Thiên 3 — Quyển 3 — Phương thần, phép chẩn, thương hàn, các chứng phong

 Quyển ba — Thần phương (phương thuốc do thần linh truyền cho)

 Nằm mộng được phương thuốc thần

 Ngu Ung công (tức Ngu Doãn Văn, được phong tước Ung quốc công), tự Bân Phủ (?). Năm Thiệu Hưng thứ hai mươi tám (1158), ông đang làm quan giữ châu Cừ thì được triệu về hành tại (nơi vua tạm đóng đô, tức Lâm An). Ông nghỉ ở viện tiếp đãi ngoài cửa bắc thành. Vì dọc đường bị nắng nóng, ông mắc bệnh tả lỵ (tiêu chảy, đi ngoài ra máu mủ) kéo dài hàng tháng. Ngày mùng chín tháng chín, ông nằm mộng đến một nơi giống chỗ ở của thần tiên. Có một người ăn mặc như quan tiên mời ông ngồi. Ông thấy trên vách có một tờ phương thuốc viết thành lời có vần, đọc đi đọc lại mấy lần. Lời rằng: "Độc nắng ở tỳ (lá lách; theo Đông y là tạng chủ việc tiêu hoá), thấp khí (khí ẩm thấp gây bệnh) lan xuống chân; không tả thì lỵ, không lỵ thì sốt rét. Chỉ luyện hùng hoàng (một loại khoáng chất màu vàng đỏ dùng làm thuốc), lấy bánh hấp trộn thuốc; cam thảo nấu nước, uống vào yên vui; nếu chữa cách khác, thầy thuốc sai to." Tỉnh mộng ông vẫn còn nhớ, liền chép lại. Đó là phương chữa tiêu chảy do nắng nóng. Ông uống theo phương thì khỏi. (Di Kiên chí)

 Quyển ba — Thần phương

 Mộng được thuốc chữa khỏi bệnh mắt

 Quách Đoan Hữu, người dân Nhiêu Châu, một lòng thờ Phật. Mùa đông năm Ất Hợi niên hiệu Thiệu Hưng (1155), ông quyên góp mọi người tiền giấy bút, tự mình bỏ công sức, mỗi sáng sớm tĩnh tâm chép kinh Hoa Nghiêm, hẹn chép đủ sáu bộ mới thôi.

 Mùa hè năm Quý Mùi (1163), bộ thứ năm sắp xong thì bỗng hai mắt mất ánh sáng, có màng mộng che lấp. Thầy cúng, thầy thuốc châm kim, cạo màng đều không ăn thua. Ông tự nghĩ chỉ có sức Phật mới cứu được. Ngày cuối tháng tư năm sau, ông dốc lòng thề nguyện, mỗi ngày ba thời lễ Phật Quan Âm, cầu trong mộng được ban thuốc hoặc sách phương thuốc. Đến ngày mùng sáu tháng năm, ông mộng thấy một người áo đen bảo: "Ngươi muốn mắt sáng thì dùng Thát chưởng tán (thuốc bột làm từ bàn chân rái cá) và Hùng đởm hoàn (thuốc viên làm từ mật gấu) thì sẽ sáng."

 Hôm sau ông sai người ra chợ mua thuốc, nhưng chỉ mua được Thát chưởng tán, nhỏ vào mắt thì không hiệu. Về sau ông tìm được trong Đạo tạng (bộ tổng tập kinh sách của Đạo giáo) phương Hùng đởm hoàn chữa mắt của Quan Âm. Cả nhà mừng rỡ, liền theo phương mua thuốc, mười ngày mới bào chế xong. Uống hơn hai mươi ngày, hết thuốc thì mắt sáng. Đến tháng mười năm ấy thì hồi phục như cũ. Ngay hôm đó ông chép tiếp phần kinh còn dở; cảm vì sự linh ứng khác thường, ông tăng lên mười bộ mới thôi. Nay con ngươi ông sáng rõ. Người ngoài mắc bệnh mắt (?) uống thuốc ấy phần nhiều khỏi.

 Thuốc dùng mười bảy vị. Lấy mật gấu phương nam một phân làm chủ (đơn vị cân thời xưa: một lạng chừng 40 gam, một chỉ hay một tiền bằng một phần mười lạng, một phân bằng một phần mười chỉ). Hoàng liên, mật mông hoa, khương hoạt mỗi thứ một lạng rưỡi. Phòng kỷ hai lạng rưỡi. Thảo long đởm, xác rắn lột, địa cốt bì (vỏ rễ cây khởi tử), đại mộc tặc (cỏ tháp bút loại lớn), tiên linh tỳ (dâm dương hoắc) mỗi thứ một lạng. Cù mạch, toàn phúc hoa, cam cúc hoa (hoa cúc ngọt) mỗi thứ nửa lạng. Nhuy nhân hai chỉ rưỡi, kỳ lân kiệt (huyết giác, nhựa cây màu đỏ) một chỉ, hạt mạn tinh (hạt cây củ cải dại) một hợp (?).

 Tất cả cùng tán thành bột mịn. Lấy một bộ gan dê thiến, nấu chín một nửa, sấy khô rồi trộn vào thuốc. Nửa còn lại để sống, bỏ màng, nghiền nát, cho vào các vị thuốc trên, giã rồi viên to bằng hạt ngô đồng. Sau bữa ăn uống ba mươi viên với nước cơm. Các vị thuốc bào chế không có cách gì đặc biệt, chỉ có mộc tặc thì bỏ đốt, nhuy nhân chỉ dùng phần nhân, hạt mạn tinh đãi qua nước, xác rắn thì nướng. (Di Kiên chí)

 Quyển ba — Thần phương

 Quan Âm chữa lỵ

 Lý Cảnh Thuần kể lại: có một người đàn bà mắc lỵ lâu ngày, sắp chết. Trong mộng, Quan Âm Bồ Tát trao cho phương này, uống vào liền khỏi. Phương chỉ dùng một vị mộc hương, tán bột mịn, hoà với nước cơm mà uống. (Bản thảo)

 Quyển ba — Thần phương

 Thang Nhân sâm Hồ đào (nước sắc nhân sâm với quả óc chó)

 Hồng Tập ở chùa phía tây huyện Lật Dương, thờ Quan Âm rất cung kính. Đứa con nhỏ tên Phật Hộ bị bệnh đờm suyễn (khò khè, khó thở do đờm), thầy thuốc không chữa được. Suốt năm ngày đêm đứa bé không bú, không ăn, bệnh rất nguy. Lại gọi thầy thuốc là Đỗ sinh đến xem, ông ta nói: "Đứa trẻ ba tuổi bệnh đến thế này thì dù Biển Thước (danh y nổi tiếng thời Chiến Quốc) sống lại cũng chẳng làm gì được." Tập chỉ biết lo buồn khóc lóc, sắm sửa đồ tang. Mẹ của Tập vì trước đã từng mất một đứa cháu nên càng đau buồn tiều tuỵ. Tập càng cùng quẫn, sợ hãi, dốc lòng khẩn thiết cầu xin Quan Âm.

 Đến nửa đêm, vợ Tập mộng thấy một người đàn bà từ cửa sau đi vào, bảo: "Sao không cho uống thang nhân sâm hồ đào?" Tỉnh dậy, bà kể lại với Tập. Tập bừng tỉnh ngộ, nói: "Đứa bé ắt sống, đây là Đại sĩ (tức Bồ Tát Quan Âm) chỉ dạy." Vội lấy nhân sâm Tân La (sâm Triều Tiên) chừng một tấc, một quả hồ đào, không kịp bóc vỏ, sắc thành nước, đổ cho đứa bé uống chừng một vỏ hến. Cơn suyễn lập tức dịu, cho uống lần nữa thì bé ngủ được.

 Hôm sau lấy nước nóng bóc vỏ hồ đào, lấy nhân sạch cho vào thuốc mà uống, thì suyễn lại phát. Bèn chữa y như cách đêm trước, qua hai đêm thì khỏi. Thuốc này không chép trong sách phương thuốc. Có lẽ vì nhân sâm làm yên cơn suyễn, còn hồ đào để nguyên vỏ thì có tác dụng thu liễm phế (làm khí của phổi thu lại, bớt ho suyễn).

 Tôi, vào tháng tư năm Đinh Mùi niên hiệu Thuần Hy (1187), bị bệnh đờm quấy rầy. Nhân buổi vào chầu buổi chiều, vua dạy dùng ba nhân hồ đào, ba lát gừng tươi, lúc sắp đi ngủ thì ăn; ăn xong uống hai ba hớp nước nóng, lại nhai hồ đào và gừng với số lượng như trước, rồi uống nước nóng, đừng đi lại, nằm gối ngủ ngay. Về đến Ngọc đường (viện Hàn lâm), tôi kính cẩn làm theo lời vua chỉ bảo; sáng hôm sau hết ho, đờm không phát lại. Chuyện của Tập cũng giống như vậy. (Kỷ chí)

 Quyển ba — Thần phương

 Huyền ung (nhọt "treo", mọc ở vùng đáy chậu)

 Nhọt độc mọc ở khoảng giữa hậu môn và bìu dái gọi là huyền ung. Sách thuốc không chép, người đời cũng ít ai biết. Mới phát chỉ thấy rất ngứa, to cỡ hạt thông, dần dần to như hạt sen. Hơn bốn mươi ngày sau mới sưng đỏ to như quả óc chó rồi vỡ. Nếu đã vỡ thì cả phân lẫn nước tiểu đều ra theo chỗ ấy, không chữa được nữa.

 Thuốc dùng một lạng cam thảo to có vân ngang, cắt thành đoạn dài chừng ba tấc. Lấy một bát to nước khe núi chảy về hướng đông, không được dùng nước giếng hay nước sông. Chấm cam thảo vào nước, đun lửa văn vũ (lúc lửa nhỏ, lúc lửa to) nấu chậm, không được nóng vội, phải đun lâu chừng ba canh giờ, lấy cạn nước làm chừng. Bẻ ra xem thấy trong lõi thấm ướt mới là chín thấu. Sau đó lấy hai bát rượu không pha tro nấu cùng, đợi còn một nửa thì uống ấm một lần hết.

 Lúc đầu chưa thấy hiệu ngay, hai mươi ngày mới tiêu. Nhọt chưa vỡ thì sẽ không vỡ, bảo đảm bình an; uống thêm lần nữa cũng không hại gì. Quan giữ Hưng Hoá là Diêu Khang Triều từng khổ vì nhọt này, các thầy thuốc đều bó tay, uống hai lần thì khỏi.

 Quyển ba — Thần phương

 Nhũ hương ẩm do thần truyền

 Ngô Đại trước kia từng lấy bùn tu bổ tượng một vị thiện thần. Về sau, nhân dựng nhà, ông ngã từ trên thang xuống, gãy xương, bị thương ở lưng, tình thế rất nguy. Ông mộng thấy vị thần đến bảo: "Ngươi xưa từng cứu ta, ta không dám quên", rồi trao cho phương Nhũ hương ẩm. Phương ấy dùng rượu ngâm bảy vị: xương hổ, mai rùa cũ, hoàng [?] (chữ khuyết), ngưu tất, tỳ [?] (chữ khuyết), tục đoạn, nhũ hương (nhựa thơm của một loài cây). Tỉnh dậy ông còn nhớ, liền gọi con đi mua thuốc, kính cẩn uống, mười ngày thì khỏi. (Kỷ chí)

 Quyển ba — Thần phương

 Mộng được thuốc của Trương vương chữa khỏi nhọt

 Thời Khang Tổ làm quan tể (quan đứng đầu huyện) Quảng Đức, thờ Trương vương (vị thần được thờ ở vùng Quảng Đức) rất kính, cả nhà kiêng không ăn thịt lợn. Sau được bổ chức ở Ôn [?] (chữ khuyết), ông mắc bệnh ở phần thân dưới. Vừa đỡ một chút thì bên vú trái lại mọc nhọt, tiếp đó giữa ngực kết thành hạch, to như nắm tay, cứng như đá. Kéo dài nửa năm, trăm thứ thuốc đều không có tác dụng. Rồi bệnh co kéo cả cánh tay, nách, lan tới vai, đau đớn vô cùng.

 Ông vội đến đền cầu Trương vương. Trong mộng nghe có lời bảo: "Nếu muốn yên thì chỉ cần dùng nước cốt gừng tươi chế với hương phụ (củ cỏ gấu) mà uống là được." Tỉnh dậy, ông gọi con lấy sách Bản thảo ra tra, thấy công dụng của hai vị này đúng với bệnh; hỏi thầy thuốc Trương Đệ, ông ta cũng cho là có lý. Bèn lấy hương phụ bỏ lông, ngâm nước gừng một đêm, tán bột, mỗi lần hai chỉ hoà nước cơm mà uống. Mới vài lần, mủ trong nhọt chảy ra, chỗ sưng cứng dần tiêu, từ đó khỏi hẳn. (Canh chí)

 Quyển ba — Thần phương

 Phương thần chữa dịch bệnh

 Mùa xuân năm Tĩnh Khang thứ hai (1127), ở kinh đô dịch bệnh hoành hành. Có một người lạ viết một phương thuốc lên vách nhà ở của học trò. Hễ ai vì dịch mà phát sưng, uống vào không ai không khỏi. Phương ấy: đậu đen hai hợp (đơn vị đong, một hợp bằng một phần mười thăng), rang cho thơm chín; cam thảo hai tấc, nướng vàng; dùng hai chén nước sắc còn một nửa, chốc chốc nhấp từng ngụm. (Như trên)

 Quyển ba — Thần phương

 Chữa thổ huyết

 Lục Nghênh, người đi thi tiến sĩ ở Tú Châu, bỗng mắc bệnh nôn ra máu không dứt, khí nghịch lên làm ngất lịm, kinh sợ run rẩy, cuồng loạn nhảy nhót, hai mắt trợn nhìn thẳng, đến khuya lại đòi phá cửa chạy ra ngoài, như thế suốt hai đêm. Các thầy thuốc dùng khắp phương cổ lẫn các phương đơn giản trong dân gian mà chữa vẫn không khỏi. Cả nhà khóc lóc cầu khẩn Quan Âm mà họ vẫn thờ. Trong mộng được trao một phương, chỉ cần uống một liều là dứt hẳn gốc bệnh: ích trí nhân một lạng, trân châu sống hai chỉ, thanh bì (vỏ quýt xanh) nửa lạng, xạ hương một chỉ, nghiền thành bột mịn, hoà với nước sắc đăng tâm (ruột cây bấc đèn) mà uống. Lục tỉnh dậy lấy bút ghi lại. Hôm sau làm thuốc, uống vào bệnh khỏi ngay. (Như trên)

 Quyển ba — Thần phương

 Lã Chân nhân chữa bệnh mắt

 Nhà họ Phó ở Giang Lăng nghèo, sống bằng nghề bán giấy, tính thích những người tu hành vân du (đi khắp nơi như mây trôi nước chảy), gặp là mời về. Trên gác nhỏ ông đắp tượng Lã tiên ông (tức Lã Động Tân, vị tiên của Đạo giáo), sớm tối đốt hương thờ phụng rất cẩn thận, ngay cả vợ con cũng không được tự tiện lên. Một hôm có người khách đội khăn vuông, mặc áo vải vào trò chuyện, nói: "Vừa có trăm lạng vàng, mời ông Phó đi uống rượu." Lúc ấy mắt Phó [?] mờ, hay chảy nước mắt. Khách dạy dùng sinh địa hoàng và thục địa hoàng thái lát sấy khô, hạt tiêu bỏ hạt bên trong và bỏ những quả còn ngậm miệng, rang qua; ba thứ lượng bằng nhau tán bột, viên với mật ong to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần năm mươi viên, uống lúc bụng đói với nước cơm pha muối. Phó làm thuốc theo phương, chưa đầy một tháng mắt đã sáng, ban đêm cũng nhìn thấy đồ vật. Ông sống đến tám chín mươi tuổi, tai mắt tinh tường, sức lực như người trẻ. (Tân chí)

 Quyển ba — Thần phương

 Thuốc hay chữa kinh phong

 Con trai nhà Triệu Chu thị (?) lên ba tuổi, bỗng bị kinh phong (chứng co giật ở trẻ nhỏ), co giật [?], người uốn cong như cây cung bật ngược, không bú không ăn, tay chân lạnh hết, các thầy thuốc không biết xoay xở thế nào. Người em họ là Thiện Tín đến bảo: ông chủ bạ (chức quan coi sổ sách giấy tờ ở huyện) trong huyện là Lý Canh có cất một phương chữa chứng này hiệu nghiệm như thần. Vội đến xin, cùng góp sức làm thuốc. Thuốc vừa làm xong liền đem xoa vào răng đứa bé. Lát sau bé phát ra tiếng nôn ọe, ho, tay hơi cử động được. Từ đêm đến sáng đổ cho uống hai bánh, từ đó bình phục. Ông Triệu đốt hương thề trọn đời đem thuốc này cho người.

