■ QUYỂN THƯỢNG
Y LÂM CẢI THÁC (SỬA LỖI TRONG GIỚI Y HỌC) — BÀI GHI VỀ TẠNG PHỦ (các cơ quan bên trong cơ thể; "tạng" là các cơ quan đặc như tim, gan, lách, phổi, thận; "phủ" là các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, bàng quang)
Người xưa nói: "Đã không làm được tể tướng giỏi thì nguyện làm thầy thuốc giỏi." Ý cho rằng làm thầy thuốc giỏi thì dễ, làm tể tướng giỏi thì khó. Tôi nói: Không phải vậy. Tể tướng giỏi trị nước thì đời nào cũng có; còn thầy thuốc giỏi viết sách thì không có lấy một người hoàn hảo. Sở dĩ không có người hoàn hảo là vì người trước viết ra sách thuốc đã sai về tạng phủ. Người sau theo đó mà đặt lý luận, nên gốc của bệnh đã mất ngay từ đầu. Gốc bệnh đã mất thì dù có ngòi bút văn chương lỗi lạc, có tài khéo léo tuyệt vời, những điều nói về bệnh tình và tạng phủ vẫn tuyệt nhiên không khớp với thực tế. Đó là lý do trong nghề thuốc không có người hoàn hảo.
Làm nghề thuốc, khám chữa bệnh thì trước hết phải hiểu rõ tạng phủ. Tôi từng đọc các bài bàn về tạng phủ của người xưa và những hình vẽ họ để lại, thấy lời lẽ chỗ nào cũng tự mâu thuẫn.
Ví như người xưa bàn về tỳ (lá lách) và vị (dạ dày): tỳ thuộc hành Thổ (theo thuyết ngũ hành, vạn vật quy về năm loại Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ; Thổ tức đất), Thổ chủ về tĩnh, không nên động; tỳ mà động thì không yên. Đã nói tỳ động thì không yên, sao đoạn sau lại nói tỳ nghe tiếng thì động, động thì nghiền dạ dày mà tiêu hóa thức ăn, tỳ không động thì thức ăn không tiêu? Bàn về động và tĩnh của tỳ mà sai lầm như thế.
Bàn về phổi thì nói phổi rỗng như tổ ong, phía dưới không có lỗ thông ra ngoài, hít vào thì đầy, thở ra thì rỗng. Đã nói phía dưới không có lỗ thông, sao lại nói trong phổi có hai mươi bốn lỗ, xếp thành hàng phân bố đều, để dẫn khí cho các tạng? Bàn về lỗ của phổi mà sai lầm như thế.
Bàn về thận thì nói thận có hai quả, tức là cật. Hai quả là thận, luồng khí đập động ở giữa là mệnh môn (cửa sinh mệnh; theo y học cổ là nơi gốc của sức sống trong cơ thể). Đã nói luồng khí động ở giữa là mệnh môn, sao lại nói thận trái là thận, thận phải là mệnh môn? Hai quả thận cùng một thể, sao lại đặt ra hai tên riêng, căn cứ vào đâu? Nếu cho luồng khí động ở giữa là mệnh môn, thì cái chứa luồng khí động ấy lại là vật gì? Bàn về thận mà sai lầm như thế.
Bàn về gan thì nói gan có hai đường kinh (kinh mạch: đường vận hành khí huyết trong cơ thể theo y học cổ) bên trái và bên phải — tức là mạch máu — bắt đầu từ hai bên mạng sườn, đi lên xuyên tới đầu và mắt, đi xuống qua bụng dưới vòng quanh bộ phận sinh dục, đến ngón chân cái thì dừng. Đã nói gan có hai đường kinh trái phải, sao lại nói gan nằm bên trái, sườn trái thuộc về gan? Bàn về gan chia trái phải mà sai lầm như thế.
Bàn về tim thì nói tim là "quan vua" (cơ quan đứng đầu, làm chủ toàn thân), "thần minh" (sự sáng suốt của tinh thần, trí tuệ) từ đó mà ra. Ý ở trong tim, ý là chỗ then chốt của tim; điều ý chuyên chú vào gọi là chí; chí biến động gọi là tư (nghĩ); dùng cái nghĩ mà mưu tính xa gọi là lự (lo tính); dùng cái lo tính mà xử sự gọi là trí; năm thứ ấy đều chứa trong tim. Đã chứa trong tim, sao lại nói tỳ chứa ý và trí, thận chủ về sự khéo léo, gan chủ về mưu tính, mật chủ về quyết đoán? Theo lời họ bàn thì chỗ nào cũng có linh cơ (khả năng suy nghĩ, nhận biết, trí khôn), nhưng rốt cuộc không nói rõ cái gì sinh ra linh cơ? Linh cơ chứa ở đâu? Khi dùng linh cơ thì bên ngoài biểu hiện ra thần sắc thế nào? Bàn về tim mà mơ hồ như thế.
