Quyển hai — Sách y
Sách y
Hoàng Phủ Mật trong sách "Đế vương thế kỷ" nói: Hoàng Đế sai Lôi Công, Kỳ Bá (hai bề tôi giỏi y thuật của Hoàng Đế) dạy cách chế ra cửu châm (chín loại kim châm dùng để chữa bệnh). Ông soạn "Nội kinh", "Ngoại kinh"; sách "Tố vấn" (một phần của Hoàng Đế nội kinh, ghi lời hỏi đáp về y lý) đều từ đó mà ra. Sách "Hoàng Đế nội truyện" nói: Hoàng Đế lên ngôi thiên tử, các sách về châm, về kinh mạch và mạch quyết (bài ca, bí quyết xem mạch) không gì không đầy đủ. Vì thế các sách như "Kim quỹ", "Giáp ất" đều coi Hoàng Đế là ông tổ.
Quyển hai — Sách y
Hoàng Đế và Kỳ Bá hỏi đáp về những điều khó
Hoàng Đế lên ngôi, ngồi trên Minh Đường (tòa nhà nơi nhà vua ban bố chính sự), nhìn khắp tám phương xa, khảo xét và xác lập ngũ thường (năm lẽ thường của trời đất, tức sự vận hành đều đặn của ngũ hành). Ông cho rằng con người sinh ra lưng cõng âm, ngực ôm dương; ăn các vị, mặc các màu; nóng lạnh xô đẩy nhau, mừng giận thay nhau xâm lấn. Vì vậy ông cùng Kỳ Bá trên xét đến cùng phép tắc của trời, dưới xét cho hết lý lẽ của đất, xa thì lấy ở muôn vật, gần thì lấy ở thân mình, hỏi vặn lẫn nhau. Những người như Lôi Công nhận nghề mà truyền lại, và Nội kinh ra đời.
Khi nhà Chu hưng thịnh, thầy thuốc Hòa nước Tần thuật lại thuyết lục khí (sáu thứ khí của trời đất có thể gây bệnh: âm, dương, gió, mưa, tối, sáng), được ghi rõ trong sách của Tả sử (tức Tả truyện). Về sau Việt Nhân (tức Tần Việt Nhân, danh y thời Chiến Quốc, hiệu là Biển Thước) nắm được một hai phần, diễn giải thành "Nạn kinh". Thời Tây Hán, Thương Công truyền cái học cũ; thời Đông Hán, Trọng Cảnh soạn các luận thuyết còn sót lại; đời Tấn, Hoàng Phủ Mật chọn chép thành "Giáp ất"; đời Tùy, Dương Thượng Thiện biên soạn thành "Thái tố"; đời Đường, Vương Băng rất say mê, sắp xếp lại thứ tự và chú giải thêm nhiều. (Lời tựa sách Tố vấn của Lâm Ức)
Quyển hai — Sách y
Tố vấn chỉ còn tám quyển
Ban Cố nói: "Nội kinh mười tám quyển". Tố vấn chính là chín quyển của bộ kinh ấy, cộng thêm chín thiên "Linh khu" thì đủ số đó. Tuy năm tháng đổi thay nhưng việc truyền dạy vẫn còn; vì sợ truyền nhầm người không xứng nên đôi khi có giấu bớt. Bởi thế quyển thứ bảy bị thầy cất giữ, nay lưu hành chỉ có tám quyển mà thôi. Đời Chu có Hòa và Hoãn, đời Hán có Thuần Vu, đời Ngụy có Trương công, Hoa công, đều là những người đạt đến chỗ tinh diệu của đạo này. (Lời tựa sách Tố vấn của Vương Băng)
Quyển hai — Sách y
Khởi đầu của nghề y
Sách "Đế vương thế kỷ" nói: Hoàng Đế sai Kỳ Bá trông coi việc chữa bệnh để chữa mọi thứ bệnh. Sách "Thuyết văn" nói: Vu Bành (ông Bành, một thầy cúng thời xưa) là người đầu tiên làm nghề y. Sách "Lã thị Xuân thu" cũng nói Vu Bành làm ra nghề y.
Quyển hai — Sách y
Nguồn gốc các sách phương thuốc
Các sách phương thuốc và phép dùng thuốc trên đời, tuy có thêm bớt theo từng thời, nhưng phần lớn đều noi theo Hoàng Đế. Như "Mạch quyết" ra từ Vương Thúc Hòa đời Tấn; "Bệnh nguyên" ra từ Sào Nguyên Phương đời Tùy; "Thang dịch kinh" ra từ Y Doãn đời Thương; "Thương hàn luận" ra từ Trương Cơ đời Hán; "Thiên kim bị cấp" ra từ Tôn Tư Mạc đời Đường; "Ngoại đài bí yếu" ra từ Vương (Đào) (?) đời Đường. Triều ta gom các phương nổi tiếng trong thiên hạ thành sách "Thái bình thánh huệ". Ngoài ra còn rất nhiều, đời nào cũng có. Sách "Cao thị tiểu sử" nói: Viêm Đế làm ra phương thuốc để cứu bệnh dịch đương thời. (Sự vật kỷ nguyên)
Quyển hai — Sách y
Nạn kinh
Sách "Đế vương thế kỷ" nói: Hoàng Đế sai Lôi Công, Kỳ Bá bàn về kinh mạch, suy rộng ra, hỏi vặn tám mươi mốt điều, làm thành "Nạn kinh". Lời tựa Nạn kinh của Dương Huyền Thao nói: "Hoàng Đế bát thập nhất nạn kinh" là do Tần Việt Nhân soạn. Xét Hoàng Đế nội kinh mỗi pho chín quyển, ý nghĩa khó hiểu thấu, Việt Nhân bèn chọn lấy những chỗ tinh yếu thành tám mươi mốt chương, làm thành Nạn kinh. (Như trên)
Quyển hai — Sách y
Lục Tuyên công gom góp sách phương thuốc
Lục Tuyên công (tức Lục Chí, tể tướng đời Đường) khi bị đày ở Trung Châu, gom góp sách phương thuốc để qua ngày. Ông không chỉ mượn việc ấy để tránh tai họa, mà vì lòng người quân tử thì việc gì cũng dốc hết sức mình. Các danh sĩ đời trước thường biết chữa bệnh, không chỉ để giữ gìn sức khỏe cho mình mà còn giúp được người khác; vậy mà người đời nay lại thấy xấu hổ khi nhắc đến. Gần đây các sách như "Gia tàng phương" (phương thuốc cất giữ trong nhà) hay "Tập nghiệm phương" (phương thuốc đã thử nghiệm) của các nhà sĩ đại phu lưu truyền rất rộng, đều xuất phát từ lòng người nhân hậu. Sách "Bản thảo đơn phương" gần đây đã được khắc in ở Tứ Minh. Còn trong văn tập và các bài tạp thuyết của những bậc danh nhân triều ta, phương thuốc hay vẫn còn nhiều, nhưng chưa thấy ai gom lại theo loại mà truyền ra. Tôi nhiều lần muốn làm việc ấy, chỉ tiếc sách cất chứa không nhiều. Nếu có ai nghe lời tôi, gom lại để truyền cho mọi người, thì đó cũng là một cách giúp đời.
Quyển hai — Bản thảo
Trăm vị thuốc bắt đầu từ Thần Nông
Sách "Hoài Nam Tử" nói: Thần Nông bắt đầu nếm vị của trăm thứ cỏ, lúc ấy một ngày gặp bảy mươi thứ độc. Sách "Thế bản" nói: Thần Nông pha chế thuốc để cứu người. Vậy trăm vị thuốc bắt đầu từ Thần Nông. Sách "Thế kỷ" có chỗ nói Phục Hy nếm vị trăm cỏ, là sai. Lời tựa sách Bản thảo (sách ghi chép các vị thuốc) của Đào Hoằng Cảnh đời Lương nói: Thần Nông làm vua thiên hạ, dùng thuốc chữa bệnh để cứu những người chết yểu, bị thương. Sách "Cao thị tiểu sử" nói: Viêm Đế nếm trăm vị thuốc để chữa bệnh, khi nếm thuốc trăm lần chết đi sống lại. Sách "Đế vương thế kỷ" nói: Viêm Đế nếm vị cỏ cây, dùng thuốc chữa bệnh, soạn Bản thảo bốn quyển.
Đến Đào Hoằng Cảnh đời Lương, Lý Thế (Tích) (?) đời Đường cùng những người khác chú giải, sắp xếp thành hai mươi quyển. Triều ta, trong niên hiệu Khai Bảo, đã hiệu đính lại; trong niên hiệu Gia (Hựu) đời Nhân Tông, vua sai Chưởng Vũ Tích cùng những người khác gom theo loại các thuyết về thuốc của các nhà, làm thành "Bổ chú bản thảo".
Theo truyện Vu Chí Ninh trong "Đường thư", Chí Ninh nói: Ban Cố chỉ ghi Nội kinh, Ngoại kinh của Hoàng Đế, không chép Bản thảo; đến sách "Thất lục" đời Tề mới nhắc đến. Người đời bảo Thần Nông nếm thuốc, nhưng trước Hoàng Đế chữ viết chưa truyền, chỉ dựa vào trí nhớ mà trao cho nhau; đến Đồng (Quân), Lôi (Công) mới ghi thành sách. Thế nhưng các quận huyện được chép trong đó phần nhiều là tên thời Hán, lại có lời của Trương Trọng Cảnh, Hoa Đà được xen chép vào. Đào Hoằng Cảnh đời Lương (cho rằng) sách này hẳn cùng loại với Tố vấn (?); còn lại phần nhiều giống thuyết của Chí Ninh. (Sự vật kỷ nguyên)
Quyển hai — Bản thảo
Thuốc có quân, thần, tá, sứ
Thuốc có quân, thần, tá, sứ (cách xếp hạng các vị thuốc như trong triều đình: quân là "vua" — loại thuốc bậc trên; thần là "bề tôi" — bậc giữa; tá sứ là "người giúp việc, kẻ sai khiến" — bậc dưới). Đại khái thuốc nuôi dưỡng tính mệnh phần nhiều là quân, thuốc nuôi dưỡng tính khí phần nhiều là thần, thuốc chữa bệnh phần nhiều là tá sứ. Vẫn phải dựa vào bản tính và công dụng chính của từng vị mà cân nhắc thêm; ai dùng kỹ càng như thế thì càng tốt.
Quyển hai — Bản thảo
Thêm bớt khi dùng thuốc
Sách "Thiên kim phương" nói: Các chứng tích tụ đều khởi từ hư (cơ thể suy yếu, khí huyết thiếu hụt); hư sinh ra trăm bệnh. Tích (khối bệnh cố định một chỗ) là chỗ ngũ tạng (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận — tức tim, gan, lá lách, phổi, thận) dồn lại; tụ (khối bệnh lúc nổi lúc tan) là chỗ lục phủ (sáu phủ: mật, dạ dày, ruột già, ruột non, bàng quang, tam tiêu) gom lại. Những bệnh ấy phần nhiều cứ theo phương cũ, không cần thêm bớt. Còn người hư mà lao (hư lao: suy kiệt lâu ngày) thì tác hại muôn mối, nên tùy bệnh mà thêm bớt; tạm xét kỹ hàn nhiệt (lạnh hay nóng), ghi lại những vị chủ yếu để thêm bớt như sau:
Hư lao mà đau đầu, lại sốt, thì thêm câu kỷ, uy nhuy. Hư mà buồn nôn, thêm nhân sâm. Hư mà bồn chồn không yên, cũng thêm nhân sâm. Hư mà mộng mị lung tung, thêm long cốt. Hư mà nóng nhiều, thêm địa hoàng, mẫu lệ, địa phu tử, cam thảo. Hư mà lạnh, thêm đương quy, khung cùng, can khương. Hư mà tổn thương, thêm chung nhũ, cức thích, nhục thung dung, ba kích thiên. Hư mà rất nóng, thêm hoàng cầm, thiên môn đông. Hư mà hay quên, thêm phục thần, viễn chí. Hư mà kinh quý (hoảng hốt, tim đập mạnh) không yên, thêm long xỉ, sa sâm, tử thạch anh, tiểu thảo; nếu lạnh thì dùng tử thạch anh, tiểu thảo; nếu có khách nhiệt (sốt do tà khí từ ngoài xâm vào) thì dùng sa sâm, long xỉ; không lạnh không nóng thì dùng cả.