 Thuốc tên là Hạt sao bính tử (bánh thuốc đuôi bọ cạp). Dùng một con rết chân đỏ còn nguyên con; đuôi bọ cạp, nhũ hương, thịt rắn bạch hoa, chu sa (khoáng chất đỏ, thần sa), thiên nam tinh (một loại củ có độc dùng làm thuốc), bạch cương tàm (con tằm chết cứng trắng) mỗi thứ nửa lạng; xạ hương ba chỉ; cả thảy tám vị. Chu sa, nhũ hương, xạ hương nghiền riêng. Rắn ngâm rượu, bỏ da xương, lấy thịt sạch. Nam tinh vùi tro nướng chín. Tằm dùng sống. Năm thứ ấy cùng với rết và bọ cạp tán bột, trộn đều với ba thứ đã nghiền riêng, lấy hồ nấu bằng rượu viên lại, nặn thành bánh đường kính bốn phân. Sắc nước nhân sâm, hoặc bạc hà, hoặc kim ngân hoa, mài tan một viên mà uống; trẻ dưới một tuổi dùng nửa viên. Cứu sống trẻ con nhiều không kể xiết. (Canh chí)

 Quyển ba — Thần phương

 Dương can hoàn (thuốc viên gan dê) chữa nội chướng

 Phương chữa mắt dùng hoàng liên thì nhiều, nhưng Dương can hoàn là lạ lùng hơn cả. Dùng một lạng bột hoàng liên và một lá gan dê trắng non, bỏ màng, cùng cho vào chậu sành nghiền thật nhuyễn, nhiều người cùng viên thành viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống ba mươi viên với nước ấm, làm liền năm tễ (mẻ thuốc). Phàm các bệnh mắt, có màng mộng che, hay thanh manh (mù mà nhìn bề ngoài mắt vẫn như thường) đều chữa được. Kiêng thịt lợn và nước lạnh.

 Đời Đường có Thôi Thừa Nguyên, khi làm quan xét án một người tù tử hình, đã gỡ tội cho người ấy được sống. Mấy năm sau người tù vì bệnh mà chết. Một hôm Thôi mắc bệnh nội chướng (bệnh mắt mờ dần do bên trong con ngươi bị vẩn đục che lấp, như đục thuỷ tinh thể), mù hơn một năm. Một đêm, quá nửa đêm, ông ngồi một mình than thở, bỗng nghe ngoài thềm có tiếng sột soạt (?). Thôi hỏi ai đó; có tiếng thong thả đáp: "Tôi là người tù xưa được ông cứu sống, nay đến báo ơn." Rồi đem phương này nói cho ông, nói xong thì biến mất. Thôi theo phương làm thuốc uống, chưa được mấy tháng mắt sáng trở lại. (Bản sự phương)

 Quyển ba — Thần phương

 Thần tinh đan

 Nhà Hứa Thúc Vi (danh y đời Tống, tác giả sách Bản sự phương) có một người đàn bà mộng thấy hai tên đầy tớ, một đứa đi trước, một đứa đi sau, tay cầm một vật. Đứa trước hỏi: "Đến chưa?" Đứa sau đáp: "Đến rồi", rồi đánh một cái, kêu đánh bốp. Bà liền bị bóng đè, tỉnh dậy thấy sau lưng chỗ ngang tim có một điểm đau không chịu nổi, mê man hồi lâu. Thuốc Thần tinh đan do Thúc Vi bào chế có chữa chứng này, liền lấy ba viên cho uống. Qua vài khắc thì hết đau, tinh thần tỉnh táo. Phương này lấy từ sách Thiên kim (của Tôn Tư Mạc). Chuyện này có lẽ cũng giống chuyện Tấn Cảnh công mộng thấy hai đứa trẻ (vua nước Tấn mộng thấy bệnh hoá thành hai đứa trẻ trốn vào chỗ thuốc men không tới được). (Như trên)

 Quyển ba — Thần phương

 Ho do lạnh

 Người cháu của Tấn Chi thờ Quan Âm rất cẩn thận. Có lần bị ho hơn một tháng, đêm mộng thấy một vị sư già gọi đến bảo: "Ngươi ho chỉ vì cảm lạnh, ta có phương trao cho ngươi. Chỉ dùng một thứ là gừng tươi, thái lát mỏng, sấy khô, tán bột, lấy hồ gạo nếp viên to bằng hạt cải, lúc đói uống ba mươi viên với nước cơm." Tỉnh dậy làm theo lời, uống vài lần thì khỏi. (Quý chí)

 Quyển ba — Thần phương

 Đinh công đằng chữa khỏi bệnh phong

 Sách Nam sử chép: Giải Thúc Khiêm, người Nhạn Môn, có mẹ bị bệnh. Ban đêm ông ra giữa sân dập đầu khấn cầu, nghe trên không có tiếng bảo: "Có Đinh công đằng chữa thì khỏi." Ông hỏi thầy thuốc và tra sách Bản thảo đều không thấy. Đến trong núi ở Nghi Đô, gặp một ông già đang chặt cây, nói đó là Đinh công đằng, chữa được bệnh phong (các chứng tê liệt, đau nhức do "gió" độc gây ra). Ông bèn lạy khóc xin được, lại được dạy cách ngâm rượu. Nhận xong thì ông già biến mất. Bệnh của mẹ ông liền khỏi. (Bản thảo)

 Quyển ba — Thần phương

 [Hy thiêm] hoàn (?) (chữ tên thuốc bị khuyết)

 Tiết độ sứ (quan đứng đầu quân chính một vùng) phủ Giang Lăng dâng phương [Hy thiêm] hoàn, tâu rằng: "Thần có em là [tên khuyết], ba mươi mốt tuổi bị trúng phong (đột quỵ, liệt người), nằm liệt giường năm năm, trăm thầy thuốc chữa không khỏi. Có đạo nhân tên Chung Châm thấy bệnh ấy, bảo uống [Hy thiêm] hoàn ắt khỏi. Cây thuốc này phần nhiều mọc ở đất màu mỡ. Tháng năm hái về, rửa sạch đất, lấy lá và ngọn cành, chín lần đồ chín lần phơi, không cần thật khô, chỉ lấy đủ số lần đồ làm chừng. Giã thành bột, viên với mật ong đã luyện, to bằng hạt ngô đồng, lúc đói uống hai ba mươi viên với rượu ấm hoặc nước cơm. Nếu bệnh bỗng nặng thêm thì chớ lo, uống đến bốn mươi lần ắt trở lại như cũ, uống năm mươi lần sẽ khoẻ mạnh như trai tráng." Vua truyền giao cho Y viện ghi chép cẩn thận.

 Lại có Tri Ích Châu (quan đứng đầu châu Ích) là Trương Vịnh dâng biểu rằng: "Thần nhân sửa sang quán Long Hưng (?), đào được một tấm bia, trong đó nói về thuật tu dưỡng khí và hai món thuốc. Theo phương ấy, thần sai người dò hỏi tìm hái. Loài cỏ ấy khá lạ: lá có cạnh vàng, gân tím, rễ trắng, [?] tím, mọc đối nhau ở đốt; người đất Thục gọi là Hoả [hiêm]; thân lá khá giống cây thương nhĩ (ké đầu ngựa). Ai ngờ trong vật cực kỳ rẻ mạt lại có công hiệu khác thường. Thần tự uống đến trăm lần thì mắt nhẹ và sáng; uống đến nghìn lần thì râu tóc đen nhánh, gân cốt nhẹ nhõm khoẻ mạnh, hiệu nghiệm rất nhiều mặt. Trong châu của thần có viên đô áp nha (chức võ quan coi quân lính ở châu) là La Thủ Nhất từng bị trúng phong ngã ngựa, mất tiếng không nói được; thần cho uống mười lần, bệnh khỏi ngay. Lại có hoà thượng Trí Nghiêm bảy mươi tuổi bị thiên phong (liệt nửa người), miệng mắt méo lệch, thường chảy dãi; thần cho uống bảy lần cũng khỏi. Nay thần làm một trăm tễ, sai viên chức là Sử Nguyên mang dâng lên." (Như trên)

 Quyển ba — Thần phương

 Nhất phục ẩm (thuốc chỉ uống một lần)

 Lương Cổn ở Phúc Đường bị đau vùng tim và tỳ (vùng trên rốn, dưới ngực) mấy năm liền không khỏi, uống thuốc không hiệu. Có người bảo ông thờ Uế Tích thần (vị thần hộ pháp của Phật giáo, chuyên trừ ô uế) và trì tụng thần chú. Lâu sau, trong mộng có lời bảo: "Cho ngươi một thuốc hay tên là Nhất phục ẩm. Lấy cao lương khương (riềng núi) và hương phụ tử lượng bằng nhau, bào chế theo cách ghi ở mục riêng của mỗi vị, tán bột mịn, mỗi lần hai tiền chủy (lượng thuốc bột đầy một thìa đong thuốc), uống với nước cơm gạo cũ ấm, uống lúc đói thì tốt, không cần uống lần thứ hai." Quả nhiên hiệu nghiệm. Về sau ông đem phương ấy cứu người, đều hiệu. (Loại biên. Sách Bách nhất tuyển phương nói: hai vị phải sao riêng từng thứ rồi mới trộn; nếu trộn chung rồi sao cùng thì không hiệu.)

 Quyển ba — Chẩn pháp (phép khám bệnh)

 Phép khám bệnh

 Phép chẩn mạch thường làm vào lúc sáng sớm, khi khí âm chưa động, khí dương chưa tán (âm dương: hai mặt đối lập mà nương nhau trong cơ thể theo Đông y, âm thiên về tĩnh, lạnh, dương thiên về động, nóng), chưa ăn uống gì, kinh mạch (các đường chính vận hành khí huyết) chưa thịnh, lạc mạch (các nhánh nhỏ toả ra từ kinh mạch) điều hoà, khí huyết chưa loạn, nên mới có thể nhận ra mạch có bệnh. Bắt mạch xem động hay tĩnh, nhìn thần sắc ở mắt, xét năm màu sắc trên mặt, xem ngũ tạng (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận) thừa hay thiếu, lục phủ (sáu phủ: đởm, vị, tiểu trường, đại trường, bàng quang, tam tiêu) mạnh hay yếu, hình thể thịnh hay suy; đối chiếu những điều ấy để quyết đoán ranh giới giữa sống và chết. (Thiên kim phương)

 Quyển ba — Chẩn pháp

 Động mạch (chỗ mạch đập)

 Mười hai kinh đều có chỗ mạch đập, nhưng chỉ lấy thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía ngón cái) để quyết đoán sống chết, lành dữ của ngũ tạng lục phủ. Thốn khẩu là nơi các mạch hội tụ lớn, là chỗ mạch đập của kinh thủ Thái âm (đường kinh thuộc phổi, chạy ở tay). Người ta thở ra một hơi thì mạch đi ba tấc, hít vào một hơi thì mạch đi ba tấc, một lần thở trọn vẹn thì mạch đi sáu tấc. Người ta một ngày một đêm thở cả thảy một vạn ba nghìn năm trăm hơi, mạch đi năm mươi vòng khắp thân. Trong thời gian nước đồng hồ nhỏ giọt chảy hết một trăm khắc (một ngày đêm), vinh vệ (vinh khí là khí nuôi dưỡng chạy trong mạch, vệ khí là khí bảo vệ chạy ngoài mạch) đi ở phần âm và phần dương mỗi bên hai mươi lăm vòng, thành một chu kỳ. Cho nên đủ năm mươi vòng thì lại hội ở thủ Thái âm. Thái âm tức là thốn khẩu, là nơi đầu cuối của ngũ tạng lục phủ. (Thiên kim phương)

 Quyển ba — Chẩn pháp

 Hình, khí và mạch thuận hay nghịch

 Tôn Thượng dược (ông họ Tôn giữ chức quan coi thuốc cho vua) nói: Phàm chẩn mạch, trước hết xem người cao hay thấp, béo hay gầy. Hình (thể chất bên ngoài) và khí (sinh lực bên trong, biểu hiện qua mạch) hợp nhau thì không bệnh; hình khí không hợp nhau thì bệnh; hình khí suy tổn thì nguy; hình khí trái ngược nhau thì chết. Hình khí đã trái ngược mà mạch lại thêm cách biệt hẳn, là hình và khí đều bệnh, gặp thế thì chết ngay. Cho nên người cao thì mạch cũng dài, người thấp thì mạch cũng ngắn, người béo thì mạch cũng dày, người gầy thì mạch cũng gấp; đó là hình khí hợp nhau.

 Nhưng con người nhờ ngũ hành (năm yếu tố kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ cấu thành vạn vật) mà sống, lại thường bị bát tà (tám thứ khí độc từ tám phương) tấn công. Nếu ngoài lệ thường mà lỡ trúng tà khí khác mà sinh bệnh thì cũng dễ chữa, vì hình khí vẫn hợp nhau. Hình khí không hợp mà trái ngược là như người cao mà mạch ngắn; nếu mắc bệnh ắt khó cứu chữa. Đó là trạng thái khí của con người: người chưa bệnh thì không lâu sẽ bệnh, người bệnh thì nguy, người nguy thì chết. Rất nên kiêng sợ, giữ tiết độ, điều hoà khí, nuôi tinh thần, chớ lại phóng túng không giữ gìn mà làm hao chân khí trời phú. Hãy suy nghĩ kỹ, suy nghĩ kỹ! (Kê Phong phương)

 Quyển ba — Chẩn pháp

 Mạch bốn mùa

 Phàm mạch thuận theo bốn mùa là: mùa xuân mạch huyền (căng thẳng như dây đàn), mùa hạ mạch hồng (to, dâng tràn), mùa thu mạch mao (nhẹ, nổi như lông), mùa đông mạch thạch (chìm, chắc như đá). Trong đó có hoà khí, mềm, trơn và dài, ấy là người không bệnh; nếu có bệnh cũng dễ chữa, vì bệnh nảy ra từ chỗ khí còn điều hoà, chữa theo phép thì vạn lần chắc chắn. Nếu khí trái, mạch nghịch, hình và khí mất sự hợp nhau thì gọi là không chữa được: đó là hình thịnh mà khí hư, hoặc hình hư mà khí thịnh, nên không chữa được. Phàm người hình khí đều hư mà còn ăn được thì quá kỳ mới chết, không ăn được thì chưa đến kỳ đã chết. "Ăn được" là còn ăn uống được; "kỳ" là tám tiết khí (lập xuân, xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân, lập đông, đông chí). (Kê Phong phương)

 Quyển ba — Chẩn pháp

 Béo gầy, hư thực

 Chẩn mạch chữa bệnh, trước phải lường người béo hay gầy để điều hoà khí hư hay thực (hư: chính khí suy yếu; thực: tà khí hoặc khí dồn ứ quá thịnh). Hư thì bổ, thực thì tả (làm cho tiết bớt ra). Nếu người gầy mà mạch to, trong ngực nhiều khí thì ắt chết, vì hình và khí đều thiếu mà mạch lại thừa, nên chết. Người hình thịnh mà mạch nhỏ, hơi thở ngắn không đủ thì nguy; nguy là gần chết, nhưng vẫn còn lẽ chữa được, vì khí tuy thiếu nhưng hình còn thịnh. Hình khí hợp nhau thì sống, là hình khí, béo gầy, cao thấp với trạng thái khí của người ấy hợp nhau nên sống. Mạch lẫn lộn không đều thì bệnh, là mạch khí rối loạn không điều hoà nên bệnh. Ba bộ mạch trên dưới thốn, quan, xích (ba vị trí bắt mạch nối nhau ở cổ tay, từ phía bàn tay trở lên) mà đập như chày giã thì bệnh nặng. Mạch ba bộ ở cả hai tay đập đến mười lần không đếm xuể thì chết, tức trong một hơi thở ra vào mạch đập từ mười lần trở lên, không còn sinh khí nên chết. (Kê Phong phương)

 Quyển ba — Chẩn pháp

 Hình khí hợp nhau và trái nhau

 Đại để khi chẩn mạch, trước hãy định mạch theo bốn mùa, rồi xét thái quá hay bất cập, hư hay thực, lạnh hay nóng, rét hay ấm, số lần mạch đập tăng hay giảm, âm dương suy hay thịnh, ngũ hành sinh nhau hay khắc nhau, tạng phủ nào chủ, lấy đó làm phép lớn. Sau đó xét hình thể tinh thần của người ấy: cao thấp, béo gầy, trạng thái khí hư thực thịnh suy, tính khí cao hay thấp, là người áo vải (dân thường ăn rau) hay người ăn thịt (người sang), già hay trẻ, mạnh hay yếu. Hễ thuận với hình thần, bốn mùa, năm khí, trạng thái khí không sai lệch thì đó là gốc của sự sống. Hình khí [trái] với ngũ hành thì nguy (?). Bệnh nếu quá thịnh mà hình khí trái nghịch, mạch lại cách biệt hẳn thì chết, không chữa được. (Kê Phong phổ tế phương)

 Quyển ba — Chẩn pháp

 Giỏi phân biệt mạch

 Quách Ngọc, người Quảng Hán, đời vua Chương Đế nhà Hậu Hán làm chức thị lang (quan hầu cận trong cung), có tài phân biệt mạch, biết người sống hay chết. Vua sai một bé trai mặc áo con gái, giả nói là bị bệnh, rồi bảo Ngọc chẩn mạch. Ngọc nói: "Cô gái này ai bảo là bệnh? Theo mạch thì dương thịnh âm yếu, thần cho rằng đây không phải con gái." Vua khen, thăng ông làm Ngũ quan trung lang tướng (chức quan võ coi các thị vệ trong cung).

