Y lâm cải thác (Sửa những chỗ sai trong giới thầy thuốc)
Đời Thanh, Vương Thanh Nhậm soạn.
Lời tựa của họ Trương
Lời tựa của họ Lưu
Lời tựa của Tri Phi Tử
Lời tựa của tác giả
Quyển thượng
Lời dẫn phần ghi chép về tạng phủ (các cơ quan nội tạng trong cơ thể; "tạng" là các cơ quan đặc như tim, gan, lách, phổi, thận; "phủ" là các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, mật, bàng quang) trong sách Y lâm cải thác
Hình vẽ tạng phủ đã sửa lại theo những điều chính mắt trông thấy
Ghi chép về hội yếm (nắp thanh quản, tấm sụn đậy lối vào khí quản khi nuốt), tả khí môn và hữu khí môn (hai ống "cửa khí" bên trái và bên phải mà tác giả mô tả, chạy từ hai bên khí quản xuống), vệ tổng quản (theo tác giả là ống lớn dẫn khí đi khắp người, tức động mạch chủ ngày nay), vinh tổng quản (theo tác giả là ống lớn dẫn máu, tức tĩnh mạch chủ ngày nay), khí phủ (theo tác giả là bộ phận chứa khí trong bụng) và huyết phủ (theo tác giả là vùng phía trên cơ hoành, nơi chứa máu).
Ghi chép về tân môn (theo tác giả là "cửa" thoát dịch thể ở chỗ dạ dày nối với ruột), tân quản (ống dẫn dịch thể), già thực (theo tác giả là bộ phận che chắn, giữ thức ăn ở cửa ra của dạ dày), tổng đề (theo tác giả là một bộ phận nằm cạnh dạ dày, có lẽ là tụy) (?), lung quản (một ống dẫn mà tác giả mô tả, chưa rõ ứng với bộ phận nào ngày nay) (?) và xuất thủy đạo (đường thoát nước, nơi nước trong cơ thể được dẫn ra ngoài).
Bàn về não tủy
Bàn rằng khí (sinh lực vận hành trong cơ thể) và huyết (máu) hợp lại thành mạch
Bàn rằng tim không chứa máu
Lời dẫn phần các bài thuốc
Danh mục các chứng bệnh do bài Thông khiếu hoạt huyết thang chữa ("thang" là thuốc sắc lấy nước uống; tên bài nghĩa là thuốc làm thông các khiếu, tức các lỗ thông ra ngoài của cơ thể như mắt, tai, mũi, miệng, và làm máu lưu thông)
Rụng tóc
Đau mắt, lòng trắng mắt đỏ
Mũi đỏ sần sùi (mũi đỏ như người nghiện rượu)
Điếc tai lâu năm
Bạch điến phong (bệnh da mất màu, nổi từng mảng trắng)
Tử điến phong (bệnh da nổi từng mảng màu tím)
Mặt có vết tím như dấu in
Mặt có vết bầm xanh đen như mực
Nha cam (bệnh lở loét lợi và chân răng)
Hơi thở hôi
Phụ nữ mắc chứng can lao (người gầy khô, kiệt sức, thường kèm mất kinh nguyệt)
Đàn ông mắc bệnh lao (bệnh hư tổn kéo dài, người suy kiệt dần)
Bệnh phát lên vào lúc giao tiết (thời điểm chuyển giữa các tiết khí, tức hai mươi bốn mốc thời tiết trong năm theo lịch cũ)
Trẻ em mắc chứng cam (trẻ suy dinh dưỡng, người gầy, bụng to, ăn kém)
Bài Thông khiếu hoạt huyết thang
Bài Gia vị chỉ thống một dược tán ("tán" là thuốc bột; tên bài nghĩa là thuốc bột có vị một dược, tức nhựa cây myrrh, được thêm vị, dùng để giảm đau)
Bài Thông khí tán (thuốc bột làm thông khí)
Danh mục các chứng bệnh do bài Huyết phủ trục ứ thang chữa (thuốc sắc đuổi máu ứ đọng ở vùng huyết phủ)
Đau đầu
Đau ngực
Ngực không chịu nổi khi có vật đè lên
Ngực phải có vật nặng đè lên mới dễ chịu
Ra mồ hôi lúc trời rạng sáng
Thức ăn đi xuống theo phía bên phải ngực
Trong lòng nóng bức (gọi là "bệnh đèn lồng", vì ngoài thân mát mà bên trong nóng như đèn lồng thắp lửa)
Bứt rứt, tức bực, đầu óc mơ hồ
Nóng nảy, bồn chồn
Đêm ngủ mơ nhiều (?)