Bàn về dạ dày thì nói dạ dày chủ việc làm nhừ chín đồ ăn uống. Lại nói tỳ động nghiền dạ dày để tiêu thức ăn; miệng trên dạ dày gọi là bí môn (lỗ trên của dạ dày, nối với thực quản); đồ ăn uống vào dạ dày, tinh khí (phần tinh túy nuôi cơ thể) từ bí môn đi lên chuyển đến tỳ và phổi, rồi tỏa ra khắp các mạch. Đoạn bàn này chẳng hợp tình cũng chẳng hợp lý.
Miệng dưới dạ dày gọi là u môn (lỗ dưới của dạ dày, thông xuống ruột non), tức là miệng trên của ruột non. Bàn về ruột non thì nói ruột non là "quan tiếp nhận, chứa đựng", việc biến hóa thức ăn từ đó mà ra. Nói rằng đồ ăn uống vào ruột non, hóa thành phân đi xuống đến lan môn (chỗ nối giữa ruột non và ruột già) — tức miệng dưới ruột non — ở đó tách phần trong và phần đục: phân về ruột già, ra ngoài qua hậu môn; nước về bàng quang thành nước tiểu. Bàn như thế thì nước tiểu thấm ra từ trong phân, mùi của nó phải thối. Tôi từng dùng nước tiểu trẻ con, lại hỏi những người tự uống nước tiểu, họ chỉ nói vị mặn, mùi không thối. Hơn nữa, thức ăn với nước hòa vào nhau mà hóa thành phân thì phân ắt lỏng nhão thành tiêu chảy. Ở gà vịt không có nước tiểu thì còn được; ở trâu ngựa có nước tiểu thì không được, huống chi là người? Xem đoạn ruột non tiêu hóa thức ăn, nước ra ở lan môn, thật là chuyện cười nghìn đời.
Bàn về tâm bào lạc (màng bao bọc quanh tim theo y học cổ) thì nói những sợi gân nhỏ như tơ nối với tim và phổi là tâm bào lạc. Lại nói lớp mỡ vàng ngoài tim là tâm bào lạc. Lại nói lớp mỡ vàng ở dưới tim, trên màng ngang, dưới màng dọc là tâm bào lạc. Lại nói chiên trung (vùng giữa ngực) có tên mà không có hình chính là tâm bào lạc. Đã nói có tên mà không có hình, sao lại nói đường kinh ở ngón tay giữa là kinh Thủ Quyết âm Tâm bào lạc (một trong mười hai đường kinh chính, chạy ở tay, thuộc về tâm bào lạc)? Bàn về tâm bào lạc mà có nhiều thuyết đến thế, rốt cuộc tâm bào lạc là vật gì? Sao lại có thể nhiều đến thế!
Bàn về tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới trong thân mình theo y học cổ, được coi là một phủ) lại càng buồn cười. Sách "Linh khu" (một phần của bộ kinh điển y học cổ "Hoàng Đế nội kinh") nói: tam tiêu thuộc kinh Thủ Thiếu âm chủ phần trên, tam tiêu thuộc kinh Túc Thái dương chủ phần dưới (thủ: đường kinh ở tay; túc: đường kinh ở chân) — thế là đã thành hai tam tiêu rồi. Sách "Nạn kinh" (sách y học cổ trình bày theo lối nêu tám mươi mốt câu hỏi khó), nạn thứ ba mươi mốt bàn về tam tiêu: thượng tiêu ở trên dạ dày, chủ việc nhận vào chứ không đưa ra; trung tiêu ở trung quản (vùng giữa dạ dày), chủ việc làm nhừ chín đồ ăn uống; hạ tiêu ở dưới rốn, chủ việc tách phần trong và phần đục. Lại nói tam tiêu là đường đi của đồ ăn uống. Thuyết này cho tam tiêu là vật có hình. Lại nói luồng khí động giữa hai quả thận là gốc của tam tiêu. Thuyết này cho tam tiêu là khí không hình. Trong "Nạn kinh" một chỗ có hình, một chỗ không hình, thế lại là hai tam tiêu. Cái mà Vương Thúc Hòa gọi là "tam tiêu có tên mà không có hình dạng" có lẽ là từ đây mà ra. Đến Trần Vô Trạch thì cho màng mỡ dưới rốn là tam tiêu; Viên Thuần Phủ cho lớp trong cùng của thân người, có màu đỏ nhất, là tam tiêu; Ngu Thiên Dân chỉ cái khoang rỗng trong thân là tam tiêu; Kim Nhất Long thì có thuyết tam tiêu trước, tam tiêu sau. Những người bàn về tam tiêu nhiều đến đếm không xuể. Có hình hay không hình, các ông còn chưa định được, sao lại nói đường kinh ở ngón tay đeo nhẫn là kinh Thủ Thiếu dương Tam tiêu? Trong đó có chỗ tự mâu thuẫn, có chỗ người sau bác bỏ mà cũng không đúng. Tóm lại, gốc rễ đã sai một thì muôn điều suy tính đều hỏng.