 Quyển ba — Chẩn pháp

 Phép xem mạch của Bàng An Thường

 Điều cốt yếu khi xét mạch, không gì gấp bằng nhân nghênh (chỗ mạch đập ở hai bên cổ, cạnh yết hầu) và thốn khẩu. Hai mạch này ứng với nhau như hai người kéo một sợi dây: âm dương cân bằng thì hai đầu dây lớn nhỏ ngang nhau. Mạch của người bình thường thì nhân nghênh lớn hơn vào mùa xuân, hạ; thốn khẩu lớn hơn vào mùa thu, đông. Thế nào là nhân nghênh? Bắt ở cạnh họng, tức là điều sách Nội kinh (bộ sách y học kinh điển cổ nhất) gọi là "phân biệt ở phần dương".

 Việt Nhân (tức Biển Thước) không lấy mạch ở hết các huyệt, chỉ lấy đường đi của kinh thủ Thái âm, đoạn một tấc chín phân phía sau ngư tế (gò thịt ở gốc ngón tay cái), để phối với số của âm dương mà biết được mạch quan cách (mạch bế tắc, âm dương chống nhau không thông, là mạch nguy). Nhưng nếu không tìm hiểu trước ý nghĩa "họng và tay như hai đầu dây" thì sẽ không rõ chỗ khởi đầu của thốn xích, âm dương và quan cách.

 Mạch bộ thốn gấp bốn lần bộ xích thì tràn lên tới ngư tế mà thành mạch "dật" (tràn); cho nên nói dật là thốn gấp xích đến tột cùng. Mạch dật, một tên là quan, một tên là nội cách (?), một tên là mạch âm lấn. Gọi là ngoại quan, vì đó là mạch phần ngoài từ bộ quan trở lên; âm chống dương mà đẩy ra ngoài nên gọi là ngoại cách. Âm sinh ở bộ thốn, động ở bộ xích; nay từ bộ quan trở lên tràn đến ngư tế, còn từ bộ quan trở xuống mạch lại chìm ẩn, ấy là âm mạnh lấn dương mà dương kiệt; dương kiệt thì chết, mạch như thế là chết. Đó là điều gọi là thốn khẩu gấp bốn lần nhân nghênh, là mạch "quan âm".

 Từ bộ quan trở xuống, mạch đáng lẽ dài một tấc và chìm; quá mức ấy là bộ xích gấp đôi thốn khẩu; đến gấp ba thì lấn vào bộ xích mà thành mạch "phúc" (lấn úp); cho nên nói phúc là xích gấp thốn đến tột cùng. Mạch phúc, một tên là nội quan, một tên là ngoại cách, một tên là mạch lấn dương. Nội quan là mạch phần trong từ bộ quan trở xuống; ngoại cách là dương chống âm mà dồn vào trong. Dương sinh ở bộ xích, động ở bộ thốn; nay từ bộ quan trở xuống lấn vào xích trạch (vùng nếp khuỷu tay, ở đây chỉ bộ xích kéo dài), còn từ bộ quan trở lên mạch lại chìm ẩn, ấy là dương quá mạnh lấn âm mà âm kiệt, cũng chết; mạch như thế là chết. Đó là điều gọi là nhân nghênh gấp bốn lần thốn khẩu, là mạch "cách dương".

 Kinh nói: nhân nghênh và thốn khẩu đều thịnh quá bốn lần thì là quan cách; mạch quan cách thì người gầy yếu, không hưởng hết được tinh khí trời đất mà chết. Cái gọi là quan cách chính là phúc và dật vậy. Tuy thế, nếu chỉ riêng phúc hoặc riêng dật thì dùng phép bổ tả để cứu sống. Bộ xích thịnh một bậc thì tả kinh túc Thiếu dương (kinh mật ở chân), bổ kinh túc Quyết âm (kinh gan ở chân); thịnh hai bậc thì tả kinh túc Thái âm (?), bổ kinh túc Thiếu âm (kinh thận ở chân); thịnh ba bậc thì tả kinh túc Dương minh (kinh dạ dày ở chân), bổ kinh túc Thái âm (kinh tỳ ở chân); đều tả hai phần mà bổ một phần. Thịnh bốn bậc thì ba kinh dương đều cùng cực, phải dùng kim châm mà dẫn, nên lấy hết các huyệt của kinh Thiếu dương, Thái âm, Dương minh. Mạch tĩnh thì lấy ba kinh dương ở chân; mạch sác (nhanh) thì lấy ở tay. Tả dương hai phần thì nên bổ âm một phần; đến bộ thốn thì làm ngược lại.

 Mạch có "chín hậu" (chín chỗ xét mạch) là đặt ba mức phù, trung, trầm (ấn nhẹ, ấn vừa, ấn mạnh để xem mạch nổi, giữa hay chìm) vào ba bộ thốn, quan, xích. Vả lại Việt Nhân không lấy huyệt của mười hai kinh, chỉ lấy hai kinh phối hợp với đường đi của kinh thủ Thái âm, từ bộ xích đến bộ thốn dài một tấc chín phân, lại chia làm ba bộ, mỗi bộ có phù, trung, trầm để ứng với trời, đất, người.

 Lại nói: trúng phong thuộc mộc, thương hàn thuộc kim, ôn thuộc thuỷ, nhiệt thuộc hoả. Ôn bệnh (bệnh sốt do khí ấm nóng) khởi từ thấp; thấp thì thổ bị bệnh, thổ bị bệnh thì các tạng đều chịu hại; còn gốc của nó là từ sự biến đổi của bốn tạng thuộc kim, mộc, thuỷ, hoả. Mạch dương nổi, mạch âm mềm là phong ôn; mạch dương nhanh, mạch âm thực là ôn độc; mạch dương mềm, mạch âm gấp là thấp ôn; âm dương đều thịnh là ôn ngược (sốt rét kèm sốt nóng).

 Cách chữa: phong thấp (?) thì lấy kinh túc Quyết âm thuộc mộc và kinh thủ Thiếu âm (kinh tim ở tay) thuộc hoả; ôn độc thì chỉ lấy kinh Thiếu dương thuộc hoả; thương hàn thì lấy kinh thủ Thái âm và kinh thủ Thiếu âm thuộc hoả (?); thấp ôn thì lấy kinh túc Thiếu âm thuộc thuỷ. Người trong làng đều cho rằng ta có thể bàn về thương hàn (bệnh do cảm phải khí lạnh từ ngoài, gây sốt). Ta xét thương hàn với bốn chứng ôn biến đổi, phân biện những chỗ giống nhau để không bị lẫn lộn. Cho nên định âm dương ở họng và tay, phối phúc dật với xích thốn, đặt chín hậu vào phù trầm, phân biệt bốn chứng ôn với thương hàn. Những điều này đều do Biển Thước sơ mở đầu mối, ta tham khảo Nội kinh và các sách, khảo cứu mà rút ra được. Xét kỹ mà dùng, thuận theo mà chữa thì bệnh không thể trốn được. (Trương Hữu sử tập)

 Quyển ba — Chẩn pháp

 Cái tài diệu của Thái tố (phép xem mạch Thái tố, đoán được cả sang hèn, hoạ phúc, thọ yểu)

 Ông bác của cha tôi họ Trương, tên huý trùng với miếu huý của vua Ninh Tông, tự Tử Sung, người đất Hấp. Nhà ông xưa giàu có bậc nhất trong vùng. Trong họ có người nổi tiếng nghề thuốc, nhân đó ông để tâm vào nghề y. Lớn lên, nghe đạo nhân Bàng An Thường ở Kỳ Thuỷ nổi tiếng nghề y khắp vùng sông Hoài, ông liền tìm đến theo học.

 Một hôm có kẻ ăn mày gõ cửa, tự nói khổ vì bị phong hàn (cảm gió lạnh). Ông Bàng bảo đưa thuốc cho hắn. Kẻ ăn mày hỏi nên dùng nước gì làm thang dẫn thuốc. Ông Bàng thấy tay hắn cầm cái quạt rách, liền chỉ vào, bảo lấy nó sắc nước để hoà thuốc mà uống. Ông Tử Sung lúc đầu không hiểu ý, bèn hỏi: "Chẳng phải sách Bản thảo nói quạt rách có thể làm ra mồ hôi đó sao?" Ông Bàng đáp: "Đúng vậy." Ông từ biệt về, than rằng: "Ông Bàng dùng thuốc thì giỏi thật."

 Ông nghe ở đất Xuyên (Tứ Xuyên) có tiên sinh Vương Phác xem mạch không chỉ biết bệnh người, mà cái tài diệu của phép Thái tố còn đoán được sống chết, hoạ phúc của người từ khi chưa hiện ra. Ông theo học, ghi tạc trong lòng mấy năm, được hết cái diệu ấy, rồi từ biệt trở về.

 Trước đó, ở Nam Lăng thuộc Tuyên Châu có một nhà giàu chỉ có một đứa con trai, gia tài hàng vạn. Đứa con mắc bệnh trúng hàn (bị khí lạnh xâm vào trong); nói là không cứu được thì hơi thở vẫn còn thoi thóp, nói là chữa được thì lại mê man không biết gì. Họ mời ông đến chữa. Ông cười nói: "Đúng có thuốc trị bệnh này. Nhưng ba ngày nữa người bệnh mới tỉnh, tỉnh ắt đòi uống nước, khi ấy hãy cho uống thuốc này. Uống xong sẽ ngủ say, nhất thiết chớ đánh thức; tỉnh dậy thì ra mồ hôi, bệnh giải mà yên." Nhà giàu làm đúng như lời, bệnh của con quả khỏi. Vợ quan tể Nam Lăng cũng mắc bệnh hàn, các thầy thuốc vây quanh không biết làm gì. Ông lấy thuốc trong túi cho uống, bệnh liền đỡ; mọi việc đúng như lời ông nói, bà cũng khỏi.

 Quan tể Kỳ Môn là Trần Quân Nhụ nghe tiếng ông, mời đến. Bấy giờ học trò trong trường huyện hơn ba mươi người nghe tiếng tài Thái tố của ông. Thừa tướng Uông công Đình Tuấn khi ấy đang giữ chức trong trường, xin ông xem mạch khắp cho các học trò. Ông xem đến Thừa tướng thì nói: "Người phương nam mà có mạch phương bắc, về sau làm quan sẽ đến tể tướng; nhưng đỗ đạt xong ắt sẽ dấy lên từ phương bắc." Lúc ấy Thừa tướng muốn lên kinh đô nhưng nhà nghèo, ông hết sức khuyên đi. Đến kinh đô mãi chưa gặp vận, Thừa tướng nói với ông: "E rằng tài đoán của ông đã sai rồi." Ông đáp: "Cứ yên lòng, sẽ hiển đạt." Chưa hết năm, quả nhiên thi đỗ, được bổ làm chủ bạ ở Đại Danh thuộc Bắc Kinh (kinh đô phía bắc của nhà Tống). Lui tới mãi ở Bắc Kinh, rồi được Lương công Tử Mỹ tiến cử dùng, thăng đến Thái trung đại phu. Về sau, cuối thời Tuyên Hoà, Chính Hoà, ông hết sức phò Thái thượng hoàng lên nối ngôi báu, rồi chính thức ngồi vào hàng tam công (chức tể tướng), tất cả đều dấy lên từ phương bắc.

 Thừa tướng Phạm công Nghiêu Phu: khi vua Huy Tông mới lên ngôi, triều đình vì ông là bậc nguyên lão có đức, có công lớn, định dành chỗ tôn quý mà triệu về, nhưng Thừa tướng đang mắc bệnh, bèn mời ông Tử Sung đến chẩn. Thừa tướng hỏi: "Chuyến đi này tôi còn sống được bao lâu?" Ông đáp: "Mạch của Thừa tướng không quá nửa năm." Thừa tướng nói: "Nếu tôi đến được kinh đô thì đều nhờ sức tiên sinh." Ông đáp: "Như thế thì được." Thừa tướng bèn cùng ông về kinh chầu vua. Triều đình đang muốn trọng dụng, Phạm công cố từ chối, được trao chức Lễ Tuyền quán sứ (chức nhàn, trông coi đạo quán Lễ Tuyền), và tâu xin cho ông Tử Sung làm Giả thừa vụ lang (một hàm quan văn bậc thấp). Sau đó quả nhiên có tin Thừa tướng qua đời.

 Ông rời kinh đến đất Tống. Thượng thư Kiển công Tự Thần đang làm tri phủ Ứng Thiên, mời ông xem mạch. Ông nói: "Thượng thư không có mạch làm quan, sớm muộn ắt mất chức." Chẳng bao lâu Kiển công bị chỉ dụ cho về quê. Chưa đầy nửa năm, ông ấy lại mời ông xem mạch, hỏi: "Giờ tôi thế nào?" Ông đáp: "Mạch hôm nay khác trước, sẽ được giữ một quận." Không bao lâu Kiển công được làm tri Hàng Châu.

 Ngô quốc phu nhân, vợ của Khu mật (quan đứng đầu Khu mật viện, coi việc quân) Thái Nguyên Độ, là con gái Vương Kinh công (Vương An Thạch), có bệnh, mời ông chữa khỏi. Bà than rằng: "Thầy thuốc trong thiên hạ chưa ai tài bằng Trương Thừa vụ."

 Hoàng Quân Mô được trao chức Đề hình (quan coi việc hình án một lộ) Hoài Tây, đi qua Đương Đồ thì gặp ông. Ông xem mạch rồi nói: "Lộc của đại phu không ở Hoài Tây, rồi sẽ lần lượt được về triều. Nhưng không phải nhờ vị tể tướng hiện nay; vị tể tướng ấy vẫn chưa được dùng, khi được dùng thì sẽ có lệnh triệu ông, chưa đầy một năm sẽ được thăng ba lần." Lại nói: "Đại phu không bệnh, nhưng phu nhân thì có bệnh, thật đáng lo, vào tháng chín." Sau đó triều đình triệu Thái công Kinh (Thái Kinh) về dùng, Hoàng Quân nhờ đó mà được thăng; trong một năm mọi việc đều đúng như lời ông.