Hư mà khô miệng, thêm mạch môn đông, tri mẫu. Hư mà thở hổn hển, thêm hồ ma, phúc bồn tử, bá tử nhân. Hư mà nhiều khí, kèm ho nhẹ, thêm ngũ vị tử, đại táo. Hư mà người cứng, trong lưng không thông lợi, thêm từ thạch, đỗ trọng. Hư mà lạnh nhiều, thêm quế tâm, ngô thù du, phụ tử, ô đầu. Hư lao mà nước tiểu đỏ, thêm hoàng cầm. Hư mà có khách nhiệt, thêm địa cốt bì, hoàng kỳ Bạch Thủy (Bạch Thủy là tên đất). Hư mà lạnh, dùng hoàng kỳ Lũng Tây. Hư mà có đờm, lại có khí nghịch, dùng sinh khương, bán hạ, chỉ thực. Hư mà ruột non tháo lợi (tiểu tiện nhiều, không giữ được), thêm tang phiêu tiêu, long cốt, kê (nội kim) (?). Hư mà ruột non không thông (tiểu tiện bí), thêm phục linh, trạch tả. Hư mà tổn, nước tiểu trắng đục, thêm hậu phác.
Các vị thuốc không thể kể ra từng thứ mà dùng; chỉ dựa vào thể chất, tính lạnh nóng của người bệnh mà đối chiếu cho đúng. Đây chỉ tạm nêu một góc về việc thêm bớt; người kê đơn nên lấy đó làm chuẩn.
Quyển hai — Bản thảo
Thuốc có tuyên, thông, bổ, tiết
Thuốc có mười loại: tuyên, thông, bổ, tiết, khinh, trọng, sáp, hoạt, táo, thấp. Mười loại này là đại thể của thuốc, vậy mà bản kinh (sách Thần Nông bản thảo kinh) đều không nói tới, người sau cũng chưa thuật lại, khiến những người pha chế thuốc thang, thuốc viên có chỗ mù mờ. Ví như:
Tuyên (làm tản ra) thì trừ được ủng tắc (chỗ khí bị nghẽn), như các loại gừng, vỏ quýt. Thông (làm thông) thì trừ được ứ trệ (chỗ bị đọng lại), như thông thảo, phòng kỷ. Bổ (bồi bổ) thì trừ được suy yếu, như nhân sâm, thịt dê. Tiết (làm tháo ra) thì trừ được bế tắc, như đình lịch, đại hoàng. Khinh (thuốc nhẹ) thì trừ được thực (tà khí đầy ứ ở phần ngoài), như ma hoàng, cát căn. Trọng (thuốc nặng) thì trừ được khiếp (tâm thần sợ hãi, bất an), như từ thạch, bột sắt. Sáp (làm se, cầm lại) thì trừ được thoát (chảy mất không cầm được), như mẫu lệ, long cốt. Hoạt (làm trơn) thì trừ được chỗ dính đọng, như đông quỳ, vỏ cây du. Táo (làm khô) thì trừ được thấp (ẩm ướt trong cơ thể), như tang bạch bì, xích tiểu đậu. Thấp (làm ẩm, nhuận) thì trừ được khô héo, như tử thạch anh, bạch thạch anh.
Cứ như vậy, mỗi loại đều có những vị thuộc về nó. Người dùng thuốc xét kỹ những điều này thì không bỏ sót gì.
Quyển hai — Bản thảo
Chữ đen chữ trắng trong Bản thảo
Đằng Nguyên Phát nói: có một thầy thuốc giỏi chỉ lấy những vị thuốc chép bằng chữ trắng trong Bản thảo (phần in chữ trắng là nguyên văn được coi là của Thần Nông bản thảo kinh) để dùng, phần nhiều hiệu nghiệm. Tô Tử Dung nói: phần chữ đen là do người thời Hậu Hán thêm vào.
Quyển hai — Bản thảo
Thuốc có sự phối hợp âm dương
Bản thảo nói: Phàm muôn vật trong trời đất đều có âm dương, lớn nhỏ, mỗi thứ có màu sắc, chủng loại riêng; tìm xét lý lẽ thì đều có pháp tượng (hình tượng tương ứng mà chúng mô phỏng). Cho nên loài có lông, có cánh đều sinh ở dương mà thuộc về âm; loài có vảy, có mai đều sinh ở âm mà thuộc về dương. Vì thế, không thanh mô phỏng hành Mộc nên màu xanh mà chủ về Can (gan) — theo thuyết ngũ hành (năm yếu tố cơ bản cấu thành và vận hành muôn vật: Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy), mỗi hành ứng với một màu và một tạng; đan sa mô phỏng hành Hỏa nên màu đỏ mà chủ về Tâm (tim); vân mẫu mô phỏng hành Kim nên màu trắng mà chủ về Phế (phổi); thư hoàng mô phỏng hành Thổ nên màu vàng mà chủ về Tỳ (lá lách, cơ quan tiêu hóa); từ thạch mô phỏng hành Thủy nên màu đen mà chủ về Thận. Các vị khác cứ theo đó mà suy ra thì đều biết.
Quyển hai — Bản thảo
Chú giải Bản thảo sai
Trương Văn Tiềm thích ăn cua, về già khổ vì bệnh phong tý (chứng tê đau, cử động khó do phong tà gây ra), nhưng vẫn ham cua như cũ, đến mức gỡ thịt cua đựng đầy một cái (bát) lớn (?) mà ăn. Ông từng làm thơ rằng:
"Đời bảo cua độc lắm, ăn nhiều thì gió độc thừa cơ;
Gió tràn thành bệnh tay chân, làm hỏng cả đùi và cánh tay.
Ta đọc sách Bản thảo, tốt xấu chẳng có chứng cứ:
Gân đứt không nối được, cua nối lại chắc như (keo) (?);
Xương teo dùng cua bồi bổ, khiến chẳng sụp lở.
Gió vốn đợi lửa mới phát, nóng quá thì gió mới bốc lên;
Sách nói nếu gặp cua thì mát nhanh như sương với băng.
Lời đồn trong dân chưa hẳn sai, chỉ e yêu ghét khác nhau;
Bản thảo khởi từ Đông Hán, tóm lại do bậc hiền tài soạn;
Dù có sai cũng chẳng xa; Nghiêu với Chích (vua Nghiêu bậc thánh và Đạo Chích kẻ cướp) rốt cuộc tiếng gọi khác hẳn.
Thư sinh tin vào sách, lời quê mùa chỉ là ồn ào vô ích."
Văn Tiềm làm bài thơ này, phải chăng vì quá ham cua mà biện hộ cho mình, hay thật lòng tin Bản thảo? Như cá nóc, mắt cùng trứng và mọi chỗ có máu đều có độc, người ăn thường gỡ bỏ đi; thịt thì rửa vài chục lần, đợi trắng như tuyết mới dám nấu. Cho nên thơ Mai Thánh Du có câu: "Nấu cá nóc nếu sai cách, vào cổ thành gươm Mạc Da (thanh gươm sắc nổi tiếng thời xưa, ý nói giết người)". Thế mà sách "Đại Quán bản thảo" lại nói cá nóc tính ấm, không độc. Cái gọi là chú giải Bản thảo sai mà có thể giết người, có lẽ là loại này chăng?
Quyển hai — Bản thảo
Tên khác của các vị thuốc
Trong Bản thảo, một vật có nhiều tên thì đã chép kỹ trong bản kinh; nhưng có những vị thuốc dùng hằng ngày lại mang tên khác, nhất thời khó tra tìm. Nay chỉ thẳng tên ra mà nêu lên, mong có ích cho người học đời sau:
Mẫu mông là tử sâm. Vệ mâu tức là quỷ tiễn. Tử uy nay là hoa lăng tiêu. (Hồi) hương tử (?) tức là hồi hương. Rễ cỏ sa nay là hương phụ tử. Bắc đình sa là (nao) sa (?). Minh, khổ đồ là chè. Vô thực tử là một thạch tử. Cành nam chúc nay là lá ô phạn. Rễ cô là măng giao (cây niễng). Ác thực tức là ngưu bàng tử. Lễ thực tức là mã lận. Dâm dương hoắc tức là tiên linh tỳ. Giả tô là kinh giới. Hồ là tỏi. Nha tử là lang nha. Mã bột là nấm mã thí. Thương lục tức là đương lục. Căn bại thiên công là chiếc nón tre người ta đội đã rách. Huân lục hương là nhũ hương. Ha lê lặc khi chưa thành quả, gió thổi rơi xuống đất, gọi là tùy phong tử. Sách "Thái bình quảng ký" chép: nam uy là trám. Thạch mật là anh đào. Lư quất là tỳ bà. Mộc mật là táo. ... là bụi (?).
Phần trắng của hành tính mát, phần lá xanh tính nóng, làm thông cửu khiếu (chín lỗ trên cơ thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, lỗ tiểu, hậu môn); phần trắng của hẹ tính ấm, là "thịt dê của đất", phần xanh tính mát, làm bế cửu khiếu (?).
Lai phục là củ cải. Tiểu thảo tức là lá viễn chí. Bán thiên hà là nước đọng trên đầu hàng rào tre. Thự dự nay là củ mài (sơn dược). Thần ốc tức là mai rùa. Ngũ linh chi là phân con hàn hiệu trùng (một loài sóc bay). Kỵ thực là củ ấu. Ô vu tức là từ cô. Tảo hưu tức là tử hà xa. Phù thạch được chép dưới mục thạch giải. Thận hỏa thảo tức là cảnh thiên.
Quyển hai — Châm cứu
Khởi đầu của châm cứu
Sách "Đế vương thế kỷ" nói: Thái Hạo (tức Phục Hy) vạch ra bát quái (tám quẻ, hệ thống ký hiệu tượng trưng cho muôn vật trong trời đất) để xếp loại tình trạng của muôn vật; nhờ đó lục khí, lục phủ, ngũ tạng, ngũ hành, âm dương, bốn mùa, sự lên xuống của nước và lửa đều có hình tượng, lý lẽ của trăm bệnh đều có chủng loại; bèn chế ra chín loại kim. Sách ấy lại nói: Hoàng Đế sai Lôi Công, Kỳ Bá dạy chế chín loại kim. Có lẽ đó là khởi đầu của châm cứu (châm: dùng kim đâm vào huyệt; cứu: đốt ngải hơ nóng trên huyệt để chữa bệnh).
