinh nói: Người có ba điều hư: gặp năm suy, gặp tháng trăng khuyết, mất sự điều hoà của thời tiết; bỗng cảm phải khí của sự sống chết, chợt phạm tinh khí của ma quỷ. Đại khái là lúc rét lúc nóng, mồ hôi rỉ rả, người trầm trầm lặng lặng, không biết rõ khổ ở đâu mà chỗ nào cũng khó chịu, chồng chất tháng năm, dần dần suy kiệt; sau khi chết lại truyền lây sang người khác — chính là bệnh này. Vậy thì lại phải dùng các thuốc thông thần minh, trừ khí độc để chữa. Kinh nói: "Cỏ cây đều được giữ trọn bản tính của chúng, quỷ thần không chỗ nào giấu được tình trạng; mổ lấy xạ hương, cắt sừng tê giác (?) để xua đuổi tà ác; luyện đan luyện đá để thu nạp khí trong lành, hoà hợp." E rằng lời ấy chính là đặt ra cho bệnh này. (Cùng nguồn trên.)

 Quyển bốn — Lao sái

 Truyền lao (bệnh lao lây truyền)

 Cát Hồng nói: Quỷ chú là một loại chú trong ngũ thi (năm loại tà khí độc gây bệnh như từ xác chết), lại kèm các tà quỷ gây hại; bệnh biến đổi có đến ba mươi sáu loại, cho tới chín mươi chín loại. Đại lược khiến người lúc rét lúc nóng, mồ hôi rỉ rả, trầm trầm lặng lặng, không biết rõ khổ ở đâu mà chỗ nào cũng khó chịu, chồng chất năm tháng, dần dần nằm liệt cho đến chết, rồi truyền sang người bên cạnh, thậm chí chết sạch cả nhà. Thấy có dấu hiệu như vậy thì gấp chữa: lấy một bộ gan rái cá, phơi khô trong râm, giã thành bột, mỗi lần uống một phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc, dụng cụ đong thuốc bột thời xưa, khoảng vài gam), ngày ba lần; chưa thấy hiệu thì làm lại. Sách Trửu hậu phương nói phương này rất hay.
 Khoảng niên hiệu Tuyên Hoà (1119–1125, đời Tống Huy Tông), một pháp sư ở quán Thiên Khánh làm phép khảo triệu (gọi hồn ma đến để tra hỏi) rất tinh thông nghiêm cẩn. Bấy giờ có một người đàn bà nộp đơn trình rằng người bệnh nhà mình bị ma ám. Chốc lát gọi được ma đến, ma nhập vào người mà nói: "Không phải tôi gây hoạ, mà là một con quỷ khác; cũng nhân người bệnh số mệnh suy nên nó làm ma quấy phá thôi. Nay nó đã thành hình, ở trong phổi người bệnh làm con trùng, ăn cuống phổi, nên khiến thổ huyết, khản tiếng." Pháp sư đánh tra hỏi: "Con trùng này còn sợ, kiêng thứ gì không?" Lâu không đáp, lại đánh, hồi lâu mới nói: "Xin cho tôi nói: nó chỉ sợ móng rái cá cạo vụn thành bột, uống với rượu thì nó đi." Nhà bệnh làm theo lời ấy mà khỏi. Đây là điều tôi tận mắt thấy. Xét bệnh ấy cũng giống bệnh trên; móng rái cá có lẽ cùng loại với gan rái cá chăng? (Bản sự phương)

 Quyển bốn — Lao sái

 Gặp đạo nhân cho phương chữa truyền lao

 Lý Ứng, hàm Vũ tiết lang (một hàm quan võ bậc thấp đời Tống), ngụ ở Viên Châu, vốn là viên chức pháp ty (sở coi việc hình luật) ở Tương Châu, từng làm việc dưới quyền Khu mật Hàn Tự Phu (khu mật: quan đứng đầu Khu mật viện, cơ quan quân sự cao nhất triều đình). Sau thời loạn lạc binh lửa, Hàn bỗng gặp ông ở Nghi Xuân; ông nói nhờ theo quân của Nhạc hầu (tức Nhạc Phi) mà được làm quan, nay ở nhàn tại đây. Hàn thong thả hỏi chuyện nhà, ông rơi nước mắt nói:
 "Tôi trước có ba con, cả trai lẫn gái. Con trưởng nhân bàn chuyện mua nhà, đi vào một căn phòng bỏ trống không người ở, bỗng thấy tim đập rộn, lưng lạnh run, rồi thành bệnh lao sái. Lúc sắp chết thì bệnh truyền sang đứa thứ hai — đứa thứ là con gái chưa chồng. Con trưởng chết rồi thì bệnh con gái liền nguy kịch, tiếp đó lại truyền sang đứa thứ ba, chứng trạng y hệt." Ứng rất sợ, liền cầu khấn thần Thành hoàng, mỗi ngày bày cơm mì cúng chay đãi các tăng đạo vân du (người tu hành đi khắp nơi như mây trôi nước chảy), mong gặp được người tài lạ, lại hứa sẽ tạ ba mươi vạn tiền.
 Vài hôm sau nhân ra chợ, trước chùa Khai Nguyên có một người mặc áo thường dân, tự xưng "bần đạo" (tiếng đạo sĩ tự xưng một cách khiêm tốn), rảo bước theo sau gọi: "Ông Đoàn luyện (tên một chức quan võ địa phương, dùng để gọi tôn), nghe nói nhà ông khổ vì bệnh truyền thi lao, bần đạo có một phương thuốc xin truyền lại." Cùng vào trong chùa, hỏi họ tên thì không đáp, chỉ đọc miệng phương thuốc; Ứng liền cầm bút chép lại. Đạo nhân nói muốn đi Hồ Nam; Ứng giữ lại ăn cơm thì nói đã ăn rồi; muốn biếu tiền thì nói tự có lộ phí. Lúc đi lại dặn: "Thuốc này lấy thiên linh cái (xương sọ người) và xương lẫn trong phân hổ làm chủ, phải tìm cho kỹ; óc rắn xanh nếu không có cũng được. Trước ngày uống thuốc một hôm phải cúng thần Thành hoàng thật long trọng, xin âm phù (sự giúp đỡ ngầm của thần linh)." Ứng nói: "Đã cầu thần thì cần gì phải dùng thuốc?" Đạo nhân nói: "Không phải vậy." Rồi vái chào, đi về phía tây.
 Ứng thấy việc rất lạ, kính cẩn làm đúng lời dặn. Chế thuốc xong, ông bày năm ngôi thần, đủ mười món ăn uống như đãi khách quý để cúng Thành hoàng; lại bày riêng rượu và thức ăn để khao âm binh (binh lính cõi âm); lại đặt một ngôi thờ sứ giả trước giường bệnh. Uống thuốc chừng một bữa ăn thì trong bụng đi ngoài ồ ạt, ra bảy con trùng, màu như thịt nướng đỏ (?) mà bụng trắng, dài khoảng một tấc, rộng bảy tám phân, đầu trước nhọn, đuôi sau vuông, dưới bụng gần phía trước có miệng, quanh mình có chân như xương cá, nhỏ như đầu kim mà cong, đã chết. Thử lấy lửa đốt, lấy đũa sắt gắp than đâm vào cũng không thủng. Bệnh liền giảm hẳn; sau lại uống thêm một thang, ra bốn con trùng nhỏ; từ đó khỏi hẳn. Nay đã mười năm, da thịt tươi nhuận, không còn bệnh nữa. Đạo nhân rốt cuộc không trở lại.
 Thuốc gồm: thiên linh cái ba tiền (tiền: đơn vị cân, chừng ba bốn gam), tẩm váng sữa nướng vàng, tán bột rồi mới cân. Xương trong phân hổ một tiền — xương người là tốt nhất, xương thú kém hơn; lấy trong ruột già con hổ bị giết cũng dùng được — cùng với óc rắn xanh lượng bằng hạt đậu đỏ hoặc hạt đậu xanh, trộn với váng sữa phết lên mà nướng, đến khi đổi màu là được; không có óc rắn thì chỉ tẩm váng sữa nướng cũng được. Mai ba ba thật to, tẩm giấm nướng vàng, tán bột rồi cân một lạng — mai con nặng chín cân càng tốt. An tức hương nửa lạng. Nhân hạt đào một phân (đơn vị bằng một phần tư lạng), bỏ vỏ và đầu nhọn, nghiền nát. Các vị trên tán bột, rây qua lụa. Hạt cau một phân, tán bột mịn riêng. Xạ hương một tiền, nghiền riêng. Thanh hao lấy đoạn gần ngọn ba bốn tấc, thái nhỏ, sáu lạng. Đậu xị (đậu đen ủ lên men) ba trăm hạt. Rễ hành hai mươi mốt củ, đập dập. Cành đào, liễu, mận, dâu mọc về hướng đông, mỗi thứ bảy cành, to bằng đầu đũa, mỗi cành dài bảy tấc, thái nhỏ. Lá phong hai mươi mốt lá, không có cũng được. Nước tiểu bé trai nửa thăng (thăng: đơn vị đong dung tích).
 Trước hết lấy thanh hao, cành đào, liễu, mận, dâu, lá phong, hành, đậu xị, dùng cái thăng chuẩn của nhà nước đong ba thăng nước, sắc còn khoảng nửa thăng, bỏ bã; cho an tức hương, thiên linh cái, xương trong phân hổ, mai ba ba, nhân hạt đào vào cùng nước tiểu bé trai mà sắc tiếp, lấy nước, bỏ bã, được bốn năm hợp (hợp: một phần mười thăng); lấy hạt cau và xạ hương cùng nghiền, hoà đều làm một lần uống. Sáng sớm uống ấm, đắp chăn cho ra mồ hôi; e trong mồ hôi có trùng nhỏ, nên lấy khăn lụa lau rồi đốt ngay khăn ấy. Kế đó ắt đi tả, tất có trùng ra; nếu trùng chưa chết thì đốt bằng lửa lớn, rồi vứt xuống dòng nước chảy xa. Các vị thuốc dùng tuyệt đối không được cho người bệnh biết, về sau cũng vậy. Khoảng mười ngày sau, khí lực hồi phục thì uống thêm một lần, theo cách trước mà đốt bỏ, đến khi không còn trùng mới thôi. Thuốc này nếu người bệnh chưa nguy kịch thì có thể khỏi; nếu đã nguy kịch thì đợi lúc người ấy sắp chết, cho những người kế tiếp đã bị lây uống; người bệnh trước tuy không cứu được, nhưng người sau quyết không bị lây nữa. (Lấy từ sách Bách nhất tuyển phương; do cháu Khu mật Hàn là quan Á khanh, giữ chức soái ở Lư Châu, truyền lại.)

 Quyển bốn — Lao sái

 Lao thương và bệnh sái (làm lụng tổn thương sinh bệnh gầy mòn)

 Đàn ông vì lao lực tổn thương mà mắc bệnh sái, dần dần gầy gò: dùng hai chén nước tiểu bé trai, một chén rượu không tro (rượu ngon, khi nấu không pha tro), đựng vào bình sứ mới, cho nguyên một đôi bầu dục lợn vào, bịt kín, trát bùn lại. Chiều tối hầm lửa nhỏ cho chín, đến nửa đêm thì thôi; đầu canh năm lại hâm nóng, mở bình uống rượu, ăn bầu dục. Người bệnh nặng chỉ một tháng là thấy hiệu. Người ngày thường gầy yếu cũng uống được. Vì đây là lấy huyết nuôi huyết, hơn hẳn các thuốc khoáng vật và cỏ cây. (Toả toái lục)

 Quyển bốn — Lao sái

 Lao phục (bệnh vừa khỏi lại tái phát do lao lực hoặc chuyện phòng the)

 Đốn Tử Hiến, nguyên giữ chức Đốc bưu (quan đi tuần xét các huyện thay quan quận), mắc bệnh đã khỏi, đến nhờ Hoa Đà xem mạch. Đà nói: "Còn hư, chưa hồi phục; chớ làm việc nặng nhọc; nếu gần đàn bà thì chết, lúc chết sẽ thè lưỡi ra mấy tấc." Vợ ông nghe tin bệnh đã khỏi, từ ngoài trăm dặm đến thăm, ở lại ngủ và ăn nằm với nhau; cách ba ngày thì phát bệnh, đúng y như lời Đà. (Tam quốc chí)

 Quyển bốn — Lao sái

 Quỷ chú (bệnh do tà khí, ma quỷ ám mà thành)

 Cách Thiều Châu bảy mươi dặm về phía nam có nơi gọi là Cổ Điền, có người đàn bà nhà giàu họ Trần mắc bệnh lạ. Ngày thường không đau đớn gì, nhưng mỗi khi có gió nhẹ thổi qua thì một điểm giữa đùi ngứa lạ lùng, gãi không ngừng tay, rồi khắp người đều ngứa như thế, đến mức ngất lịm, phải ba ngày mới tỉnh. Lúc ngồi dậy thì có tiếng như ho, thân mình chợt ngả ra trước, chợt ngả ra sau như đong đưa lắc lư, thường đến hàng trăm lần; vừa hơi yên được một chút thì qua ngày lại mệt nằm li bì không biết gì. Liên tiếp nhiều đêm như vậy, đến mức không dám ra khỏi cửa. Đổi mười thầy thuốc đều không hiệu.
 Thầy thuốc Lưu Đại Dụng xem bệnh, nói: "Tôi đã biết là chứng gì rồi." Trước cho uống một liều thuốc, rồi bảo đem một chuỗi tràng hạt đến; nhà bệnh không biết để làm gì. Khi người đàn bà lắc lư, ông dùng tràng hạt ghi nhịp thưa nhặt, đã thấy hơi giảm; rồi nói: "Bệnh này gọi là quỷ chú, do vào miếu thần xem mà bị tà ám, khiến tinh thần tán loạn. Phải dùng gối của người chết sắc nước cho uống." Uống xong đi tả ồ ạt mấy lần, bệnh cũ (?) khỏi hẳn. Đại Dụng nói: "Gối dùng xong phải đem trả về chỗ cũ; nếu chậm trễ sẽ khiến người ta điên cuồng, vì chỉ mượn khí của nó thôi." (Loại biên)

 Quyển bốn — Lao sái

 Bệnh sái

 Con gái nhà trưởng giả họ Thiệu ở hồ Kính, Việt Châu, mười tám tuổi mắc bệnh sái, nhiều năm châm cứu, thầy nào cũng tìm đến chữa mà không hiệu. Có người đánh cá tên Triệu Thập nấu canh cá chình cho ăn; ăn xong thấy các chứng nóng trong người đều hết. Nay thầy thuốc dùng món cá chình sắc chính là theo ý này.