 Hoàng Quân viết bài tựa tiễn ông rằng: "Trong khoảng năm Sùng Ninh, tôi được trao chức Đề hình Hoài Tây, đang chờ nhận chức nên về nam, qua Đương Đồ gặp bạn cũ là Trương Tử Sung. Ông bắt mạch cho tôi rồi nói: 'Lộc của đại phu không ở Hoài Tây, rồi sẽ lần lượt được về triều. Nhưng không phải nhờ vị tể tướng hiện nay; vị tể tướng ấy vẫn chưa được dùng, khi được dùng thì sẽ có lệnh triệu ông, chưa đầy một năm sẽ được thăng ba lần.' Lại nói: 'Đại phu không bệnh, nhưng phu nhân thì có bệnh, thật đáng lo, vào tháng chín.' Nay Thừa tướng Thái công cầm quyền, tôi được chỉ dụ trao chức Hộ bộ lang trung; tháng tám chuyển sang Lại bộ; tháng chín, vợ tôi là Trường Thọ huyện quân (tước phong cho vợ quan) họ Lưu qua đời; tháng mười hai tôi chuyển làm Tả ty. Mấy việc ấy so với lời Tử Sung khớp nhau như hai nửa thẻ bài. Xem mạch một người mà biết người ấy có bệnh hay không, chữa được hay không, thì vốn đã có. Xem mạch người chồng mà biết người vợ sống chết, thì thỉnh thoảng cũng có. Còn xem mạch một viên quan thường mà biết được vị tể tướng đương triều lên xuống thế nào thì chưa từng thấy. Nếu không phải là người có thuật số thấu suốt trời đất, trí tuệ nhìn thấu tạo hoá thì ai làm được như thế? Tháng sáu năm thứ ba, tôi làm thơ tặng ông, nhân đó viết sơ lược lời tựa."

 Thơ rằng: "Lầu Hoàng Sơn treo sao Đẩu, sao Ngưu; ba mươi sáu ngọn núi dựng như bình phong biếc; một dòng suối nóng chảy về biển đông; dưới có đan sa (chu sa) nối liền tới núi Xích Thành. Hiên Viên Hoàng Đế mời Quảng Thành tử (vị tiên thời thượng cổ), hái thuốc trên núi, uống nước suối, học phép trường sinh; nửa đêm thường bàn về Nội kinh, Ngoại kinh, giữa gió cuốn mưa dồn, sấm sét vang rền; rồi một mình cưỡi rồng lên chơi thiên đình, đến nay non nước vẫn lặng lẽ thông linh. Ông Trương được hết tinh hoa ấy, ấm áp như ngọc, trong sạch như băng; đặt ngón tay bắt mạch đoán người, không gì giấu được; tam thi cửu trùng (theo Đạo giáo, các loài thần và sâu bọ ẩn trong thân người) cũng phải run sợ. Giàu sang, nghèo hèn và sống chết, ông tự cân nhắc nhiều ít, nặng nhẹ; chẳng ngại nói đen trắng quá rõ ràng, một lời một chữ đều chí thành. Bấy giờ các tướng văn võ và công khanh mời ông đến cửa, vội vàng xỏ ngược dép ra đón (vì quá mừng rỡ, gấp gáp đón khách quý); lời ông thì lạnh nhạt (?), vẻ mặt kiêu kỳ, ngựa đã chờ sẵn mà người chẳng chịu đi (?). Thế mà ông vui lòng đến thăm ta nơi cửa núi đá, lại bảo rằng mạch như chuỗi ngọc nối nhau đã hiện hình; điều ấy miệng không truyền được, chỉ lòng có thể ghi khắc. Một hơi uống ba đấu rượu, trôi tuột như nước đổ từ bình trên mái nhà; lão phu say trước, riêng ông vẫn tỉnh. Bài ca ngắn này chưa đủ làm tiếng báo trước, rồi sẽ còn có sử quan chép tên họ ông."

 Ngoài ra, Lý công Đoan Thúc (tên Chi Nghi) ở Cô Thục, Quách công Công Phủ (tên Tường Chính) ở Thanh Sơn, Thượng thư Hoàng công Đạo Phu, Thái uý Tiết công (tên Triệu Minh) đều kết giao với ông. Trước đó, Công Phủ có đứa con mắc bệnh lạ, tay chân gầy như gọt, người ta nhìn thấy hơi thở chỉ còn thoi thóp, mạng sống chỉ trong chốc lát. Ông được mời đến chẩn, nói: "Không đáng lo." Hôm sau Công Phủ mời ông ăn cơm. Ông hỏi mời những ai; Công Phủ nói chỉ mời một mình Tử Sung thôi. Ông nói: "Có thể thêm một khách." Đến hẹn, hỏi ông ai được dự tiệc, ông đáp là đứa con đang bệnh của Quách. Công Phủ nói: "Con tôi thế này sao ngồi tiệc được?" Ông chưa đáp, cứ cố mời đứa con cùng ngồi, rồi vội đưa cho một liều thuốc. Rượu chưa rót đến tuần thứ hai, bệnh phát dữ dội, dãi bọt đều trào ra. Ông bảo xem kỹ, trong đó ắt có vật gì. Quả nhiên thấy một cái xương cá theo ra, bệnh cũ liền khỏi.

 Công Phủ có thơ tiễn ông: "Ông chẳng thấy Tả Chân nhân, Hàn Bá Hưu (ẩn sĩ bán thuốc đời Hán), nghe tiếng mà không được gặp, nay mới gặp Trương hầu. Trương hầu sinh ở Tân An, tiếng tăm vang khắp kinh đô; dò được lẽ sâu kín của âm dương, nắm then chốt thọ mệnh, suy ra ngắn dài. Đời nào chẳng có người lạ, nhưng chí và tài diệu thì sao cầu được? Linh đan vừa cho đã cứu sống người sắp chết, vốn chẳng phải hạng thầy thuốc thường; áo mũ là nhà nho, mà mày mắt phảng phất tiên khí. Mong ông chia cho một viên, rửa sạch nỗi lo nghìn năm của tôi; để bay cao ra khỏi cõi trần, cùng ông dạo chơi nơi mênh mông vô tận."

 Còn Hoàng công Đạo Phu viết bài tựa rằng: "Ông Trương tự Tử Sung, học phép xem mạch từ người lạ, đến chơi kinh đô, có thể dựa vào chứng bệnh mà đoán lành dữ; ông nói cho các quan ở các sảnh, các phủ, lần nào cũng trúng. Có người lấy làm lạ, ngờ ông dùng thuật khác rồi mượn chuyện mạch để nói. Tôi bảo: không phải thế. Muôn vật đều nằm trong số của ngũ hành; ngũ hành ở trong ngũ tạng; những biến đổi về sống chết hoạ phúc động ở mạch, hiện ra trên mặt, nghe thấy trong tiếng nói, đó là điều sâu sắc, rõ ràng nhất, còn gì mà ngờ? Thuật của ông đang thịnh ở kinh đô thì gặp tang phải về vùng Giang thượng. Tôi ghi sơ lược việc ấy để báo cho những người ham chuyện lạ ở Đông Nam cùng tin. Ngày hai mươi hai tháng giêng năm Kỷ Mão niên hiệu Nguyên Phù (1099), Hoàng Thường ở [?] Sơn viết."

 Đến khoảng năm Thiệu Hưng, Đãi chế (chức quan hàm hầu cận vua) Tăng công Khai làm quan giữ Huy Châu. Ngày đầu nhận việc, ông mời ông nội tôi tên Huy, tự Tử Phát, đến chữa bệnh, rồi hỏi đã từng đi ra phương xa chưa. Ông nội đáp: thuở trẻ từng theo anh là Tử Sung đến Kiến Khang. Tăng công than mãi: "Thuật của Tử Sung không phải thuật tầm thường." Tăng công vốn không biết Tử Sung là người đất này. Hỏi ra thì Đãi chế Tăng công là con rể của Tiết công.

 Hồi ông ở kinh đô, các bậc tiền bối đồng hương đang học ở Quốc học (trường học cao nhất của triều đình) không ai không tìm đến hỏi ông. Điện viện Hồ công Nhữ Minh xin ông xem mạch. Ông nói: "Ông sẽ thi đỗ, nhưng tâm mạch (mạch ứng với tim) chưa tròn, đợi khi tròn thì thành." Sau gặp lại, ông hứa rằng không ra khỏi khoa thi này; quả nhiên Hồ công đỗ khoa năm Nhâm Thìn.

 Trước đó, sĩ phu nghe tiếng ông kéo nhau đến nườm nượp, chỉ sợ đến sau. Có một người sắp được trao chức Toàn Tề nhị xa (?). Khi người ấy chưa được trao chức, ông xem mạch rồi bảo: "Mạch ông chỉ còn bảy ngày." Đến ngày thứ năm, người ấy được trao chức Toàn Tề nhị xa (?), bèn nói: "Họ Trương là kẻ nói càn, bảo mạch ta chỉ còn bảy ngày, nay mới ngày thứ năm đã được chức này", rất giận ông. Đến ngày thứ bảy, sáng dậy rửa mặt súc miệng, người ấy bỗng ngã lăn ra đất, con em đến xem thì đã không cứu được nữa. Họ vội mời ông đến, kể bệnh. Ông nói: "Mạch [du] (mạch lơ lửng, dấu hiệu sắp tuyệt) đã hiện từ trước, tôi đã nói rồi, không chữa được." Con của người ấy về sau làm bài văn mô phỏng chuyện Biển Thước qua nước Tề gặp Tề Hoàn hầu (Biển Thước đoán trước bệnh của vua Tề nhưng vua không tin, rồi chết), để ca ngợi tài biết trước của ông như thế.

 Khi ông về quê, Thừa nghị lang (một hàm quan văn) Đổng Chính Phong đang làm quan giữ Huy Châu, mời ông xem mạch. Ông nói: "Năm nay Thừa nghị ắt được ấm tử (được triều đình cho con làm quan nhờ ơn cha)." Đổng cho rằng chức quan của mình chưa đến bậc được tâu xin cho con làm quan, năm nay cũng không phải năm có lễ tế giao (lễ vua tế trời đất ở ngoại thành, thường kèm ban ân điển), trong họ cũng không ai có thể tâu xin ơn ấy tới mình, nên ngờ lời ấy. Vừa lúc có viên mạc liêu (quan giúp việc) ở Uyển Lăng mang công văn đến Huy Châu, cũng nói rằng ông Tử Sung không chỉ hứa điều ấy với Thừa nghị mà còn hứa với quan giữ Uyển Lăng nữa, e là không đáng tin. Chưa hết năm thì vua Huy Tông lên ngôi, hết thảy các quan giữ đất đều được dâng biểu mừng và được hưởng ân điển.

 Ông nội tôi theo hầu ông đến Kiến Khang. Một hôm có một người đàn bà gõ cửa xin thuốc, ông bác tình cờ đi vắng, ông nội tôi chẩn mạch cho. Khi ông bác về, ông nội thưa lại bệnh mà sáu bộ mạch của người đàn bà cho thấy và thuốc đã cho. Ông bác nói: "Thuốc em cho như thế thì bệnh sẽ lui. Người đàn bà này, theo mạch khí, đã ở goá ba năm, dưới vú trái ắt có nốt ruồi đen; nếu bà ta trở lại thì hãy hỏi." Đúng ba ngày sau người đàn bà quả trở lại gõ cửa; ông nội tôi hỏi thì quả đúng như lời ông bác.

 Đến năm Bính Dần niên hiệu Thiệu Hưng (1146), Tư chính (học sĩ điện Tư Chính) Hà công Chú bị giáng chức đến ở Tân An, ông nội tôi nhiều lần được Tư chính mời chữa bệnh. Sau Hà công có bài tựa tiễn ông nội rằng: "Tôi từ tuổi hai mươi đi học ở Kim Lăng đã nghe Trương Tử Sung nổi tiếng nghề y. Sĩ đại phu vùng Giang Đông phần nhiều coi thuật của ông như thần, cho rằng ông xem mạch không chỉ biết bệnh người, mà cả sang hèn, hoạ phúc, hẹn đến năm, tháng, ngày đều đúng như thần. Tôi từng lấy làm lạ, tiếc chưa được biết người. Ba mươi năm sau tôi bị giáng chức đến Tân An, quen biết em ông là Huy, mới biết Tử Sung là người đất này, lại được nghe chuyện về ông rất tường tận. Huy từng được Tử Sung tận tay chỉ dạy, nên bàn luận có căn cứ, bắt mạch tinh tường, nay đứng đầu các thầy thuốc vùng này. Tôi ở Huy Châu ba năm, nhờ ông chữa bệnh nhiều, nên đặc biệt ghi lại, cũng để thấy thuật của Tử Sung quả là phi thường, truyền lại cho người sau mà vẫn còn được như thế."

 Tiếc thay ông nổi danh vào thời Sùng Ninh, Đại Quán mà chỉ thọ bốn mươi chín tuổi, mất ở Nam Xương. Hôm ấy, sáng dậy ông đến gặp quan đứng đầu quận, nói: "Việc lớn của tôi là trong hôm nay, sau giờ ngọ; việc hậu sự ắt phải phiền ông." Quan quận nói: "Chẳng đến nỗi thế chứ?" Ông đáp: "Tôi xem mạch thì máu đã vào tim rồi." Quan quận sai người chờ xem, quả nhiên ông mất đúng giờ đã nói. (Trương Quý Minh tự ghi chuyện ông bác của cha mình là Tử Sung)

 Quyển ba — Chẩn pháp

 Mạch cá bơi (?)

 Thái thường bác sĩ (chức quan học ở Thái thường tự, cơ quan coi lễ nghi) Dương Nhật Tuyên bị bệnh hàn. Hách Doãn xem mạch nói: "Mạch ông đầu động thì đuôi lặng, đuôi động thì đầu lặng; theo phép thì đó là mạch cá bơi [?], không chữa được." Không mấy ngày sau ông ấy chết. (Thiệu thị kiến văn lục)

 Quyển ba — Thương hàn (bệnh do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài, gây sốt)

 Gốc của trăm [bệnh] (chữ khuyết)

 Sách Chân cáo có câu: "Thường ngày không biết giữ gìn việc của bản thân, tự gây ra gốc của trăm bệnh, rồi lại oán trách thần linh sao? Ngồi hứng gió, nằm chỗ ẩm, rồi lại trách người khác không đắp chăn cho mình, đều là kẻ ngu." Giữ gìn việc của bản thân là nói mọi việc cử động đều phải nghĩ kỹ. Nếu ăn uống buông thả, chuyện phòng the không tiết độ thì đó là gốc lớn nhất của trăm bệnh, khiến hư tổn nổi lên từ bên trong, phong thấp (gió và ẩm) xâm vào từ bên ngoài, cùng gây nên tai hại. Như thế thì đâu có liên quan gì đến thần linh? Chỉ nên siêng dùng thuốc men mà chữa trị thôi.

 Quyển ba — Thương hàn

 Xét bệnh trước phải biết nguồn gốc

 Muốn chữa bệnh, trước hết phải xét nguồn gốc, trước hết phải nắm được cơ bệnh (then chốt diễn biến của bệnh). Khi ngũ tạng chưa hư, lục phủ chưa kiệt, huyết mạch chưa loạn, tinh thần chưa tán thì uống thuốc ắt sống. Nếu bệnh đã thành thì có thể khỏi được một nửa. Nếu thế bệnh đã quá rồi thì mạng sống khó giữ toàn.

 Quyển ba — Thương hàn

 Bệnh do đâu mà sinh ra

 Bệnh sinh ra tuy có nhiều mối, nhưng đều liên quan đến tà khí. Tà là nguyên nhân không chính đáng, tức không phải lẽ thường của thân người. Gió, lạnh, nắng, ẩm, đói, no, làm lụng quá sức, nhàn rỗi quá mức đều là tà, chứ không riêng gì quỷ khí hay dịch lệ (bệnh dịch lây lan). Con người sống trong khí như cá ở trong nước: nước đục thì cá gầy, khí u ám thì người bệnh. Tà khí hại người rất sâu nặng. Kinh lạc (hệ thống đường vận hành khí huyết) đã nhiễm khí ấy thì truyền vào tạng phủ; tạng phủ tuỳ theo hư hay thực, lạnh hay nóng mà kết thành bệnh; bệnh này lại sinh ra bệnh khác, nên lan rộng khắp nơi.

 Tinh thần vốn ở trong thân để điều khiển thân. Thân đã nhiễm tà thì tinh thần cũng loạn; tinh thần đã loạn thì quỷ linh xâm nhập; sức quỷ dần mạnh, sức giữ của tinh thần dần yếu, sao không đến chết được? Người xưa ví việc này như trồng cây dương (cây dương rất dễ sống, nhưng mười người trồng mà một người nhổ thì cũng chẳng còn cây nào), lẽ ấy thật đúng.