Quyển hai — Châm cứu
Minh đường
Nay các thầy thuốc ghi huyệt châm cứu thì làm hình người, chấm đánh dấu chỗ huyệt, gọi là "Minh đường". Xét lời tựa "Đồng nhân du huyệt đồ" (bản vẽ huyệt trên tượng người bằng đồng) nói: Xưa Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá về kinh lạc (các đường vận hành khí huyết trong cơ thể theo y học cổ truyền) của con người, xét đến cùng chỗ huyền diệu của huyết mạch, đối chiếu với sự biến đổi của âm dương, chép hết lời ấy cất trong phòng Kim Lan; đến khi Lôi Công xin hỏi, bèn ngồi ở Minh Đường mà trao cho. Đời sau gọi là "Minh đường" là vì thế. (Đều theo Sự vật kỷ nguyên)
Quyển hai — Châm cứu
Kim thần diệu, rái cá bỏ chạy
Vương Toản, người đời Tống (thời Nam triều), quê Hải Lăng, nhỏ đã học sách y phương, đặc biệt giỏi châm và biếm (dùng kim và đá nhọn để chữa bệnh); xa gần đều biết tiếng. Trong niên hiệu Nguyên Gia đời Tống, con gái của Trương Phương người trong huyện, chiều tối ngủ dưới cửa miếu Quảng Lăng; đêm ấy có vật giả làm chồng cô đến, cô bị mê hoặc mà sinh bệnh. Toản chữa cho, vừa châm một kim thì có con rái cá từ trong chăn cô chạy ra, bệnh nhờ đó mà khỏi. (Dị uyển của Lưu Dĩnh Thúc)
Quyển hai — Châm cứu
Châm hình nộm rơm chữa bệnh cho ma
Từ Hi, tự Thu Phu, không rõ người quận nào, bấy giờ làm huyện lệnh Xạ Dương. Thuở nhỏ ông giỏi y phương, tiếng vang trong nước. Có lần ban đêm ông nghe tiếng ma rên rỉ rất thê thảm. Thu Phu hỏi: "Ngươi là ma, cần gì?" Ma đáp: "Tôi họ Hộc tên Tư, nhà ở Đông Dương, bị đau lưng mà chết; tuy đã làm ma mà vẫn đau không chịu nổi. Nghe ông giỏi nghề, xin ông cứu giúp." Thu Phu nói: "Ngươi là ma, không có hình thể, chữa bằng cách nào?" Ma nói: "Ông cứ buộc rơm làm hình người, tìm huyệt mà châm." Thu Phu làm theo, châm bốn chỗ ở lưng, lại châm ba chỗ huyệt Kiên tỉnh (huyệt trên vai), bày lễ cúng rồi đem chôn. Hôm sau có một người đến tạ ơn: "Được ông chữa, lại bày cúng cho, bệnh đã hết, đói cũng được giải, cảm ơn thật sâu." Rồi bỗng biến mất. Người đương thời khen ông thông với thần linh. Con trưởng là Đạo Độ, con thứ là Thúc Hướng, đều tinh thông nghề ấy. (Đường sử)
Quyển hai — Châm cứu
Châm chữa tay bị phong
Đời Đường, Chân Quyền người huyện Phù Câu, Hứa Châu, vì mẹ bệnh nên cùng em là Lập Ngôn chuyên học y phương, rồi thấu được chỗ tinh diệu. Đầu niên hiệu Khai Hoàng đời Tùy, ông làm chức Chính tự ở Bí thư tỉnh (chức hiệu đính sách vở ở cơ quan giữ sách của triều đình), sau cáo bệnh thôi (?). Thứ sử Lỗ Châu là Khố Địch Khâm Nhược bị bệnh phong ở tay, không giương cung được, các thầy thuốc đều không chữa nổi. Quyền bảo: "Cứ cầm cung tên hướng vào bia, tôi châm một kim là bắn được." Ông châm một huyệt ở Kiên ngung (huyệt ở góc vai), lập tức khỏi. Trong niên hiệu Trinh Quán, ông thọ một trăm lẻ ba tuổi; vua Thái Tông đến nhà ông, xem việc ăn uống, hỏi về tính các vị thuốc, nhân đó phong ông làm Triều tán đại phu (một hàm quan văn), ban gậy, ghế tựa và quần áo. Ông soạn "Mạch kinh", "Châm pháp", "Minh đường nhân hình đồ", mỗi thứ một quyển, đến nay vẫn được dùng. (Như trên)
Quyển hai — Châm cứu
Hứa Hi giỏi châm
Trong niên hiệu Thiên Thánh, vua Nhân Tông lâm bệnh, quốc y (thầy thuốc của triều đình) dâng thuốc lâu mà không hiệu nghiệm. Có người tiến cử Hứa Hi giỏi dùng kim, vua cho gọi đến chữa; châm ba kim thì bệnh khỏi — chính là huyệt gọi là Hưng Long. Nhân Tông rất mừng, lập tức cho làm quan, ban thưởng rất hậu. Hi tạ ơn vua xong, lại quay về hướng tây bắc lạy hai lạy. Nhân Tông lấy làm lạ, hỏi, Hi đáp: "Đó là nơi có miếu thờ thầy của thần là Biển Thước." Nhân Tông khen ngợi. Bấy giờ dòng dõi Khổng Tử đã mất tước phong từ lâu, nên Nhan Thái Sơ làm bài thơ "Hứa Hi" để châm biếm (ý nói một thầy thuốc còn biết nhớ thầy mà triều đình lại quên dòng dõi bậc thầy muôn đời). Do đó vua xuống chiếu tìm cháu đời thứ bốn mươi bảy của Khổng Tử, cho nối tước Văn Tuyên vương. (Hoàng triều loại uyển)
Quyển hai — Châm cứu
Phép châm
Người giỏi dùng kim thì từ âm dẫn sang dương, từ dương dẫn sang âm; lấy bên phải chữa bên trái, lấy bên trái chữa bên phải; lấy mình mà biết người, lấy bên ngoài mà biết bên trong.
Quyển hai — Châm cứu
Châm chữa chứng phong huyễn
Tần Minh Hạc làm thị y (thầy thuốc hầu cận nhà vua). Vua Cao Tông khổ vì chứng phong huyễn (choáng váng, chóng mặt do phong tà), đầu nặng, mắt không nhìn được. Võ hậu cũng mừng thầm khi có tai biến để thỏa chí mình. Đến khi bệnh nặng, vua cho gọi Minh Hạc và Trương Văn Trọng đến xem. Minh Hạc nói: "Phong độc xông lên trên; nếu châm đầu cho ra chút máu thì khỏi." Thiên hậu (Võ hậu) từ sau rèm giận dữ nói: "Kẻ này đáng chém! Đầu thiên tử há là chỗ để thử cho ra máu sao?" Vua nói: "Thầy thuốc bàn về bệnh, theo lẽ không nên bắt tội. Vả lại đầu ta nặng, bức bối gần như không chịu nổi; cho ra máu chưa chắc đã không tốt." Bèn sai châm. Minh Hạc châm huyệt Bách hội và Não hộ (hai huyệt trên đỉnh và sau đầu), máu chảy ra. Vua nói: "Mắt ta sáng rồi." Lời chưa dứt, hoàng hậu từ sau rèm cúi lạy tạ ơn: "Đây là trời ban thầy cho ta." Rồi tự tay mang lụa và của báu tặng Minh Hạc.
Quyển hai — Châm cứu
Châm chữa cục thịt thừa ở mũi
Địch Lương công (tức Địch Nhân Kiệt, tể tướng đời Đường) tính thích y dược, đặc biệt giỏi thuật châm. Trong niên hiệu Hiển Khánh, ông ứng chế (vâng chiếu vua đi thi) vào Quan Trung; bên đường có tấm bảng lớn viết: "Ai chữa được đứa trẻ này, xin đền ơn nghìn tấm lụa." Có đứa con nhà giàu, đầu mũi mọc cục thịt thừa to như nắm đấm, treo lủng lẳng ở mũi, cuống như sợi gân, đau đớn nguy kịch. Ông châm một kim sau gáy, cục thịt theo tay mà rơi ra. Cha mẹ đứa trẻ chở nghìn tấm lụa đến dâng, ông không ngoảnh lại mà đi. (Tập dị ký)
Quyển hai — Châm cứu
Dùng bút chọc vỡ ung nhọt
Công chúa nhà Lý Vương bị ung nhọt ở họng mấy ngày, sưng đau, không ăn uống được. Vừa gọi thầy thuốc trong cung đến, họ nói phải dùng kim dao rạch mới vỡ được. Công chúa nghe nói dùng kim dao thì khóc, không chịu chữa; đau đến nỗi nước, cơm đều không vào. Bỗng có một thầy thuốc dân gian nói: "Tôi không dùng kim dao, chỉ dùng đầu bút chấm thuốc bôi lên nhọt, chốc lát sẽ vỡ." Công chúa mừng, sai gọi vào. Vừa bôi thuốc hai lần thì nhọt vỡ, ra hơn một chén mủ máu, liền dễ chịu; hai ngày sau vết nhọt không còn gì. Sai ông dâng phương thuốc, thầy thuốc nói: "Chỉ là buộc kim vào giữa lõi bút, khẽ rạch cho nhọt vỡ tan ra mà thôi, không có phương nào khác." Người ta nói "y là ý" (nghề y cốt ở chỗ biết vận dụng trí ý), lấy trí ý mà có hiệu quả vậy. (Danh y lục)
Quyển hai — Châm cứu
Châm bướu ra rận lớn
Ở Lâm Xuyên có người mọc bướu ở má, ngứa không chịu nổi, mỗi lần hơ lửa thì đỡ, nhưng rồi lại ngứa như cũ, rất khổ sở. Thầy thuốc bảo: "Đây đúng là bướu rận, phải rạch cho chúng ra." Lấy giấy dầu quây quanh đỉnh bướu, rồi dùng đá châm rạch. Bướu vừa vỡ, rận nhỏ trào ra vô số; cuối cùng ra hai con rận lớn, một trắng một đen, đều to như hạt đậu. Vỏ bướu rỗng không, không có máu, chẳng dính dáng gì đến má, không hề để lại sẹo, chỉ chỗ bị bướu che khuất là trắng mà thôi. (Đinh chí)
Quyển hai — Châm cứu
Giỏi châm
Trương Tế ở Vô Vi quân (tên một đơn vị hành chính đời Tống) giỏi dùng kim, được người kỳ lạ truyền bí quyết. Ông từng xem người bị mổ xác để nhìn kinh lạc, nên không gì không tinh. Nhân năm đói kém, dịch bệnh, người ăn thịt nhau, ông đã xem một trăm bảy mươi người để thực hành châm, không ai không hiệu nghiệm ngay. Như người đàn bà có thai vì ngã mà bụng lệch sang trái, ông châm ngón tay bên phải thì bụng ngay lại; người bị lòi dom lâu ngày, châm đỉnh đầu thì khỏi; người bị thương hàn (bệnh cảm do lạnh, sốt nặng) mà phản vị (ăn vào lại nôn ra), nôn ọe nhiều ngày ăn không xuống, châm (huyệt) ở mắt (?) thì ăn được ngay — đều là những điều sách phương xưa nay không chép. Trần Oánh Trung làm truyện cho ông, nói: "Dược Vương, Dược Thượng (hai vị Bồ Tát chữa bệnh trong kinh Phật) là thầy thuốc giỏi của đời, từng nếm cỏ cây, kim thạch, số lượng đến mười vạn tám nghìn thứ, biết hết các vị chua, mặn, nhạt, ngọt, cay; vì thế từ vị mà ngộ nhập (giác ngộ, thấu vào chân lý)." Như vậy càng biết việc thầy thuốc ngày nay phân biệt thuốc bằng cách nếm vị là đã có từ xưa. (Thiệu thị văn kiến lục)
Quyển hai — Châm cứu
Sờ bụng mà châm thai nhi
Ông nội Chu Tân Trọng ở Đồng Thành. Bấy giờ trong họ hàng có một người đàn bà mang thai, chuyển dạ bảy ngày mà con không ra; thuốc thang, bùa nước đều đã dùng cả, chỉ còn chờ chết. Danh y Lý Kỷ Đạo tình cờ đang ở nhà ông Chu, ông Chu dẫn đến nhà người đàn bà ấy xem. Lý nói: "Bệnh này trăm thuốc không làm gì được, chỉ có phép châm; nghề của tôi chưa đến mức ấy, không dám ra tay." Rồi trở về. Vừa lúc thầy của Kỷ Đạo là Bàng An Thường đi qua cửa, liền cùng đến thăm ông Chu. Ông Chu kể lại sự việc, nói: "Nhà ấy không dám làm phiền ông, nhưng mạng người rất trọng, ông có thể không tiếc một chuyến đi để cứu chăng?" An Thường nhận lời, cùng đi.