 Quyển bốn — Lao sái

 Thi chú (các bệnh do tà khí độc như từ xác chết dồn đọng gây ra)

 Phi thi (thi "bay") thì chạy khắp ngoài da, xuyên vào tạng phủ, mỗi lần phát thì đau nhói, biến đổi thất thường. Độn thi (thi "ẩn") thì bám vào xương, thấm vào thịt, đục khoét huyết mạch, mỗi lần phát thì không ai đến gần được; thấy đám tang, nghe tiếng khóc thì phát. Phong thi thì lan tràn khắp tay chân, không biết đau ở chỗ nào, mỗi lần phát thì mê man, gặp gió tuyết thì phát. Trầm thi thì quấn lấy xương, kết ở tạng, xông lên tim và hai bên sườn, mỗi lần phát thì đau quặn như cắt, gặp lạnh thì phát. Chú thi thì toàn thân nặng nề, tinh thần rối loạn, thường thấy mê muội, mỗi khi đến tiết khí (hai mươi bốn mốc chuyển đổi thời tiết trong năm) mà biến đổi thì thành bệnh rất nặng. Đều nên dùng lá kim ngân mấy hộc (hộc: đơn vị đong lớn, bằng mười đấu), nấu lấy nước đặc, cô cho sệt lại, mỗi lần uống lượng bằng một quả trứng gà, ngày ba lần. Thái nhất thần tinh đan và Tô hợp hương hoàn là thuốc bậc nhất chữa bệnh này. (Bản sự phương)

 Quyển bốn — Lao sái

 Dùng thuốc chữa hư lao

 Phàm bệnh hư lao đều do tình dục quá độ, vinh vệ (khí nuôi dưỡng và khí bảo vệ của cơ thể) mệt mỏi tổn thương, khiến trăm mạch trống rỗng, năm tạng suy tổn, tà khí thừa cơ xâm nhập mà sinh ra trăm bệnh. Thánh nhân tất phải mượn thuốc men để giúp khí huyết, làm kín tấu lý (thớ da và lỗ chân lông) để chống các tà khí. Da thịt hư thì cũng như vật nhẹ xốp, như nấm mã bột, thông thảo, ngọn cỏ bồ, bấc đèn; không dùng những thứ thấm nhuận, dẻo béo mà nuôi thì không đặc chắc được. Cho nên trong các phương thuốc xưa có những thứ như keo sừng hươu, a giao (keo nấu từ da lừa), sữa bò, tuỷ hươu, thịt dê, mạch nha, váng sữa, sữa chua, cao hạnh nhân, rượu, mật ong, nhân sâm, đương quy, địa hoàng, thiên môn đông, mạch môn đông — đều xuất phát từ ý này. Sách Bản thảo nói: "Bổ có thể trừ yếu", như thịt dê, nhân sâm. Gọi là hư lao là vì làm lụng quá mức mà hư tổn, nên gọi là hư lao. Người nay hễ thấy chứng hư yếu là dùng toàn thuốc khô nóng, như khoáng vật đã luyện lửa, phụ tử, gừng, quế..., khiến năm tạng khô cháy, khí huyết cạn kiệt mà đến nguy khốn — đều là do thế. Nếu hư mà kèm lạnh, thì chỉ nên trong các phương chữa hư lao thêm các vị ấm nóng để trợ giúp là được. Như vậy mới không trái ý người xưa. (Y dư)

 Quyển bốn — Lao sái

 Cá chình chữa bệnh lao

 Có một nhà nhiều người mắc bệnh lao, lây nhau mà chết đã mấy người. Họ đặt người bệnh vào quan tài, đóng đinh lại rồi thả xuống nước, để dứt hẳn mối lo lây bệnh. Quan tài trôi đến Kim Sơn, có người lấy làm lạ, kéo vào bờ mở ra xem, thấy một cô gái vẫn còn sống, bèn đưa về nhà chài, cho ăn nhiều cá chình, bệnh khỏi, rồi làm vợ người đánh cá. (Kê thần lục)

 Quyển bốn — Lao sái

 Uống thuốc chữa hư lao

 Sách Dưỡng sinh tất dụng phương bàn rằng: hư lao không được dùng thuốc mát, như sài hồ, mai ba ba, thanh hao, mạch môn đông đều không dùng, chỉ uống Hoàng kỳ kiến trung thang. Có một bé gái hơn mười tuổi, nhân sốt, ho, thở gấp, tiểu ít, về sau thành bệnh phù thũng, dùng thuốc lợi tiểu thì khỏi, nhưng hư nhược gầy yếu quá, bèn dùng Hoàng kỳ kiến trung thang, ngày uống một lần, hơn ba mươi ngày thì khỏi. Nhưng vì thể chất bẩm sinh của mỗi người khác nhau: người âm tạng (thể chất thiên về lạnh) bị hư lao, nước tiểu đục trắng, uống Quất bì tiễn và Hoàng kỳ kiến trung thang mà khỏi rất nhiều; còn người dương tạng (thể chất thiên về nóng) thì không được dùng thuốc ấm. Kiến trung thang tuy không nóng lắm, nhưng có nhục quế, uống hơi nhiều lại thành có hại. Tóm lại, dùng thuốc phải lường thể chất bẩm sinh, xét lạnh hay nóng, không thể nhất loạt dùng Kiến trung thang chữa hư lao. Hãy cẩn thận. (Y dư)

 Quyển bốn — Lao sái

 Cốt chưng nội nhiệt (nóng hâm hấp như từ trong xương bốc ra)

 Quan Tự thừa họ Dương ở Mục Châu có con gái lấy chồng là quan Địch công lang (một hàm quan văn bậc thấp) họ Trịnh. Cô mắc bệnh cốt chưng nội nhiệt: có lúc bên ngoài phát rét, rét qua thì nóng bên trong, nóng bám vào xương mà hầm hập bốc lên; lúc nóng dữ thì tay chân hơi gầy, mu bàn chân sưng — bệnh ấy nằm trong ngũ tạng lục phủ. Các thầy thuốc chữa không khỏi. Nhân gặp một thầy thuốc họ Ngô ở Xử Châu xem bệnh, nói: "Xin để tôi chữa." Chỉ dùng riêng Thạch cao tán; uống xong người hơi mát, trở lại bình thường như cũ. Phương ấy lấy từ sách Ngoại đài bí yếu: chỉ dùng thạch cao nghiền thật mịn như bột mì, hoà với nước mới múc, mỗi lần uống một phương thốn chủy, uống đến khi người hết nóng thì thôi. (Danh y lục)

 Quyển bốn — Lao sái

 Khí huyết hư sinh quyết lạnh và phát nóng

 Khí hư thì phát quyết, huyết hư thì phát nóng. Quyết là tay chân lạnh. Khí thuộc dương; dương hư thì âm dồn đến, nên sinh quyết. Huyết là âm; huyết hư thì dương dồn đến, nên phát nóng. Khí hư phát quyết thì nên dùng thuốc ấm; huyết hư phát nóng thì không nên dùng thuốc mát, mà nên dùng thuốc ấm nuôi khí huyết để bổ, như các loại thuốc dưỡng âm, Hoàng kỳ kiến trung thang. Lại có một loại bệnh thực nhiệt (nóng do tà khí thịnh, không phải do hư), nóng đến cực độ mà tay chân lạnh ngắt, gọi là "nóng càng sâu thì quyết lạnh cũng càng sâu"; loại này phải dùng thuốc mát, cần dựa vào mạch mà phân biệt. Đây là chỗ khó phân biệt nhất, sai một ly là hại đến tính mạng người, hãy răn giữ. (Y dư)

 Quyển bốn — Lao sái

 Thịt người chữa bệnh gầy mòn

 Khoảng niên hiệu Khai Nguyên (713–741, đời Đường Huyền Tông), người Minh Châu là Trần Tàng Khí soạn sách Bản thảo thập di, nói thịt người chữa được bệnh gầy mòn; từ đó dân gian bắt chước nhau cắt thịt đùi mình (làm thuốc chữa cho cha mẹ).

 Quyển bốn — Lao sái

 Chữa gầy còm

 Một viên lại ở huyện Nhân Hoà sớm suy yếu, bệnh gầy, răng rụng mãi không thôi. Ông được một đạo nhân bán thuốc cho một phương đơn: chỉ nghiền lưu huỳnh sống thành bột mịn, nhồi chặt vào ruột lợn, nấu nước đến khi ruột nhừ, nghiền nhuyễn, trộn với bánh hấp để qua đêm vo thành viên to bằng hạt ngô đồng, uống tuỳ ý. Hai tháng sau ăn uống gấp đôi ngày thường, đi lại nhẹ nhàng nhanh nhẹn; tuổi ngoài chín mươi mà hầu như không có vẻ già, làm việc vẫn như xưa. Nhân theo quan huyện về làng, say rượu ăn huyết bò, liền tiêu chảy mấy chục lần, chất thải ra như nước màu vàng kim; từ đó tiều tuỵ, ít ngày thì chết. Lý Cự Nguyên nghe chuyện này ở Lâm An, do quan y trong cung là Quản Phạm từng kể với Khu mật sứ họ Vương. Vương nói: "Chỉ nghe nói mỡ lợn chế ngự được lưu huỳnh; nay dùng ruột lợn lại càng có lý, cũng nên uống, uống lâu ắt thấy hiệu." (Loại biên)

 Quyển bốn — Lao sái

 Chữa lao sái thổ huyết

 Tiễn thảo hình dạng giống cỏ thiến thảo, lại giống tế tân; hai châu Vụ và Thai đều có, nhưng chỉ loại ở Vụ Châu là dùng được. Cách làm: mỗi lần lấy một cân, rửa sạch, giã vụn thành bột, cho một cân mật ong sống vào, trộn thành cao, đựng trong đồ gốm, không được chạm vào sắt; mỗi ngày hấp một lần, phơi một lần, đến chín ngày thì thôi. Thuốc chữa lao sái thổ huyết, tổn phổi và huyết chạy càn, gọi là Thần truyền cao. Cho người bệnh dậy lúc canh năm, ngồi quay mặt về hướng đông, không được nói năng, lấy thìa xúc thuốc như ăn cháo, mỗi lần bốn thìa; một lúc sau húp cháo kê loãng để đè thuốc xuống. Thuốc chỉ uống nguội, cháo kê cũng không được quá nóng. Uống vào hoặc nôn hoặc đi tả đều không hại gì. Nếu bệnh lâu ngày, tổn phổi, khạc ra máu thì uống một lần khỏi ngay. (Bản sự phương)

 Quyển bốn — Lao sái

 Thiên linh cái (xương sọ người)

 Kính cẩn xét: thiên linh cái — trong phần "người" của sách Thần Nông bản kinh chỉ có một vật là tóc rối, ngoài ra đều do thầy thuốc đời sau hoặc bọn làm cấm thuật (phép bùa chú) đưa ra những lời quái lạ, thật không phải tấm lòng của người có lòng nhân. Đời khen Tôn Tư Mạo có công lớn với đời, vậy mà ông vì giết mạng vật để chữa mạng người còn phải chịu phạt ở cõi âm, huống chi là thứ này. Gần đây nhiều lần thấy thầy thuốc dùng nó chữa truyền thi lao mà chưa có lần nào hiệu. Tin theo bản kinh mà không dùng thì cũng chẳng hại gì. Việc tàn nhẫn làm tổn hại tâm thần, lại không mau có hiệu; nếu có thứ thay thế được thì người có lòng nhân nên hết lòng tìm cách. Nếu không cho lời này là phải, ắt là bị kẻ tầm thường làm cho mê loạn. Giả như nói không có thứ này thì không được, phải dùng vì bất đắc dĩ, thì nên dùng loại đã lâu năm, bị bùn đất ngâm cho mục, vì nó đã hết thi khí (khí độc của xác chết). (Bản thảo)