 Nhưng cũng có loại bệnh trước hết do quỷ thần gây ra, thì nên cầu đảo để trừ. Tuy nói là trừ được, vẫn phải nhờ thuốc chữa mới thêm hiệu quả, như chuyện Lý Tử Dự dùng Xích hoàn (thuốc viên đỏ) đời xưa. Loại bệnh mà thuốc chữa không có ích thì không trừ được, như chuyện Tấn Cảnh công bệnh vào cao hoang (chỗ sâu kín giữa tim và hoành cách mô, thuốc không tới được). Đại để, tai hại do quỷ thần thì có nhiều mối, còn nguồn gốc bệnh tật thì chỉ có một loại, chỉ khác nhau ở chỗ nặng nhẹ mà thôi. (Tam thuyết, Bản thảo)

 Quyển ba — Thương hàn

 Phép dùng thuốc chữa thương hàn theo sáu kinh (sáu tầng bệnh: Thái dương, Dương minh, Thiếu dương, Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm)
 Bệnh thương hàn (bệnh sốt cấp do khí lạnh hoặc tà khí bên ngoài xâm vào cơ thể) bắt đầu từ kinh Thái dương, rồi truyền ngược vào kinh Dương minh, đến kinh Quyết âm thì dừng. (Y học cổ truyền chia đường đi của bệnh thương hàn thành sáu kinh, gọi là lục kinh: ba kinh dương là Thái dương, Dương minh, Thiếu dương, ứng với các giai đoạn bệnh còn ở phần ngoài và cơ thể còn khỏe; ba kinh âm là Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm, ứng với các giai đoạn bệnh đã vào sâu và cơ thể đã suy.) Sáu kinh đã khác nhau thì cách chữa cũng khác nhau.

 Kinh Thái dương thuộc bàng quang, không phát hãn (dùng thuốc cho ra mồ hôi để đuổi tà khí ra ngoài) thì không khỏi. Phải dùng ma hoàng (một vị thuốc thân cỏ, có tác dụng làm ra mồ hôi), vì ma hoàng mọc ở Trung Mâu, nơi tuyết đọng dày năm thước mà chỗ nào có ma hoàng thì tuyết không đọng lại. Bởi vị thuốc này thông được dương khí (khí ấm, khí hoạt động của cơ thể) ở bên trong và đẩy lùi khí lạnh ở bên ngoài.

 Kinh Dương minh thuộc dạ dày, không thông tiết (cho đi đại tiện để tống tà khí ra) thì không khỏi; phải dùng đại hoàng và mang tiêu (hai vị thuốc tẩy xổ) để làm thông lợi.

 Kinh Thiếu dương thuộc túi mật, không có đường ra vào. Sài hồ và bán hạ vừa làm thông lợi vừa làm ra mồ hôi được, lại thêm tử cầm (rễ non của cây hoàng cầm, vị thuốc mát) để phụ trợ; không có những vị này thì bệnh không giải được.

 Kinh Thái âm thuộc tỳ (cơ quan tiêu hóa, theo y học cổ truyền), là phần Thổ ở chính giữa (theo thuyết ngũ hành, tỳ thuộc hành Thổ, nằm ở trung tâm). Tính tỳ ghét lạnh và ẩm, không có can khương (gừng khô) và bạch truật (một vị thuốc bổ tỳ, làm khô ẩm) thì không làm ấm và làm khô được.

 Kinh Thiếu âm thuộc thận, tính thận sợ lạnh và khô, không có phụ tử (một vị thuốc rất nóng, chế từ củ cây ô đầu) thì chắc chắn không làm ấm được.

 Kinh Quyết âm thuộc gan, gan chứa máu và nuôi gân, không dùng thuốc ấm và hòa hoãn thì không thể làm nhuận và nuôi dưỡng được. Đó là đạo lý thông thường.

 Người học sau không hiểu thứ lớp, loại loại, tùy tiện cho người bệnh uống thuốc, đến nỗi rối loạn, các chứng bệnh nổi lên như ong vỡ tổ, làm chết yểu mạng người, há có thể không xét cho rõ sao?

 Vả lại, bệnh ở ba kinh dương thì cho ra mồ hôi, cho tẩy xổ, hoặc hòa giải (dùng thuốc điều hòa, không đẩy ra ngoài cũng không tẩy xuống), điều ấy ai cũng biết. Đến kinh tỳ Thái âm, nếu làm ấm, làm khô mà không thông được thì cũng nên vừa làm ấm vừa làm thông lợi, cho bệnh ra theo đường Dương minh, như bài Ôn tỳ hoàn có dùng đại hoàng là vậy.

 Kinh thận Thiếu âm tuy dùng phụ tử nhưng lại dùng thêm ma hoàng, thế thì biết Thiếu âm cũng cho bệnh ra theo đường Thái dương. Kinh Quyết âm dùng quế, thì rõ là cho bệnh ra theo đường Thiếu dương.

 Đến khi hai kinh dương bị uất tắc thì đều nên cho bệnh ra theo đường Dương minh. Cho nên cả ba kinh âm đều có chứng phải tẩy xổ: như ở Thiếu âm thì miệng khô, họng ráo, đi ỉa ra nước trong; ở Thái âm thì bụng đầy, lúc lúc đau; ở Quyết âm thì lưỡi cuộn lại, bìu dái co rút. Những chứng ấy đều nên tẩy xổ. Người học thuốc nên xét kỹ, không được cho thuốc một cách hấp tấp, dễ dãi.

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Thương hàn có năm loại

 Thương hàn có năm loại: trúng phong, thương hàn, thấp ôn, nhiệt bệnh và ôn bệnh.

 Từ tiết Sương giáng (khoảng cuối tháng mười dương lịch) đến tiết Xuân phân (khoảng cuối tháng ba dương lịch), bị gió lạnh làm hại mà phát bệnh ngay thì gọi là thương hàn. Mùa đông nhiễm khí lạnh, sang mùa xuân lại bị trúng gió mà phát bệnh thì gọi là ôn bệnh (bệnh sốt phát vào mùa xuân). Đến mùa hè mới phát thì gọi là nhiệt bệnh (bệnh sốt nóng mùa hè). Bị bệnh mà ra nhiều mồ hôi thì gọi là thấp ôn (bệnh sốt kèm khí ẩm thấp). Còn bị hư tà (khí trời trái mùa, gió thổi từ hướng nghịch với mùa, nhân lúc cơ thể yếu mà xâm vào) của tám tiết lớn trong năm (Lập xuân, Xuân phân, Lập hạ, Hạ chí, Lập thu, Thu phân, Lập đông, Đông chí) làm hại thì gọi là trúng phong.

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Thương hàn chứng dương

 Trình Nguyên Chương, người Du Đinh thuộc huyện Vụ Nguyên, cùng vợ đều thích ăn ba ba. Người hầu gái tên Mai Hương lo việc nấu nướng; hễ món ăn không vừa miệng là bị đánh.

 Có lần được một con ba ba to, dài một thước. Mai Hương vừa cầm dao định làm thịt, thấy nó co duỗi run rẩy, sinh lòng không nỡ, bèn chỉ vào nó mà nói: "Thường ngày ta nấu nướng hơi sai một chút là bị đánh đòn. Nay ta thả mày, không giết, thì cũng chẳng qua bị đánh đau một trận thôi." Rồi cởi trói, thả nó vào cái ao nước đục sau nhà. Ao rộng hai trượng, nước cũng chưa từng cạn.

 Vợ chồng họ Trình vì con ba ba béo to, đang định ăn một bữa no nê thỏa thích, nay mất đi thì giận lắm, đánh người hầu mấy chục roi.

 Hai năm sau, người hầu mắc bệnh sốt nóng, phát cuồng, chạy nhảy bứt rứt, không nuốt được cháo nước, mình nóng, mê man; đó là chứng dương (chứng bệnh thuộc loại nóng, mạnh, hướng ra ngoài). Người nhà biết là không chữa được, khiêng ra đặt ở cái chòi tranh trên bờ ao để đợi chết.

 Hôm sau trời chưa sáng, nghe có tiếng gõ cửa sau nhà, tưởng là ma quỷ nên quát đuổi đi. Người ngoài cửa bèn nói: "Tôi là Mai Hương đây, bệnh đã khỏi rồi, xin cho về nhà." Mở cửa ra thì quả đúng.

 Hỏi nguyên cớ, người hầu đáp: "Sau nửa đêm, tôi mơ màng thấy một vật đen đen đem bùn ướt và cỏ đắp khắp người tôi, quấn quanh ba bốn chục vòng, liền thấy trong ngực thông thoáng, tay chân mát mẻ, chẳng còn khổ sở gì, lúc ấy mới biết mình đang ở một mình trong chòi."

 Họ Trình chưa tin. Đến tối lại sai người hầu ra nằm ngửa như đêm trước, rồi lén rình xem, thì thấy một con ba ba lớn từ dưới ao bò lên, ngậm rong nước và bèo phủ lên mình người hầu. Họ Trình không hiểu vì sao, người hầu bèn kể rõ đầu đuôi, nói rằng con ba ba này chính là con ngày trước, nay to gấp đôi; nhìn sau đuôi thì cái lỗ bị xuyên khi xưa vẫn còn. Thế là tát cạn ao bắt lấy nó, đem thả xuống khe sâu.

 Họ Trình hối hận lỗi lầm trước, không ăn ba ba nữa. Người trong làng nghe chuyện truyền tai nhau, lấy đó làm điều răn.

 Thầy thuốc trong huyện là Ngu Hòa Trọng, lúc ấy đến đó, tận mắt thấy chuyện này, kể với Hồng Tác Lâm (tên chữ là Mộng Bật) rằng: chứng nóng đến cực độ, nhất thời chưa giải được, thì múc nước giếng mới múc, nhúng ướt quần áo rồi thay phiên áp lên người là cách hay. Không ngờ loài vật dưới nước nhỏ bé cũng làm được như vậy; ấy là do âm đức (việc tốt làm thầm lặng, không ai biết) mà được báo đáp vậy. (Trích sách Loại biên)

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Bài Trúc diệp thạch cao thang

 Vương Tự Chính, người đứng đầu quán Thiên Khánh (một đạo quán) ở Viên Châu, bị thương hàn hơn mười ngày, tay chân lúc lạnh lúc nóng, đầu nặng, hơi thở tắc nghẽn, môi lạnh, mặt xanh, nhiều ngày không ăn được, bệnh thế đã rất nguy.

 Ở Viên Châu chỉ có một thầy thuốc họ Từ chữa được bệnh này. Ông bắt mạch rồi nói: "Mạch rất hư (mạch yếu, ấn vào không có lực), đây là chứng âm (chứng bệnh thuộc loại lạnh, suy, hướng vào trong), phải uống Quế chi thang (bài thuốc ấm, lấy cành quế làm chủ) mới được."

 Đạo quán cách thành ba dặm, nhà thầy Từ ở trong thành, nên ông để thuốc lại rồi về. Thuốc chưa kịp sắc thì Tự Chính nghe như có người bảo: "Sao không uống Trúc diệp thạch cao thang (bài thuốc mát, có lá tre và thạch cao, dùng chữa sốt nóng)?"

 Vương ngoái lại không thấy ai. Trong phòng chỉ có một ông đạo sĩ già vừa đi chợ, còn mỗi chú tiểu đồng ở lại. Gọi hỏi: "Vừa rồi ai đến đây?" Đáp: "Không có ai." Tự Chính lấy làm lạ, vội sai người mời thầy Từ quay lại, rồi kể thật: "Có người bảo tôi uống bài này, thế nào?"

 Thầy Từ nói: "Lạnh và nóng khác nhau như băng với than lửa. Bệnh trạng của ông đã nguy, nếu uống bài thuốc ấy thì sẽ suy sụp ngay; ngày sau mang tiếng giết người thì tôi không gánh nổi." Rồi tự tay sắc một bát Quế chi thang, nói: "Hãy tạm uống bát này. Dù có không đúng bệnh thì cũng chưa đến nỗi hại mạng. Nếu chẳng may phát bứt rứt, cuồng loạn, chóng mặt thì lập tức dùng bài thuốc thầy kia nói cũng chưa muộn."

 Đang lúc hai bên trao đổi, lại nghe bên tai có người nói: "Sao không chịu uống Trúc diệp thạch cao thang?" Tự Chính càng sợ hãi. Đợi thầy Từ đi rồi, ông liền mua hai thang thuốc làm sẵn, giao cho tiểu đồng sắc. Lại nghe lời bảo như trước.

 Thế là ông quả quyết nói: "Thần linh ba lần bảo ta, chắc là ban cho ta được sống lại, sao lại không kính cẩn nghe theo?" Liền uống hết một nửa. Trước đó đầu không ngẩng lên được, như đội vật nặng nghìn cân, bỗng chốc thấy nhẹ nhõm, môi cũng dần ấm lại, cổ họng và ngực thông suốt không vướng gì. Ông uống hết thuốc, chốc lát mồ hôi ra như tắm, rồi đi ngủ luôn. Đến sáng thì khỏi hẳn như thường.

 Tự Chính là người cẩn trọng, đứng đắn, thường ăn chay, làm lễ trai tiếu (lễ cúng cầu đảo của Đạo giáo) cho người ta thì hết lòng thành, nên được thần linh phù hộ như vậy. (Trích Canh chí, một phần của sách Di Kiên chí)

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Công hiệu của bài Thánh tán tử

 Bài Thánh tán tử chữa được nhiều bệnh, công hiệu không chỉ một. Mùa xuân năm ngoái, dân Hàng Châu bị dịch bệnh, nhờ thuốc này mà sống sót nhiều không đếm xuể. Thuốc dùng toàn là các vị hạng trung, hạng hạ (theo sách bản thảo, thuốc chia ba hạng thượng, trung, hạ; đây là những vị thông thường, rẻ tiền), ước tính cứ một nghìn đồng tiền thì được một nghìn thang, cứu được đến cả nghìn người.

 Xưa kia ngài Bạc Câu La tôn giả (một vị A-la-hán, bậc tu hành đắc đạo trong Phật giáo) đem một quả kha lê lặc (tức quả kha tử, một vị thuốc) bố thí cho một vị tỳ-kheo (nhà sư) đang bệnh, nên được quả báo là thân mình suốt đời không mắc bệnh gì.

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Sài hồ phải thái miếng

 Chu Quăng, người Ngô Hưng, đặc biệt tinh thông bệnh thương hàn. Khi ở Nam Dương, quan Thái thú (quan đứng đầu một quận) là Thịnh Thứ Trọng phát bệnh, mời Quăng đến xem. Quăng nói: "Đây là chứng của bài Tiểu sài hồ thang," và dặn uống liền ba lần.

 Đến tối, người bệnh thấy đầy tức. Quăng xem lại, hỏi thuốc đã uống đâu, lấy ra xem thì là Tiểu sài hồ tán (thuốc tán thành bột).

 Quăng nói: "Người xưa chế thuốc theo cách phủ trở (thái, giã thuốc thành từng mẩu thô to bằng hạt vừng, hạt đậu), nấu lấy nước trong mà uống, gọi là thang (thuốc sắc); vì thế thuốc vào được kinh lạc (các đường vận hành khí huyết trong cơ thể), đánh vào bệnh mau chóng. Nay lại làm thành bột, đọng lại ở trên hoành cách mô, nên ngực đầy mà bệnh vẫn y nguyên." Bèn tự tay chế lại, tự sắc cho uống, uống hai lần thì khỏi. (Trích Di Kiên chí)

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Hàn quyết

 Khi Lưu Tích trấn giữ Tương Dương, người thiếp yêu ở bên ngoài của ông (?) bị thương hàn, đột ngột tắt thở. Các thầy thuốc đều nói mạch đã dứt, không chữa được.

 Có người nói ở chợ có Hứa đạo nhân bán thuốc, có phép lạ, có thể mời đến. Mời đến, đạo nhân nói: "Đây chỉ là hàn quyết (chứng lạnh đến cực độ khiến chân tay giá lạnh, ngất lịm như chết) thôi, không chết đâu."

 Bèn xin ba mươi người lính khỏe mạnh, đào gấp một cái hố dưới đất, đốt mấy trăm cân than lẫn củi trong đó; đợi đất nóng hết mức thì trải chiếu cói phủ lên miệng hố, khiêng người bệnh đặt nằm lên trên, đắp chăn dạ. Một lúc sau hơi bốc lên như hấp xôi, khắp người chảy mồ hôi, quần áo chăn đệm ướt sũng. Rồi người bệnh bỗng tỉnh lại. Bấy giờ mới lấy vài vị thuốc điều trị, ngay hôm ấy thì khỏi. (Trích cùng sách trên)

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Phong thấp không được cho ra mồ hôi hay tẩy xổ

 Bàn về phong thấp không được cho ra mồ hôi hay tẩy xổ: Vào khoảng giao mùa xuân hạ, có người mắc bệnh giống thương hàn, người ấy tự ra mồ hôi, tay chân mình mẩy nặng nề, đau nhức, khó trở mình, tiểu tiện không thông. Đó gọi là phong thấp (bệnh do gió và khí ẩm thấp cùng xâm vào cơ thể), chứ không phải thương hàn.