Vừa thấy sản phụ, ông liền kêu luôn: "Không chết đâu!" Bảo người nhà lấy nước nóng chườm ấm vùng lưng và bụng; An Thường dùng tay xoa nắn lên xuống. Sản phụ thấy trong ruột hơi đau, đang rên thì sinh ra một bé trai, mẹ con đều bình an. Cả nhà vừa sửng sốt vừa mừng, lạy tạ, kính như thần, mà không biết vì sao. An Thường nói: "Đứa trẻ đã ra khỏi bọc thai, nhưng một tay lỡ nắm lấy ruột mẹ, không buông ra được, nên dù cho uống thuốc cũng vô ích. Vừa rồi tôi cách ruột sờ đúng chỗ tay đứa trẻ, châm vào hổ khẩu (chỗ giữa ngón cái và ngón trỏ) của nó; nó đau liền rụt tay, vì thế sinh ra ngay, chẳng có thuật gì khác." Thử bảo bế đứa trẻ ra xem, thì ở hổ khẩu tay phải có vết kim. Tài giỏi đến thế. (Bạc trạch biên)
Quyển hai — Châm cứu
Châm chứng hầu bế cấp
(Chứng hầu bế: cổ họng sưng tắc nghẽn đột ngột.) Châm ở mép ngoài ngón tay cái, ngang chân móng; không kể nam nữ, bên trái hay bên phải, chỉ dùng cây kim khâu thường dùng trong nhà mà châm cho ra máu là hiệu nghiệm. Nếu quá (?) nguy cấp thì châm cả hai ngón cái hai tay, công hiệu rất hay. (Canh chí)
Quyển hai — Châm cứu
Biếm thạch
Biếm thạch là lấy đá làm kim. Sách "Sơn hải kinh" nói: núi Cao Thị có loại đá như ngọc, có thể làm kim; đó chính là biếm thạch.
Quyển hai — Châm cứu
Châm lầm trúng gan
Đốc bưu (chức quan đi tuần xét các huyện) Từ Nghị bị bệnh, Hoa Đà (danh y cuối thời Đông Hán) đến thăm. Nghị nói với Đà: "Hôm qua tôi nhờ viên lại ở Y tào là Lưu Tổ châm huyệt Vị quản (vùng trên dạ dày), châm xong liền bị ho, muốn nằm mà không yên." Đà nói: "Châm không trúng Vị quản mà lầm trúng gan rồi. Ăn uống sẽ giảm dần mỗi ngày, năm ngày nữa thì không cứu được." Quả đúng như lời Đà. (Tam quốc chí)
Quyển hai — Châm cứu
Chín loại kim
Chín loại kim, trên ứng với trời đất âm dương: một ứng với trời, hai ứng với đất, ba ứng với người, bốn ứng với bốn mùa, năm ứng với ngũ âm (năm cung bậc âm nhạc), sáu ứng với lục luật (sáu luật âm thanh), bảy ứng với bảy ngôi sao, tám ứng với tám hướng gió, chín ứng với chín vùng đất. Kim thứ nhất châm da, thứ hai châm thịt, thứ ba châm mạch, thứ tư châm gân, thứ năm châm xương, thứ sáu điều hòa âm dương, thứ bảy bổ tinh, thứ tám trừ phong, thứ chín thông chín khiếu, trừ khí độc ở ba trăm sáu mươi lăm khớp đốt. Tên chín loại kim là: một là sàm châm (?) (kim đầu to mũi nhọn), hai là viên châm (kim đầu tròn), ba là đê châm (?) (kim đầu tù), bốn là phong châm (kim mũi ba cạnh), năm là phi châm (?) (kim hình lưỡi kiếm), sáu là viên lợi châm (kim tròn mà sắc), bảy là hào châm (kim nhỏ như sợi lông), tám là trường châm (kim dài), chín là đại châm (kim lớn).
Quyển hai — Châm cứu
Giỏi châm
Nhà sư Hải Uyên, người đất Lãng, giỏi châm và biếm. Trong niên hiệu Thiên Hy, ông đi vào vùng Ngô, Sở, lên kinh đô, ở chùa Tướng Quốc. Trung thư lệnh Trương Sĩ Tốn bị bệnh, quốc y đành bó tay; Uyên châm một kim là khỏi, từ đó nổi tiếng. Về già ông trở về đất Thục, Phạm Cảnh Nhân làm thơ tiễn rằng: "Núi sông quê cũ quấn quanh cửa thiền, ngày ngày sắc núi cùng tiếng nước; về rồi hẳn mê niềm vui non nước, chẳng để hồn mộng tới kinh đô." Năm thứ hai niên hiệu Trị Bình ông viên tịch. Trương Đường Anh tặng bài kệ: "Nói sinh, vốn chẳng sinh; nói diệt, vốn chẳng diệt; đường giác ngộ tự rõ ràng, chớ nói với kẻ còn mê." Lưu Quý Tôn viết bài minh khắc trên tháp: "Nuôi thân bằng nghề y, nổi tiếng một thời; tiền thừa đem phân phát, cứu người lúc nguy nan — đó là điều kẻ sĩ quân tử khó làm được. Than ôi, thầy!"
Quyển hai — Châm cứu
Châm dưới lưỡi chữa lưỡi thè ra không thụt vào
Vương Huống, tự Tử Hanh, vốn là người học trò, làm con rể Tống Nghị Thúc ở Nam Kinh. Nghị Thúc nổi tiếng nghề y khắp nam bắc; Huống mới được truyền nghề, chưa tinh, đi lang bạt lên kinh đô, rất cơ cực. Gặp lúc luật về muối bỗng thay đổi, có nhà buôn lớn xem bảng yết thị, giật mình thè lưỡi ra, rồi không thụt vào được; hơn mười ngày ăn không nuốt được, ngày càng gầy yếu, quốc y không chữa nổi. Gia đình lo sợ, dán bảng ở chợ: "Ai chữa được sẽ tạ mười triệu tiền." Huống ham món tiền hậu, tạm đến ứng. Khi thấy dáng vẻ nhà buôn, bỗng bật cười không nhịn được, trong lòng nghĩ không dễ ra tay. Người nhà lấy làm lạ, gặng hỏi, Huống nói khoác đáp: "Tôi cười là kinh đô lớn như thế mà không ai chữa nổi bệnh nhỏ này." Rồi bảo chủ nhà: "Thử lấy sách Châm kinh ra đây." Huống giở qua loa, tình cờ thấy có một huyệt có vẻ hợp với bệnh. Huống nói: "Nhà ông phải làm giấy cam kết cho tôi; lỡ không chữa được thì đừng trách tôi. Tôi sẽ châm cho, có thể hiệu nghiệm ngay." Người chủ bệnh bất đắc dĩ cũng theo.
Huống vội châm dưới lưỡi; lúc rút kim, người ấy như lả đi, chốc lát lưỡi co duỗi lại như bình thường. Gia đình rất mừng, tạ ơn đúng như đã hứa, lại đi khen ngợi đồn tiếng cho; từ đó tiếng tăm ông vang khắp kinh đô. Khi đã khá giả, ông mới dốc lòng nghiên cứu sách "Trửu hậu" (sách phương thuốc cấp cứu), rốt cuộc nổi danh ở đời. Việc ngẫu nhiên có khi như thế. Về sau Huống nhờ nghề y mà được vua tin dùng, trong niên hiệu Tuyên Hòa làm Triều thỉnh đại phu (một hàm quan văn), soạn sách "Toàn sinh chỉ mê luận", nhiều thầy thuốc dùng. (Dư thoại của Vương Minh Thanh)
Quyển hai — Châm cứu
Đốt ngải một mồi gọi là một tráng
Thầy thuốc đốt ngải một mồi gọi là một tráng (chữ "tráng" nghĩa là người khỏe mạnh), vì lấy người khỏe mạnh làm chuẩn. Nói bao nhiêu tráng là con số dành cho người khỏe mạnh; người già, trẻ nhỏ, gầy yếu thì liệu sức mà giảm bớt. (Loại uyển)
Quyển hai — Châm cứu
Cứu mụn ở lưng
Ở kinh đô, Vương Siêu là lính già (lính đã quá tuổi được giữ lại làm việc vặt) ở cửa Vạn Thắng, bỗng thấy trên lưng như có mụn nổi lên; nhờ người xem thì đã to bằng cái chén, đầu mụn vô số. Có người bảo đến nhà họ Trương "Kim Quy Nhi", thầy chuyên khoa ngoại ở trong ngoài cửa Lương Môn, mua thuốc. Trương xem rồi cau mày (?) nói: "Mụn này rất dữ, thuốc không chữa được, chỉ có một cách đốt ngải, may ra hy vọng được một phần vạn; nhưng e rằng tốn sức." Bèn bốc ngải đưa cho, nói: "Hãy về nhà thử cứu lên mụn; chỉ sợ không thấy đau; phải cứu đến khi thấy đau mới chữa được." Cứu hơn mười mồi mà chẳng thấy đau; vợ ngồi canh mà khóc. Đến tráng thứ mười ba mới đau dữ; thịt hoại bốn bên cuộn lại nát ra, theo tay rơi xuống đất, liền như đỡ dần. Lại đến tạ ơn Trương, Trương đưa thuốc đắp dán, mấy ngày thì lành. Mới biết ung thư (nhọt độc sưng sâu, không phải bệnh ung thư ngày nay) mọc ở lưng, sườn thì cách nhanh nhất không gì bằng cứu. (Loại biên)
Quyển hai — Châm cứu
Cứu cách tỏi chữa ung thư
Phàm người mới thấy phát bối (nhọt độc mọc ở lưng), sắp thành mà chưa thành, sưng đỏ, nóng, đau, thì trước lấy giấy ướt phủ lên, đứng trông chừng; chỗ giấy khô trước tiên là đầu nhọt đang kết. Lấy tỏi to cắt thành lát dày cỡ đồng tiền "đương tam" (?), đặt lên đầu nhọt, dùng mồi ngải lớn mà cứu; cứ ba tráng thì thay một lát tỏi khác. Nếu đau thì cứu đến khi không đau, không đau thì cứu đến khi thấy đau mới thôi. Quan trọng nhất là phát hiện sớm, cứu sớm: một hai ngày thì cứu mười người sống cả mười; ba bốn ngày thì sống sáu bảy; năm sáu ngày thì sống ba bốn; quá bảy ngày thì không cứu được nữa. Nếu có hơn mười đầu nhọt mọc chung một chỗ, thì giã tỏi thành cao, làm bánh mỏng trải lên các đầu nhọt, chất ngải lên bánh tỏi mà đốt, cũng cứu sống được. Nếu trên lưng mới phát một mảng sưng đỏ, giữa có một đầu nhọt nhỏ bằng hạt kê, thì dùng tỏi một tép (tỏi cô đơn), cắt bỏ hai đầu, lấy khúc giữa dày nửa tấc, đặt ngay lên mụn, rồi đặt ngải lên tỏi mà cứu hai lần bảy (mười bốn) tráng, nhiều thì đến bốn mươi chín tráng. (Ở Tử Cực quán phủ Giang Ninh, nhân đào được tấm bia đá có ghi điều này)
Quyển hai — Châm cứu
Cứu bệnh lao
Cô bé Trang Diệu Chân, mới đây vì hai người chị mắc bệnh lao (bệnh hao mòn, ho, lây lan) mà chết, mầm bệnh còn sót cũng lây sang mình (?). Tình cờ có một đạo sĩ họ Triệu đi qua cửa, thấy liền nói: "Cô có bệnh lao, sao không chữa?" Cô đáp: "Đã uống không biết bao nhiêu thuốc mà không hiệu nghiệm." Triệu cười nói: "Ta có một cách, chữa bệnh này rất dễ: vào đêm ngày Quý Hợi, canh hai, lúc sáu vị thần (theo phép thuật số của đạo gia) đều tụ hội, cởi quần áo phần dưới; ở hai bên thắt lưng có chỗ hơi lõm, nhà châm cứu gọi là Yêu nhãn (mắt lưng); đứng thẳng người, dùng bút chấm định chỗ, sau đó lên giường nằm úp mặt, mỗi chỗ đốt mồi ngải nhỏ bảy tráng. Trùng lao hoặc nôn ra, hoặc tháo ra đường dưới, lập tức bình an, dứt gốc không tái phát, lại không lây cho người khác." Cô kính cẩn làm theo, nhờ đó giữ được mạng sống. (Loại biên)
Quyển hai — Châm cứu
Phép cứu chứng khái nghịch
(Khái nghịch: chứng nấc liên tục.) Trong họ tôi có người bị hoắc loạn (bệnh cấp tính vừa nôn vừa tiêu chảy), nôn và tháo dạ đến gần kiệt sức, bỗng phát nấc, trong nửa ngày đã đến mức nguy. Có một người khách nói có phép cứu chữa nấc: phàm thương hàn và bệnh lâu ngày mà sinh nấc đều là dấu hiệu xấu, cho thuốc đều không hiệu nghiệm, nhưng cứu thì ắt khỏi. Tôi bèn cho cứu; lửa vừa chạm da thịt thì nấc đã dứt.