 Quyển bốn — Chảy máu cam, nôn ra máu

 Chảy máu cam

 Người dân ở chợ Nhiêu Châu là Lý Thất thường khổ vì chảy máu cam, gần đến nguy khốn. Thầy thuốc cho phương: lấy nước cốt củ cải hoà với rượu không tro mà uống thì máu cầm. Thầy nói: "Huyết theo khí mà vận chuyển; khí bị ứ trệ, nghịch lên thì huyết chạy càn. Củ cải đưa khí đi xuống rất mạnh, lại có rượu dẫn đường, nên uống một lần là hiệu." Qua năm ngày lại chảy như trước, chỉ còn thoi thóp. Trương Tư Thuận theo sách Đơn phương họ Vương khắc in ở Minh Châu, cạo nhân trung bạch để lên viên ngói mới, hơ lửa cho khô, hoà nước ấm cho uống, máu cầm ngay; đến nay mười năm không tái phát.
 Trương làm quan giám (quan coi thuế vụ) ở trấn Giang Khẩu thuộc Nhuận Châu. Đúng lúc quan trấn Diên Lăng là Tăng Đường vào phủ, phủ giao cho cùng đến sở xem xét thuyền buôn đi biển. Tăng mặc áo khoác lông nhung trắng, ăn mặc chỉnh tề sạch sẽ; đang ngồi đối diện chuyện trò thì máu bỗng tuôn ra như dốc, áo đang mặc đổi thành màu đỏ. Ông hoảng sợ nói: "Tôi vốn có bệnh này, nhưng chỉ chảy vài giọt thôi, nay dữ dội đáng sợ, thấy đầu trống rỗng, e nguy đến tính mạng." Trương nói: "Ông chớ lo, tôi sẽ chế ngay một thứ thuốc." Chốc lát thuốc xong, đưa cho uống, máu cũng cầm, không tái phát nữa. Nhân trung bạch là cặn cáu đọng trong bô tiểu, cũng thuộc loại thu thạch (chất kết tinh chế từ nước tiểu), chỉ là không dùng nhiều sức lửa. Khi chế thuốc chớ để người bệnh biết, sợ họ thấy dơ bẩn mà không chịu uống. Phương này có thể gọi là thần diệu.

 Quyển bốn — Chảy máu cam, nôn ra máu

 Lại một phương nữa

 Tôi khi ở Nhữ Châu, nhân đi khám nghiệm tử thi, có viên bảo chính (người đứng đầu một "bảo", đơn vị dân cư cấp cơ sở) là Triệu Ôn không đến chỗ xác chết; hỏi thì nói chảy máu cam đã mấy đấu, mê mệt sắp chết. Tôi sai người dìu đến, máu mũi chảy như nước giọt gianh. Mấy phương chữa máu cam thường ngày nhớ được, tôi liền hợp thuốc chữa, nhưng thế máu dữ quá, thuốc đều bị phun ra cả. Tôi nghĩ chữa huyết không gì bằng địa hoàng, bèn sai người đi khắp nơi tìm sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi), được hơn mười cân, không kịp ép lấy nước, nên cho ăn sống luôn, dần đến ba bốn cân; lại lấy bã nhét vào mũi, chốc lát máu cầm. Lại năm Quý Mùi, chị tôi bị thổ huyết, có thầy thuốc bảo lấy nước cốt sinh địa hoàng nấu uống, ngày uống mấy thăng, ba ngày thì khỏi. Có một đứa tớ gái bị kinh nguyệt nửa năm không có, thấy nước thừa trong nồi, cho là đổ đi thì tiếc, liền uống mấy chén, chẳng bao lâu kinh lại thông. Địa hoàng chữa huyết công hiệu như thế. Địa hoàng chỉ dùng vải mới lau sạch rồi giã lấy nước, chớ rửa bằng nước. (Tín hiệu phương)

 Quyển bốn — Chảy máu cam, nôn ra máu

 Nôn ra máu, khạc ra máu

 Một viên cai ngục ở Thai Châu thương một tên tử tù sắp chết, chăm sóc hắn khá chu đáo. Tên tù cảm động nói với ông: "Tôi bảy lần phạm tội chết, đều ra sức chối cãi, bị tra khảo khổ sở, vì thế phổi đều bị tổn thương (?), đến mức nôn ra máu. May được một thứ thuốc, lần nào dùng cũng hiệu như thần. Đội ơn ông che chở vỗ về, xin đem điều này báo đáp: chỉ một vị bạch cập hoà với nước cơm mà thôi." Về sau hắn bị xử lăng trì (hình phạt xẻo thịt đến chết), đao phủ mổ ngực thấy trong phổi có mấy chục lỗ thủng, đều được bạch cập vá lấp, màu vẫn chưa đổi. Hồng Quán Chi nghe chuyện ấy; khi ông làm huyện lệnh Trường Thọ ở Dĩnh Châu, trên đường đi nhậm chức ở Dương Xuyên (?), một người lính bỗng khạc ra máu, thế rất nguy; Quán Chi dùng phương này cứu, một ngày thì cầm. (Quý chí)

 Quyển bốn — Chảy máu cam, nôn ra máu

 Quả dành dành, hoa cỏ tranh chữa khỏi máu cam

 Thái Tử Ác kể: người cùng làm quan với ông là Triệu Vô Tì, giữ chức giám tửu (quan coi việc rượu) ở Vô Tích, có người anh chảy máu cam dữ dội, đã chết, đã liệm vào quan tài mà máu vẫn chưa ngừng. Một đạo nhân đi qua cửa, nghe trong nhà khóc, hỏi duyên cớ rồi nói: "Ấy là vì từng uống đan dược hoặc thuốc luyện bằng lửa. Tôi có thuốc, dùng thì sống." Đạo nhân lấy trong túi ra nửa tiền chủy (lượng thuốc bột vừa phủ kín một đồng tiền) thuốc, thổi vào mũi, máu cầm ngay, một lúc sau sống lại. Thuốc ấy là sơn chi tử (quả dành dành) đốt tồn tính (đốt cho cháy đen bên ngoài mà vẫn giữ được tính thuốc bên trong), tán bột. (Bản sự phương) Lại chữa máu cam không ngừng, sắp chết: lấy một nắm lớn hoa cỏ tranh, thái nhỏ, dùng hai bát nước nấu còn một bát, chia hai lần uống, cầm ngay. (Lương phương)

 Quyển bốn — Đầu phong (các chứng đau đầu, chóng mặt do phong tà, tức yếu tố gây bệnh giống như gió, xâm nhập)

 Đau nửa đầu

 Dụ Lăng (tức vua Tống Thần Tông) truyền cho Vương Kinh công (tức Vương An Thạch) phương chữa đau nửa đầu, nói là phương bí truyền trong cung: dùng nước cốt củ cải sống, lượng bằng một vỏ hến, nằm ngửa nhỏ vào mũi; đau bên trái thì nhỏ bên phải, đau bên phải thì nhỏ bên trái, hoặc nhỏ cả hai lỗ mũi cũng được. Bệnh mấy chục năm, nhỏ hai lần đều khỏi. Kinh công nói với tôi đã chữa khỏi mấy người rồi. (Lương phương)

 Quyển bốn — Đầu phong

 Chóng mặt

 Có người khổ vì chóng mặt, đầu không ngẩng lên được, mắt không mở nhìn được, đã nhiều năm. Hoa Đà bảo cởi hết áo, treo ngược lên, đầu cách đất ba tấc, lấy khăn ướt lau khắp mình, thấy các mạch máu đều nổi lên đủ năm màu. Đà sai học trò dùng dao phi (dao mổ hai lưỡi) rạch mạch; máu năm màu chảy hết, thấy máu đỏ chảy ra mới thả xuống, lấy thuốc cao xoa, đắp chăn cho ra mồ hôi khắp người, cho uống Đình lịch tán thì khỏi. (Tam quốc chí)

 Quyển bốn — Đầu phong

 Khí quyết nghịch làm đầu nóng

 Tri Xuyên vương (?) bị bệnh, cho gọi thần là Ý (tức Thuần Vu Ý, danh y đời Hán) đến xem mạch. Thần nói: "Khí quyết nghịch xông lên trên, làm đầu nặng và đau, mình nóng, khiến người bứt rứt khó chịu." Thần Ý liền lấy nước lạnh vỗ lên đầu, châm vào kinh túc dương minh (đường kinh của dạ dày, chạy dọc chân lên đầu) hai bên trái phải, mỗi bên ba chỗ, bệnh liền khỏi. Bệnh do gội đầu chưa khô đã đi nằm. Chẩn đoán như trên, nên khí quyết nghịch làm nóng từ đầu xuống đến vai. (Sử ký)

 Quyển bốn — Đầu phong

 Đàn bà đau nửa đầu

 Có một người đàn bà bị đau nửa đầu, một bên mũi nghẹt, không ngửi thấy mùi, thường chảy nước mũi trong, có lúc bốc ra từng đợt mùi hôi. Uống khắp các thuốc chữa đau đầu như xuyên khung, bọ cạp đều không hiệu, không ai biết bệnh này; có người nói là nhọt trong não. Tình cờ có thầy thuốc giỏi bảo chỉ cần uống Khung tê hoàn trong sách Cục phương (sách phương thuốc chính thức do triều Tống ban hành); chưa đến mười lần uống, bỗng hắt hơi, nước mũi phụt ra một cục mủ đặc, bệnh liền khỏi.

 Quyển bốn — Đầu phong

 Gội đầu, tắm rửa

 Gội đầu không được dùng nước lạnh, ắt thành bệnh đầu phong. Tắm xong không được mặc nguyên áo váy mà ngủ, e sinh sưng đau ngoại thận (bìu và tinh hoàn), lưng còng co quắp.

 Quyển bốn — Đầu phong

 Đàn bà đang có kinh không được gội đầu

 Đàn bà con gái khi có kinh nguyệt không được gội đầu; có khi vì thế mà cảm bệnh, suốt đời thành bệnh dai dẳng không chữa được. (Bạc trạch biên)

 Quyển bốn — Đầu phong

 Xuyên khung không được uống lâu

 Một người cháu trong họ trước vẫn uống xuyên khung; thầy thuốc Trịnh Thúc Hùng thấy vậy, nói xuyên khung không được uống lâu, thường khiến người ta chết đột ngột. Sau người cháu ấy quả nhiên không bệnh mà chết. Vợ của Trương Tử Thông, một vị quan trong triều, là người nhà thông gia với tôi, vì bệnh não phong mà uống xuyên khung rất lâu, cũng một hôm chết đột ngột. Đều là việc tôi tận mắt thấy. (Mộng Khê bút đàm)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Bệnh mắt

 Phàm người ăn ngũ tân (năm thứ rau gia vị cay nồng như hành, tỏi, hẹ...), liền đó lại ăn uống đồ nóng; chích đầu lấy máu quá nhiều; phóng mắt nhìn thật xa; xem chữ trước đèn; đọc sách dưới trăng; không tránh khói lửa; chơi cờ bạc lâu giờ; uống rượu không thôi; ăn mì bột lúc còn nóng; chép sách nhiều năm; chạm khắc, thêu thùa, vẽ vời; khóc lóc quá nhiều; chuyện phòng the không tiết độ; nhìn xa sao trời và lửa; nhìn thẳng mặt trời; dõi mắt ngắm núi sông — đều là gốc rễ gây mù loà, há lại không cẩn thận sao! (Toả toái lục)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Đọc sách hại mắt

 Cái khổ của việc đọc sách làm hại gan, tổn mắt, quả đúng vậy. Phạm Ninh đời Tấn từng khổ vì đau mắt, đến xin phương thuốc của Trương Trạm. Trạm đùa rằng: "Phương xưa: Tống Dương Tử thuở nhỏ học được thuật này, truyền cho Đông Môn Bá nước Lỗ, kế truyền cho Tả Khâu Minh, rồi đời đời truyền nhau, đến Đỗ Tử Hạ đời Hán, Tả Thái Xung đời Tấn; các bậc hiền ấy đều có bệnh mắt và đều được phương này. Phương rằng: bớt đọc sách là một, giảm nghĩ ngợi là hai, chuyên nhìn vào bên trong (lắng lòng tự xét mình) là ba, bớt nhìn ra ngoài là bốn, sáng dậy muộn là năm, tối ngủ sớm là sáu. Cả sáu vị ấy, nấu bằng lửa thần, rây bằng khí (?), ủ trong ngực bảy ngày, rồi thu vào tấc lòng. Tu luyện một thời gian, gần thì đếm được lông mi của mình, xa thì nhìn rõ đầu chiếc roi dài hơn thước; dùng mãi không thôi thì nhìn thấu ra ngoài tường. Không chỉ sáng mắt mà còn kéo dài tuổi thọ." Nếu quả làm được như thế thì không thể coi là lời đùa, mà cũng là một phương thuốc lạ vậy. (Bản sự phương)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Bài kệ rửa mắt của Quán Âm