 Sau những đợt mưa dầm, ở chỗ thấp ẩm, hoặc uống nước quá nhiều, thường mắc chứng này. Chỉ cần uống nhiều Ngũ linh tán (bài thuốc bột có năm vị, chủ yếu lợi tiểu, trừ thấp), tiểu tiện thông lợi, khí thấp đi rồi thì khỏi. Tuyệt đối cấm tẩy xổ và cho ra mồ hôi; sai một chút là chắc chắn không cứu được.

 Sơ Ngu Thế nói: "Thầy thuốc không nhận ra, chữa như bệnh thương phong (cảm gió), cho ra mồ hôi thì chết, cho tẩy xổ cũng chết. Năm Kỷ Mùi, ở kinh đô có dịch lớn, chính là bệnh này. Từ khi tôi biết được thuyết ấy, đã cứu được rất nhiều người.

 Năm Nhâm Thìn, tôi làm quan ở Hồng Châu, vợ một người đồng liêu mắc chứng này, tôi bèn khuyên mau uống Ngũ linh tán, nhưng họ không tin. Thầy thuốc cho uống thuốc làm ra mồ hôi, chỉ một đêm là chết. Không thể không thận trọng.

 Đại khái Ngũ linh tán làm tiêu được nước, trừ được ẩm thấp. Trong ngực có nước đọng, cùng trẻ nhỏ nôn trớ (?) sắp phát chứng kinh giản (co giật), uống Ngũ linh tán rất hiệu nghiệm." Lời bàn của ông Sơ đã tường tận, tôi nhân đó mở rộng thêm để mọi người tin theo. (Trích Tín hiệu phương)

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Làm cho ra mồ hôi không được làm sớm trước kỳ

 Sách Nam sử chép: Phạm Vân lúc đầu làm thuộc quan của Trần Vũ Đế. Vũ Đế sắp được ban mệnh cửu tích (chín thứ ban thưởng đặc biệt của vua dành cho đại thần có công lớn, thường là bước trước khi lên ngôi) chỉ trong sớm tối. Vân bỗng bị thương hàn, sợ không được dự việc mừng, bèn mời Từ Văn Bá đến khám, thành thật cầu xin rằng: "Có thể khỏi ngay được không?"

 Văn Bá đáp: "Khỏi ngay thì rất dễ, chỉ e hai năm sau thì không dậy được nữa." Vân nói: "Sáng được nghe đạo, tối chết cũng được (lời Khổng Tử, ý nói được điều mình mong thì chết cũng cam), huống chi còn hai năm!"

 Văn Bá bèn đốt lửa cho đất nóng, trải lá đào, đặt chiếu, để Vân nằm lên trên. Trong chốc lát mồ hôi ra mà bệnh giải, rồi bọc người lại bằng ôn phấn (bột xoa người sau khi ra mồ hôi để giữ ấm, chặn mồ hôi). Hôm sau thì khỏi. Vân rất mừng. Văn Bá nói: "Chưa đáng mừng đâu." Quả nhiên hai năm sau Vân mất.

 Làm cho ra mồ hôi sớm hơn kỳ hạn còn rút ngắn tuổi thọ, huống chi không đoái hoài gì đến bệnh ở ngoài (biểu) hay ở trong (lý), không đợi đủ ngày giờ mà muốn có hiệu quả ngay. Tôi thường thấy người bệnh không chịu nổi, chưa đến ba bốn ngày đã ngày đêm giục cho ra mồ hôi; thầy thuốc chiều theo ý họ, ít có khi nào không hỏng việc. Vì thế tôi chép chuyện này để làm điều răn cho người làm thuốc. (Trích Bản sự phương)

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Thương hàn lè lưỡi

 Ở Lâm An có người dân vì bệnh thương hàn mà lưỡi thè ra ngoài hơn một tấc, không ai chữa được, chỉ dùng ống bút để rót cháo nước vào miệng. Hằng ngày người ấy ngồi ở cửa.

 Một đạo nhân trông thấy, than thở rằng: "Tôi chữa được bệnh này, chỉ trong chốc lát thôi, khổ nỗi không có thuốc thì làm sao." Người nhà nghe vậy, xin rằng: "Nếu có tiền mà mua được thì chúng tôi sẽ cố hết sức tìm." Đạo nhân không chịu nói rồi bỏ đi. Hôm sau lại nói như vậy, kéo dài đến mười ngày.

 Gặp lúc có một vị trung quý nhân (hoạn quan được vua tin dùng trong cung) hết phiên trực trở về, xuống ngựa xem người bệnh. Vừa lúc đạo nhân đến, lại nói như trước. Vị trung quý hỏi cần thuốc gì, thì ra là mai hoa phiến não (băng phiến loại tốt, kết tinh thành mảnh như cánh hoa mai, tức long não). Ông cười nói: "Thứ này kiếm có khó gì," liền sai người hầu phi ngựa đi lấy đưa cho.

 Đạo nhân tán thành bột, rắc lên lưỡi, lưỡi theo tay mà co vào. Tổng cộng dùng năm đồng cân (đơn vị cân cổ, khoảng 3–4 gam mỗi đồng cân) thì bệnh khỏi ngay. (Trích Đinh chí, một phần của Di Kiên chí)

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Bệnh dịch bốn mùa

 Sách Chu lễ, phần Thiên quan, quyển dưới chép: Quan tật y (chức quan thầy thuốc chuyên chữa bệnh cho dân) lo việc chữa bệnh tật của muôn dân. Bốn mùa đều có lệ tật (bệnh dịch lây lan): mùa xuân có bệnh tiêu thủ (đau đầu), mùa hè có bệnh ngứa ghẻ, mùa thu có bệnh sốt rét rét run, mùa đông có bệnh ho và khí nghịch lên (thở gấp, hen suyễn).

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Phân biệt bệnh sa

 Bệnh sa (bệnh cấp tính, người bị thường nổi những nốt đỏ li ti như hạt cát dưới da) xưa kia ở Giang Nam không có, nay khắp đông tây đều có. Xét chứng bệnh này, các nhà y không chép.

 Đại khái vừa thấy ớn lạnh run rẩy, giống thương hàn mà dáng lại như sốt rét, chỉ thấy đau đầu, toàn thân sốt cao, tay chân giá lạnh. Ở thôn quê thường dùng ngải để cứu (đốt ngải cứu hơ hoặc đặt lên huyệt trên da), lấy việc làm nổi được nốt "sa" là tốt; có người vì cứu mà mủ máu chảy ròng, một lúc sau thì chết, thật đáng thương.

 Có Ung Thừa Tiết in và lưu hành phương thuốc này, nói: Mới mắc bệnh, cho uống nước ngải để thử; nếu nôn ra thì đúng là chứng ấy. Gấp rút lấy một mảnh giấy trứng tằm (tờ giấy cho tằm đẻ trứng, trứng đã nở) tháng Năm, cắt vụn bỏ vào bát, lấy đĩa đậy kín, chế nước sôi ngâm chừng nửa bát; lại lấy giấy dán kín các khe hở (?), không cho hở hơi. Một lúc lâu, nhân lúc còn nóng mà uống, rồi đi nằm, đắp chăn áo dày cho ra mồ hôi thấm khắp thì khỏi.

 Như thế há chẳng hơn hẳn việc dùng lửa ngải làm hại oan mạng người sao? Hãy kính trọng và tin theo. (Trích Diệp thị lục nghiệm phương)

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Bị khí nóng mùa hè xâm vào

 Năm nay trời nóng dữ, nghe nói ngoài đường, trong thành có người ngã gục mê man rồi chết. Những người ấy đều là người yếu, người lao lực, hoặc đói no thất thường, hoặc vốn có bệnh. Một khi bị khí nắng nóng xâm vào mà không thoát ra được thì các cửa khiếu (các chỗ thông của cơ thể như mũi, miệng, lỗ chân lông) đều bị bít lại. Không phải khí nắng nóng giết người, mà là khí bị bế tắc nên chết.

 Các phương cổ chữa bệnh trúng nắng không có gì khác, chỉ dùng các vị cay ngọt để phát tán, khơi thông khí của tim cho lưu hành cùng với nước thì vô hại.

 Năm Ất Dậu niên hiệu Sùng Ninh (năm 1105), khi tôi làm việc ở thư cục (cơ quan biên soạn sách của triều đình), có một người hầu chăn ngựa phóng ngựa ra khỏi cục, bỗng ngã xuống đất tắt thở. Vội lấy Ngũ linh tán và Đại thuận tán đổ cho uống, đều không hiệu nghiệm, đã quá thời khắc.

 Người cùng phòng là Vương Tương sai lấy một nắm tỏi, trộn với đất nóng trên đường, giã nát, hòa với nước mới múc, lọc bỏ bã, cạy răng đổ vào. Chốc lát thì tỉnh. Đến chiều, chính người hầu ấy lại đánh xe đưa tôi về. Mới biết thuốc đúng bệnh thì hiệu nghiệm đến như vậy.

 Phương này vốn ở cổng huyện thuộc chợ Bái, Từ Châu, bỗng có tấm bảng ghi phương đóng lên đó; có người truyền là thần tiên muốn cứu người. Thẩm Tồn Trung và Vương Thánh Mỹ đều có chép chuyện này, và chính tôi đã tự mình nghiệm thấy. Bèn sai chép trăm bản phát đi khắp xa gần, mong có thể cứu người trong lúc nguy cấp. (Trích Thạch Lâm lão nhân tị thử lục)

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Sau thương hàn không ngủ được

 Người mắc thương hàn chứng dương, hoặc mắc bệnh sốt nóng, uống thuốc mát mà khỏi, nhưng ăn uống chưa đủ, ban đêm thường không ngủ được, đó là đởm lạnh (túi mật bị lạnh, theo y học cổ truyền khiến người ta mất ngủ, hay sợ).

 Nếu mạch tế (mạch nhỏ như sợi chỉ), người mát lạnh, thì tùy theo hư thực mà cho uống Kim dịch đan. Lạnh nhiều thì một lần uống trăm viên, hoặc năm sáu mươi viên; không lạnh lắm thì hai ba mươi viên, liền ngủ được. Nên lấy mạch và chứng làm chuẩn.

 Mạch tế vi (nhỏ và yếu, mờ nhạt), đại tiện không rắn lắm, tiểu tiện trong, sắc mặt xanh trắng, dưới lưỡi không đỏ, mặt mang sắc xanh — đều là chứng lạnh. (Trích Y dư)

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Những điều kiêng sau khi khỏi thương hàn

 Bệnh thương hàn mới khỏi, không được ăn quá no, không được làm lụng mệt nhọc, hoặc ăn thịt dê, giao hợp, ăn các thứ nước hầm xương, và uống rượu.

 Bệnh vừa khỏi, tỳ vị (hệ tiêu hóa) còn yếu, ăn quá no không tiêu được thì bệnh trở lại, gọi là thực phục (tái phát do ăn uống). Bệnh vừa khỏi, khí huyết còn hư, làm lụng quá sớm thì bệnh trở lại, gọi là lao phục (tái phát do lao lực).

 Lại nữa, thương hàn mà ăn thịt dê, giao hợp thì đều chết; ăn các thứ nước hầm xương, uống rượu thì bệnh lại. Bàng An Thường nói: uống rượu cũng chết.

 Quyển ba — Bệnh thương hàn

 Cách dùng thuốc khác nhau

 Thương hàn, trúng phong, thấp ôn, nhiệt bệnh, kính (?) (chứng co cứng, uốn ván), thời dịch (bệnh dịch theo mùa) tuy cùng theo phép âm dương, nhưng phải phân biệt mà chữa; nếu chữa giống như thương hàn thì ắt đến nguy hại.

 Sách kinh nói mạch có phép âm dương là thế nào? Phàm mạch phù (nổi, đặt nhẹ tay đã thấy), đại (to), hồng (to mạnh như sóng dâng), sác (nhanh), động (nảy như hạt đậu lăn), hoạt (trơn tru như hạt châu lăn) gọi là mạch dương. Mạch trầm (chìm, ấn sâu mới thấy), tế (nhỏ), sáp (rít, đi không trơn), nhược (yếu), huyền (căng như dây đàn), vi (rất yếu, mờ nhạt) gọi là mạch âm. Bệnh âm mà thấy mạch dương thì sống, bệnh dương mà thấy mạch âm thì chết. Phải xét kỹ.

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Phong là khởi đầu của trăm bệnh

 Phong (gió, theo y học cổ truyền là một loại tà khí từ bên ngoài, hay biến đổi, gây nhiều bệnh) là khởi đầu của trăm bệnh. Nếu người giữ được thanh tĩnh thì thớ thịt, lỗ chân lông đóng kín mà chống đỡ, dù có độc khí dữ dội cũng không làm hại được. Cho nên bệnh lâu ngày thì truyền đi biến hóa, trên dưới không thông nhau, thì đến thầy thuốc giỏi cũng không làm gì được.

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Dùng thuốc chữa trúng phong

 Phàm trúng phong (bệnh đột ngột ngã gục, méo miệng, liệt nửa người, nói khó…, tương tự tai biến mạch máu não), dùng các bài Tục mệnh thang, Bài phong thang, Phong dẫn thang, Trúc lịch thang, cùng Thần tinh đan, rượu Nhân dụ và các loại tương tự, lại thêm cứu ngải nữa, thì không ai không khỏi.

 Nhưng bệnh này tích tụ lâu ngày, không phải một ngày mà thành, nên đều phải dùng liều lớn, lâu dài mới có hiệu quả. Sách Đường thư chép: Vương thái hậu trúng phong, câm lặng không nói được, thầy thuốc hấp mấy hộc (đơn vị đong lường cổ, mỗi hộc khoảng mười đấu) hoàng kỳ (?) (một vị thuốc bổ khí) để xông, thì khỏi; đại loại là như vậy.

 Nay người ta uống ba năm chén đã đòi hiệu quả, trách thầy thuốc thì cũng gấp quá. Mạnh Tử nói: "Bệnh bảy năm mà tìm ngải đã phơi ba năm" — phải lâu dài mới biết được. (Trích Bản sự phương)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Trúng phong

 Phàm người trúng phong, mạch không ai là không đại (to); đó không phải nóng, mà là mạch của phong.

 Trúng phong có loại lạnh, loại nóng: bệnh dương thì nóng, bệnh âm thì lạnh. Lạnh thì dùng thuốc trị phong tính ấm, nóng thì dùng thuốc trị phong tính mát, không được dùng một cách vơ đũa cả nắm.

 Phàm trúng phong đều không được làm cho nôn đờm dãi ra. Trong các khớp xương người ta đều có chất nhờn (dãi), vì vậy cử động mới trơn tru. Khi trúng phong thì dãi dâng lên, trong cổ họng khò khè, nên dùng thuốc ép dãi xuống cho trở về các khớp xương là được, không được làm cho nôn ra. Nếu nôn dãi ra thì nhất thời thấy dễ chịu, nhưng chẳng bao lâu tay chân người ta khô cứng, không thể không răn.

 Trẻ nhỏ bị kinh phong (chứng co giật ở trẻ em) cũng không được làm nôn dãi ra, cái hại cũng như người lớn. Đang lúc lên cơn co giật, không được giữ chặt tay chân, vì nếu thế dãi không về được tay chân, tay chân sẽ không cử động được; chỉ nên ôm nhẹ nhàng, nới lỏng là được. (Trích Y dư)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Phân biệt các chứng phong

 Đầu phong: nhiều gàu trắng. Độc phong: trên mặt mọc mụn nhọt. Thứ phong: như kim châm, lưng đau như dùi đâm. Giản phong: ngã gục đột ngột, kêu thành tiếng, co giật lúc gấp lúc chậm. Ngoan phong: không biết đau ngứa, cổ nổi mảng loang lổ bong tróc (?). Ám phong: đầu choáng mắt tối, không phân biệt được đông tây.

 … phong (?): mặt nổi chấm đỏ. Can phong: mũi bí, mắt giật, hai mí mắt đỏ lở loét. Thiên phong: miệng mắt méo lệch. Tiết phong: các khớp tay chân như rời đứt, móng tay gãy rụng. Tỳ phong: trong lòng hay buồn nôn, nôn ngược. Tửu phong: đi đứng không bước tới được. Phế phong: mũi tắc, gáy đau. Đởm phong: khiến người ta không ngủ được. Khí phong: trong thịt như có sâu bò.