Nấc cụt (dân gian gọi là "đánh cục thắc")
Uống nước vào là bị sặc
Mất ngủ
Trẻ con khóc đêm
Tim đập mạnh, hồi hộp
Đêm nằm không yên
Bệnh mà dân gian gọi là "can khí" (khí của gan bị uất, khiến người hay cáu giận, tức ngực tức sườn)
Nôn khan
Chiều tối phát lên một cơn nóng
Bài Huyết phủ trục ứ thang
Danh mục các chứng bệnh do bài Cách hạ trục ứ thang chữa (thuốc sắc đuổi máu ứ đọng ở dưới cơ hoành)
Khối tích (khối u cục hình thành trong bụng)
Trẻ em có bĩ khối (khối cứng nổi dưới sườn hoặc trong bụng)
Đau một chỗ cố định, không di chuyển
Nằm xuống thì bụng thấy sa trĩu xuống
Thận tả (chứng tiêu chảy thường xảy ra lúc gần sáng, người xưa cho là do thận yếu)
Tiêu chảy lâu ngày
Bài Cách hạ trục ứ thang
Quyển hạ
Lời dẫn phần bàn về chứng bán thân bất toại (liệt nửa người)
Bàn về chứng bán thân bất toại
Phân biệt về chứng bán thân bất toại
Gốc rễ của chứng bán thân bất toại
Phân biệt về chứng méo miệng, lệch mắt
Phân biệt rằng chảy dãi ở khóe miệng không phải do đàm ẩm (chất dịch đục, đặc hoặc loãng, ứ đọng trong cơ thể sinh bệnh)
Phân biệt rằng đại tiện táo khô không phải do phong hỏa (tà khí gió và nóng, hai tác nhân gây bệnh theo y học cổ truyền)
Phân biệt về chứng tiểu tiện nhiều lần, đái dầm, không nín được
Phân biệt rằng nói năng ngọng nghịu, khó khăn không phải do đàm hỏa (đàm kết hợp với nhiệt nóng) (?)
Phân biệt về chứng cấm khẩu (hàm cứng, miệng không mở được) và nghiến răng
Ghi lại các dấu hiệu xuất hiện trước khi phát bệnh
Bàn về chứng bán thân bất toại ở trẻ em
Bàn về chứng than nuy (chân tay bại liệt, teo yếu, không cử động được)
Bài Bổ dương hoàn ngũ thang (thuốc sắc bồi bổ dương khí, giúp khôi phục phần sinh lực đã mất)
Bàn về chứng nôn mửa, tiêu chảy, chuột rút do ôn độc (khí độc của bệnh dịch truyền nhiễm)
Bài Giải độc hoạt huyết thang (thuốc sắc giải độc và làm máu lưu thông)
Bài Cấp cứu hồi dương thang (thuốc sắc cấp cứu, kéo dương khí trở lại khi người sắp kiệt)
Bàn rằng chứng co giật không phải do phong (tà khí gió)
Bài Khả bảo lập tô thang (thuốc sắc có thể giữ được mạng, giúp hồi tỉnh ngay)
Bàn rằng bệnh đậu (đậu mùa) không phải do thai độc (chất độc mà người xưa cho là trẻ nhiễm từ khi còn trong bụng mẹ)
Bàn rằng dịch mủ trong nốt đậu không phải do máu biến thành
Bàn về chứng lên đậu mà uống nước vào là sặc
Bàn về chứng nốt đậu ngứa vào ngày thứ bảy, thứ tám
Bài Thông kinh trục ứ thang (thuốc sắc làm thông kinh mạch, đuổi máu ứ)
Bài Hội yếm trục ứ thang (thuốc sắc đuổi máu ứ ở vùng nắp thanh quản)
Bài Chỉ tả điều trung thang (thuốc sắc cầm tiêu chảy, điều hòa tỳ vị)