Tôi từng có lòng muốn sửa lại cho đúng, nhưng không có tạng phủ để xem. Tự giận rằng viết sách mà không hiểu rõ tạng phủ thì chẳng khác gì người ngớ ngẩn kể chuyện trong mơ; chữa bệnh mà không hiểu rõ tạng phủ thì có khác gì người mù đi đêm! Dù đã nghĩ nát óc, tính toán đủ đường, vẫn không làm sao được. Suốt mười năm trời, ý ấy không lúc nào quên.
Đến năm Đinh Tỵ, niên hiệu Gia Khánh thứ hai (năm 1797), tôi ba mươi tuổi, khoảng đầu tháng tư, đi chơi đến trấn Đạo Địa thuộc châu Loan. Lúc ấy trẻ con ở đó đang mắc bệnh dịch phát ban và kiết lỵ, mười đứa chết tám chín. Những nhà nghèo phần nhiều dùng "đại tịch" để bọc mà chôn — "đại tịch" là chiếc chiếu dùng thay quan tài. Phong tục làng ở đó lại không chôn sâu, ý để chó ăn, cho rằng như thế thì đứa con sinh sau sẽ không chết. Vì vậy trong các bãi chôn người chết không ai lo (nghĩa địa công do làng xóm lập ra để chôn người nghèo, người không thân thích), những xác trẻ bị phanh bụng lòi nội tạng mỗi ngày có đến hơn trăm. Ngày nào tôi cũng cưỡi ngựa (?) đi qua chỗ ấy, lúc đầu không lần nào là không bịt mũi. Về sau vì nghĩ rằng người xưa sở dĩ bàn sai về tạng phủ đều do chưa từng tận mắt thấy, bèn không ngại dơ bẩn, mỗi sáng sớm đến bãi chôn ấy, lại gần những xác trẻ lòi nội tạng mà xem kỹ. Phần chó ăn còn sót lại, đại khái phần nhiều còn ruột và dạ dày, ít khi còn tim và gan. Đem so với nhau mà xem, trong mười xác thì xem được đầy đủ không quá ba. Xem liền mười ngày, ước chừng xem đầy đủ được không dưới ba mươi mấy xác, mới biết hình vẽ tạng phủ trong sách thuốc hoàn toàn không khớp với tạng phủ của người, ngay cả số lượng các bộ phận nhiều ít cũng không đúng. Chỉ có tấm cách mô (cơ hoành: màng ngăn giữa ngực và bụng) trong ngực, mỏng như tờ giấy, là quan trọng nhất.
Đến khi tôi xem thì tấm màng ấy đều đã bị rách nát, không xem rõ được nó nằm dưới tim hay trên tim, nằm nghiêng hay nằm thẳng, đó là điều đáng tiếc nhất.
Đến tháng sáu năm Gia Khánh thứ tư (năm 1799), tôi ở phủ Phụng Thiên, có một người đàn bà ở châu Liêu Dương, hai mươi sáu tuổi, vì bệnh điên mà đánh chết chồng và cha chồng, bị giải lên tỉnh, xử tội lăng trì (hình phạt xẻo thịt từng miếng cho đến chết). Tôi theo đến cửa ải phía tây, bỗng nhiên tỉnh ra rằng người ấy là đàn bà, nên không nỡ lại gần. Chốc lát người hành hình cầm tim, gan, phổi của người ấy đi qua trước mặt tôi; xem kỹ thì thấy giống với những gì đã xem lần trước.
Về sau khi tôi ở kinh đô, năm Canh Thìn niên hiệu Gia Khánh (năm 1820), có một tội phạm bị xử lăng trì vì đánh chết mẹ mình, hành hình ở phía nam cầu treo ngoài cửa Sùng Văn; lần này được lại gần. Đến nơi, tuy thấy được tạng phủ, nhưng màng cách mô đã rách, vẫn không xem được. Ngày mười bốn tháng năm năm Đạo Quang thứ tám (năm 1828), xử lăng trì tên phản nghịch Trương Cách Nhĩ; đến nơi lại không lại gần được. Tôi tự nghĩ việc như đắp núi chỉ còn thiếu một sọt đất (công việc gần xong mà còn thiếu một chút), không thể bỏ dở được.
Không ngờ đêm ngày mười ba tháng mười hai năm Đạo Quang thứ chín (năm 1829), nhà họ Hằng ở ngõ Bản Xưởng, phố lớn cửa An Định, mời tôi đến xem bệnh. Nhân đó tôi nói đến chuyện màng cách mô, rằng mình để tâm suốt bốn mươi năm mà vẫn chưa xem xét được rõ ràng. Trong nhà có ông Hằng Kính, giữ chức Bố chính ty (quan đứng đầu việc hành chính, tài chính của một tỉnh) ở Giang Ninh, nói rằng ông từng trấn giữ Cáp Mật, đem quân đến Khách Thập Cát Nhĩ, đã thấy rất nhiều xác giặc bị giết, nên về chuyện màng cách mô ông biết rất tường tận. Tôi nghe vậy mừng quá sức mong đợi, liền vái lạy mà hỏi. Ông Hằng thấu hiểu nỗi khổ tâm của tôi, nói rõ tỉ mỉ hình dạng của nó. Việc tạng phủ, tôi dò hỏi, xem xét suốt bốn mươi hai năm mới biết được chắc chắn, vẽ thành bức hình đầy đủ.