 Một nhà sư ở Thai Châu tên là Xứ (?), tuổi trung niên bị bệnh mắt, thường trì tụng chú Đại Bi; mộng thấy Bồ tát Quán Âm truyền cho một bài kệ (bài văn vần trong nhà Phật), dạy mỗi sáng niệm chú vào nước bảy lượt hoặc bốn mươi chín lượt, rồi dùng nước ấy rửa mắt; phàm màng mộng che mắt nhiều năm hay mắt đỏ mới mắc, không gì không khỏi. Nhà sư quỳ nhận rồi tỉnh dậy, nhớ được hết, làm theo đúng lời mà tụng niệm, chẳng bao lâu thì khỏi, thọ đến tám mươi tám tuổi. Bài kệ rằng: "Quán Thế Âm cứu khổ, ban cho tôi an vui lớn, cho tôi phương tiện lớn (cách khéo léo để cứu độ), diệt bóng tối ngu si của tôi; mọi chướng ngại trong hiền kiếp (kiếp hiện tại theo nhà Phật), mọi tội ác do vô minh (sự mê muội không thấy chân lý), hãy ra khỏi buồng mắt tôi, khiến tôi nhìn vật sáng rõ. Nay tôi đọc bài kệ này, rửa sạch (?) nhãn thức (sự nhận biết qua mắt) và tội lỗi, khắp phóng ánh sáng thanh tịnh, nguyện được thấy tướng mầu nhiệm." (Mậu chí)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Bị bệnh mắt không được tắm gội

 Người xưa nói bị bệnh mắt thì không được tắm, tắm thì bệnh nặng thêm, thậm chí có người bị mù. Quan Thừa trực lang (một hàm quan văn bậc thấp) Bạch Ngạn Lương nói: trước tuổi tráng niên, năm nào ông cũng đau mắt đỏ; một đạo nhân khuyên chỉ cần thôi gội đầu thì không bệnh nữa. Ngạn Lương từ đó không gội đầu, nay hơn bảy mươi tuổi không còn bệnh mắt. (Bạc trạch biên)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Đau mắt mà không ăn được

 Có người đau mắt đỏ, sưng, tỳ vị (bộ máy tiêu hoá) hư yếu, không ăn uống được. Xem mạch thì mạch gan thịnh, mạch tỳ yếu. Dùng thuốc mát chữa gan thì tổn tỳ, càng không ăn uống được; uống thuốc ấm bổ tỳ thì gan càng thịnh mà bệnh tăng. Chữa thế nào? Chỉ cần trong thuốc ôn bình (tính ấm vừa phải) thêm gấp đôi nhục quế, không được hoà với nước trà, sợ tổn tỳ. Nhục quế diệt khí gan mà ích tỳ, nên một lần chữa được cả hai. Sách xưa nói: "Mộc (hành cây, ứng với gan) gặp quế thì chết." (Y dư)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Mắt đỏ sưng

 Có người bị bệnh mắt, mỗi khi ngủ dậy thì mắt đỏ sưng, một lúc sau lại hết; trăm phương chữa không hiệu. Thầy thuốc nói: "Đây là huyết nhiệt (máu nóng), không phải bệnh gan. Nằm thì huyết trở về gan; huyết nóng về gan nên khiến mắt đỏ sưng; một lúc sau thì hết là vì người ngủ dậy, huyết lại tản ra khắp tay chân." Bèn dùng nước cốt sinh địa hoàng ngâm nửa thăng gạo tẻ, vớt ra phơi cho khô thấu vào tận lõi hạt, cứ ba lần ngâm ba lần phơi khô. Dùng bình sứ đun một thăng nước cho sôi, cho bốn năm thìa gạo địa hoàng vào, nấu thành cháo loãng, để nguội bớt cho ấm; ăn lưng bụng xong thì uống một hai chén rồi đi ngủ. Làm như vậy hai ngày thì khỏi, vì nước sinh địa hoàng làm mát huyết. (Cùng nguồn trên)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Bệnh mắt có hư có thực

 Phàm bệnh mắt có loại trên thịnh dưới hư, có loại trên hư dưới thực. Hư thì nên uống thuốc bổ thận, tức là bổ "mẹ" của nó (mắt ứng với gan thuộc hành mộc, thận thuộc hành thuỷ sinh ra mộc nên là mẹ); thực thì nên uống thuốc làm mát kinh tâm, tức là tả "con" của nó (tâm thuộc hành hoả, do mộc sinh ra nên là con). Sách nhãn khoa nói: thuốc bổ ở đây không phải loại lưu huỳnh, phụ tử, nhung hươu, nhục thung dung, mà là loại chu sa, từ thạch; vì chữa mắt mà bổ phần dưới thì phải dùng thuốc dành cho mắt. Đây là lẽ rất đúng. (Cùng nguồn trên)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Đau mắt đỏ phải kiêng ăn

 Đau mắt đỏ thì rửa chân bằng nước nóng là tốt; nếu tắm rửa ắt dẫn đến mù. Tuyệt đối không được ăn thịt chó, thịt gà, cá, trứng gà, trứng vịt.

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Mù một mắt

 Tiền Lưu (?) (vua nước Ngô Việt thời Ngũ Đại) tuổi già bị mù một mắt, nghe nói ở triều đình Trung Nguyên có vị quốc y (thầy thuốc giỏi nhất nước) họ Hồ chữa bệnh giỏi, bèn dâng thư xin. Tấn Tổ (vua khai quốc nhà Hậu Tấn) sai thầy thuốc vượt biển sang. Thầy xem mắt nói: "Thượng phụ (tước hiệu tôn quý vua ban cho bậc đại thần lớn tuổi) có thể không cần chữa, như vậy sẽ thọ thêm năm bảy năm; nếu khơi bỏ nội chướng (màng đục che bên trong mắt) thì mắt lại sáng như cũ, chỉ e tổn phúc thọ thôi." Tiền Lưu nói: "Tôi được khỏi làm con ma chột dưới đất là đủ rồi. Mong thầy dốc hết tài chữa, tôi sẽ trả ơn hậu." Thầy chữa cho, mắt trở lại như cũ. Tiền Lưu rất mừng, tặng thầy vàng, lụa, đai báu đáng năm vạn quan tiền, sắm thuyền đưa về kinh đô. Thầy thuốc vừa về đến nơi thì Tiền Lưu mất, thọ tám mươi mốt tuổi. (Dị uyển của Lưu Dĩnh Thúc)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Chữa mắt

 Quách Thái uý (thái uý: chức quan võ cao cấp), người Chân Châu, mù lâu năm, mắt có màng mộng trắng, dùng khắp các thuốc mắt đều không hiệu. Có người họ hàng là Trọng (?), làm quan giám thuế ở Thường Châu, nghe tiếng Trương Đà Long, bèn tiến cử với Thái uý. Thái uý mời ông Trương đến xem; Trương nói: "Mắt này vì dùng thuốc nóng quá nhiều nên sinh ngoại chướng (màng che ở mặt ngoài mắt), nhìn vật không rõ, ngày ngày tối tăm, không còn thấy gì. Các thầy thuốc đều cho là can nguyên (gốc rễ tạng gan) bị tổn, phần dưới hư, nên bổ gan thận, khiến mắt càng mù nặng." Trương nói: "Xin Thái uý lấy thuốc vừa nhỏ mắt vừa uống, một tháng thì màng hơi tiêu." Sau quả nhiên một tháng màng tan hết, hai mắt sáng như cũ. Nhân đó xin phương thuốc nhỏ và uống, thì chỉ dùng mật lợn, đun lửa nhỏ trong nồi bạc thành cao, cho băng phiến viên nhỏ bằng hạt kê vào, nhỏ vào mắt, thấy màng nhẹ đi; sau lại lấy màng trắng của túi mật lợn phơi khô, se thành sợi dây nhỏ to bằng cây trâm, đốt thành tro, đợi nguội thì chấm vào; màng dày cũng chữa được. Phương này rất hay, chớ truyền bừa. (Danh y lục)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Chữa nội chướng (màng đục che bên trong mắt)
 Thục địa hoàng (củ sinh địa đã đồ, phơi nhiều lần cho chín đen), mạch môn đông (rễ củ cây mạch môn) và xa tiền tử (hạt cây mã đề) trộn lẫn với nhau chữa bệnh nội chướng nhãn (mắt mờ dần vì có màng đục bên trong mắt, như bệnh đục thủy tinh thể) có hiệu quả. Đã thử nhiều lần, quả đúng như vậy. Cách làm: giã nhỏ, viên với mật ong, mỗi viên to bằng hạt ngô đồng. Ba vị thuốc này đều khó giã và khó rây, nhưng khi trộn vào nhau thì ngọt thơm khác thường. Thật là một phương thuốc lạ. (Đông Pha đại toàn tập — tuyển tập của Tô Đông Pha, tức Tô Thức, văn sĩ đời Tống)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Chữa chứng mắt loét bờ mi

 Ở Đàm Châu, nhà ông Triệu Thái úy (Thái úy: một chức quan võ cao cấp) thuộc dòng họ vua, có một bà vú nuôi khổ vì chứng lạn duyên phong nhãn (bờ mi mắt đỏ, loét, ướt, theo Đông y là do "phong", tức một loại khí độc từ bên ngoài, gây ra) đã gần hai mươi năm. Một hôm có bà già bán thuốc đi qua cửa, nói: "Mắt này có sâu, nhỏ như sợi tơ, màu đỏ mà dài, để lâu thì nó sinh sôi mãi không dứt. Tôi có thể vừa nói cười vừa trừ được (ý nói chữa dễ dàng). Tôi vào núi lấy thuốc, chiều tối sẽ về chữa."
 Họ Triệu sai người đầy tớ lén đi theo sau. Người ấy thấy bà già dọc đường hái lá các bụi cây, dây leo, lấy tay vò nát (?) rồi bỏ vào miệng nhai, giữ nước và bã lại trong một ống tre nhỏ. Lát sau bà trở lại, xin một tấm the đen che lên mắt bà vú, lấy bút vẽ hai con ngươi lên tấm the, rồi nhỏ nước thuốc cho thấm vào bờ mi dưới. Chỉ trong chớp mắt (?), sâu từ trong tấm the chui ra, đếm được mười bảy con, hình dạng đúng như bà đã nói trước. Mấy ngày sau bà lại đến; lúc ấy da thịt bờ mi dưới đã khô, như của người thường. Bà lại dùng cách cũ nhỏ thuốc vào bờ mi trên, lại bắt được hơn mười con sâu. Cả nhà rất mừng.
 Về sau cách này được truyền cho thầy thuốc Thượng Quan Ngạn Thành. Ông gọi khắp các bà trong làng xóm gần đó (?) mắc bệnh này đến chữa thử, không ai là không khỏi ngay. Thuốc ấy chỉ có một vị là lá phúc bồn tử (cây mâm xôi), có ghi trong sách Bản thảo (sách chép các vị thuốc). Trần Tàng Khí (nhà nghiên cứu thuốc đời Đường) nói: thuốc này chữa mắt tối không nhìn thấy vật, nước mắt lạnh chảy ròng không dứt, và chứng thanh manh (mắt nhìn bề ngoài vẫn bình thường mà dần dần mù). Cách làm: lấy cỏ này phơi nắng cho khô, giã thật nát, bọc trong lớp bông mỏng, ngâm vào sữa của người mẹ đang cho bé trai bú, ngâm lâu chừng bằng thời gian người ta đi bộ tám chín dặm, rồi lấy nhỏ vào mắt và nằm ngửa. Không quá ba bốn ngày, mắt nhìn vật rõ như hồi còn trẻ. Chỉ kiêng rượu, đồ làm từ bột mì và dầu mỡ. Đây thật là vị thuốc tuyệt hay để chữa mắt. (Quý chí — phần "Quý" của sách Di Kiên chí)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Chữa bệnh nội chướng nhãn

 Từ Đạo Hanh, người huyện Định Hải, châu Minh Châu, cha mất sớm, ông phụng dưỡng mẹ đi khắp bốn phương, hết lòng hiếu thảo. Trong niên hiệu Thuần Hy (đời vua Tống Hiếu Tông), ông đến Thái Châu, ở trọ trong một quán. Vì đang đau mắt đỏ mà lại ăn cua, ông bị nội chướng, muốn lên đường đi tiếp cũng không được. Ông vốn thuộc lòng kinh Bát Nhã (một bộ kinh quan trọng của đạo Phật), bèn ra chợ tụng kinh xin ăn, xin được tiền gạo thì mang về nuôi mẹ, như thế trải năm năm.
 Bỗng một đêm ông mơ thấy một vị sư lông mày dài, mũi to, tay nâng bình bát, trong bát có nước. Sư bảo ông vốc nước rửa mắt, rồi dặn: "Từ nay con nên uống thuốc viên gan dê một trăm ngày." Ông biết đó là một vị La Hán (bậc thánh tu hành đắc đạo trong đạo Phật), mừng rỡ lạy và xin ban cho phương thuốc hay. Sư nói: "Dùng dạ minh sa (phân dơi, một vị thuốc sáng mắt) đã rửa sạch một lạng, đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ máu) một lạng, xác ve một lạng, mộc tặc (cỏ tháp bút) bỏ đốt một lạng, tất cả tán thành bột. Mua bốn lạng gan dê, nấu với nước cho nhừ, giã nhuyễn như bùn, cho bột thuốc trên vào trộn đều, viên to bằng hạt ngô đồng. Sau bữa ăn, uống năm mươi viên với nước đun sôi để ấm." Ông uống đủ trăm ngày thì mắt sáng lại như cũ. Ông cùng mẹ trở về quê; sau khi mẹ mất, ông bỏ nhà đi tu. (Loại thuyết)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Chữa mắt bằng "cao hai trăm vị hoa cỏ"