Bài Bảo nguyên hóa trệ thang (thuốc sắc giữ gìn nguyên khí, làm tan chỗ ứ trệ)
Bài Trợ dương chỉ dưỡng thang (thuốc sắc giúp dương khí, cầm ngứa)
Bài Túc vệ hòa vinh thang (thuốc sắc làm đầy đủ khí vệ và điều hòa phần vinh, tức phần khí bảo vệ bên ngoài và phần máu nuôi dưỡng bên trong)
Bàn về bài Thiếu phúc trục ứ thang (thuốc sắc đuổi máu ứ ở thiếu phúc, tức vùng bụng dưới)
Bài Thiếu phúc trục ứ thang
Bàn về việc mang thai (kèm ghi các bài thuốc chữa đẻ khó và nhau thai không ra)
Bài Khai cốt tán của người xưa (thuốc bột làm giãn mở xương chậu cho dễ sinh)
Bài Một kiệt tán của người xưa (thuốc bột gồm một dược và huyết kiệt, tức nhựa cây myrrh và nhựa cây máu rồng)
Bài Hoàng kỳ đào hồng thang (thuốc sắc gồm hoàng kỳ, đào nhân, hồng hoa)
Bài Hạ ứ huyết thang của người xưa (thuốc sắc đẩy máu ứ xuống)
Bài rượu Trừu hồ lô (rượu dùng quả bầu khô) (?)
Bài Mật thông trư đởm thang (thuốc gồm mật ong, hành và mật lợn)
Bài Thích vị bì tán (thuốc bột làm từ da con nhím)
Bài rượu Tiểu hồi hương
Bàn rằng chứng tý (chứng đau nhức, tê bại ở khớp, gân, cơ) có máu ứ
Bài Thân thống trục ứ thang (thuốc sắc đuổi máu ứ, chữa đau mình mẩy)
Bài Nao sa hoàn ("hoàn" là thuốc viên; viên thuốc có vị nao sa, một loại muối khoáng)
Bài Điên cuồng mộng tỉnh thang (thuốc sắc chữa chứng điên cuồng, giúp người bệnh tỉnh lại như vừa tỉnh mộng)
Bài Long mã tự lai đan ("đan" là thuốc viên hoặc thuốc bột luyện sẵn)
Bài Hoàng kỳ xích phong thang
Bài Hoàng kỳ phòng phong thang
Bài Hoàng kỳ cam thảo thang
Bài Mộc nhĩ tán (thuốc bột làm từ mộc nhĩ)
Bài Ngọc long cao (tức Thắng ngọc cao; "cao" là thuốc nấu đặc dạng sệt để dán hoặc bôi)
Phân biệt nguồn gốc của chuyện bài thuốc có hiệu nghiệm mà lời giải thích theo kinh sách lại sai (?); bàn về cái sai của thuyết cho rằng máu biến thành mồ hôi
Lời tựa của họ Trương
Nghề y là nhân thuật (nghề vừa cần lòng nhân, thương người, vừa cần tay nghề để cứu người). Thế nhưng có kẻ có tay nghề mà không có lòng nhân, thì thầy thuốc tham lam ấy đủ để làm hại đời; có kẻ có lòng nhân mà không có tay nghề, thì thầy thuốc tầm thường ấy đủ để giết người.
Người xưa nói: "Không uống thuốc cũng coi như gặp được thầy thuốc bậc trung" (ý là có bệnh mà không chữa, để bệnh tự lui, còn hơn gặp thầy dở chữa sai), có lẽ chính vì thật lo rằng lòng nhân và tay nghề của thầy thuốc khó mà có đủ cả hai. Còn như hạng mới đọc qua vài cuốn sách thuốc đã đem nghề ra buôn bán như hàng ngoài chợ, hoàn toàn không có cả lòng nhân lẫn tay nghề, thì làm thầy thuốc để làm gì?