Trong niên hiệu Nguyên Phong, tôi làm Kinh lược sứ (quan trấn thủ coi việc quân chính một vùng biên giới) ở Phu Diên (?); có mạc quan (quan phụ tá trong phủ) là Trương Bình Tự bị thương hàn đã kiệt sức. Một hôm các quan thuộc hạ họp uống rượu, Thông phán (quan phó cai quản châu) Diên Châu là Trần Bình Dụ bỗng nói Trương Bình Tự đã hấp hối, xin đi thăm. Tôi hỏi sao lại đến nỗi ấy, ông nói nấc dữ quá, hơi thở đã không nối được. Tôi chợt nhớ phép cứu, bảo thử cứu. Chưa hết một bữa ăn, Bình Dụ trở lại, mừng rỡ cười nói: "Cứu một lần đã khỏi."
Cách làm: dưới vú chừng một ngón tay, thẳng hàng với núm vú, ở chỗ lõm giữa các xương; với đàn bà thì gập núm vú xuống mà đo, chỗ ngang với đầu núm vú là huyệt. Mồi ngải to cỡ hạt đậu nhỏ, cứu ba tráng; nam cứu bên trái, nữ cứu bên phải, chỉ một chỗ; lửa chạm da là khỏi. Nếu không khỏi thì phần nhiều không cứu được. (Lương phương)
Quyển hai — Châm cứu
Cứu chảy máu cam
Từ Đức Chiêm dạy người bị chảy máu cam: gấp rút cứu ba tráng ở chỗ lõm giữa hai sợi gân sau gáy, ngang chân tóc, máu ngừng ngay. Bởi máu từ chỗ này vào não rồi đổ xuống mũi. Người thường lấy sợi chỉ thắt sau cổ còn có thể cầm máu cam, huống chi phép cứu này thì chắc chắn hiệu nghiệm, không còn nghi ngờ. (Như trên)
Quyển hai — Châm cứu
Phép cứu đau răng
Đau bên nào thì cứu bên ấy: ở đầu nhọn của vai, hơi lùi về phía sau, trong khe xương; hơi giơ tay lên mà tìm, chỗ lõm ở khớp xương, cứu năm tráng. Tôi tận mắt thấy cứu cho mấy người đều khỏi. Cứu xong, cổ đau dữ, một lúc lâu mới yên, rồi vĩnh viễn không tái phát. Bản thân tôi từng đau răng, chữa trăm cách không hiệu nghiệm, dùng phép này thì khỏi. (Như trên)
Quyển hai — Châm cứu
Cước khí cứu huyệt Phong thị
Thái Nguyên Trường làm Tri phủ Khai Phong, đang ngồi bàn xử việc, bỗng thấy như có con sâu từ lòng bàn chân bò lên đến thắt lưng, liền rơi bút ngất đi, lâu mới tỉnh. Các thuộc lại nói bệnh này ngoài Du sơn nhân (ông Du, người ở núi) ra không ai chữa được, vội cho gọi. Du nói: "Đây đúng là cước khí (bệnh chân tê, yếu, sưng đau, có khi khí xông ngược lên tim), theo phép phải cứu huyệt Phong thị (huyệt ở mặt ngoài đùi)." Cứu cho một tráng, Thái liền bình thường trở lại. Hôm sau bệnh lại như cũ, lại gọi Du. Du nói: "Muốn trừ gốc bệnh thì không đến nghìn mồi ngải không được." Theo lời, cứu năm trăm tráng, từ đó khỏi hẳn.
Anh thứ của tôi là Văn An công làm quan coi Cô Tô; vì xe vua đi tuần, phải bỏ trống phủ đường, tạm dời sang trụ sở huyện Ngô. Trụ sở huyện thấp ẩm, chẳng bao lâu ông bị tê chân, đau giật không chịu nổi, uống thuốc không hiệu nghiệm, bèn dùng cách đã nghe, cứu ba huyệt Phong thị, Kiên ngung, Khúc trì, suốt đời không tái phát. Nhà sư Phổ Thanh khổ vì bệnh này hai mươi năm, mỗi lần phát thường kéo dài hai tháng; dùng phép cứu này hai mươi mốt tráng, lập tức hết đau. Những người khác nhờ phép này mà khỏi không chỉ một hai. (Di Kiên chí)
Quyển hai — Châm cứu
Cứu chứng chuột rút ở chân
Phép cứu của Kỳ Bá chữa chứng chuột rút ở chân, khi phát không chịu nổi: cứu một tráng ở trên mắt cá chân; gân phía trong co rút thì cứu phía trong, gân phía ngoài co rút thì cứu phía ngoài.
Quyển hai — Châm cứu
Thường xuyên cứu huyệt Tam lý
"Muốn được yên lành, Tam lý chớ để khô" (Tam lý: huyệt Túc tam lý ở dưới đầu gối; ý nói vết cứu ở đó luôn được giữ không khô, tức là cứu thường xuyên). Người mắc bệnh phong nên cứu Tam lý, vì đây là đường mương của ngũ tạng lục phủ; thường làm cho nó thông suốt thì không mắc bệnh phong.
Quyển hai — Châm cứu
Cứu ở đầu, tay, chân không nên nhiều
Như cứu huyệt trên đầu, cứu nhiều khiến người mất tinh thần; huyệt ở tay chân cứu nhiều khiến huyết mạch khô kiệt, tay chân teo nhỏ, không có sức. Đã mất tinh thần lại thêm teo nhỏ thì khiến người chết yểu.
Quyển hai — Châm cứu
Cứu bệnh trĩ
Đời Đường, Lang trung Vương Cập ở Hạp Châu làm Phán quan ty An phủ Tây lộ, cưỡi con la đi vào hang Lạc Cốc. Cập vốn có bệnh trĩ, nhân đó phát dữ, hình như quả dưa chuột cắm ở đầu ruột, nóng như than trong tro. Đến trạm dịch thì ngã quỵ. Viên lại coi trạm nói: "Bệnh này tôi từng mắc, phải cứu mới khỏi." Dùng cành liễu sắc đặc lấy nước, trước rửa búi trĩ, rồi đặt ngải lên mà cứu, cứu liền ba năm tráng, bỗng thấy một luồng hơi nóng đi vào trong ruột, rồi đi tả mạnh, trước ra máu, sau ra phân; lúc ấy rất đau đớn, nhưng tả xong thì "quả dưa" biến mất, ông lại lên la phóng đi. (Bản sự phương)
Quyển hai — Châm cứu
Cứu nọc rắn
Sách "Triều dã thiêm tái" chép: bị rắn độc cắn, dùng ngải cứu ngay chỗ bị cắn, kéo khí độc ra thì khỏi. Các loài sâu bọ độc khác đốt, hay mồ hôi ngựa vào vết thương, dùng cách này cũng hiệu nghiệm.
Quyển hai — Châm cứu
Cứu chữa đẻ khó
Trương Văn Trọng cứu cho người đàn bà đẻ ngang, tay thai nhi ra trước, các thứ bùa thuốc đều không hiệu nghiệm nhanh: cứu ba tráng ở đầu chót ngón út chân phải, mồi ngải to bằng hạt lúa mì; lửa vừa đặt xuống thì sinh ngay.
Quyển hai — Châm cứu
Cứu chứng phong rốn
(Phong rốn: bệnh uốn ván ở trẻ sơ sinh do nhiễm trùng rốn.) Ông Tôn (?), người sau làm Khu mật (chức quan cao coi việc quân sự của triều Tống), lúc mới sinh được mấy ngày thì mắc phong rốn, đã coi như không cứu được; người nhà đặt vào hộp, sắp đem thả xuống sông. Dọc đường gặp một bà lão nói: "Đứa bé còn sống được." Liền cùng mang về, đốt ngải ở dưới rốn, đứa bé bèn sống. (Thanh tương ký)
Quyển hai — Châm cứu
Những trường hợp không nên cứu
Phàm đàn bà có thai, không kể tháng thứ mấy, và sau khi sinh chưa đủ trăm ngày, đều không nên cứu. Nếu muốn tuyệt sinh (không sinh con nữa) thì cứu ba tráng ở chỗ động mạch dưới rốn hai tấc ba phân. Con gái thì không cứu huyệt Thạch môn. (Ra từ Thiên kim phương)
Quyển hai — Châm cứu
Vì cứu mà mặt đầy khí đen
Có người vì cứu huyệt Tam lý mà cả mặt đầy khí đen, các thầy thuốc đều cho là khí của thận nổi lên mặt, dấu hiệu nguy hiểm. Có người nói: Kinh Thận (đường kinh mạch của thận) có thấp khí bốc lên Tâm; hỏa của Tâm gặp thấp thì thành khói, khí ấy hiện ra trên mặt; mặt thuộc về Tâm. Cho nên khí của Tâm và Thận thường thông với nhau, như phần ngoài của quẻ Khảm (quẻ tượng nước) chính là quẻ Ly (quẻ tượng lửa), phần ngoài của quẻ Ly chính là quẻ Khảm; Tâm và Thận chưa từng rời nhau. Tai thuộc Thủy, ở giữa rỗng thì có tượng quẻ Ly; mắt thuộc Hỏa, ở giữa đặc thì có tượng quẻ Khảm, cũng có thể thấy được như thế. Nên dùng thuốc trừ thấp để chữa, như Ngũ linh tán, (thang) Phòng kỷ hoàng kỳ, đều có thể dùng. (Y dư)
Quyển hai — Thần y
Nghề nghiệp của thái y
Nhà nước tuyển người làm quan theo ba đường văn, võ, y, đều là để nuôi dân; chưa có ai không từ việc học điều xưa mà đạt được. Đạo học xưa tuy khác ngành mà vẫn giống nhau. Nhà nho phải đọc Ngũ kinh, Tam sử, chư tử bách gia mới gọi là người có học. Kinh của nhà y là Tố vấn, Linh khu; sử của nhà y là các sách Bản thảo; chư tử của nhà y là Nạn kinh, Giáp ất, Trung tàng, Thái tố; bách gia của nhà y là Quỷ di, Long thụ, Kim thốc, Thích yếu, Đồng nhân, Minh đường, Ấu ấu tân thư, Sản khoa bảo khánh, v.v.
Nhà nho không đọc Ngũ kinh thì lấy gì hiểu đạo đức, tính mệnh, nhân nghĩa, lễ nhạc; thầy thuốc không đọc Linh khu, Tố vấn thì lấy gì biết âm dương vận biến, đức hóa chính lệnh (những thuật ngữ của học thuyết vận khí, chỉ sự vận hành, biến hóa và tác động của khí trời đất theo từng năm). Nhà nho không đọc các sách sử thì lấy gì biết nhân tài hiền hay kém, việc được mất, hưng vong; thầy thuốc không đọc Bản thảo thì lấy gì biết tên gọi, công dụng, tính vị của thuốc, cách dưỡng sinh kéo dài tuổi thọ. Nhà nho không đọc chư tử thì lấy gì biết việc tôn trọng chính đạo, giữ gìn lễ giáo, học thức thuần hay tạp; thầy thuốc không đọc Nạn kinh, Tố vấn thì lấy gì biết thần, thánh, công, xảo (bốn bậc chẩn đoán: nhìn mà biết bệnh là thần, nghe mà biết là thánh, hỏi mà biết là công, bắt mạch mà biết là xảo), lẽ huyền diệu, nghĩa sâu xa. Nhà nho không đọc bách gia thì lấy gì biết luật lịch, chế độ, điềm lành dữ, việc tốt xấu; thầy thuốc không đọc các khoa linh tinh thì lấy gì biết mạch, huyệt, khe xương, bệnh lạ chứng lạ.