 Có một người ở Phúc Châu đau mắt, giữa hai mi đỏ ướt, chảy nước mắt, lúc đau lúc ngứa; ban ngày không nhìn được vật, ban đêm không dám lại gần ánh đèn, cứ ngồi đờ đẫn. Bạn ông là Triệu Khiêm, tên tự Tử Xuân, bảo: "Đây là chứng lạn duyên huyết phong (bờ mi loét đỏ do máu nóng và phong độc). Tôi có một thứ thuốc chữa đúng bệnh này, gọi là cao hai trăm vị hoa cỏ." Người bệnh kinh ngạc nói: "Dùng nhiều vị thuốc như thế, sách thuốc trên đời chưa từng có, đâu dễ gom đủ ngay được. Anh chỉ đùa tôi thôi." Triệu nói: "Tôi vừa thấy có sẵn thuốc, sẽ đem cho anh."
 Hôm sau, Triệu mang đến một tiền chủy (đơn vị đo thuốc bột thời xưa, lượng thuốc xúc đầy một đồng tiền) thuốc đã đông đặc thành cao, bảo dùng thìa xúc một chút cho vào miệng. Một ngày thì hết chảy nước mắt, hai ngày thì hết sưng, ba ngày thì hết đau, khỏi hẳn. Người ấy bèn đến thăm Triệu để cảm tạ, và hỏi tên các vị thuốc. Triệu cười nói: "Chỉ dùng túi mật của con dê đực đã thiến, bỏ chất dịch bên trong đi, nhồi đầy mật ong tốt vào, trộn đều rồi đem hấp, đợi khô thì cho vào bình, nghiền nhỏ thành cao. Vì ong hút mật của trăm loài hoa, dê ăn trăm loài cỏ, nên tôi giấu tên thật đi để làm người ta lóa mắt mà thôi." (Quý chí)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Nốt ban, nốt đậu lan vào mắt

 Trẻ con bị ban sang (các nốt ban, nốt đậu mọc trên da) lan vào mắt, đều do nhiệt quá nặng, khí độc bốc lên phía trên; phần nhiều là do ăn phải đồ độc mà ra. Nếu lúc nốt đang mọc rộ mà thấy mắt sưng đau, thì phải thường xuyên banh mắt ra xem; nếu trên tròng mắt không có nốt thì không hại gì. Nếu có nốt thì cũng phải uống thuốc Thanh lương ẩm tử (thuốc nước có tính mát), mỗi ngày uống một lần sau bữa ăn, cho đi ngoài nhẹ.
 Sau khi nốt đã khô, nếu giữ gìn không đúng cách, ăn uống không cẩn thận, hoặc tự nhiên mắt đau không rõ lý do, thì đó là khí độc chưa hết. Nhẹ thì uống Thanh lương ẩm; nặng thì uống Hùng hoàng giải độc hoàn (thuốc viên giải độc có vị hùng hoàng), phải cho đi ngoài mạnh ba bốn lần, rồi sau mới uống thuốc chữa mắt. Chỉ cần tròng mắt chưa bị vỡ thì không ai là không khỏi. (Bảo sinh phương)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Trong mắt luôn thấy một cái gương

 Có một chàng trai trẻ, trong mắt luôn thấy một cái gương nhỏ, nhờ thầy thuốc Triệu Khanh xem bệnh. Triệu hẹn sáng hôm sau mời chàng ăn gỏi cá. Đến hẹn, chàng tới, được mời vào trong nhà, dặn cứ thong thả ngồi đợi, chủ nhà tiễn khách xong sẽ ra tiếp. Lát sau người nhà bày bàn, đặt một bát giấm trộn mù tạt, ngoài ra không có món gì khác, Triệu cũng không ra.
 Đến gần trưa, chờ lâu mà chủ vẫn không ra, chàng đói lắm, lại ngửi thấy mùi giấm thơm, không nhịn được bèn nhấp thử một chút; một lúc sau lại nhấp nữa, thấy trong ngực thông thoáng hẳn, mắt hết hoa, không còn thấy cái gương, bèn húp cạn cả bát. Triệu biết vậy mới bước ra. Chàng trai vì đã húp giấm nên ngượng ngùng xin lỗi. Triệu nói: "Trước đây cậu ăn gỏi cá quá nhiều mà tương giấm ăn kèm không đủ (?), lại có vảy cá đọng trong ngực, nên mắt hoa lên. Tương giấm vừa bày ra, tôi chỉ muốn cậu vì đói mà húp nó, quả nhiên khỏi bệnh. Còn bữa tiệc gỏi cá kia chỉ là mẹo lừa tạm thôi." (Bắc mộng tỏa ngôn)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Có bệnh mắt thì kiêng tắm

 Người đang có bệnh mắt rất kiêng tắm, vì tắm có thể làm người ta mù mắt. (Độn trai nhàn lãm)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Lẹo mắt

 Phàm ai bị lẹo mắt (mụn mọc ở bờ mi), lấy một cây kim may vải, đứng đối diện miệng giếng, liếc mắt nhìn cây kim, xong bẻ kim làm hai đoạn ném xuống giếng thì mắt khỏi ngay. Đừng để người khác trông thấy.

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Mắt nhìn một vật thành hai

 Mấy năm trước, Tuân Mục Trọng thường nói với tôi: "Có người nhìn một vật thành hai. Thầy thuốc cho là can khí hữu dư (khí của tạng gan quá thịnh; Đông y cho rằng gan liên quan đến mắt) nên thấy một thành hai, bảo uống thuốc bổ gan, nhưng đều không hiệu nghiệm. Đó là bệnh gì?"
 Tôi đáp: "Tôn Chân Nhân (tức Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường) nói: mục hệ (đường mạch nối mắt với não) phía trên thuộc vào não, phía sau đi ra ở giữa gáy. Khi tà khí (khí độc từ bên ngoài xâm vào gây bệnh) trúng vào đầu, gặp lúc cơ thể đang hư yếu, nó vào sâu thì theo mục hệ mà vào não; vào não thì não xoay chuyển, não xoay thì mục hệ bị căng, mục hệ căng thì mắt choáng hoa mà như quay cuồng. Tà khí trúng vào tròng mắt, những chỗ bị trúng không khớp nhau thì tinh khí của mắt bị tán loạn; tinh khí tán loạn thì nhìn bị lệch đôi, nên thấy thành hai vật." Bảo người ấy uống thuốc trừ phong tà đã vào não thì khỏi. (Bản sự phương)

 Quyển bốn — Bệnh mắt

 Nước thuốc rửa mắt

 Lấy đương quy, hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị đắng, tính mát), thược dược (rễ cây thược dược) lượng bằng nhau, sắc với nước cho đặc, nhân lúc còn nóng mà rửa mắt; nguội thì hâm lại rồi rửa tiếp, rất có ích cho mắt. Phàm các chứng do phong độc, mắt đỏ, mắt có màng mộng che làm nhìn mờ… đều dùng được. Phàm bệnh mắt đều do máu huyết ứ đọng, lưu thông không được mà ra, nên dùng thuốc hoạt huyết (làm máu lưu thông) phối với hoàng liên để chữa. Máu gặp nóng thì chạy, cho nên phải nhân lúc nóng mà rửa. Ai dùng cũng thấy hiệu nghiệm như thần. (Rút từ lời chú về hoàng liên trong sách Bản thảo)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Chữa hầu bế

 Ông Nguyên Công Chương, chức Thiếu khanh (phó quan đứng đầu một cơ quan ở triều đình), kể: Có một sĩ nhân (người có học) ở phủ Khai Đức dẫn đầy tớ vào kinh đô. Một người đầy tớ bỗng bị hầu bế (họng sưng đau, tắc nghẽn), họng sưng đầy, hơi thở tắc không thông, tính mạng chỉ trong khoảnh khắc. Hỏi người ở kinh thành thì họ nói chỉ có nhà họ Lý, hiệu Sơn Thủy, ở phố Mã Hành là chữa được. Liền đưa đến. Lý hoảng hốt nói: "Bệnh rất nguy, may mà còn đến được đây, nếu không thì chắc chắn chết."
 Lý bèn lấy trong hòm ra một sợi giấy se (giấy cuộn xoắn lại thành que), châm lửa, vừa bốc khói thì thổi tắt, bảo người đầy tớ há miệng rồi đâm vào trong họng. Lát sau người bệnh nôn ra chừng nửa hợp (hợp: đơn vị đo dung tích thời xưa, bằng một phần mười thăng) máu tím, lập tức thở dễ, nói được, ăn được cả cháo. Lý rắc thuốc đắp vào, khỏi ngay. Sĩ nhân rất phục tài ông như thần.
 Về sau, ở quê sĩ nhân ấy có một thầy lang tầm thường tình cờ học được thuật này. Ông ta nói: "Bệnh họng phát ra từ lục phủ (sáu cơ quan rỗng trong bụng theo Đông y: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu) thì như đưa tay vào là với tới được, chích vỡ máu ứ là khỏi. Nếu phát ra từ ngũ tạng (năm cơ quan đặc chính trong cơ thể: tim, gan, lá lách, phổi, thận) thì chất độc bám sâu và chắc, tay nghề và sức thuốc khó tới nơi, chỉ dùng giấy se là cách tốt nhất." Nhưng ông ta không nói vì sao lại dùng như vậy. Sau có người nhặt được mẩu giấy thừa của ông, mới biết là giấy đã được tẩm sẵn dầu ba đậu (dầu ép từ hạt cây ba đậu, rất độc, gây xổ mạnh), cho nên châm lửa là cháy ngay, mượn cái độc của nó đi thẳng tới chỗ bệnh. (Loại biên)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Lại một bài nữa

 Phàm người bị hầu bế hoặc triền hầu phong (chứng họng sưng như quấn quanh cổ, khó thở, khó nuốt), sau khi dùng thuốc làm thông họng, khi đã nuốt được nước, phải ăn ngay nửa bát hoặc một bát cháo loãng để đè tà nhiệt (khí nóng gây bệnh) xuống. Không đè thì bệnh lại tái phát; điều này không thể không biết.
 Họng đã ổn mà người vẫn nóng, đau đầu không dứt, đó là cảm phải ngoại tà (khí độc từ bên ngoài). Hãy xem mạch và việc đại tiện, tiểu tiện: nếu có biểu chứng (dấu hiệu bệnh còn ở phần ngoài cơ thể) thì cho ra mồ hôi; nếu có lý chứng (dấu hiệu bệnh đã vào phần bên trong) thì cho đi ngoài nhẹ, đều khỏi. Khỏi rồi mà thở gấp, yếu hơi, người không nóng, thì chắc là do uống thuốc mát quá nhiều nên hạ hư (phần dưới cơ thể suy yếu). Nên uống một liều thuốc ấm có tính trấn xuống, như Hắc tích hoàn, Chính nhất đan, rồi ăn cháo để đè xuống.