Tôi đến đất Việt (vùng Quảng Đông) đã mấy năm, tận mắt thấy hạng người ấy rất nhiều, trong lòng thường lấy làm thương xót. Mỗi khi gặp được bài thuốc hay để cứu bệnh gấp, tôi không tiếc tiền bỏ ra mua để đem tặng người.
Nay vào tháng tư năm Quý Sửu, tình cờ nghe một người bạn ở Phật Sơn có đứa con nhỏ mắc bệnh, thầy thuốc cho uống thuốc trị phong, đến nỗi chân tay co giật, miệng méo mắt lệch, tính mạng chỉ còn tính bằng sớm tối. Bỗng có được một bài thuốc hay, uống một thang thì đỡ dần, uống ba thang thì khỏi hẳn.
Lại có người bị liệt nửa người hơn mười năm, có được một bài thuốc hay, đi lại như cũ. Tôi rất lấy làm lạ, dò hỏi đi hỏi lại mãi, mới biết hai bài thuốc ấy đều lấy từ cuốn sách "Y lâm cải thác". Tôi tìm khắp nơi mới có được sách, đem ra thử nhiều lần thì phần lớn đều hiệu nghiệm.
Vì thế, những lúc rảnh việc công, tôi chuyên tâm nghiền ngẫm đi nghiền ngẫm lại, hiểu được khá nhiều ý chỉ của sách. Tôi thầm khen rằng cuốn sách này ra đời đã lật lại hẳn những kết luận cũ có từ hàng nghìn trăm năm, sửa chỗ sai lầm, chỉ rõ chỗ khiếm khuyết, thật là của quý hiếm có trên đời. Há chẳng phải là tay nghề tinh thông và lòng nhân đến mức tột bậc sao!
Tôi không nỡ cất giấu làm của riêng, liền cho khắc in để phổ biến rộng rãi ra đời, khiến người nay biết được sự thật về tạng phủ và kinh lạc (các đường mạch mà theo y học cổ truyền là nơi khí huyết lưu thông, nối liền các bộ phận trong cơ thể), khỏi bị thầy thuốc tầm thường làm hại. Như thế cũng không phụ tấm lòng khổ công giúp đời mấy chục năm của tiên sinh Vương Huân Thần (tức Vương Thanh Nhậm, tác giả sách).
Mong các bậc quân tử cùng chí hướng đừng coi đây là cuốn sách khuyên làm điều thiện tầm thường; thật là may mắn lắm thay!
Giữa mùa hè năm Quý Sửu, niên hiệu Hàm Phong (năm 1853), Trương Nhuận Pha người Thuận Thiên (vùng Bắc Kinh) ghi.
Lời tựa của họ Lưu
Mùa thu năm Đinh Mùi (năm 1847), tôi đang tạm ở đất Ngô Môn (tức Tô Châu). Gặp lúc bạn đồng hương là Tiêu Tuấn Văn đến, tay cầm bộ tranh vẽ đầy đủ các tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể theo y học cổ truyền: "tạng" như tim, gan, phổi, lá lách, thận; "phủ" như dạ dày, ruột, mật, bàng quang), đó chính là bản thảo cuốn *Y lâm cải thác* (Sửa những chỗ sai trong giới thầy thuốc) của tiên sinh Vương Huân Thần.
Tranh vẽ tạng phủ thì từ thời Hán, Ngụy đến nay giới thầy thuốc đã quen thấy, vậy có gì khác lạ đâu? Khác lạ ở chỗ tranh tiên sinh Huân Thần vẽ không giống tranh của người xưa. Tạng phủ ai cũng như ai, vậy Huân Thần làm trái người xưa mà truyền tranh vẽ của mình, chẳng phải là khoe điều lạ, bày chuyện khác người sao? Xin thưa: không, không phải thế. Tranh của người xưa truyền lại cái sai, tranh của Huân Thần truyền lại cái đáng tin.