Tuy vậy vẫn chưa thể gọi là học rộng; huống chi ngoài kinh sử còn có các văn hải, loại tập, như Ban (Cố), Mã (Tư Mã Thiên) đời Hán, Hàn (Dũ), Liễu (Tông Nguyên) đời Đường, và đến Đại Tống ta thì văn vật thịnh nhất, khó kể hết. Về sách y, đời Hán có Trương Trọng Cảnh, Hoa Đà, đời Đường có Tôn Tư Mạc, Vương Băng…, động một chút là hàng trăm hàng nghìn quyển; lại như triều ta có "Thái bình thánh huệ", "Thừa nhàn tập hiệu", "Thần xảo vạn toàn", đều thấy ghi trong (thư mục) Sùng văn và "Danh y biệt lục". (Tam nhân phương)
Quyển hai — Thần y
Triệu Giản Tử
Truyện Biển Thước: Triệu Giản Tử (vị đại phu nắm quyền ở nước Tấn) bệnh, năm ngày không biết gì, các đại phu đều sợ, bèn gọi Biển Thước vào. Biển Thước xem xong nói: "Chỉ là huyết mạch bị ứ trệ, có gì lạ? Xưa Tần Mục công từng như thế bảy ngày mới tỉnh; tỉnh dậy bảo Công Tôn Tử Dư rằng: 'Ta đến chỗ Thượng đế, rất vui. Thượng đế bảo ta: nước Tấn sắp loạn, năm đời không yên; sau đó sẽ có người xưng bá nhưng chưa già đã chết; con của người xưng bá sẽ khiến nước ngươi nam nữ không phân biệt.' Về sau có loạn thời Hiến công, Văn công xưng bá, Tương công đánh bại quân Tần ở Hào rồi về buông thả dâm dật. Nay bệnh của chủ quân giống như thế; không quá ba ngày bệnh sẽ bớt, bớt thì ắt có lời nói." Được hai ngày rưỡi thì Giản Tử tỉnh. (Sử ký)
Quyển hai — Thần y
Thần y
Trần Chiêu Ngộ người Lĩnh Nam, giỏi nghề y, theo Lưu (Sưởng) (?) (vua nước Nam Hán) về quy phục triều đình, sau làm Hàn lâm y quan, chữa bệnh phần nhiều khỏi, người đời gọi là thần y. Ông tuyệt nhiên không đọc sách; hỏi ông học gì thì không đáp được. Ông từng nói với người thân: "Lúc mới đến kinh đô, ta mang túi thuốc vào doanh trại, mỗi ngày xem vài trăm người; các chứng phong lao, lãnh khí ta đều lặng lẽ ghi nhớ cả; sau đó xem người già hay trẻ, hư hay thực (hư: cơ thể suy yếu; thực: tà khí thịnh), theo phương cổ mà dùng thuốc thang, ít ai không khỏi; thật ra chưa từng tìm hiểu sách mạch quyết." Trang Chu gọi là "huyền giải" (được cởi trói, tự nhiên thông hiểu), Đổng Ngộ cho rằng "đọc sách trăm lần thì nghĩa tự hiện ra", há chẳng phải là như thế sao? (Hoàng triều loại uyển)
Quyển hai — Thần y
Thi quyết
Thái tử nước Quắc chết. Biển Thước nói: bệnh của thái tử là chứng gọi là thi quyết (ngất lịm, nằm im như xác chết). Đó là do dương khí đi vào trong âm, động đến dạ dày, quấn quanh rồi vào kinh mạch, lạc mạch, tách ra đi xuống tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới của thân thể theo y học cổ truyền) và bàng quang; vì thế mạch dương đi xuống, mạch âm tranh lên, khí hội tụ bế tắc không thông. Âm đi lên mà dương đi vào trong; phía dưới bên trong cuộn lên mà không dậy được, phía trên bên ngoài bị đứt mà không sai khiến được; trên có lạc mạch của dương bị đứt, dưới có (gân mạch) (?) của âm bị phá. Âm phá dương đứt thì sắc mặt đã tàn, mạch loạn mà thân hình nằm yên như chết; thái tử chưa chết đâu. Phàm dương đi vào âm mà chặn được tạng (?) thì sống, âm đi vào dương mà chặn tạng thì chết. Những việc ấy đều phát đột ngột lúc khí ngũ tạng bị quyết nghịch (đi ngược, bế tắc). Thầy giỏi thì chữa được, kẻ vụng thì ngờ vực mà làm hỏng.
Biển Thước bèn sai học trò là Tử Dương mài kim trên đá, châm huyệt Tam dương ngũ hội (tức huyệt Bách hội trên đỉnh đầu) ở phía ngoài; một lúc sau thái tử tỉnh lại. Lại sai Tử Báo làm phép chườm "ngũ phân" (chườm nóng thấm vào năm phần), dùng thuốc "bát giảm" hòa nấu, thay nhau chườm dưới hai bên sườn; thái tử ngồi dậy được. Lại điều hòa âm dương, chỉ uống thuốc thang hai mươi ngày thì bình phục như cũ. Vì thế thiên hạ đều cho rằng Biển Thước có thể làm người chết sống lại. Biển Thước nói: "Việt Nhân tôi không thể làm người chết sống lại; đây là người tự còn sống được, Việt Nhân chỉ làm cho người ấy dậy mà thôi." (Sử ký)
Quyển hai — Thần y
Thai chết
Vợ Lý tướng quân bệnh nặng, mời Hoa Đà xem mạch. Đà nói: "Bà bị tổn thương lúc mang thai, mà thai chưa ra." Tướng quân nói: "Nghe nói thật có bị tổn thai, nhưng thai đã ra rồi." Đà nói: "Theo mạch thì thai chưa ra." Tướng quân cho là không phải. Đà bỏ đi; người vợ đỡ được đôi chút. Hơn trăm ngày sau bệnh lại phát, lại mời Đà. Đà nói: "Mạch này theo lệ là có thai. Trước kia đáng lẽ sinh hai con; một đứa ra trước, máu ra rất nhiều, đứa sau không kịp sinh; người mẹ không tự biết, người bên cạnh cũng không nhận ra, không đỡ đẻ tiếp, nên không sinh ra được. Thai chết, huyết mạch không trở về nuôi, ắt khô lại dính vào lưng mẹ, nên thường làm đau lưng. Nay nên cho uống thuốc thang và châm một chỗ, thai chết này ắt sẽ ra." Thuốc và kim vừa dùng, người đàn bà đau gấp như sắp đẻ. Đà nói: "Thai chết này đã khô lâu, không tự ra được, nên sai người móc ra." Quả nhiên lấy ra được một thai trai đã chết, tay chân đầy đủ, màu đen, dài chừng một thước. Tài tuyệt kỹ của Đà phần nhiều như thế. (Tam quốc chí — Ngụy chí)
Quyển hai — Thần y
Ông Hách tinh thông nghề y
Ông Hách tên là Doãn, người Bác Lăng. Lúc trẻ, ông thay anh đi lính đóng giữ lâu ở Hà Sóc, không chịu nổi lao dịch nên trốn đi. Một đêm trăng, ông đi trong núi, mệt lả, nghỉ dưới một gốc cây; bỗng có con chim lông lớn bay đến đậu trên cây, nhìn kỹ thì là một đạo sĩ mặc áo vàng. Doãn chắp tay lạy xin thương xót. Đạo sĩ nói: "Ngươi là Hách Doãn phải không?" Rồi truyền cho y thuật. Về già ông dời đến Trịnh Phố, đời gọi là thần y. Người xa gần nhờ ông mà sống suốt hơn bốn mươi năm. Không phải ông cứu sống được hết người bệnh, mà vì thuật của ông tinh tốt đáng tin; chẳng may không chữa được thì ắt nói trước, nên dù có chết cũng không oán. Về mạch, ông không chỉ biết bệnh đã phát mà còn biết trước bệnh chưa phát, và người sắp chết: gần thì trong chốc lát, xa thì nhiều năm, đến ngày giờ đều không sai. Hằng năm ông thường quan sát, dự đoán lục nguyên ngũ vận (sáu khí và năm vận của trời đất theo học thuyết vận khí, dùng để đoán bệnh theo từng năm), khảo xét bệnh tật bốn phương, báo trước cho người, cũng không sai.
Trong niên hiệu Hoàng (Hựu) (?), ông mất; Trương Tuân, tự Tử Kiên, viết bài văn bia mộ, có kể: Hạ Anh công bị tiêu chảy, các thái y đều cho là trung hư (tỳ vị suy yếu). Ông nói: "Phong tà ở trong dạ dày thì tiêu chảy, có lẽ là chứng cần dùng thang (Cảo) bản (?)." Anh công kinh hãi nói: "Ta uống thuốc kim thạch không biết bao nhiêu mà tiêu chảy không dứt, sao dám uống (cảo) bản?" Ông cố ép cho uống, tiêu chảy liền dứt. (Thiệu thị văn kiến lục)
Quyển hai — Thần y
Chử Trừng giỏi y
Sách "Nam sử" nói: Chử Trừng giỏi y thuật. Trong niên hiệu Kiến Nguyên, ông làm Thái thú quận Ngô. Người dân là Lý Đạo Niệm vì việc công đến quận; Trừng thấy, bảo: "Ngươi có bệnh nặng." Đáp: "Tôi vốn có bệnh lạnh, đến nay đã năm năm, các thầy thuốc chữa không khỏi." Trừng xem bệnh rồi nói: "Bệnh ngươi không phải lạnh cũng không phải nóng, hẳn do ăn trứng gà luộc quá nhiều." Ông cho lấy một thăng tỏi nấu cho uống; người ấy liền nôn ra một vật lớn cỡ cái thăng, có dãi bọc ngoài, cựa quậy; mở ra xem thì là con gà con, cánh, móng, cựa đều đủ, lại đi được. Trừng nói: "Chưa hết đâu." Cho uống tiếp số thuốc còn lại, lại nôn ra mười ba con gà như trước, bệnh khỏi hẳn. Người đương thời khen là thần diệu.
Quyển hai — Thần y
Đường Dữ Chính chữa bệnh
Đường Dữ Chính lúc trẻ học được phép xem mạch ở thầy thuốc Lâm An là Hoàng Trạch, sau lại học được phép dùng thuốc ở chỗ Hạ Đức Mậu, học sinh Thái học (trường học cao nhất của triều đình), nơi từng mời được Tử Hà tiên nhân giáng xuống (?). Gặp người có bệnh lạ, phần nhiều ông chữa theo ý mình.
Cháu gái ông mấy tuổi mắc chứng phong đản (?), trước phát ở ngực, rồi lan dần lên trên, sưng đỏ đau ngứa; thầy thuốc chữa theo hướng phong nhiệt ở thượng tiêu (nóng do phong ở phần trên hoành cách) mà không hiệu nghiệm. Đường xem rồi nói: "Đây là phong nhiệt ở gan và phổi quá thịnh." Ông dùng tám vị: thăng ma, khương hoạt, kinh giới, thử niêm tử, xích thược dược, đạm trúc diệp, cát cánh, can cát để chữa; sưng lui dần từ dưới lên nhưng lại dồn tụ trên đỉnh đầu, cao mấy tấc; tuy ăn uống, ngủ nghỉ không trở ngại, nhưng bệnh vẫn chưa hết. Mẹ Đường là Ngô phu nhân nói: "Bà vú của con bé này thích uống rượu nóng, đến cả bã rượu cũng ăn (?); bệnh có lẽ do đó chăng?" Đường mới hiểu vì sao sưng đến đỉnh đầu mà không tiêu; nghĩ rằng chỉ có cát căn khô giải được rượu, lại chữa được hỏa độc, bèn dùng phương cũ mà tăng cát căn lên gấp ba cho uống; hai ngày thì sưng hết sạch.