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Họng sưng đau

 Có người bị họng sưng đau, không nuốt được thức ăn, người nóng, đau đầu, đại tiện không thông. Các thầy thuốc bàn tán xôn xao, đều cho là bệnh nhiệt, nên uống thuốc mát. Có một thầy thuốc giỏi nói: "Mạch khẩn sác (mạch căng và nhanh), đây là do cảm khí lạnh." Các thầy khác không nghe. Thầy giỏi nói: "Tôi có cách thử ra lạnh hay nóng: trong nhà tắm đốt lửa, dùng nước sắc hành (?) đã sao mà dội tắm. Nếu là bệnh nhiệt thì ở chỗ ấm này ắt sẽ ra mồ hôi mà họng đau không giảm; nếu là cảm lạnh thì dù tắm cũng không ra mồ hôi."
 Người bệnh tin lời, bèn vào tắm dội mà không ra mồ hôi. Ngay trong nhà tắm, ông uống một liều Ma hoàng thang (thuốc sắc có vị ma hoàng, làm ra mồ hôi, trừ khí lạnh), chốc lát mồ hôi ra đầm đìa, đại tiện thông, lập tức khỏi bệnh. Các thầy thuốc phục ông như thần. Phàm phân biệt bệnh nhiệt với cảm lạnh đều có thể dùng cách này. (Y dư)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Người thợ khéo lấy lưỡi câu trong họng ra

 Trong niên hiệu Hàm Bình (đời vua Tống Chân Tông), ông Ngụy, chức Chức phương (quan coi bản đồ, địa giới), ở Đàm Châu, có mấy người con em đều còn nhỏ. Chúng đùa với nhau, lấy cần câu, dùng táo làm mồi, lên bờ câu gà con. Một đứa bắt chước, nuốt nhầm lưỡi câu vào họng; vội kéo ra thì lưỡi câu có ngạnh ngược nên không ra được. Mời các thầy thuốc đến, không ai dám ra tay. Ông Ngụy rất sợ, sai người đi hỏi khắp các bà già, nghĩ rằng thế nào cũng có người từng trải.
 Lúc ấy có một bà già hơn chín mươi tuổi nói rằng bà cũng chưa từng thấy việc này, nhưng nghĩ rằng người có mưu trí thì lấy ra được. Bấy giờ trong quận có ông Mạc, làm Đô liệu (thợ cả trông coi việc xây dựng), tính rất khéo; bà bảo hãy báo cho ông Ngụy biết. Ông Ngụy gọi bà già đến trách: "Con ta nuốt nhầm lưỡi câu, ông thợ Mạc thì làm sao lấy ra được?" Bà già đáp: "Tôi nghe nói nghề chữa bệnh cốt ở chỗ khéo nghĩ. Ông Mạc từng làm được cả việc dựng tháp, dựng bia dưới nước, lợp thêm ngói (?)." Một người thân lớn tuổi trong họ khuyên ông Ngụy: "Cứ thử hỏi xem."
 Ông Ngụy bèn mời ông Mạc đến. Ông Mạc ngẫm nghĩ hồi lâu, nói cần một cái kén tằm và một chuỗi tràng hạt lớn. Ông Ngụy đưa cho. Ông Mạc cắt cái kén (?) thành miếng to bằng đồng tiền, dùng đồ vật nắn khắp bốn phía cho mềm, lấy dầu thấm cho trơn, giữa đục một lỗ. Ông xâu dây câu qua lỗ kén trước, rồi xâu tiếp ba năm hạt tràng hạt, bảo đứa bé ngồi ngay ngắn há miệng, dần dần thêm hạt, ước lượng dùng hạt đẩy miếng kén xuống tới họng. Khi thấy đã tới chỗ buộc lưỡi câu, ông dùng sức đẩy mạnh xuống, lưỡi câu theo đó tụt xuống mà tuột khỏi chỗ mắc, rồi ông kéo nhanh lên ra ngoài. Thấy miếng kén tròn đã trùm kín lưỡi câu ở phía dưới, theo dây câu ra ngoài, không gây tổn thương gì.
 Ông Ngụy rất mừng, bèn hậu tạ. Ông nói: "Người lòng sáng suốt thì ý nghĩ ắt rất khéo; người ý nghĩ sáng suốt thì lòng ắt giỏi chữa bệnh." (Danh y lục)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Lưỡi sưng đầy miệng

 Có một sĩ nhân đi theo sông Biện về phía đông, đêm đậu thuyền ở bến một làng. Vợ ông ngủ say, ông lay hỏi có chuyện gì thì bà không đáp; lay lần nữa, bà giật mình ngồi dậy. Nhìn kỹ thì lưỡi bà đã sưng đầy miệng, không nói ra tiếng. Ông vội đi tìm thầy thuốc, gặp được một ông già đeo túi thuốc đến, rắc thuốc vào, đến sáng thì khỏi như cũ. Hỏi ra thì chỉ có một vị bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến), phải dùng thứ thật mới tốt. (Bản sự phương)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Lưỡi tự nhiên chảy máu

 Có một sĩ nhân tự nhiên lưỡi chảy máu, lại có lỗ nhỏ. Thầy thuốc không biết là bệnh gì, tình cờ nói: "Bệnh này gọi là nục (chứng máu tự chảy ra ngoài)." Lấy hoa hòe sao lên, tán bột rắc vào thì khỏi. (Lương phương)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Đau răng

 Đau răng có bốn loại: một là do nhiệt, hai là do lạnh, ba là do phong, bốn là do sâu (?). Đau do nhiệt thì sợ nước lạnh; đau do lạnh thì sợ nước nóng; không sợ lạnh cũng không sợ nóng là do phong; răng có lỗ (?) là do sâu.
 Cách dùng thuốc: đau do nhiệt thì dùng nha tiêu (một loại muối khoáng), uất kim (củ nghệ uất kim), hùng hoàng (một loại khoáng chất màu vàng, có độc), kinh giới (rau kinh giới)…; đau do lạnh thì dùng can khương (gừng khô), tất bát (quả cây lá lốt), tế tân (rễ cây tế tân, vị cay tê)…; đau do phong thì dùng trư nha tạo giác (loại quả bồ kết nhỏ hình như răng lợn), cương tàm (con tằm bị bệnh chết cứng), tổ ong, xuyên ô và thảo ô (các loại củ ô đầu, rất độc)…; đau do sâu (?) thì dùng hùng hoàng, vôi, đường cát… Răng đau do nhiệt thì nên cho chảy máu ở lợi. Răng sưng đau, dùng thuốc xong đều phải súc miệng bằng nước ấm. (Y dư)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Răng ngày càng dài ra

 Răng mỗi ngày một dài ra, dần dần căng banh miệng ra, khó ăn uống; đó là do tủy tràn ra mà thành. Chỉ cần uống bạch truật (củ cây bạch truật, vị thuốc bổ tỳ vị) là khỏi. (Vệ sinh thập toàn phương)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Lưỡi sưng thè ra ngoài miệng

 Có người lưỡi sưng phồng thè ra ngoài miệng, không ai dám chữa. Một người trong làng nói tình cờ có thuốc chữa bệnh này, về nhà lấy đến, thì ra là hai sợi giấy se. Ông lấy đèn đốt, dùng khói hun lưỡi, lập tức lưỡi tiêu sưng co vào. Mọi người hỏi, ông mới chịu nói: "Nhà tôi xưa có con bò cũng bị lưỡi sưng thè ra ngoài miệng. Có người bảo lấy dầu thầu dầu nhúng giấy se, đốt lấy khói hun thì khỏi. Nhân đó đem chữa cho người, cũng thấy hiệu nghiệm."

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Chữa đau răng

 Nhà Diệp Cảnh Hạ có một người bên họ ngoại khổ vì đau răng; mỗi khi cơn đau nổi lên thì cào giường cào chiếu, kêu gào suốt đêm tới sáng, đến một thìa nước cũng không nuốt được. Thầy thuốc dùng đủ mọi cách, cả năm vẫn không khỏi. Có người truyền cho một phương: lấy đầu nhọn của củ phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất độc), đầu nhọn của củ thiên hùng (củ ô đầu mọc đơn độc, không có củ con), bảy con toàn yết (bọ cạp để nguyên con), đều để sống, nghiền nát trộn đều, dùng giấy se chấm chút ít điểm vào chỗ đau, đau dứt ngay theo tay.
 Lâm Nguyên Lễ nói: "Cái đó chưa có gì lạ. Tôi xưa có được một cách: bắt một con cóc lớn, vót que tre cạo chỗ lông mày của nó (chỗ u trên mắt cóc), sẽ có nhựa dính vào que. Ước chừng lấy được khá nhiều thì thả nó đi, lấy nhựa ấy điểm vào chỗ đau. Phàm các chứng cam thực (lợi răng loét lở, ăn mòn), ung thũng (sưng mủ), mọi thứ đau răng đều dùng được; thuốc tới là hết đau, không tái phát."
 Người cháu họ (?) nói: "Đây gọi là Thiềm tô cao (cao nhựa cóc). Trước hết dùng que gạt dưới chỗ lông mày; khi nhựa chưa ra thì lấy roi nhỏ quất vào lưng và đầu nó, đợi nó tức giận phồng người lên thì nhựa sẽ chảy ra như suối. Rồi lấy bông thấm, nhét thẳng vào chỗ đau." (Loại biên)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Sâu răng

 Quan Trung đại phu (một chức quan) nước Tề bị sâu răng. Thuần Vu Ý (danh y thời Tây Hán) cứu (đốt ngải cứu trên huyệt để chữa bệnh) vào đường kinh thái dương bên trái (một đường kinh mạch — đường dẫn khí huyết trong cơ thể theo Đông y), rồi làm nước sắc khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị rất đắng), mỗi ngày súc miệng ba thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa). Khoảng năm sáu ngày thì khỏi. Bệnh này mắc phải do gió, và do ngủ há miệng, ăn xong không súc miệng. (Sử ký)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Uống rượu xong súc miệng

 Lưu Kỷ hơn bảy mươi tuổi mà tinh thần không suy. Cứ mỗi lần uống rượu ông lại súc miệng một lần, dù say cũng không quên. Ông nói: "Làm như vậy thì không bị bệnh răng." Sau giờ thân (khoảng 3–5 giờ chiều) ông chỉ ăn chút ít là thôi. (Minh Đạo tạp chí)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Súc miệng và ăn đồ lạnh

 Tiến sĩ Lưu Độn nói với người khác (?): "Người đời giữ gìn thân thể thường làm ngược. Súc miệng buổi sáng không bằng súc lúc sắp đi ngủ, để rửa sạch những thứ đọng giữa kẽ răng; răng cũng được chắc. Người nay ăn đồ lạnh xong ắt uống nước nóng, định làm ấm tỳ (tạng tỳ, theo Đông y lo việc tiêu hóa thức ăn); nhưng tỳ đã lạnh cóng rồi thì còn làm ấm gì được nữa? Chi bằng trước khi ăn đồ lạnh thì uống nước nóng để làm ấm trước, rồi mới ăn đồ lạnh thì không lo gì." (Hàn uyển danh đàm)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Táo làm vàng răng

 Ông Nghê Ngạn Cập, chức Triều phụng (một bậc quan văn), từng làm mạc quan (quan giúp việc) ở phủ Thái Nguyên, kể rằng: người vùng ấy thích ăn táo, không kể sang hèn già trẻ, thường để táo trong ngực áo, trong tay áo, lúc rảnh lại lấy ra ăn. Răng của người trong quận phần nhiều vàng, là vì ăn táo. Đó chính là câu Kê Thúc Dạ (Kê Khang, danh sĩ thời Tam Quốc – Tấn) đã nói: "Răng ở đất Tấn thì vàng, chấy ở trên đầu thì đen." (Độn trai nhàn lãm)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Thuốc răng

 Tấm bia trên đỉnh Liên Hoa núi Tây Nhạc (tức Hoa Sơn) chép bài ca về thuốc chữa miệng răng và làm đen râu: "Bồ kết răng lợn với gừng tươi, thăng ma xứ Tây, địa hoàng đất Thục, mộc luật (?), cỏ mực, hạt hòe, tế tân, lá sen (là nõn lá sen non cắt ra) phải cân xứng; muối xanh lượng bằng nhau, cùng đốt (?) rồi nghiền thật nhỏ đem dùng càng hay. Chà răng thì răng chắc, râu tóc đen; ai ngờ trên đời có phương thuốc tiên." (Loại uyển)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Thịt mọc lồi ra giữa kẽ răng

 Thừa tướng Uông, người huyện Kỳ Môn, châu Huy Châu, có một người thiếp được yêu, ngày thường thích ăn những món dễ sinh phong, đặc biệt mê cua, hoặc làm bánh bao nhân cua, chả cua mà ăn thỏa thích. Một hôm bà mắc chứng phong nhiệt, giữa kẽ răng lồi ra một cục thịt, dần dần to ra, căng lấp cả miệng, miệng không khép lại được, nước cháo không vào được, đau đớn chỉ chờ chết. Có một đạo sĩ nói chữa được bệnh này; thừa tướng nhờ chữa, chẳng mấy ngày thì khỏi.
 Cách làm: lấy sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi) ép lấy một bát nước, lấy mấy quả bồ kết răng lợn, hơ trên lửa cho nóng, nhúng vào nước địa hoàng cho đến hết, rồi tán thành bột, đắp lên cục thịt lồi, lập tức tiêu co lại. Sau phải tặng nhiều vàng mới được phương này. (Con rể ông là Lý đại phu kể)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Uống rượu mà họng, lưỡi lở loét

 Uống rượu liên tiếp nhiều tháng, họng loét, lưỡi lở: lấy thịt ốc, thịt trai dưới nước, cùng hành, đậu xị (đậu đen ủ lên men), gừng, tiêu, nấu lấy nước uống ba chén thì khỏi. (Thánh huệ phương)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Không được dùng khổ sâm để chà răng

 Tôi từng khổ vì lưng nặng nề, ngồi lâu thì người cứng đờ, phải đi mười mấy bước mới đi được bình thường. Có một viên tướng tá thấy tôi, hỏi: "Phải chăng ông dùng khổ sâm chà răng?" Lúc ấy tôi vì đau răng đã dùng khổ sâm mấy năm rồi. Ông nói: "Đó chính là nguyên nhân gây bệnh. Khổ sâm vào răng, khí của nó làm hại thận, có thể khiến người ta lưng nặng." Về sau, quan Thái thường thiếu khanh (phó quan coi việc lễ nghi tế tự) là Thư Chiêu Lượng dùng khổ sâm chà răng lâu năm, cũng bị bệnh lưng. Từ đó cả hai đều thôi không dùng nữa, chứng đau lưng đều khỏi. Đây đều là những điều sách thuốc xưa không ghi. (Bút đàm — tức Mộng Khê bút đàm của Thẩm Quát)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Kẽ răng chảy máu

 Kẽ răng chảy máu không dứt, các thuốc khác chữa không được, thì dùng muối làm thuốc chính; vì sách Tố Vấn (một phần của bộ Hoàng Đế nội kinh, sách y học kinh điển) nói: "vị mặn thắng được máu". (Lan thất bảo giám. Dùng mạch môn đông sắc lấy nước súc miệng cũng tốt.)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Râu hổ chữa đau răng

 Râu hổ chữa được đau răng. Tiên nhân Trịnh Tư Viễn thường cưỡi hổ. Người bạn cũ là Hứa Ẩn bị đau răng, đến xin chữa. Trịnh nói: "Râu hổ, nhân lúc vừa nhổ còn ấm mà cắm vào kẽ răng thì khỏi ngay." Rồi nhổ mấy sợi đưa cho.