 Thận phong: trong tai kêu như ve, chỗ kín ẩm ngứa, chứng cước khí (chân phù, tê, yếu do hàn thấp) vì lạnh ẩm. Than phong: liệt nửa người. Hoán phong: tay chân co quắp. Vị phong: không hợp thủy thổ (đổi chỗ ở thì sinh bệnh). Hư phong: chứng tý do phong, hàn, thấp (tê đau, nặng nề). Trường phong: lòi dom, đi ngoài ra máu. Não phong: đầu choáng, đau nửa đầu. Tặc phong: nói ra không thành tiếng. Sản phong: sau khi sinh tay chân đau nhức.

 Cốt phong: đầu gối sưng như cái chùy. Tất phong: đùi lạnh, xương đau. Tâm phong: hay quên, hay sợ. Thịnh phong: nói năng ngập ngừng khó khăn. Tủy phong: cánh tay mỏi đau. Tạng phong: ban đêm hay ra mồ hôi trộm. Huyết phong: bìu dái ẩm ngứa. Ô phong: đầu mặt sưng thành cục. Bì phong: lang ben, hắc lào tím trắng. Cơ phong: khắp người khô ngứa. Thể phong: trên người mọc nhọt sưng độc. Bế phong: đại tiện khô táo khó đi.

 Nhuyễn phong: tay chân không nhấc lên được. Lục phong: con ngươi giãn to. Thanh phong: nôn đến cùng cực rồi mắt mờ không thấy (thanh manh — mù mà mắt trông vẫn bình thường). Hổ phong: phát tiếng gầm, kêu như dê. Đại phong (bệnh hủi, phong cùi): lở loét thành từng mảng.

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Các bệnh phong

 Lưu Tử Nghi nói: Sách kinh có chứng hậu (biểu hiện bệnh) "cấp phong", lại có chứng hậu "thốt trúng phong" (trúng phong đột ngột), lại có chứng hậu "phong ý" (?) (trúng phong mê man, nói không ra lời). Cấp phong và thốt trúng, lý vốn không khác: nhắm vào phong mà nói thì gọi là cấp phong, nhắm vào bệnh mà nói thì gọi là thốt trúng. Còn phong ý thì vốn phát ra từ chứng hậu cấp phong.

 Vì sao vậy? Kinh nói: "Bỗng nhiên không biết gì nữa, trong họng tắc nghẹn, lưỡi cứng không nói được." Như thế là trúng cấp phong mà sinh ra chứng ấy. Cho ra mồ hôi mà người mềm thì sống; mồ hôi không ra mà người cứng đờ thì chết. Nếu đờm dãi ứ nhiều thì nên làm cho nôn ra. Xem hai bên nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên) của người bệnh, nếu có sắc trắng thì chữa được; nếu một bên đen một bên đỏ, nôn ra bọt thì chết.

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Phong phí

 Phong phí (một dạng trúng phong, chủ yếu là liệt yếu chân tay) là người không đau, bệnh ở tạng, tứ chi không co duỗi được, trí óc không loạn. Bỗng một sớm cánh tay không cử động theo ý được, đó là phong phí. Còn nói được, còn hơi biết thì chữa được; không nói được thì không chữa được.

 Bàn chân như giẫm lên sương giá, khuỷu tay như nhúng vào nước nóng, đùi và cẳng chân rã rời như bị nung chảy, choáng váng bứt rứt, đau đầu, thỉnh thoảng nôn, thở ngắn, ra mồ hôi; lâu ngày thì buồn vui thất thường, ba năm thì chết.

 Phàm muốn chữa bệnh này, phải theo thứ tự trước sau, không được bừa bãi cho uống thuốc mà mất thời cơ; không những giết người, mà còn vì thế mà thành bệnh dai dẳng khó chữa. Trước hết nên uống Trúc lịch ẩm tử (thuốc có nước cốt tre). (Trích Kê Phong phổ tế phương)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Phong kính

 Sách kinh có chứng hậu "phong kính", lại có chứng hậu "phong giác cung phản trương". Kính là thân thể cứng đờ, cấm khẩu (hàm nghiến chặt không mở được), như lên cơn động kinh. Giác cung phản trương (người ưỡn cong về phía sau như cánh cung) là lưng ưỡn ngược ra sau, không cúi ngửa được. Cả hai đều do phong tà làm tổn thương kinh dương mà ra, cách chữa như nhau. (Trích cùng sách trên)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Ổi thối phong (?)

 Sách kinh gọi ổi thối phong (?) là chứng tứ chi không co duỗi được, thân thể đau nhức, cơ thịt phù bệu. Đó là do phong tà xâm vào giữa cơ thịt, chảy vào trong huyết mạch. Đã nói cơ thịt phù bệu thì tức là phong tà vào kinh lạc của thận mà ra. Thiên "Thủy khí luận" nói: "Các chứng phù đều thuộc về thận" là vậy. Cách chữa nên đồng thời điều trị thận mới đúng. Có thuyết nói: không chữa thì biến thành bệnh thủy khí (phù thũng). (Trích cùng sách trên)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Phong huyễn

 Bệnh phong huyễn (chóng mặt do phong) bắt nguồn từ tâm khí (khí của tim) không đủ, trong ngực tích nhiệt thực, nên mới có hiện tượng gió bốc lên cao và mặt nóng. Đờm và nhiệt cảm ứng nhau mà làm động phong; phong và tâm làm rối nhau thì bứt rứt, mắt hoa mờ, nên gọi là phong huyễn. Chứng bứt rứt hoa mắt ấy, ở người lớn gọi là điên, ở trẻ nhỏ gọi là giản (động kinh).

 Có thuyết nói: đầu phong mắt hoa là do khí huyết hư, phong tà vào não mà kéo căng mục hệ (các mạch nối mắt với não). Tinh khí của năm tạng sáu phủ đều dồn lên mắt; khí huyết cùng mạch đi lên làm thành mục hệ, nối vào não, phía sau ra ở giữa gáy. Nếu huyết mạch hư thì bị phong tà làm hại; vào não thì truyền đi mà mục hệ căng gấp, nên thành chóng mặt.

 Bắt mạch thấy hồng đại mà dài là phong huyễn. Phàm người lên cơn thì nên cho uống ngay Tục mệnh thang. Lúc nguy cấp thì chỉ cần đo tìm huyệt để cứu, tiện thì châm kim, không ai không khỏi. Mới mắc mà châm xong liền cứu là tốt nhất. (Trích cùng sách trên)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Phong tý

 Tý (chứng tê, đau, nặng nề do khí huyết bị bế tắc) là do ba khí phong, hàn, thấp cùng hợp lại mà thành. Biểu hiện là cơ thịt tê dày, hoặc đau nhức. Đó là vì thân thể người hư, tấu lý (thớ thịt và lỗ chân lông) mở ra nên nhiễm phải phong tà. Tà khí trước trúng vào kinh lạc, sau vào năm tạng.

 Mùa xuân mắc tý thì là cân tý (tý ở gân). Cân tý không khỏi mà lại gặp tà khí nữa thì chuyển vào gan. Biểu hiện của can tý: đêm nằm hay giật mình sợ hãi, ăn uống nhiều, tiểu tiện luôn.

 Mùa hè mắc tý thì là mạch tý (tý ở mạch máu): huyết mạch không lưu thông, khiến người vàng vọt. Mạch tý không khỏi mà lại gặp tà khí nữa thì chuyển vào tim. Biểu hiện của tâm tý: dưới tim căng phồng như trống, bỗng nhiên thở ngược, hen suyễn không thông, họng khô, hay ợ.

 Giữa hè mắc tý thì là cơ tý (tý ở cơ thịt). Cơ tý không khỏi, sau gặp tà khí nữa thì vào tỳ. Biểu hiện của tỳ tý: tay chân rã rời, phát ho, nôn mửa.

 Mùa thu mắc tý thì là bì tý (tý ở da): da dẻ không còn cảm giác gì. Bì tý không khỏi thì vào phổi. Biểu hiện của phế tý: khí dồn lên, thở gấp và đau.

 Mùa đông mắc tý thì là cốt tý (tý ở xương): xương nặng không nhấc lên được, không cử động theo ý mà đau. Cốt tý không khỏi mà lại gặp tà khí thì chuyển vào thận. Biểu hiện của thận tý: hay trướng bụng.

 Bắt mạch thấy đại mà sáp là tý; mạch đến gấp là tý; mạch sáp mà khẩn (căng chặt như sợi dây xoắn) là tý. (Trích cùng sách trên)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Thiên khô

 Sách kinh có chứng hậu "thiên phong", lại có chứng hậu "bán thân bất toại" (liệt nửa người), lại có chứng hậu "phong thiên khô". Ba chứng này đại thể giống nhau, nhưng người xưa chia thành các thiên mục riêng: nhắm vào phong thì gọi là thiên phong, nhắm vào bệnh thì gọi là bán thân bất toại, còn cơ thịt một bên teo nhỏ thì gọi là thiên khô (một bên người khô teo). Đều do tỳ vị hư yếu mà ra.

 Tỳ vị là biển chứa nước và cơm; tinh chất của nước và cơm hóa thành khí huyết để nhuận dưỡng thân thể. Nay tỳ vị hư yếu thì tinh chất nuôi dưỡng không đến được khắp nơi, khí huyết một bên hư, bị tà khí xâm vào, nên liệt nửa người, có khi cơ thịt khô teo. Cách chữa nên đồng thời chữa tỳ vị. (Đều trích Kê Phong phương)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Trúng phong nhẹ không cần chữa sâu

 "Phong dâm mạt tật" (phong quá mức thì sinh bệnh ở ngọn), ngọn tức là tứ chi, vì phàm người trúng phong thì bệnh đều dồn về tay chân. Nhưng thế bệnh có nặng nhẹ, nên bệnh nhẹ thì tục gọi là "tiểu trúng" (trúng phong nhẹ).

 Một thầy thuốc già thường bàn rằng tiểu trúng không cần chữa sâu, chỉ uống các thang thuốc tính ấm và hòa hoãn, giúp chính khí (sức chống bệnh của cơ thể), đuổi thấp tý, khiến độc khí dồn về một bên, những chỗ còn lại không đau đớn, rồi tùy tính mà dưỡng sức; tuy chưa thể thành người lành lặn, nhưng vẫn có thể sống tạm thêm năm tháng.

 Nếu ra sức đánh mạnh vào bệnh, dù có người hồi phục, thì thường lại thản nhiên không biết giữ gìn, bệnh tái phát một hai lần thì khó mà chống đỡ. Ví như bắt giặc, giam trong một gian nhà, không để nó chạy thoát thì tự không lo gì khác; nếu đuổi nó đi mà nó quay lại thì tai họa còn dữ hơn trước.

 Lời này rất có lý, và tôi thấy người bệnh trên đời đại thể đều như vậy. Nhưng thường tình con người coi cái thân giả tạm này là của mình, có ai mắc bệnh thành người tàn phế mà lại không ra sức chữa, điều này không dễ dùng lời lẽ mà giảng giải được. (Trích Bạc trạch biên)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Tà phong

 Tà phong ập đến nhanh như gió mưa. Người chữa giỏi thì chữa từ da lông, kém hơn thì chữa ở cơ thịt, kém hơn nữa chữa ở gân mạch, kém hơn nữa chữa ở sáu phủ (các cơ quan rỗng: dạ dày, ruột non, ruột già, túi mật, bàng quang, tam tiêu), kém hơn nữa chữa ở năm tạng (các cơ quan đặc: tim, gan, tỳ, phổi, thận). Đến lúc phải chữa ở năm tạng thì nửa chết nửa sống.

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Phong quyết

 Ra mồ hôi mà người nóng là phong; ra mồ hôi mà bứt rứt đầy tức không giải là quyết (khí nghịch lên, rối loạn).

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Ngủ phải đề phòng gió thổi

 Đang ngủ bị gió thổi vào tay chân, hoặc mỏi, hoặc đau, hoặc sưng, thì lấy muối rang nóng, bọc trong khăn mà chườm, hơi ra mồ hôi thì khỏi. Lại dùng Truật phụ thang thêm khương hoạt (một vị thuốc trừ phong thấp) sắc uống. (Trích Tỏa toái lục)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Bệnh bạch lại

 Xưa có một nhà sư mắc bệnh giống bạch lại (một dạng bệnh hủi làm da trắng bợt), nhưng rốt cuộc không thành lở loét, chỉ mỗi sáng bong ra chừng một thăng (đơn vị đong cổ) vảy da trắng như xác rắn lột. Thầy thuốc bảo là do ăn nhiều đồ nướng, rang, cho uống ba bốn lần Giải độc hùng hoàng hoàn theo sách Cục phương (sách bài thuốc do triều đình nhà Tống ban hành) thì khỏi.

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Trường tùng chữa bệnh hủi

 Nhà sư Phổ Minh, người Tề Châu, ở lâu tại núi Linh Nham, về già vào núi Ngũ Đài, mắc bệnh phong hủi, lông mày tóc rụng hết, khắp thân thể lở loét, kêu gào đau khổ, người ta không nỡ nghe.

 Bỗng có một người lạ bảo uống trường tùng. Phổ Minh không biết là cây gì, người kia lại bảo: "Trường tùng mọc dưới gốc thông già, lấy rễ mà ăn. Vỏ và màu sắc giống cây tề ni (một loại cây có rễ làm thuốc), dài ba năm tấc, vị hơi đắng, giống nhân sâm, mùi thơm mát dễ chịu, không độc; uống vào có ích cho người, lại giải được độc các loài sâu bọ."

 Phổ Minh hái về uống, chưa đến mười ngày thì lông tóc mọc lại hết, dung mạo như xưa. Nay giới sĩ nhân vùng Tịnh Châu, Đại Châu thường lấy trường tùng trộn với cam thảo, sơn dược khô sắc làm thang uống, rất tốt. Nhưng sách bản thảo và các sách bài thuốc đều không chép, chỉ có nhà sư Tuệ Tường khi soạn sách Thanh Lương truyện mới bắt đầu ghi lại. (Trích Mãnh Thủy yến đàm)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Lao, phong, hủi khác hẳn nhau

 Bệnh lao thì xương hỏng trước; bệnh phong thì gân hỏng trước; bệnh hủi thì thịt hỏng trước. (Trích Tỏa toái lục)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Ăn thịt tê tê làm tái phát bệnh phong cũ

 Tôi từng đi trên đường Hành Châu, gặp viên huyện úy (quan coi việc trị an trong huyện) huyện Lễ Lăng vừa từ Hành Dương về, vì bệnh mà về quê. Hỏi nguyên do mắc bệnh, ông nói: "Tôi vốn ăn thịt lợn; vào núi đã sâu, không có thịt mà ăn, tình cờ người theo hầu ăn thịt tê tê, tôi bèn nếm vài miếng. Tôi vốn có bệnh phong cũ, đến đây thì phát lại, nay tay chân bên trái đã liệt rồi."

 Tôi bèn lấy thuốc trị phong trong tráp tặng cho ông. Nửa tháng sau nghe nói bệnh cũ lâu năm của người ấy bỗng khỏi.

 Đến Vĩnh Châu, xem sách Đồ kinh thấy chép: "Không được giết tê tê trên đê, vì máu nó một khi thấm vào đất thì đê không thể đắp kín lại được nữa," bởi nó xuyên thấu được mạch đất. Như viên huyện úy kia vì ăn nhầm mà sinh bệnh, rồi chỉ trong mười ngày bệnh cũ lâu năm khỏi hẳn, cũng là chuyện lạ. Nay người ta dùng tê tê để thông kinh nguyệt cho phụ nữ, rất hiệu nghiệm.

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Cỏ tầm (?) chữa phong

 Thơ Đỗ Phủ có một bài "Trừ tầm (?) thảo" (nhổ cỏ tầm ma). Nay ở đất Thục gọi là mao tầm (?) (cây tầm ma có lông). Lông gai của nó đáng sợ, chạm vào người như bị ong, bò cạp đốt. Thế nhưng để chữa chứng phong chẩn (nổi mẩn ngứa do phong), chọn chỗ nổi đầu tiên mà chấm cỏ này vào thì khắp người đều lặn hết. Loại lá mặt sau màu tím thì dùng làm thuốc.