Cậu họ của ông là Ngô Tuần kiểm bị bệnh không tiểu tiện được: nằm thì hơi thông, đứng thì không ra được một giọt; thầy thuốc dùng hết các thuốc thông ruột non (lợi tiểu), dùng đủ mọi cách khéo mà không hiệu nghiệm. Nhân khi cháu của ông Ngô là Đại Dụng đến, Đường hỏi ông Ngô ngày thường uống thuốc gì. Đáp: "Ông tôi thường uống Hắc tích đan." Hỏi ai luyện hạt sa (?), đáp: "Ông tự làm." Đường chợt hiểu ra: "Hẳn là lúc luyện, chì chưa hóa hết, lưu huỳnh lại bay mất, hạt chì đi vào bàng quang; nằm thì nó lệch sang một bên nên còn tiểu được, đứng thì nó chắn ngay đường nước, vì thế không thông." Ông cho lấy ba trăm viên Kim dịch đan chia làm mười lần uống, uống với nước sắc cù mạch. Bàng quang được lưu huỳnh, chì đọng lại hóa thành tro, theo đường nước tiểu mà ra, còn lổn nhổn như cát nhỏ; bệnh liền khỏi. Việc cát căn giải rượu, lưu huỳnh hóa chì đều có chép trong sách phương; nếu không biết nguồn gốc bệnh mà cứ dùng phương cổ thì chưa thấy được việc gì. (Di Kiên chí)
Quyển hai — Thần y
Nổi tiếng nhờ nghề y
Đoàn luyện sứ Thành Châu là Trương Duệ, tự Tử Cương, nổi tiếng nhờ nghề y, sống ở Trịnh Châu. Trong niên hiệu Chính Hòa, cháu dâu của Thái Lỗ công có thai, đến kỳ sinh thì bị bệnh; các quốc y đều cho là thương hàn dương chứng (thể nóng, lẽ ra phải dùng thuốc mát), nhưng sợ sẩy thai nên không dám dùng thuốc mát. Lỗ công kín đáo mời Duệ đến xem. Duệ nói: "Đứa trẻ đã ở trong thai đủ mười tháng, sắp sinh rồi, thuốc gì làm hại được?" Liền theo phép thường cho thuốc, lại bảo uống gấp đôi. Nửa ngày thì đứa trẻ ra đời, bệnh cũng khỏi.
Hôm sau sản phụ tiêu chảy dữ mà họng đóng chặt, không ăn được; các thầy thuốc lại chỉ trích, nói: "Hai bệnh như băng với than (trái ngược nhau), lại vừa mới sinh, dù Biển Thước sống lại cũng không có lẽ sống." Duệ nói: "Không cần lo, tôi sẽ khiến khỏi ngay trong ngày." Bèn vào phòng lấy vài chục viên thuốc cho nuốt; họng thông ngay, tiêu chảy cũng dứt. Đến đầy tháng, Lỗ công mở tiệc, từ các con các cháu đến con gái, con dâu, cháu ngoại, con rể, cả thảy sáu mươi người, mời Duệ làm khách. Ông tự tay rót rượu chúc thọ, nói: "Thuật của ông thông thần, tôi không dám biết tới; chỉ xin hỏi vì sao một thuốc mà chữa được hai bệnh?" Duệ nói: "Điều này sách kinh không chép, chỉ lấy ý mà xử. Thuốc dùng lúc trước là Phụ tử lý trung hoàn, bọc ngoài bằng Tử tuyết (một vị thuốc rất lạnh) mà thôi. Lúc họng đóng không thông, không phải thuốc rất lạnh thì không có tác dụng; khi đã nuốt xuống thì Tử tuyết tan hết; phần xuống được tới bụng là sức của phụ tử. Cho nên một lần uống mà khỏi cả hai bệnh." Ông rất khen lạ, thu hết thìa đũa bằng vàng trên bàn tiệc tặng cho Duệ.
Thượng thư bộ Hình là Mộ Dung Ngạn Phùng, khi còn làm Khởi cư xá nhân (quan ghi chép lời nói việc làm của vua), mẹ bị bệnh, cũng mời Duệ từ Trịnh Châu đến; đến nơi thì bà đã chết. Lúc ấy đang tháng sáu nắng nóng, sắp đưa vào áo quan. Duệ muốn vào xem; Ngạn Phùng không nỡ, lại ngờ ông muốn đòi tiền, bèn nói: "Tiền đi đường tôi sẽ đền đủ, thật không phiền ông vào." Duệ nói: "Theo phép thương hàn có người chết một ngày đêm rồi sống lại, sao lại tiếc một lần xem?" Ngạn Phùng bất đắc dĩ tự dẫn vào, khóc thương không dứt. Duệ giở khăn che mặt nhìn kỹ, gọi người khâm liệm đến hỏi: "Ngươi có từng thấy người chết mùa hè mà mặt đỏ không?" Đáp: "Không." Ông nói: "Vậy là mồ hôi không ra được mà ngất đi thôi, không chết đâu. May mà chưa vội liệm." Vội ra lấy thuốc, sai dùng hai thăng nước nấu còn một nửa, đổ cho người bệnh uống, dặn: "Hãy trông nom cẩn thận, đến nửa đêm đi tả mạnh thì sống." Duệ nghỉ ở nhà khách bên ngoài. Đến nửa đêm, người trông bệnh nghe có tiếng ục ục, phân đã ra đầy chiếu, ra hơn một đấu chất dơ bẩn. Cả nhà đều mừng, vội gõ cửa gọi Duệ. Duệ đáp: "Hôm nay tôi mệt không dậy được; nhưng cũng không cần dậy, sáng mai mới nên cho thuốc." Trời vừa sáng, ông ra cửa như thể đi tiểu, rồi cứ thế sai đánh xe về Trịnh Châu. Ngạn Phùng đến phòng ông thì chỉ thấy để lại một thang Bình vị tán. Mẹ ông uống mấy ngày thì khỏi hẳn. Ấy là vì Duệ biết Ngạn Phùng ngờ mình đòi tiền nên không từ biệt mà đi.
Trong niên hiệu Thiệu Hưng, ông lưu lạc vào đất Thục. Vương (?) Thúc Kiên hỏi: "Thuật của ông có gần với cái gọi là 'thập toàn' (chữa mười người khỏi cả mười) thời xưa chăng?" Ông đáp: "Chưa đâu, chỉ được bảy tám phần thôi. Con trưởng tôi bệnh, xem mạch xét sắc đều là nhiệt cực độ, tôi sai nấu Thừa khí thang (thuốc tả nhiệt mạnh) định cho uống; sắp uống lại ngờ, đến hai ba lần; khi định cho uống thì như có ai kéo khuỷu tay tôi lại. Tôi tạm cầm chén chờ; đứa con bỗng run rẩy, đắp chăn bông đến bốn năm lớp mới hơi yên, mồ hôi ra như tắm; hôm sau thì khỏi hẳn. Nếu tôi để thuốc ấy vào miệng nó thì nó đã chết rồi, sao gọi là đạt tới chỗ tuyệt diệu được? Bọn lang băm trên đời học sách phương chưa biết một phần vạn mà đã tự cho là đủ, ôi đáng sợ thay!" (Di Kiên chí)
Quyển hai — Thần y
Tai nghe tiếng gió mưa
Điện thừa Tôn Triệu: trong niên hiệu Trị Bình, có một vị quan to tạm giữ chức phủ doãn (người đứng đầu phủ kinh đô), quên mất tên họ. Một hôm ông ngồi công đường xử việc, các viên lại đứng vây quanh, tai phủ doãn bỗng nghe tiếng gió mưa, tiếng trống tù và, bèn quay hỏi tả hữu: "Đây là châu quận nào?" Viên lại đáp là phủ kinh đô. Phủ doãn nói: "Nếu vậy thì ta bệnh rồi." Vội cho gọi Tôn công đến; ông xem bệnh rồi để lại thuốc chữa. Hôm sau phủ doãn trở lại bình thường. Phủ doãn gọi Tôn đến hỏi: "Thuốc tôi uống rất giống Tứ vật ẩm." Tôn nói: "Đúng vậy." Hỏi: "Lúc đầu tôi lo là bệnh lớn, uống thuốc này khỏi ngay, vì sao?" Tôn nói: "Mạch Tâm quá thịnh, mạch Thận không trở về được thôi. Dùng thuốc làm mát kinh Tâm thì mạch Thận trở về, liền vô sự." Nghề y của Tôn vượt hơn người thường đều như thế: người ta cho là khó thì Tôn thấy dễ, người ta cho là dễ thì Tôn thấy khó; thật là thầy thuốc giỏi của đời. (Thanh tương tập)
Quyển hai — Thần y
Không phải có thai
Phan (?), tự Ôn Tẩu, là thầy thuốc nổi tiếng. Vợ của Viên ngoại lang bộ Ngu là Trương Hàm mang thai năm năm; vợ của Huyện úy Nam Lăng là Phú Xương Linh mang thai hai năm; một người bên nhà ngoại của Đoàn luyện sứ Lưu Di Tôn mang thai mười bốn tháng; đều chưa sinh. Ôn Tẩu xem rồi nói: "Đây là bệnh. Các thầy thuốc lầm cho là có thai thôi." Bèn làm thuốc liều lớn cho uống. Vợ viên ngoại lang ra hơn trăm khối thịt, có hình như mày mắt; vợ Xương Linh mơ thấy hai đứa trẻ đen như sơn, hốt hoảng sợ hãi chạy mất; người nhà ngoại của Di Tôn ra một con rắn lớn, vẫn còn uốn éo chưa chết. Ba người đàn bà đều vô sự.
Vợ Lang trung bộ Đồn điền họ Trương hơn bốn mươi tuổi mà thiên quý (kinh nguyệt) không đến; Ôn Tẩu xem mạch nói: "Sang năm huyết vỡ ra thì chết." Sau quả như thế. Lại có huyện lệnh Quý Giang (?) là Vương Tễ, đêm mơ cùng đàn bà hát hò uống rượu, ban ngày thì không ăn được, như thế ba năm. Ôn Tẩu chữa cho; bệnh càng bớt thì người đàn bà trong mộng sắc mặt càng ủ dột, uống rượu dễ chán, hát hò chẳng vui; lâu dần thì không thấy gì nữa. Ôn Tẩu nói: "Bệnh tuy bớt nhưng chưa khỏi; nếu mơ thấy người đàn ông chít khăn xanh, mặc áo trắng thì khỏi." Sau quả mơ thấy như thế, liền ăn được. (Di Kiên chí)
Quyển hai — Thần y
Dời ung nhọt
Sách "Nam sử" nói: Tiết Bá Tông giỏi dời ung nhọt. Công Tôn Cung bị phát bối, Bá Tông dùng khí phong nhọt lại, dời sang cây liễu trước phòng đọc sách. Hôm sau nhọt tiêu, bên cây liễu nổi lên một cái bướu to như nắm tay, lớn dần; hơn hai mươi ngày thì bướu to, mủ nát chảy ra hơn một thăng nước vàng đỏ, cây vì thế héo úa. (Thái bình ngự lãm)
Quyển hai — Thần y
Lưu Tòng Chu giỏi nghề y
Lưu Tòng Chu, người Khúc Giang, Thiều Châu, giỏi y thuật, có kiến giải do tự mình đạt được, soạn sách mười thiên, đại để khác với người đời. Ông bàn về bệnh lỵ rằng: người thường cho lỵ trắng là chứng lạnh, lỵ đỏ là chứng nóng, nên thuốc dùng khác nhau như băng với than; thật ra không phải. Chỉ cần tay chân ấm áp là nhiệt, nên sắc nước (gạo) (?) hòa Ngũ linh tán, tiếp đó uống hai mươi viên Cảm ứng hoàn thì khỏi; tay chân lạnh giá là hàn, nên uống các thuốc như Dĩ hàn hoàn. Phàm chữa lỵ nên lấy đó mà phân biệt, vốn không cần hỏi đỏ hay trắng. Như giữa mùa hè phát sốt thì có hai chứng thương hàn và mạo thử (cảm nắng); nếu sốt lúc tăng lúc giảm là mạo thử, sốt liên tục không dứt là thương hàn; nên lấy đó mà phân biệt.