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Điếc tai lâu năm

 Mỡ sống của con lừa trộn với gừng sống, giã thật nhuyễn, bọc bông nhét vào tai, chữa điếc tai lâu năm. (Bản thảo. Xét: trong Bản thảo ghi là hạt tiêu sống chứ không phải gừng; chỉ là chưa thử dùng.) Hóc xương (sách Vận lược dùng chữ … (?))

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Chữa hóc thì suy theo từng loại

 Phàm cách chữa hóc đều suy theo loại vật gây hóc: chim cốc chữa hóc xương cá, đá nam châm chữa hóc kim, tóc đốt thành tro chữa hóc tóc, mèo rừng và hổ chữa hóc xương; đều là theo đúng loại của nó.

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Bằng sa chữa hóc

 Uông Hữu Lương ở Bà Dương ăn móng giò cay, nuốt nhầm một cái xương to bằng ngón tay út, mắc ở họng, lờ mờ hiện ra dưới da, đưa tay sờ thấy được; dùng trăm cách mà xương không xuống. Mấy ngày liền, ho một cái cũng đau, chỉ uống được chút ít nước. Người nhà vô cùng lo lắng. Trong lúc mê man ngủ, ông thấy một người mặc áo đỏ đến bảo: "Nghe nói ngươi khổ vì xương mắc họng; ta có một thứ thuốc, chỉ có nam bằng sa (hàn the vùng phía nam) là hay nhất." Ông mơ màng giật mình tỉnh dậy, cho rằng đó không phải giấc mơ thường, mà có lẽ là thần linh ngầm trao phương thuốc để cứu mạng mình. Ông lục hòm thuốc, được một cục bằng sa nhỏ, múc nước rửa sạch, ngậm cho tan dần; chỉ chừng một bữa ăn thì xương tự nhiên tuột mất. (Nhâm chí — phần "Nhâm" của sách Di Kiên chí)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Nước niệm chú chữa hóc

 Lấy đồ đựng sạch, đựng một chén nước mới múc, bưng lên, quay mặt về hướng đông, niệm thầm: "Kính mời Thái Thượng (tức Thái Thượng Lão Quân, vị thần tối cao của Đạo giáo); nước chảy xuôi về đông; mau mau như luật lệnh của Hỏa Đế phương nam" (câu "mau mau như luật lệnh" là câu kết quen dùng trong bùa chú Đạo giáo, nghĩa là ra lệnh cho việc phải thành ngay như pháp lệnh). Niệm một hơi bảy lần, rồi thổi một hơi vào nước; làm như vậy, thổi bảy lần, rồi đưa nước cho người bị hóc uống thì xuống ngay. Có người dùng nước niệm chú này còn có thể nuốt trôi được cả kim và dằm tre. (Bách nhất tuyển phương)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Người đánh cá chữa hóc

 Ở thôn Phố, huyện Ngô Giang, Tô Châu, người nhà Vương Thuận Phú ăn cá quế bị hóc, xương mắc ngang trong ngực, không lên không xuống, đau kêu vang cả xóm, hơn nửa tháng không ăn uống được, gần chết. Bỗng gặp người đánh cá là Trương Cửu nói: "Ông lấy quả trám cho ăn, xương sẽ mềm ngay." Lúc ấy đang mùa xuân hè, không có quả trám. Trương Cửu nói: "Nếu không có thì tìm hạt trám, giã thành bột, hòa với nước sông chảy xiết mà uống." Làm theo, quả nhiên khỏi.
 Hỏi Trương Cửu: "Sao ông biết quả trám chữa được hóc?" Trương Cửu đáp: "Bọn tôi nghe các cụ truyền lại: lấy gỗ cây trám làm mái chèo, làm cào (?) để bắt cá, cá hễ chạm vào là nổi lên, bị người ta bắt; vì thế biết cá sợ cây trám." Người nay nấu cá nóc phải dùng quả trám, mới biết quả trám hóa giải được độc của cá. (Danh y lục)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Chữa hóc

 Ông Tưởng, tên Nam Kim, làm Giáo thụ (quan coi việc học) ở Trừ Châu, ăn canh cá chép "ngọc thiền" (?) bị xương sườn cá làm hóc. Mọi thứ thuốc chữa hóc, cả bột ngà voi, dùng đều không hiệu. Có người bảo lấy quán chúng (thân rễ một loại cây dương xỉ, dùng làm thuốc), không kể nhiều ít, sắc đặc lấy một chén rưỡi nước, chia làm ba lần uống liền nhau. Ông uống liền ba thang, đến đêm khạc một cái là xương ra. Nhân đó ông đùa rằng: "Đây là nhờ sức của Quản Trọng." (Chơi chữ: tên vị thuốc quán chúng đọc gần với tên Quản Trọng, tể tướng nổi tiếng nước Tề thời Xuân Thu.) (Bách nhất tuyển phương)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Lưới đánh cá cũ chữa hóc

 Lưới đánh cá cũ chữa được hóc: lấy lưới trùm lên cổ người bị hóc thì khỏi; hoặc nấu lấy nước uống, xương sẽ trôi xuống. (Bản thảo)

 Quyển bốn — Miệng, răng, họng, lưỡi, tai

 Lúc gấp gáp mà nghĩ ra mẹo hay

 Nhà một vị quan ở Tú Châu có đứa bé năm tuổi, nghịch ngợm chui đầu vào cối giã thuốc, không rút ra được. Cả nhà kinh hãi kêu la, không biết làm sao. Có người bảo nắm hai chân đứa bé, lấy nước mới múc dội thật nhanh; đứa bé giật mình khóc, người co rúm lại, bèn rút ra được. Lại có một đứa trẻ xem người ta đập lúa, lấy râu hạt thóc ngậm vào miệng, râu thóc dính vào họng và lưỡi, gỡ không ra. Có người bảo lấy nước dãi ngỗng đổ vào miệng thì trôi xuống ngay, vì nước dãi ngỗng làm tiêu được thóc. Hai việc ấy đều là lúc rất nguy cấp; nếu không có người nghĩ ra mẹo hay trong lúc gấp gáp thì khó mà thoát được. (Di Kiên chí)

 Quyển bốn — Suyễn và ho

 Suyễn có ba chứng

 Phàm người bị suyễn thì có ba chứng: một là do lạnh, hai là do nhiệt, ba là do thủy (nước ứ đọng trong cơ thể). Bệnh do nhiệt thì phát vào mùa hè mà không phát vào mùa đông; bệnh do lạnh thì gặp lạnh là phát; bệnh do thủy thì trong ngực đầy tức, bức bối, chân sưng trước. Bệnh do nhiệt nên dùng Cáp giới hoàn (thuốc viên có tắc kè); bệnh do lạnh nên dùng Chử phế tán (thuốc bột nấu với phổi); bệnh do thủy thì phải xét xem lạnh hay nóng, hư hay thực (hư: cơ thể suy yếu; thực: tà khí còn mạnh): hư mà lạnh thì dùng Tử kim đan, nhiệt mà thực thì dùng Phòng kỷ hoàn (thuốc viên có vị phòng kỷ).
 Điều này rút từ sách Dưỡng sinh tất dụng phương, nhưng sách ấy không có Phòng kỷ hoàn (?), chỉ nói trong bụng có thấp nhiệt (khí ẩm và nóng ứ lại). Muốn thử xem bệnh suyễn có phải do thủy hay không: tiểu tiện rít, chân hơi sưng mà suyễn là chứng thủy, nên chữa theo bệnh thủy; tiểu tiện không rít, chân không sưng thì chỉ chữa như bệnh suyễn. Trong sách Lương phương của Thẩm Tồn Trung (tức Thẩm Quát) có bài lá bồ đồi (lá cây nhót), và bài Ma hoàng tử phác thang của ông Tôn Đại Tư, không kể lạnh hay nóng đều uống được.

 Quyển bốn — Suyễn và ho

 Ho

 Ho có hai loại: một là do nhiệt, hai là do lạnh. Ho do nhiệt thì đờm đặc, mũi ngửi thấy mùi tanh, nên uống thuốc mát. Ho do lạnh thì đờm loãng, nên uống thuốc nóng. Uống một hai ngụm nước lạnh mà tạm hết ho là ho do nhiệt; hớp nước nóng mà tạm hết ho là ho do lạnh. Cách thử này dùng thấy nghiệm. Dùng Tiểu sài hồ thang chữa ho do nhiệt, dùng Lý trung thang thêm ngũ vị tử (quả cây ngũ vị) chữa ho do lạnh, đều đã thử và thấy hiệu nghiệm. (Y dư, như trên)

 Quyển bốn — Suyễn và ho

 Lại một bài nữa

 Sách kinh (Hoàng Đế nội kinh) nói: người cảm phải lạnh thì sinh bệnh; nhẹ thì ho, nặng thì đi tả, thì đau. Phàm chứng ho thì năm tạng sáu phủ đều có thể gây ra, nhưng phổi là nơi chịu tà khí trước tiên; vì phổi chủ về khí, gắn liền với da và lông, tà khí khi mới làm hại thì trước hết trú ở da lông, cho nên ho là bệnh của phổi. Năm tạng thì mỗi tạng nhận tà khí vào thời kỳ mà tạng ấy làm chủ trong năm; sáu phủ thì do năm tạng truyền bệnh sang.
 Người xưa nói bệnh phổi khó khỏi mà hay chết đột ngột, là vì phổi là "tạng kiêu" (tạng mỏng manh, khó chiều), sợ lạnh mà cũng ghét nóng, cho nên tà khí dễ làm hại mà khó chữa; vì thuốc sắc, thuốc bột uống vào đi thẳng qua (không lưu lại ở phổi), còn châm cứu thì không với tới được.
 Mười loại ho là: ho phổi, ho tim, ho tỳ, ho thận, ho gan, ho do phong, ho do lạnh, ho chi ẩm (ho do đờm nước đọng ở vùng ngực sườn), ho mật, ho quyết âm (ho thuộc đường kinh quyết âm). Năm loại ho mà Hoa Đà (danh y thời Tam Quốc) nói là: ho lạnh, ho khí, ho … (?), ho do đờm nước đọng, ho do tà. Tôn Chân Nhân cũng có phương chữa chứng ho do hàn độc và ho chú (ho thuộc loại bệnh lây truyền dai dẳng). Các sách thuốc qua các đời ghi chép những điều này rất kỹ. Chỉ có cái mà nay gọi là lao thấu (ho lao) thì chưa thấy trong kinh sách; tôi ngờ rằng đó chính là "ho do tà" của Hoa Đà, "ho chú" của Chân Nhân.
 Bệnh này là do rượu chè, sắc dục quá độ, lao lực cùng cực làm hại phổi, tổn thương kinh lạc (hệ thống đường mạch dẫn khí huyết trong cơ thể theo Đông y); nặng thì khạc nhổ ra mủ máu, nhẹ thì lúc phát lúc khỏi. Lại có người vì cơ thể hư yếu mà cảm phải khí tà ác, rồi bị lây truyền mà mắc; có người nôn ra máu trước rồi sau mới ho, có người ho trước rồi dần dần gầy mòn, liệt giường. Như vậy không chỉ là tổn thương kinh phế (đường kinh của phổi) ở bên trong, mà còn kèm thêm khí tà ác lây truyền, cho nên đặc biệt nặng; sự độc hại của bệnh không gì hơn thế.
 Tôn Chân Nhân chữa ho chú bằng phương Thông khí hoàn, dùng bốn đốt con rết; lại nói ai mộng giao hợp với ma quỷ hoặc mộng ăn uống với ma quỷ thì dùng cả con rết. Phương Tứ bồ hoàn (?) trong sách Ngoại đài (Ngoại đài bí yếu, sách thuốc đời Đường) chữa năm loại ho cũng dùng rết. Các danh y đời gần đây biết suy xét tìm ra ý của người xưa, phần nhiều dùng tắc kè, thiên linh cái (xương sọ người), cành đào, cành liễu, xạ hương, đan sa (chu sa), hùng hoàng, an tức hương…, tức là dùng các vị thuốc thông với thần linh, trừ tà ma để chữa, vượt hơn ý người xưa. Lại có loại trong phổi có trùng giống như con tằm, làm người ta ngứa họng mà ho; thuốc sắc, thuốc bột đi thẳng qua, châm cứu không với tới, phải dùng thuốc ngậm cho tan dần, trùng chết thì hết ho. (Kê phong phương)