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Thịt trăn chữa bệnh phong

 Ở Tuyền Châu có người khách tên Lư Nguyên Khâm mắc bệnh đại phong (bệnh hủi, phong cùi), chỉ có sống mũi là chưa sập. Gặp ngày mồng năm tháng năm, quan lấy mật trăn để dâng lên. Có người nói thịt trăn chữa được phong, bèn lấy một khúc thịt trăn ăn, ba năm ngày thì bỗng dần đỡ, trăm ngày thì bình phục.

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Rắn rơi vào vò rượu chữa bệnh phong

 Ở Thương Châu có người mắc bệnh đại phong, người nhà ghê sợ, dựng cho một túp lều tranh trong núi. Có con rắn ô (rắn đen, một vị thuốc trị phong) rơi vào vò rượu, người bệnh không biết, uống rượu ấy mà bệnh dần khỏi. Đến khi thấy xương rắn dưới đáy vò mới biết nguyên do. (Trích Triều dã thiêm tải, cùng sách trên)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Cành dâu chữa khỏi đau cánh tay

 Cành dâu một thăng nhỏ, thái nhỏ, sao thơm, dùng ba thăng lớn nước sắc còn hai thăng, trong một ngày uống hết, không kể giờ giấc.

 Sách Đồ kinh nói: cành dâu tính bình, không lạnh không nóng, có thể uống thường xuyên; chữa trong người bị phong ngứa, khô ráo, cước khí, phong khí, tay chân co quắp, khí nghịch lên, mắt hoa, ho do khí phổi; giúp tiêu cơm, lợi tiểu; uống lâu thì người nhẹ nhõm, tai thính mắt sáng, da dẻ tươi nhuận; lại chữa khô miệng.

 Sách Tiên kinh nói: "Mọi thứ thuốc tiên, không có nước sắc cành dâu thì không uống." Câu này xuất từ sách Bão Phác Tử.

 Trong niên hiệu Chính Hòa, tôi từng bị đau hai cánh tay, uống các thứ thuốc không hiệu nghiệm, theo phương này làm mấy thang thì cánh tay khỏi đau ngay. (Trích Bản sự phương)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Thấu băng đan chữa khỏi ngứa tai

 Người trong họ tôi là Hữu Quỳ, lúc tráng niên khổ vì hai tai ngứa, mỗi ngày phát một lần, gặp lúc dữ nhất thì gần như không chịu nổi; gãi, cạo, khều, ngoáy đủ cách mà bệnh vẫn y nguyên.

 Ông thường lấy tre già chặt khúc chừng ba tấc, chẻ làm năm sáu mảnh, vót nhỏ như cái chổi cọ, ra sức thọc vào trong tai, đến khi da rách máu chảy, có khi nhiều đến đầy một vỏ con hến mới thôi. Hôm sau lại như thế. Mất máu nhiều quá, người tiều tụy.

 Vừa lúc có thầy thuốc người Hà Bắc là Chu Mẫn Đạo đến làng, ông bèn tới bái kiến. Họ Chu nói: "Đây là thận tạng phong hư (thận bị hư mà phong tà xâm vào), khiến độc khí nổi lên đánh lên trên, không dễ chữa theo cách thường. Nên mua Thấu băng đan mà uống; đừng uống rượu, đừng ăn mì ướt, rau, gà, lợn và các thứ tương tự; giữ được trọn một tháng là tốt."

 Hữu Quỳ theo lời răn, vài ngày thì hết ngứa, nhưng không kiêng ăn được lâu, rồi bệnh lại phát. Bèn chú tâm kiêng hẳn, được vài chục ngày thì tai không ngứa nữa. (Trích Loại biên)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Cánh tay nhỏ, không có sức, không mang nặng được

 Chứng này là do khí của gan và thận bị phong tà khách trú, ngưng trệ ở giữa dinh vệ (dinh là phần khí nuôi dưỡng đi trong mạch máu, vệ là phần khí bảo vệ đi ngoài mạch máu), khiến khí huyết không nuôi được khắp tứ chi, nên có chứng này.

 Gan chủ gáy, lưng và cánh tay; thận chủ eo lưng, hông và chân, đầu gối. Nếu hai tạng ấy thiên về hư thì tùy theo chỗ mà nó chủ quản mà sinh bệnh. Nay chứng này là gan khí thiên hư, nên chuyên bổ gan, bổ thận. (Trích Kê Phong phương)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Phong huyễn

 Giả Hoàng Trung làm Lễ bộ thị lang (quan phó ở bộ Lễ) kiêm chức giám sát Khởi cư (?) (việc ghi chép lời nói, việc làm hằng ngày của vua), bị trúng phong chóng mặt mà đột ngột qua đời. Vua Tống Thái Tông thương tiếc, nghiêm khắc trách các thầy thuốc, rồi tìm khắp các thầy thuốc trong kinh thành, phàm ai thông sách Thần Nông bản thảo, Hoàng Đế nạn kinh, Tố vấn, và giỏi châm cứu, thuốc thang, thì khảo xét tài năng hay dở, để bổ sung vào chức Hàn lâm y học và Y quan viện chi hậu (các chức thầy thuốc phục vụ trong cung).

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Phong đản

 Tề vương thái hậu bị bệnh, cho gọi thần là Ý (tức Thuần Vu Ý, danh y thời Tây Hán, tự xưng với vua) vào bắt mạch. Thần nói: "Đây là phong đản (bệnh nóng do phong) khách trú ở bàng quang, đại tiểu tiện khó khăn, nước tiểu đỏ." Thần cho uống Hỏa tề thang (thuốc sắc có tính thanh nhiệt); uống một lần thì đại tiểu tiện thông, uống lần nữa thì khỏi bệnh, nước tiểu như cũ.

 Bệnh này mắc phải do ra mồ hôi đầm đìa rồi cởi áo, mồ hôi bị gió thổi khô. Sở dĩ thần biết bệnh của Tề vương thái hậu là vì khi bắt mạch, thần sờ vào thốn khẩu thuộc kinh Thái âm (chỗ bắt mạch ở cổ tay), thấy ẩm ướt, đó là khí phong.

 Mạch pháp nói: "Ấn sâu thấy mạch to mà cứng, ấn nhẹ thấy to mà căng, thì bệnh chủ yếu ở thận." Nhưng khi sờ thận thì lại ngược lại: mạch to mà xao động. To là khí của bàng quang; xao động là bên trong có nhiệt nên nước tiểu đỏ. (Trích Sử ký, truyện Thuần Vu Ý)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Phong quyết

 Tế Bắc vương bị bệnh, cho gọi thần là Ý đến bắt mạch. Thần nói: "Đây là phong quyết, ngực đầy." Liền làm rượu thuốc, uống hết ba thạch (đơn vị đong cổ) thì khỏi. Bệnh mắc phải vì ra mồ hôi rồi nằm sấp dưới đất.

 Sở dĩ thần biết bệnh của Tế Bắc vương là vì khi bắt mạch thấy có khí phong, mạch tim đục. Theo phép xem bệnh, tà khí lấn vào phần dương; dương khí cạn thì âm khí vào; âm khí vào mà căng lên thì khí lạnh đi lên, khí nóng đi xuống, nên ngực đầy. Ra mồ hôi rồi nằm sấp dưới đất, thì khi bắt mạch thấy khí âm; có khí âm thì bệnh ắt vào bên trong, lúc ra thì ướt đẫm như nước (?). (Chữ ở đây đọc theo phiên thiết "sĩ hàm") (?)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Tý

 Tề vương khi trước còn làm Dương Hư hầu, có lúc bệnh rất nặng, các thầy thuốc đều cho là quyết. Thần là Ý bắt mạch, cho là tý, gốc bệnh ở dưới sườn phải, to như cái chén úp, khiến người thở ngược, khí nghịch, không ăn được.

 Thần liền cho uống cháo Hỏa tề; sáu ngày thì khí đi xuống. Rồi cho uống tiếp thuốc viên; trong khoảng sáu ngày thì khỏi. Bệnh mắc phải do chuyện phòng the. Khi bắt mạch, thần không nhận ra được là kinh nào, chỉ biết đại khái chỗ bệnh nằm. (Trích cùng sách trên)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Khổ đạp phong

 Thần là Ý từng khám cho Thành Khai Phương ở làng Vũ Đô, đất An Dương. Khai Phương tự nói mình không có bệnh. Thần bảo ông mắc bệnh khổ đạp phong (một chứng phong làm liệt tay chân, mất tiếng), ba năm nữa tứ chi sẽ không tự cử động được, khiến người câm, câm thì chết. Nay nghe nói tứ chi ông không cử động được, đã câm mà chưa chết.

 Bệnh mắc phải do uống rượu nhiều lần mà gặp gió lớn. Sở dĩ thần biết bệnh của Thành Khai Phương là vì khi khám, mạch của ông theo sách Kỳ khái (một sách mạch pháp cổ) nói: "Khí các tạng trái ngược nhau thì chết." Bắt mạch thấy mạch thận phản lại mạch phổi, theo phép là ba năm thì chết. (Trích Sử ký, cùng trên)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Than hoán

 Đời truyền rằng bên trái là than, bên phải là hoán; thuyết ấy càng sai. Vì sao? Sách kinh đã có chứng hậu thiên trúng, bán thân bất toại (trúng một bên, liệt nửa người), vậy thì chứng than hoán (bại liệt) phải là chỉ trường hợp trúng cả hai bên trái phải.

 Lại có thuyết nói mắc vào mùa xuân hè thì khó chữa, mùa thu đông thì dễ chữa: mùa xuân hè dương khí bốc lên, sức lửa đang thịnh, phong và hỏa gặp nhau mà vượng, nên khó chữa; mùa thu đông dương khí hạ xuống, dần yếu đi, nên dễ chữa. Thuyết này cũng chưa chắc; chỉ do trúng nông hay sâu mà khó hay dễ thôi.

 Cách chữa nên đồng thời điều trị gan và thận mới đúng, vì gan chủ gân, thận chủ xương; phong trúng vào gan thận thì gân xương bại liệt. (Trích Kê Phong phương)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Đỗng phong

 Triệu Chương, viên tướng (quan phụ chính) của Dương Hư hầu, bị bệnh, cho gọi thần là Ý. Các thầy thuốc đều cho là hàn trung (lạnh ở bên trong). Thần bắt mạch rồi nói: "Đây là đỗng phong (phong thấu suốt vào tận tứ chi). Đỗng phong thì ăn uống nuốt qua ích (cổ họng) xong lại ra ngay, không giữ lại được. Theo phép thì năm ngày chết." Nhưng sau mười ngày mới chết.

 Bệnh mắc phải do rượu. Sở dĩ thần biết bệnh của Triệu Chương là vì khi bắt mạch, mạch đến hoạt, đó là khí phong ở bên trong. Ăn uống nuốt xuống họng rồi ra ngay không giữ lại, theo phép năm ngày chết — đều theo cách phân định trước đây; nhưng mười ngày sau mới chết.

 Sở dĩ quá hạn là vì người ấy thích ăn cháo, nên trung tạng (phần tạng phủ ở giữa, tức tỳ vị) còn đầy đủ; trung tạng đầy đủ nên quá hạn. Thầy tôi nói: "Ăn uống được yên thì quá hạn, ăn uống không yên thì không quá hạn." (Trích Sử ký)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Lại một chuyện nữa

 Quan Tư mã (chức quan võ) họ Thuần Vu ở nước Tề bị bệnh. Thần là Ý bắt mạch, bảo rằng: "Ông mắc bệnh đỗng phong. Biểu hiện của đỗng phong là ăn uống nuốt xuống họng thì liền đi ngoài ra." (Ở đây "sau" nghĩa là đi ngoài.) Bệnh mắc phải do ăn no rồi chạy nhanh.

 Thuần Vu tư mã nói: "Tôi đến nhà vua, ăn gan ngựa no lắm, thấy rượu đưa ra thì bỏ chạy, phóng gấp về nhà, liền đi tả mấy chục lần." Thần bảo: "Làm nước cơm Hỏa tề mà uống, bảy tám ngày thì sẽ khỏi."

 Lúc ấy thầy thuốc Tần Tín ở bên cạnh. Thần đi rồi, Tín hỏi viên Các đô úy ở bên: "Ý cho bệnh của Thuần Vu tư mã là gì?" Đáp: "Cho là đỗng phong, chữa được." Tín bèn cười nói: "Thế là không biết rồi. Bệnh của Thuần Vu tư mã, theo phép chín ngày nữa thì chết."

 Qua chín ngày không chết, nhà ấy lại mời thần. Thần đến hỏi, thấy đúng hết như thần đã chẩn đoán. Thần liền làm một thang nước cơm Hỏa tề cho uống, bảy tám ngày thì khỏi bệnh. Sở dĩ thần biết là vì khi bắt mạch, sờ thấy đều đúng như phép; bệnh thuận nên không chết. (Trích Sử ký, cùng trên)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Tay chân nặng nề, giống như bị phong

 Chứng này nguồn gốc ở tỳ vị hư, dinh vệ không đủ. Vị (dạ dày) là biển chứa nước và cơm, tỳ khí nghiền mà tiêu hóa đi; tinh chất của nước và cơm hóa thành dinh vệ để nuôi tứ chi.

 Nếu sinh hoạt không điều độ, ăn uống không đúng bữa, thì khí của tỳ vị không đủ; khí dinh vệ đã không nhuận dưỡng được khắp nơi thì phong tà nhân chỗ hư mà xâm phạm. Bởi tỳ vị chủ tứ chi, mạch của nó nối với cuống lưỡi và vòng quanh môi miệng, nên tứ chi và môi miệng đều tê, nói năng ngập ngừng.

 Cách chữa nên dùng nhiều thuốc bổ tỳ vị, ít uống thuốc trừ phong thì sẽ yên. Nếu để lâu không chữa thì biến thành bệnh nuy (chứng teo yếu, liệt mềm tay chân). Sách kinh nói "chữa nuy chỉ lấy kinh Dương minh" là vậy; Dương minh là kinh của dạ dày. (Trích Kê Phong phương)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Khí nghịch lên thì phải thường xuyên uống thuốc

 Trương Văn Trọng nói: phong có một trăm hai mươi bốn loại, khí có tám mươi mốt loại. Chỉ có cước khí, đầu phong, thượng khí (khí nghịch lên gây thở gấp) là phải uống thuốc thường xuyên không ngớt; còn lại thì tùy lúc bệnh phát mà đến lúc ấy liệu tình hình xử trí.

 Chỉ là người có bệnh phong khí thì vào cuối xuân đầu hè và cuối thu nên làm cho thông tiết, như thế sẽ không bị nặng. Thông tiết là dùng những vị như ma hoàng, khiên ngưu (hạt bìm bìm, vị thuốc nhuận tràng), úc lý nhân (nhân hạt mận dại, vị thuốc nhuận tràng), không cần đến những thuốc tẩy xổ quá mạnh. (Trích Thái bình ngự lãm)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Nhiệt quyết

 Bà vú nuôi của Tế Bắc vương trước đây tự nói chân nóng mà bứt rứt khó chịu. Thần là Ý bảo: "Đây là nhiệt quyết (khí nóng nghịch lên do âm suy)." Bèn châm vào lòng bàn chân, mỗi bên ba chỗ, rồi ấn giữ không cho chảy máu; bệnh khỏi ngay. Bệnh mắc phải do uống rượu say khướt. (Trích Sử ký)

 Quyển ba — Các bệnh phong

 Lông mày tóc tự rụng

 Thôi Ngôn nói: Tôi làm việc trong quân Tả thân kỵ (đội kỵ binh thân cận bên trái), một sớm mắc bệnh, hai mắt mờ, ở ngay gần cũng không nhận ra người và vật, lông mày tóc tự rụng, sống mũi sập, da thịt có những vết lở như hắc lào, đều là ác tật (bệnh hủi), thế bệnh không cứu được.

 Nhân làm Trại sứ trại Tử Quy (?) ở hang Lạc Cốc thuộc Dương Châu, gặp một đạo sĩ từ trong hang đi ra, không nói tên họ, trao cho tôi phương thuốc rằng: Lấy gai bồ kết một hai cân, đốt thành tro, hấp lâu, phơi khô, nghiền thành bột; trước bữa ăn sắc đặc nước đại hoàng, hòa một tiền chủy (một thìa nhỏ, lượng bột vừa đầy trên đồng tiền) mà uống.

 Uống mười ngày thì tóc mai mọc lại, da thịt mịn màng tươi nhuận, mắt sáng gấp bội. Được phương này rồi, đạo sĩ vào núi, không biết đi đâu. (Trích Cảm ứng thần tiên truyện)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video