Tôi muốn khắc in cho đời biết, nhưng sợ người sau chưa thấy tạng phủ lại chê tôi cố ý làm trái kinh điển; muốn không in thì lại lo người làm nghề thuốc đời sau chịu tai họa, cứ thế truyền nhau chẳng biết đến mấy trăm mấy nghìn năm nữa. Nghĩ kỹ thì Hoàng Đế lo nỗi khổ bệnh tật của dân, thường đem những điều trong "Linh khu" hỏi xuống Kỳ Bá và Quỷ Du Khu (hai bề tôi giỏi y thuật của Hoàng Đế), cho nên sách mới gọi là "Tố vấn" (những câu hỏi đáp thường ngày). Hai ông ấy nếu biết chắc chắn thì có thể trả lời vua; biết không chắc thì phải đợi tra xét, sao lại không biết mà trả lời bừa, để lại tai họa cho đời sau? Tiếp đó Tần Việt Nhân (tức Biển Thước) viết "Nạn kinh"; Trương Thế Hiền cắt xén "Hà đồ, Lạc thư" (hai đồ hình cổ huyền bí bằng các chấm số, được coi là gốc của thuyết âm dương, ngũ hành) để làm hình vẽ chú giải cho sách ấy, nói tim, gan, phổi tính bằng cân lạng thì mỗi thứ nặng bao nhiêu; ruột non, ruột già tính bằng thước trượng thì mỗi thứ dài bao nhiêu; dạ dày lớn bao nhiêu, chứa được mấy đấu mấy thăng thóc. Lời họ nghe như thật, nhưng thực ra chưa hề thấy tạng phủ, lấy lời nói vô căn cứ mà làm việc lừa người; lợi cho mình chẳng qua là cái danh hão, mà hại cho người lại là tai họa thật. Ăn trộm của cải còn gọi là kẻ trộm, trộm danh tiếng há chẳng phải là giặc sao! Nghìn trăm năm sau há lại không có người biết!
Nay tôi khắc bức hình này, không phải để tự đưa ra ý riêng mà phê phán chỗ hay dở của người xưa; không phải muốn người sau biết đến mình, cũng không ngại người sau buộc tội mình. Chỉ mong người trong giới y học vừa thấy bức hình này thì trong lòng sáng tỏ, trước mắt rõ ràng, khi gặp bệnh có chỗ để noi theo, không đến nỗi muốn đi về nam mà đánh xe lên bắc (làm ngược với mục đích), lời nói không mơ hồ, bệnh có lẽ ít bị chữa sai, đó là điều tôi tha thiết mong mỏi. Mong các bậc nhân từ, quân tử xét cho mà lượng thứ.
Viết vào tháng đầu mùa đông năm Canh Dần niên hiệu Đạo Quang (năm 1830), Vương Thanh Nhậm người huyện Ngọc Điền, xứ Trực Lệ, viết tại nhà Tri Nhất đường, chỗ trọ ở kinh đô.
HÌNH TẠNG PHỦ ĐÃ SỬA LẠI THEO TẬN MẮT TRÔNG THẤY
Tôi đem hình dạng các tạng phủ — chỗ lộ rõ và chỗ khuất kín — mà chính mắt tôi thấy, vẽ ở phía sau. Tổng cộng bốn mươi hai hình.
Hai ống khí môn trái và khí môn phải (hai ống mà tác giả cho là đường dẫn khí, nằm hai bên khí quản) nhập vào giữa thành một ống đi vào tim, từ tim vòng sang trái đi ra, chạy ngang về phía sau nối với vệ tổng quản (theo tác giả, đây là ống chính chạy dọc trước cột sống để dẫn khí đi khắp thân). Tim nằm dưới ống khí này, không phải nằm dưới khí quản của phổi; mép trên của tim ngang với mép trên của lá phổi.
Khí quản đi đến phổi thì chia làm hai nhánh, vào hai lá phổi, chạy thẳng đến đáy phổi, đều có từng đốt. Trong ống chỉ chứa bọt trắng nhẹ nổi, như bọt đậu phụ, có hình mà không có thực chất. Hai lá lớn, mặt lớn quay về phía lưng, mặt nhỏ quay về phía ngực; trên có bốn chóp nhọn quay về phía ngực, phía dưới có một mảnh nhỏ cũng quay về phía ngực. Lớp da ngoài của phổi thực ra không có lỗ thông, cũng không có hai mươi bốn lỗ để dẫn khí.
Phía trên màng cách mô chỉ có phổi, tim, khí môn trái và phải, ngoài ra không có vật gì khác. Những thứ còn lại đều nằm dưới màng cách mô; màng cách mô trong thân người là vật phân giới trên dưới.