Cái đúng cái sai của lẽ vật trong thiên hạ là thế này: nghe thì hư, thấy mới thực; thấy ít thì chỉ là hư, thấy nhiều mới là thực. Người xưa chỉ nhìn trộm từ thân thể của một tên tội phạm bị hành hình, còn Huân Thần thì tận mắt thấy cả trăm xác người. Ông dồn hết tâm sức mấy chục năm để khảo xét, sửa lại cái sai để lại từ mấy nghìn năm. Ví như tiếng chuông ngân trong đêm thanh vắng, như cú gậy giáng ngay đầu kèm tiếng quát (cách nhà Thiền đánh thức người học cho bừng tỉnh), khiến những kẻ đang mê mụ đều bừng tỉnh.
Sách thuốc nhiều đến mức chở thì trâu đổ mồ hôi, chất thì đầy tới nóc nhà, nhưng đâu phải cuốn nào cũng tin được. Nếu không phải người khéo đọc sách, có con mắt nhìn riêng sáng suốt, thì rốt cuộc sẽ bị người xưa trói buộc mà ngấm ngầm bị lừa. Mạnh Tử nói: "Ta đối với thiên Vũ Thành chỉ lấy hai ba thẻ tre mà thôi." Vũ Thành là sách thời nhà Chu, Mạnh Tử là người nhà Chu. Sách cùng thời mà còn không thể tin hết, huống hồ sách đời xa xưa!
Cuốn sách này có tranh vẽ kèm lời giải, lập bài thuốc để cứu những chứng nguy nghịch; lý lẽ tinh tường, kiến thức vượt trội, trước chưa từng có, sau khó ai bằng. Có thể xem ông là bề tôi có công của Hoàng Đế (vị vua huyền thoại được coi là ông tổ của y học, tương truyền là tác giả sách *Nội kinh*), cũng có thể xem là người bạn đáng nể của Trương Trường Sa (tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán, từng làm thái thú Trường Sa, tác giả *Thương hàn luận*).
Tôi lại còn nghe rằng: sách *Chỉ nam* của họ Diệp (Diệp Thiên Sĩ, danh y đời Thanh, sách *Lâm chứng chỉ nam y án*) có thuyết "bệnh lâu ngày thì vào lạc" (lạc: các mạch nhỏ chằng chịt phân nhánh khắp cơ thể; ý nói bệnh kéo dài thì lấn sâu vào các mạch nhỏ). Họ Từ (Từ Linh Thai, danh y đời Thanh) bác bỏ thuyết ấy, mà không biết rằng "vào lạc" chính là huyết ứ (máu bị ứ đọng, lưu thông không thông suốt). Nay Huân Thần nói ra một cách rõ ràng dứt khoát, khiến thuyết "vào lạc" trong sách *Chỉ nam* càng thêm sáng tỏ.
Người bạn làm nghề in sách là Uông Duy Chi xem thấy thì rất thích, bèn cho khắc ván in (xưa khắc chữ trên ván gỗ lê, gỗ táo để in) để công bố cho đời. Đó thật là người biết khắc in sách hay. Viết làm lời tựa.
Ngày rằm tháng Tám năm Mậu Thân, niên hiệu Đạo Quang (năm 1848), kẻ hậu học người huyện Thượng Nguyên (nay thuộc Nam Kinh) là Lưu Tất Vinh, hiệu Tiểu Song, ghi.
Lời tựa của Tri Phi Tử
Tôi đọc cuốn *Y lâm cải thác* của tiên sinh Huân Thần mà than rằng việc trong thiên hạ, có việc do sức người làm nên, có việc do ý trời tác thành. Cuốn sách này của tiên sinh, công lớn nhất là vẽ ra hình dạng các tạng phủ. Sở dĩ vẽ được các hình ấy là nhờ tận mắt nhìn thấy. Sở dĩ được tận mắt nhìn thấy là nhờ một chuyến đi đến trấn Đạo Địa (nơi năm ấy có dịch bệnh, nhiều xác trẻ em bị bỏ lộ ra ngoài). Đó chẳng phải là trời ban cho cái duyên, để cái sai mấy nghìn năm nhờ tiên sinh mà được sửa lại sao!