Quyển hai — Thần y
Nhổ lúa mì bị vật độc chui vào
Có nhà con gái mắc bệnh sưng, dán bảng mời thầy thuốc, nhưng không ai nhận ra bệnh. Mã Tự Minh hỏi nguyên do bệnh, người nhà nói: lúc trước (?) cô lấy tay nhổ bông lúa mì, liền có một vật màu đỏ dài hơn hai thước, giống như rắn, chui vào ngón tay; cô kinh hãi ngã xuống, liền thấy cánh tay đau sưng; hơn một tháng thì lan dần ra nửa người, các khớp đều sưng đau không chịu nổi. Tự Minh kê phương chữa, đều khỏi. (Dị uyển của Lưu Dĩnh Thúc)
Quyển hai — Thần y
Hoa Đà chữa bệnh
Hoa Đà người huyện Tiêu, nước Bái, thông thuật dưỡng sinh, tuổi gần trăm mà vẫn có dáng trai tráng; người đương thời cho là tiên. Ông tinh thông phương thuốc, kê đơn không quá vài vị, trong lòng biết rõ phân lượng, không cần cân. Châm cứu cũng không quá vài chỗ. Nếu bệnh kết ở bên trong mà kim và thuốc không tới được, thì trước cho uống Ma phí tán (thuốc gây mê) với rượu; khi đã say không còn biết gì, bèn mổ bụng hoặc lưng, cắt bỏ khối tích tụ; nếu ở trong ruột, dạ dày thì cắt đoạn, rửa sạch chất bẩn của bệnh rồi khâu lại, đắp thuốc cao thần diệu; bốn năm ngày vết mổ lành, trong một tháng thì bình phục hoàn toàn.
Quyển hai — Thần y
Mổ bụng lấy bệnh
Truyện Hoa Đà: Có một sĩ đại phu thấy trong người khó chịu. Đà nói: "Bệnh của ông đã sâu, phải mổ bụng lấy ra. Nhưng tuổi thọ của ông cũng không quá mười năm; bệnh không giết được ông, chịu đựng bệnh mười năm thì tuổi thọ cũng hết, không đáng phải tự mổ xẻ." Sĩ đại phu không chịu nổi đau ngứa, nhất định muốn trừ bệnh. Đà bèn ra tay, bệnh liền khỏi; mười năm sau rốt cuộc chết. (Đều theo Ngụy chí)
Quyển hai — Thần y
Biển Thước gặp Tề Hoàn hầu
Biển Thước qua nước Tề, lần đầu gặp Tề Hoàn hầu, nói: "Ngài có bệnh." Hoàn hầu không đáp. Sau lại gặp, nói: "Ngài có bệnh, còn chữa được." Hoàn hầu nói: "Khanh muốn chữa cho người không bệnh để cầu công." Sau lại gặp nữa, Việt Nhân liền bỏ chạy. Mấy ngày sau bệnh phát, Hoàn hầu cho gọi Việt Nhân. Việt Nhân nói: "Lần đầu gặp ngài, bệnh còn ở da, châm cứu tới được; lần thứ hai gặp ngài, bệnh ở huyết mạch, thuốc thang tới được; nay gặp ngài, bệnh đã vào xương tủy, dù thần Tư Mệnh (vị thần coi giữ mạng sống) cũng không làm gì được." Mấy ngày sau Hoàn hầu chết.
Quyển hai — Thần y
Văn Chí
Văn Chí là người nước Tề. Tề Uy vương phát bệnh, sai gọi Văn Chí. Chí đến, nói với thái tử: "Bệnh của vua phải nổi giận thì mới khỏi; nhưng nếu vua giết thần thì sao?" Thái tử nói: "Đừng lo, ta sẽ cứu ông." Văn Chí bèn không đến gặp vua đúng hẹn; khi đến lại không cởi giày mà trèo lên giường. Vua cả giận, sai tả hữu bắt xuống, định đem nấu trong vạc. Sau đó hoàng hậu và thái tử dập đầu xin cứu, vua nguôi giận, tha cho Chí; nhân đó bệnh khỏi. (Ông là người thời Lục quốc.) (Đều theo Sử ký)
Quyển hai — Thần y
Đổng Phụng
Đổng Phụng là người Hầu Quan. Bấy giờ Thứ sử Giao Châu là Đỗ Nhiếp trúng thuốc độc mà chết. Phụng lấy Thái nhất tán hòa với nước rót vào miệng Nhiếp, chốc lát thì tỉnh lại. Nhiếp tự kể: lúc mới chết, có một cỗ xe chở thẳng vào một nơi, nhốt Nhiếp vào hang đất rồi lấy đất lấp lại; chốc lát nghe sứ giả của Thái Nhất (vị thần tối cao) đến đòi Đỗ Nhiếp, bèn mở hang đất, Nhiếp mới ra được.
Quyển hai — Thần y
Hoa Đà
Hoa Đà tự Nguyên Hóa, giỏi thuật dưỡng sinh. Thái thú Quảng Lăng là Trần Đăng mắc chứng trong ngực bứt rứt đầy tức, mặt đỏ, không ăn được, sai người mời Đà. Đà nói: "Trong ngực phủ quân có trùng, sắp thành khối (?), là do ăn đồ tanh mà ra." Bèn sắc thuốc cho Đăng uống; ông liền nôn ra chừng ba thăng trùng, đầu trùng đều đỏ, nửa thân còn là gỏi cá sống. Đà nói: "Bệnh này sẽ tái phát; nếu gặp được thầy thuốc giỏi mới cứu được." Về sau quả tái phát; lúc ấy Đà không có mặt, bệnh phát thì chết.
Quyển hai — Thần y
Tạng khí đã tuyệt
Viên lại huyện là Doãn Thế khổ vì tay chân bứt rứt, trong miệng khô, không muốn nghe tiếng người, tiểu tiện không thông. Đà nói: "Thử làm đồ ăn nóng cho ăn, ra mồ hôi thì khỏi; không ra mồ hôi thì ba ngày sau chết." Liền làm đồ ăn nóng cho ăn mà mồ hôi không ra. Đà nói: "Tạng khí (khí của các tạng phủ bên trong) đã tuyệt ở trong rồi, sẽ khóc lóc mà chết." Quả như lời Đà. (Đều theo Ngụy chí)
Quyển hai — Thần y
Bệnh có sáu trường hợp không chữa
Kiêu căng phóng túng, không theo lẽ phải: một không chữa. Coi nhẹ thân mình, coi trọng của cải: hai không chữa. Ăn mặc không thích hợp: ba không chữa. Âm dương cùng rối loạn, tạng khí không ổn định: bốn không chữa. Thân thể gầy yếu, không uống được thuốc: năm không chữa. Tin thầy cúng không tin thầy thuốc: sáu không chữa. Có một trong số đó thì rất khó chữa. (Thiên kim phương dẫn Sử ký)
Quyển hai — Thần y
Theo phong tục mà làm thầy thuốc
Biển Thước nổi tiếng khắp thiên hạ. Qua Hàm Đan, nghe người ở đó quý trọng phụ nữ thì làm thầy thuốc chữa bệnh phụ khoa; qua Lạc Dương, nghe người nhà Chu yêu kính người già thì làm thầy thuốc chữa bệnh tai mắt, tê yếu; vào Hàm Dương, nghe người Tần yêu trẻ nhỏ thì làm thầy thuốc chữa trẻ em. Ông theo phong tục từng nơi mà thay đổi.
Quyển hai — Thần y
Ba anh em Biển Thước
(Hạt) Quan Tử (?) nói: Ba anh em Biển Thước đều làm thầy thuốc. Ngụy Văn hầu hỏi ai giỏi nhất. Biển Thước nói: "Anh cả của thần nhìn bằng thần thái, thấy bệnh từ lúc chưa thành hình, nên tiếng tăm không ra khỏi nhà; anh thứ trị bệnh khi còn nhỏ như sợi lông, nên tiếng tăm không ra khỏi xóm; còn thần thì châm vào huyết mạch người, cho người uống thuốc độc mạnh, nên tiếng tăm vang đến các nước chư hầu."
Quyển hai — Thần y
Thụ bị tổn thương tỳ
Tế Bắc vương gọi Thuần Vu Ý đến xem mạch cho các nữ hầu. Đến người hầu tên Thụ, cô không có bệnh gì. Ý bảo viên trưởng Vĩnh hạng (người coi khu ở của cung nữ): "Thụ bị tổn thương tỳ (lá lách, cơ quan tiêu hóa), không được làm việc nặng; theo phép, đến mùa xuân sẽ nôn ra máu mà chết." Vương hỏi: "Cô ấy có bệnh sao?" Ý đáp: "Bệnh của Thụ nặng, nằm trong phép chết." Vương gọi Thụ đến xem, thấy sắc mặt không đổi, cho là không phải. Đến mùa xuân, Thụ cầm kiếm theo hầu vua vào nhà xí; vua ra trước, Thụ ở lại sau, vua sai người gọi thì thấy cô đã ngã trong nhà xí, nôn máu mà chết. Bệnh ấy do ra mồ hôi mà có; người bị bệnh do ra mồ hôi thì theo phép bệnh nặng ở bên trong, nhưng lông tóc, sắc mặt vẫn tươi nhuận, mạch không suy, đó cũng là bệnh ở bên trong (?). (Đều theo Sử ký)
Quyển hai — Thần y
Bệnh điên
Thầy thuốc giỏi ở huyện Kỳ Thủy là Bàng An Thời chữa bệnh không gì không khỏi, cách kê phương dùng ý gần với người xưa; ông tự nói là do trong lòng hiểu ra, vốn không ai dạy. Ở Kỳ có con nhà giàu lén ra ngoài chơi, gặp hàng xóm đánh nhau làm rung chuyển vách nhà; cậu con nhà giàu rất kinh sợ, chạy vội, hoảng loạn xông vào chợ; chợ đang bày xác người bị hành hình, cậu chạy ngã đè lên xác, nhân đó lại càng kinh hãi; về nhà phát điên, tâm trí rối loạn. Thầy thuốc, thầy cúng chữa trăm cách không khỏi. Bàng làm thuốc, tìm được sợi dây thắt cổ tù nhân, đốt thành tro hòa vào thuốc, uống một thang thì khỏi. Bàng nếm thuốc của người khác, vừa vào miệng là biết là vật gì và bao nhiêu, không sai chút nào. (Minh đạo tạp chí của Trương Hữu Sử)
Quyển hai — Thần y
Khí gan tạm thư thái
Nhà sư Phụng Chân ở Tứ Minh là thầy thuốc giỏi. Thiên Chương các đãi chế Hứa Nguyên làm Phát vận sứ Giang Hoài, về kinh đô tâu báo công việc, đang sắp vào triều kiến vua thì con trai bệnh nặng, nhắm mắt không ăn. Ông hỏi có thể kéo dài được mấy ngày không. Phụng Chân nói: "Như thế thì được. Các tạng đều đã suy, chỉ riêng tạng Can (gan) quá thịnh; Tỳ bị Can khắc chế (theo ngũ hành, Mộc khắc Thổ), khí của Tỳ sẽ tuyệt trước; một tạng tuyệt thì chết. Nếu gấp rút tả khí Can cho khí Can suy bớt thì Tỳ được hoãn đôi chút, có thể kéo dài ba ngày; quá đó thì không còn cách nào." Bèn cho thuốc; đến tối người bệnh mở được mắt, tinh thần hơi hồi lại, húp được cháo; hôm sau tỉnh dần và ăn được. Nguyên rất mừng. Phụng Chân cười nói: "Không đáng mừng đâu, chỉ là khí gan tạm thư thái thôi, không làm gì được." Ba ngày sau quả nhiên chết. (Mộng khê bút đàm)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video