Gan có bốn lá, mật bám vào lá thứ hai bên phải của gan. Tổng đề (theo tác giả, tục gọi là "di tử", tức tụy tạng) nằm trên dạ dày, gan lại nằm trên tổng đề; mặt lớn của gan quay lên trên, phía sau dính vào cột sống. Thể chất gan chắc đặc, không thể so với ruột, dạ dày, bàng quang, tuyệt nhiên không thể chứa máu.
Thể chất của dạ dày: miệng trên là bí môn ở chính giữa phía trên dạ dày; miệng dưới là u môn cũng ở phía trên dạ dày, lệch về bên phải; cách u môn chừng một tấc về bên trái có một cửa gọi là tân môn (theo tác giả, cửa để tinh chất và nước từ dạ dày chảy ra); bên trong dạ dày, phía trái tân môn có một cục u to như quả táo gọi là già thực (vật chắn thức ăn); bên ngoài dạ dày, phía trái tân môn là tổng đề, gan nối liền ở trên nó. Dạ dày nằm trong bụng theo chiều ngang, trải phẳng nằm dài; miệng trên hướng về cột sống, miệng dưới hướng sang phải, đáy hướng về phía bụng, nối liền với xuất thủy đạo (theo tác giả, đường cho nước thấm ra, tục gọi là "võng du", tức mạc nối mỡ hình như lưới).
Trong tỳ có một ống, thể chất như chạm lỗ tinh xảo, dễ cho nước chảy ra, nên gọi là lung quản (ống có nhiều lỗ nhỏ như đồ chạm lộng). Tỳ dài ngắn ngang bằng với dạ dày. Ống ở giữa tỳ chính là lung quản; vẽ riêng lung quản là để chỉ nó có đường cho nước chảy ra, cho người nay dễ phân biệt.
Khí phủ (theo tác giả, nơi chứa khí), tục gọi là "kê quan du" (mỡ hình mào gà), mép dưới ôm lấy ruột non. Chỗ bên trong khí phủ, bên ngoài ruột non là nơi chứa nguyên khí (khí gốc, nguồn sức sống bẩm sinh của con người); nguyên khí làm tiêu hóa thức ăn, nguồn gốc sinh mệnh của thân người hoàn toàn ở đây. Đây là ruột non, bên ngoài có khí phủ bọc lấy.
Ở giữa là lung quản; nước từ lung quản chia ra hai bên vào xuất thủy đạo, từ xuất thủy đạo thấm ra, rỉ vào bàng quang thành nước tiểu. Trong xuất thủy đạo có bốn mạch máu, còn lại đều là ống dẫn nước.
Miệng trên ruột già chính là miệng dưới ruột non, gọi là lan môn; miệng dưới ruột già chính là hậu môn.
Bàng quang có miệng dưới, không có miệng trên; miệng dưới thông về dương vật. Lỗ dưới của tinh đạo (đường dẫn tinh) cũng thông về dương vật; tinh đạo ở phụ nữ gọi là tử cung.
Chỗ lõm của hai quả thận có hai ống khí thông với vệ tổng quản; hai bên là thân thận chắc đặc, bên trong không có lỗ hốc, tuyệt nhiên không thể chứa tinh.
Mảnh trắng ở sau lưỡi gọi là hội yếm (nắp thanh quản), là vật che đậy khí môn trái phải và cửa họng.
Người xưa nói kinh lạc (các đường kinh và các nhánh nhỏ của chúng, nơi khí huyết vận hành theo y học cổ) là mạch máu, mỗi tạng phủ mọc ra ngoài hai ống, riêng bàng quang mọc ra bốn ống. Tôi đã tận mắt xem hơn trăm (?) bộ tạng phủ, không hề thấy hình dạng mạch máu mọc ra ngoài như thế, nên ghi ở sau hình để nhớ.
BÀI GHI VỀ HỘI YẾM, KHÍ MÔN TRÁI, KHÍ MÔN PHẢI, VỆ TỔNG QUẢN, VINH TỔNG QUẢN, KHÍ PHỦ, HUYẾT PHỦ
Muốn biết thể chất tạng phủ, trước hết phải rõ đường khí ra, khí vào và đường đi của đồ ăn uống. Người xưa nói phía sau gốc lưỡi gọi là "hầu"; "hầu" nghĩa là "chờ đón", chờ đón khí ra vào, tức là miệng trên khí quản. Phía sau hầu gọi là "yết"; "yết" đọc như "yến" (nghĩa là nuốt), nuốt đồ ăn uống vào dạ dày, tức là miệng trên thực quản. Người xưa nói "yết để nhận thức ăn, hầu để nhận khí", coi là định luận nghìn đời không đổi. Từ thời "Linh khu", "Tố vấn" đến nay bốn nghìn năm, không ai biết chỗ sai mà sửa. Như việc yết nuốt đồ ăn uống vào dạ dày thì ai cũng biết; còn chỉ riêng đoạn hầu chờ đón khí ra vào thì rất không rõ ràng.