 Quyển bốn — Suyễn và ho

 Chữa ho có đờm

 Ông Lý Phòng ngự (Phòng ngự: chức Phòng ngự sứ, ở đây là hàm quan ban cho thầy thuốc) có biệt hiệu "Lý đeo dải ấn" (?), người kinh đô, ban đầu làm y quan trong cung, trực ở các gác của phi tần. Có một bà phi khổ vì ho có đờm, suốt đêm không ngủ được, mặt phù to như cái mâm; lúc ấy bà đang rất được vua sủng ái. Vua Huy Tông đến gác của bà, thấy vậy thì lo, sai người phi ngựa gọi Lý đến. Lý trước đã mấy lần dùng thuốc mà không khỏi; vua xuống chiếu bắt ông đến cửa Nội Đông Môn làm giấy cam kết: nếu ba ngày không hiệu nghiệm thì sẽ bị giết.
 Lý lo rối, hết cách, cùng vợ nhìn nhau mà khóc. Bỗng nghe ngoài đường có tiếng rao: "Thuốc ho một đồng một gói, uống vào đêm nay ngủ được." Lý sai người mua mười gói; thuốc màu xanh nhạt, dùng nước dưa muối nhạt (?) nhỏ vài giọt dầu vừng hòa vào mà uống. Lý ngờ rằng thuốc cỏ dân gian tính mạnh, có thể làm tạng phủ trơn tuột, đi tả, bèn gộp ba gói làm một tự uống thử; thấy không có gì, ông mới lấy ba gói gộp làm một, mang vào cung dâng bà phi, xin chia làm hai lần uống. Đêm ấy bà hết ho, đến sáng thì mặt cũng hết sưng. Viên hoạn quan chạy đi tâu; vua rất vui, ban vàng lụa trị giá đến một vạn quan tiền.
 Lý tuy mừng vì bà phi đã khỏi, nhưng nghĩ thế nào vua cũng đòi phương thuốc, lúc ấy biết lấy lời gì mà đáp, chắc rồi cũng chết thôi. Ông sai người hầu chờ người bán thuốc hôm trước đi qua, mời vào nhà ngồi, rót rượu chén lớn mời uống, rồi bảo: "Tôi thấy hàng xóm uống thuốc của anh phần nhiều đều khỏi, muốn xin phương thuốc. Nếu anh truyền cho tôi, những thứ này trị giá trăm lạng bạc, tôi xin tặng hết, không tiếc." Người kia nói: "Thuốc một đồng sao đáng giá đến thế! Ngài muốn có phương thì tôi xin nói ngay: chỉ một vị bột vỏ trai, đem rang trên viên ngói mới cho đỏ rực, trộn với chút thanh đại (bột chàm) mà thôi." Hỏi phương ấy từ đâu mà có, ông đáp: "Lúc trẻ tôi đi lính, già thì bị thải về. Ngày trước thấy viên chủ soái có phương này nên lén học lấy. Vì nó dễ làm nên tạm dựa vào đó mà sống qua tuổi già, chứ chẳng có tài gì khác." Lý cấp dưỡng cho ông ta suốt đời. (Loại biên)

 Quyển bốn — Suyễn và ho

 Chữa suyễn

 Đứa con gái ba tuổi của một người lính già ở Tín Châu, vì ăn đồ mặn quá nhiều (?) mà mắc chứng hen suyễn (thở khò khè, hụt hơi), không bú mớm, ăn uống gì được; nhà nghèo, không có tiền mời thầy thuốc. Một đạo sĩ đi qua cửa, thấy đứa bé thở mãi không dứt, bảo đi tìm bảy cái cuống dưa ngọt, nghiền thô, dùng chừng nửa chén trà nước lạnh hòa vào, để lắng lấy nước trong, cho bé hớp một hớp nhỏ. Làm đúng lời, bé vừa uống xong thì nôn ra đờm dãi đặc như keo, trong ngực khoan khoái, cơn suyễn cũng dứt. Ít ngày sau lại phát, lại cho uống, khỏi ngay. Tổng cộng uống thuốc ba lần, gốc bệnh sạch như quét. Thuốc này vị rất đắng, khó nuốt; câu tục ngữ "dưa ngọt mà cuống đắng" quả không phải lời nói suông. (Như trên)

 Quyển bốn — Suyễn và ho

 Bệnh suyễn

 Ông Lý Hàn lâm (Hàn lâm: chức quan văn trong viện Hàn lâm) là người Thiên Thai. Có anh học trò họ Mạc bị bệnh suyễn đến xin chữa. Lý nói: "Bệnh đã lâu ngày rồi, tôi chữa cho." Ông bèn lấy một miếng vỏ quýt xanh, mở ra, cho vào một hạt giang tử (tức hạt ba đậu), lấy chỉ gai buộc chặt, đốt trên lửa cho đến hết khói nhưng vẫn giữ được tính thuốc, tán thành bột, rồi hớp cùng một chén lớn rượu pha nước gừng tươi. Thuốc vừa qua miệng thì cơn suyễn dứt ngay; thật là phương thuốc thần. (Danh y lục)

 Quyển bốn — Suyễn và ho

 Phế khí

 Phổi là cái nắp che của các tạng. Phế khí (khí của phổi) quá thịnh thì mạch to; mạch to thì không nằm ngửa được.

 Quyển bốn — Suyễn và ho

 Phổi nóng, ho lâu ngày

 Có người phụ nữ bị phổi nóng, ho lâu ngày, người nóng như bị nướng, gầy mòn, sắp thành phế lao (bệnh lao phổi). Dùng lá tỳ bà, mộc thông, khoản đông hoa, tử uyển, hạnh nhân, tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu) lượng bằng nhau, đại hoàng (một vị thuốc gây xổ) thì giảm một nửa; bào chế như thường lệ, tán bột, viên với mật ong, mỗi viên to bằng quả anh đào. Sau bữa ăn và lúc tối đi ngủ, mỗi lần ngậm cho tan một viên. Chưa uống hết một liều thì đã khỏi. (Bản thảo diễn nghĩa)

 Quyển bốn — Suyễn và ho

 Suyễn có loại lạnh, có loại nóng

 Người bị suyễn không thể chữa cùng một cách, mà phải phân biệt âm dương. Bệnh phát vào mùa đông lạnh là bệnh do lạnh; bệnh phát vào những tháng nóng là bệnh do nhiệt. Bệnh do lạnh thì uống Thị sương hoàn, Thanh trung thang, Chử phế tán; bệnh do nhiệt thì uống Thanh hạnh cáp giới hoàn… Lại có một phương là Tử phác tán của ông Tôn Đại Tư, không kể lạnh hay nóng đều uống được. (Y dư)

 Quyển bốn — Suyễn và ho

 Suyễn do thủy

 Có người trước vì ho mà sinh suyễn, trong ngực tức nghẹn, khó nằm xuống, hơi thở dồn ngược lên; nên sớm lợi thủy đạo (thông đường tiểu tiện cho nước ứ thoát ra), làm tiêu đờm, đưa khí đi xuống. Nếu không chữa sớm thì chắc chắn sẽ thành bệnh thủy (phù thũng do nước ứ), nên uống Tử kim đan. Người bị bệnh thủy, nước ở ngoài màng, tuyệt đối không được châm kim; châm thủng màng thì lúc đầu thấy đỡ đôi chút, nhưng khi bệnh phát trở lại thì không chữa được nữa. (Như trên)

 Quyển bốn — Phiên vị

 Chữa phiên vị

 Mùa đông năm Thuần Hy thứ nhất, người cháu (?) của tôi từ Bà Dương đi Tứ Minh, qua huyện Nghĩa Ô thuộc Vụ Châu, chiều tối nghỉ ở quán trọ. Bỗng có một người mặc áo thường dân đến ngồi bên cạnh; hỏi là ai thì đáp: "Tôi là thầy thuốc trong huyện, họ Tôn, chuyên chữa bệnh mắt." Cháu tôi trò chuyện với ông ta. Tôn nói: "Ông là con em nhà quyền quý, thế nào cũng cất giữ phương thuốc hay; cho tôi một hai phương, may ra có thể giúp người khỏi bệnh." Cháu tôi vốn giữ kín một phương chữa phiên vị (chứng ăn vào rồi lại nôn ngược ra), liền đọc truyền miệng cho ông ta.
 Cách làm: lấy một củ phụ tử lớn, cắt bỏ phần nắp, khoét sạch ruột, cho vào bốn mươi chín nụ đinh hương, đậy nắp lại, lấy chỉ buộc chặt, đặt vào đồ đựng bằng bạc hoặc bằng đá, đổ nước cốt gừng tươi ngâm cho ngập đến nắp thì thôi, đun lửa nhỏ cho cạn, rồi tán thành bột mịn. Mỗi lần lấy một tiền chủy rắc lên lưỡi, nuốt theo nước bọt. Nếu thấy bứt rứt, khát nước thì ăn chậm rãi cháo loãng. Kiêng đồ dầu mỡ và đồ sống lạnh. Tôn mừng rỡ chép vào sổ. Chẳng bao lâu, viên Kiềm hạt (quan võ coi binh lính) của châu mắc bệnh này, rất nguy; Tôn đến cứu chữa, đúng dùng phương này, uống mấy lần thì khỏi. (Loại biên)

 Quyển bốn — Phiên vị

 Nước tiểu lừa chữa phiên vị

 Nước tiểu lừa chữa được phiên vị. Sách Ngoại đài chép: Hồi còn nhỏ tôi từng mắc bệnh này, mỗi lần ăn bánh, canh, cháo…, chốc lát lại nôn ra. Trong niên hiệu Trinh Quán (đời vua Đường Thái Tông), anh em ông Hứa Phụng ngự (Phụng ngự: chức thầy thuốc hầu vua) và các ông họ Sài, họ Tưởng, đương thời đều được gọi là danh y, vâng lệnh vua đến chữa, dốc hết tài mà rốt cuộc không chữa được. Tôi dần dần gầy yếu kiệt sức, cái chết chỉ trong sớm tối. Bỗng có một người lính hầu nói uống nước tiểu lừa rất nghiệm.
 Mỗi ngày uống hai hợp, sau đó ăn vào thì chỉ nôn ra một nửa; đến giờ thân lại uống hai hợp nữa, tới giờ nhân định (khoảng 9–11 giờ đêm, lúc mọi người đã đi ngủ) ăn cháo thì hết nôn. Đến giờ ngọ hôm nay tâu lên vua; trong cung có năm sáu người bị phiên vị cùng uống, cùng một lúc đều khỏi. Thuốc này hơi có độc, khi uống không được quá nhiều; hứng lấy lúc còn ấm mà uống hai hợp. Bệnh nặng thì uống trong vòng bảy ngày, rất nghiệm. (Bản sự phương)

 Quyển bốn — Phiên vị

 Nôn khan mà không nôn ra được (?)

 Ăn cháo, uống thuốc đều nôn ra không dừng: cứu huyệt Gian sử ở cổ tay hai mươi tráng (mỗi tráng là đốt cháy hết một mồi ngải). Nếu tay chân giá lạnh, mạch chìm, mất hẳn không bắt được, thì cứu vào đó mạch sẽ thông trở lại. Đây là cách cứu người sắp chết. (Thiên kim phương)

 Quyển bốn — Phiên vị

 Hoắc loạn

 Phàm bệnh hoắc loạn (chứng vừa nôn mửa vừa đi tả dữ dội, phát đột ngột) phát sinh đều do ăn ở không hợp lẽ, ăn uống không điều độ, nằm ngoài sương, nằm đất ẩm, hoặc ra hóng gió cho mát, nóng lạnh không điều hòa, khí trong và khí đục xâm phạm lẫn nhau. Khí phong lạnh dồn vào tam tiêu (ba vùng của thân mình theo Đông y: ngực, bụng trên, bụng dưới, nơi khí và nước lưu thông), truyền sang tỳ vị (lá lách và dạ dày, bộ máy tiêu hóa); chính khí của cơ thể và tà khí tranh chấp nhau, nước uống và thức ăn không tiêu hóa được, liền sinh ra nôn mửa và đi tả, đều gọi là hoắc loạn; ý nói chỉ trong chốc lát mà gây ra rối loạn.
 Khi bắt mạch, thấy mạch đại (mạch đập một số nhịp rồi ngừng một lúc, đều đặn) là hoắc loạn; mạch đại mà mất hẳn cũng là chứng này. Bệnh hoắc loạn mà mạch to thì chữa được; mạch nhỏ yếu như sợi chỉ thì không chữa được; mạch yếu mà chậm, hơi thở ít, không muốn nói thì không chữa được. Sách Dưỡng sinh phương nói: tháng bảy ăn mật ong khiến người ta đi tả dữ dội. (Kê phong phương)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video