Chỉ riêng việc cái màng ngăn (cơ hoành, lớp màng ngăn giữa lồng ngực và ổ bụng), ông để tâm suốt ba mươi năm mà vẫn chưa xem xét được chính xác. Sau lại được ông Hằng Kính chỉ rõ mọi điều, rồi hình dạng các tạng phủ mới được sáng tỏ không còn nghi ngờ. Đó chẳng phải có bàn tay vô hình giúp cho thành tựu sao!
Còn như việc tiên sinh lập bài thuốc chữa bệnh, đại để đều dùng cái ít để trị cái nhiều. Quyển thượng nêu năm mươi chứng huyết ứ mà chỉ dùng ba bài thuốc để chữa. Quyển hạ bàn về chứng bán thân bất toại (liệt nửa người) mà chỉ dùng một bài thuốc để chữa, lại còn xét ra bốn mươi dấu hiệu khí hư (khí trong người suy yếu, thiếu hụt; "khí" là năng lượng sống vận hành trong cơ thể theo y học cổ truyền) xuất hiện trước khi phát bệnh — nếu không tỉ mỉ thì sao làm được đến thế.
Bàn về chứng thổ tả chuyển cân (nôn mửa, ỉa chảy dữ dội kèm chuột rút, co gân), ông chia cách chữa thành hai đường là công (dùng thuốc mạnh đánh đuổi tà bệnh) và bổ (dùng thuốc bồi bổ phần cơ thể bị thiếu), các bài thuốc đều rút ra từ thực nghiệm. Bàn về chứng trẻ em co giật không phải là trúng phong (chứng bệnh do "gió độc" xâm nhập, gây co giật, bất tỉnh, méo miệng, liệt…), ông dùng một bài thuốc đại bổ nguyên khí (khí gốc, sinh lực căn bản của cơ thể) để chữa. Với những đứa trẻ chưa biết nói, ông xét ra được hai mươi dấu hiệu khí hư; đủ biết ngày thường ông tỉ mỉ khác người.
Bàn về bệnh đậu (bệnh đậu mùa) không phải do thai độc (chất độc nhiễm từ trong bụng mẹ, theo quan niệm xưa), và mủ đậu không phải do máu hóa thành, ông dùng sáu bài thuốc để chữa sáu mươi loại nghịch đậu (bệnh đậu mùa thể nặng, diễn biến xấu) mà người xưa cho là không chữa được, và khá có hiệu quả.
Sách của tiên sinh đại để là bổ sung những điều người trước chưa nói tới, mà phần lớn là các chứng khí hư và huyết ứ; nay đặc biệt nêu lên ở đầu sách. Tri Phi Tử viết.
Lời tựa của tác giả
Cuốn *Y lâm cải thác* tôi viết không phải là sách đầy đủ về chữa bệnh, mà là sách ghi chép về tạng phủ. Trong đó chắc còn có chỗ chưa đúng, chưa đầy đủ; người đời sau nếu gặp dịp tận mắt thấy tạng phủ, xem xét kỹ càng mà bổ sung thêm, thì càng may mắn biết bao!
Sau phần ghi về tạng phủ, tôi ghi thêm mấy chứng bệnh, chẳng qua là chỉ cho người ta cái khuôn phép, để người ta biết ngoại cảm (bệnh do yếu tố bên ngoài như gió, lạnh, nóng, ẩm xâm nhập) và nội thương (bệnh do tổn thương từ bên trong như ăn uống, lao lực, cảm xúc) làm tổn hại thứ gì trong người; hữu dư (phần thừa, chứng thực) và bất túc (phần thiếu, chứng hư) có hình trạng ra sao.
Còn văn chương trong sách phần nhiều thô sơ, nông cạn là vì người làm nghề thuốc có người học sâu, người học cạn; câu chữ trước sau hay lặp lại là sợ người đọc qua loa không đối chiếu trước sau với nhau. Như trong phần bán thân bất toại có bốn mươi chứng khí thiếu, trong mục trẻ em co giật có hai mươi chứng khí thiếu; nếu gặp các chứng bệnh lặt vặt khác, ắt phải đối chiếu, tham khảo trong sáu mươi chứng ấy, thì may ra tránh được sai lầm. Mong người đọc sách này hãy xem xét cho kỹ.
Vương Thanh Nhậm người huyện Ngọc Điền (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) viết.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video