Người ta không biết rằng hai lá phổi mặt lớn quay về phía lưng, trên có bốn chóp nhọn quay về phía ngực, dưới có một mảnh nhỏ cũng quay về phía ngực; khí quản phía dưới chia làm hai nhánh vào hai lá phổi, mỗi nhánh chia thành chín nhánh vừa, mỗi nhánh vừa chia thành chín nhánh nhỏ, mỗi nhánh nhỏ mọc ra mấy cành nhỏ, ở đầu tận cùng của cành không hề có lỗ. Hình dạng nó giống như rong kỳ lân (một loại rong biển phân nhiều nhánh). Lớp da ngoài phổi cũng không có lỗ, bên trong chỉ chứa bọt trắng nhẹ nổi; dưới phổi thực không có lỗ thông, cũng không có hai mươi bốn lỗ dẫn khí. Các bậc tiền bối nói hít khí vào thì phổi đầy, thở khí ra thì phổi rỗng. Những sai lầm như vậy không cần biện bác kỹ: người ta hít khí vào thì bụng căng to, chứ không phải phổi căng to; thở khí ra thì bụng xẹp nhỏ, chứ không phải phổi xẹp nhỏ. Thở ra, hít vào, khạc đờm, nhổ dãi, nhổ nước bọt, chảy nước dãi đều không dính dáng gì đến phổi.
Phía sau khí quản, phía trước thực quản, ở chỗ lõm hai bên trái phải có hai ống khí, to bằng chiếc đũa, miệng trên ở dưới hội yếm; bên trái gọi là khí môn trái, bên phải gọi là khí môn phải. Đờm ẩm (đờm và dịch nhầy ứ đọng), nước bọt, nước dãi đều từ ống khí này mà ra. Người xưa lầm cho các chứng ho, thở gấp, hen suyễn khò khè là bệnh của phổi, là vì thấy các chứng ấy phát ra từ trong ngực. Hơn nữa, khi chữa bệnh, xét thấy có ngoại cảm (bệnh do tác nhân bên ngoài như gió, lạnh xâm nhập) thì dùng phép phát tán (cho ra mồ hôi để đuổi tà khí ra ngoài) mà khỏi; có táo đờm (đờm khô đặc) thì dùng thuốc mát mà khỏi; có tích nhiệt (nhiệt tích tụ bên trong) thì dùng phép công hạ (thuốc tẩy xổ cho đi ngoài) mà khỏi; có khí hư (khí trong người suy yếu) thì dùng phép bổ trung (bồi bổ tỳ vị, phần giữa cơ thể) mà khỏi; có âm khuy (phần âm — tức tinh, huyết, tân dịch — bị thiếu hụt) thì dùng phép tư âm (bồi bổ phần âm) mà khỏi; có ứ huyết (máu ứ đọng không lưu thông) thì dùng phép trục ứ (đẩy máu ứ đi) mà khỏi. Thế là hớn hở đắc ý, đặt lời viết sách, cho đó chắc chắn là bệnh phổi.
Họ không biết rằng hai ống khí môn trái và phải, từ hai bên khí quản đi xuống đến khoảng nửa phía trước khí quản thì nhập lại thành một ống, như hai cành cây nhập về một gốc, to bằng chiếc đũa, đi xuống vào tim, từ tim vòng sang trái đi ra, to bằng quản bút, từ bên trái tim đi về phía sau, qua bên trái khí quản, vượt qua phổi vào phía trước cột sống, đi xuống đến xương cụt, gọi là vệ tổng quản, tục gọi là "yêu quản" (ống thắt lưng). Từ thắt lưng trở xuống, nó mọc ra hai ống hướng về phía bụng, to bằng chiếc đũa. Ống trên thông với khí phủ, tục gọi là "kê quan du", hình như cây hoa mào gà cầm lộn ngược. Khí phủ là vật ôm lấy ruột non; ruột non nằm ngang trong khí phủ; chỗ ngoài ruột non, trong khí phủ, là nơi chứa nguyên khí. Nguyên khí chính là hỏa, hỏa chính là nguyên khí, hỏa này là nguồn gốc sinh mệnh con người. Thức ăn từ dạ dày vào ruột non, hoàn toàn nhờ nguyên khí hấp nấu cho tiêu hóa; nguyên khí đầy đủ thì thức ăn dễ tiêu, nguyên khí suy yếu thì thức ăn khó tiêu. Đó là ghi về ống trên hướng về bụng.
Ống dưới đại khái thông với tinh đạo ở đàn ông, tử cung ở đàn bà. Riêng ống này tôi đã để tâm xem xét nhưng chưa kiểm nghiệm được chắc chắn, nên còn ngờ ngợ. Xin đợi người làm nghề thuốc đời sau, nếu gặp dịp thì để tâm xem xét rồi bổ sung.
Vệ tổng quản, ở ngang giữa lưng có hai ống hai bên, to bằng chiếc đũa, đi về phía hai vai; ngang thắt lưng có hai ống thông với hai quả thận; dưới thắt lưng có hai ống thông xuống hai háng. Trên thắt lưng, ngay chính giữa cột sống có mười một ống nhánh nối với cột sống. Những ống này đều dẫn khí, dẫn tân dịch (các chất dịch trong cơ thể). Khí đủ thì hỏa mạnh, nấu tân dịch cho đặc lại, chất đặc gọi là đờm; khí hư thì hỏa suy, không nấu được tân dịch, tân dịch ắt loãng, chất loãng gọi là ẩm. Đờm và ẩm ở trong ống, đều do khí trong ống đẩy lên, đi lên qua tim, từ ống khí phía trước khí quản mà ra ở khí môn trái phải. Đờm, ẩm, nước bọt, nước dãi vốn là vật trong ống khí, sao người xưa lại lầm là vật trong phổi? Vì không biết phía trước khí quản có ống khí nằm liền dọc theo, chỉ biết đờm, ẩm, nước bọt, nước dãi từ trong ngực ra, liền ngờ là vật trong phổi; rốt cuộc là vì chưa tận mắt thấy tạng phủ.
Tay cầm nắm, chân bước đi, đầu xoay, mình lắc, lúc hoạt động hay lúc nghỉ ngơi, đều hoàn toàn nhờ vào khí này. Người ta hít khí vào thì khí phủ đầy, khí phủ đầy thì bụng to; thở khí ra thì khí phủ rỗng, khí phủ rỗng thì bụng nhỏ. Vệ tổng quản là nơi dẫn khí, bên trong không có máu. Nếu máu tràn vào khí phủ thì máu ắt theo khí mà ra: đi lên thì thành thổ huyết, ẩu huyết (nôn ra máu, mửa ra máu), đi xuống thì thành niệu huyết (đái ra máu), tiện huyết (đi ngoài ra máu).
Phía trước vệ tổng quản có một ống nằm liền dọc theo, to bằng chiếc đũa, gọi là vinh tổng quản (theo tác giả, ống chính chứa và dẫn máu), tức là mạch máu, chứa máu, dài ngắn bằng vệ tổng quản; máu trong đó do huyết phủ tưới vào. Huyết phủ (nơi chứa máu, theo tác giả) chính là tấm màng cách mô dưới ngực người, mỏng như tờ giấy mà rất chắc; phía trước ngang với chỗ lõm ở thượng vị (chỗ lõm dưới xương ức), từ hai bên sườn chạy đến trên thắt lưng, xuôi dài như sườn dốc, trước cao sau thấp, chỗ thấp như cái ao, trong ao chứa máu, do tinh trấp (chất tinh dịch từ thức ăn) hóa thành, gọi là huyết phủ. Về tinh trấp, xem tường tận ở mục tân môn của dạ dày. Hội yếm nói ở trên tức là mảnh trắng sau lưỡi, là vật che đậy khí môn trái phải và cửa họng.
BÀI GHI VỀ TÂN MÔN, TÂN QUẢN, GIÀ THỰC, TỔNG ĐỀ, LUNG QUẢN, XUẤT THỦY ĐẠO
Cái vật mà thức ăn nuốt xuống đi vào, ở loài chim gọi là diều, ở loài thú gọi là dạ, ở người gọi là vị (dạ dày). Người xưa vẽ hình dạ dày, miệng trên ở phía trên dạ dày gọi là bí môn; miệng dưới ở phía dưới dạ dày gọi là u môn; nói dạ dày có hai cửa trên dưới, không biết dạ dày có ba cửa. Họ vẽ dạ dày dựng dọc, không biết dạ dày nằm ngang; không những nằm ngang, mà trong bụng còn trải phẳng nằm dài; miệng trên bí môn hướng về cột sống, đáy dưới hướng về bụng; miệng dưới u môn cũng ở phía trên dạ dày, lệch về sườn phải, hướng về cột sống; cách u môn chừng một tấc về bên trái có một cửa nữa, gọi là tân môn. Trên tân môn có một ống gọi là tân quản, là đường để tinh trấp và nước từ dạ dày đi ra.
Tân quản là thứ khó xem nhất, vì phía trên có tổng đề che phủ. Tổng đề tục gọi là "di tử" (tụy tạng), thân nó nằm ở bên phải bí môn, bên trái u môn, che đúng lên tân môn. Tổng đề phía dưới, đằng trước nối với khí phủ, tiếp với ruột non, đằng sau tiếp với ruột già; ở trên dạ dày, phía sau nối với gan, gan nối với cột sống. Đó là thể chất phía dưới màng cách mô, tổng đề nối liền dạ dày, gan, ruột già và ruột non.
Đồ ăn uống vào dạ dày, thức ăn giữ lại trong dạ dày, còn tinh trấp và nước thì chảy ra trước qua tân môn, vào tân quản. Tân quản dài chừng một tấc, bên ngoài chia làm ba nhánh. Phần tinh trấp trong thì vào tủy phủ (nơi chứa tủy) hóa thành tủy; phần tinh trấp đục thì theo nhánh trên đi vào huyết phủ (?), theo máu mà hóa thành máu; còn nước thì theo nhánh dưới, xuyên qua giữa gan mà vào tỳ. Giữa tỳ có một ống, thể chất như chạm lỗ tinh xảo, gọi là lung quản; nước từ lung quản chia ra hai bên, vào xuất thủy đạo. Xuất thủy đạo hình như lưới đánh cá, tục gọi là "võng du" (mỡ lưới). Nước từ xuất thủy đạo thấm ra, rỉ vào bàng quang, hóa thành nước tiểu.
Đoạn xuất thủy đạo cho nước ra là khó xem xét nhất. Từ năm Gia Khánh thứ hai xem tạng phủ, thấy xuất thủy đạo có cái đầy những túi nước như chuông nhỏ, có cái không có túi nước nào, về lý chưa thật thấu suốt. Về sau khi khám bệnh, xem những người bệnh lâu rồi chết, lúc sắp chết có người uống nhiều nước, có người uống ít nước, có người không uống nước, nên sau khi chết nước vẫn còn trong bụng (?). Lấy điều này so với những gì đã xem trước đây, thì việc xuất thủy đạo cho nước ra tuy gần với lý, vẫn chưa dám coi là chắc chắn. Về sau lấy gia súc mà so sánh: con vật vừa cho ăn xong liền giết thì mỡ lưới đầy những túi nước như chuông nhỏ; con vật ba bốn ngày không cho ăn mà giết thì không có túi nước, thế mới biết xuất thủy đạo cho nước ra là không còn nghi ngờ gì.
Trên đã nói đồ ăn uống vào dạ dày, thức ăn giữ lại trong dạ dày, tinh trấp và nước từ tân môn chảy ra. Tân môn đã là cái lỗ to bằng chiếc đũa, chảy ra ngoài được tinh trấp và nước, thì cháo loãng há lại không chảy ra được sao? Tân môn tuy lỗ to bằng chiếc đũa, nhưng chỗ ấy thành dạ dày rất dày, bốn bên ép lại khiến lỗ nhỏ đi, cho nên nước ra được mà thức ăn không ra được. Huống chi bên trong dạ dày, cách bên trái tân môn chừng một phân, có một cục u to như quả táo, gọi là già thực, là vật chắn thức ăn mà cho nước đi qua. Đợi tinh trấp và nước chảy hết thì thức ăn mới nhừ chín, dần dần vào ruột non, hóa thành phân.
Ruột non vì sao hóa thức ăn thành phân? Bên ngoài ruột non có khí phủ, khí phủ ôm lấy ruột non; chỗ ngoài ruột non, trong khí phủ, là nơi chứa nguyên khí, nguyên khí làm tiêu hóa thức ăn. Chỗ này nên xem cùng với phần khí phủ ở trước. Phân hóa thành thì vào ruột già, ra ngoài qua hậu môn. Bài này ghi lại đầu đuôi việc tinh trấp từ dạ dày ra tân môn mà sinh tinh, sinh máu; nước từ lung quản ra xuất thủy đạo, vào bàng quang thành nước tiểu; thức ăn từ dạ dày vào ruột non, được nguyên khí hấp nấu mà hóa thành phân.
BÀI NÓI VỀ NÃO TỦY
Đoạn nói rằng linh cơ và trí nhớ không ở tim mà ở não, vốn không nên nói, vì dù có nói được thì chắc cũng không ai làm theo; muốn không nói, nhưng có nhiều bệnh mà người ta không biết nguồn gốc, đến đây lại không thể không nói. Không chỉ sách thuốc bàn bệnh nói linh cơ phát ra từ tim, mà ngay cả nhà Nho bàn về đạo đức, nói về tính lý (học thuyết về bản tính con người và đạo lý), cũng không ai không nói linh cơ ở tim. Vì người đặt ra thuyết ấy đầu tiên không biết tim ở trong ngực làm việc gì? Không biết hai bên họng có hai ống khí, đi đến phía trước khí quản thì nhập lại thành một ống, vào tim, từ tim vòng sang trái đi ra, vượt qua phổi vào cột sống, gọi là vệ tổng quản; phía trước thông với khí phủ, tinh đạo, phía sau thông với cột sống, trên thông với hai vai, giữa thông với hai quả thận, dưới thông với hai chân. Ống này là nơi chứa nguyên khí và tân dịch; khí ra vào đều đi qua tim; tim là đường đi của khí ra vào, sao có thể sinh linh cơ, chứa trí nhớ được?
Linh cơ và trí nhớ ở não là vì đồ ăn uống sinh ra khí huyết, nuôi lớn da thịt; phần tinh trấp trong hóa thành tủy, theo xương sống đi lên vào não, gọi là não tủy. Chỗ chứa não tủy gọi là tủy hải (biển tủy), xương ở phía trên gọi là thiên linh cái (xương đỉnh sọ). Hai tai thông với não, âm thanh nghe được đều quy về não. Não khí hư thì não teo nhỏ, khí của não và khí của lỗ tai không tiếp nối, nên tai bị điếc do hư; trên đường từ lỗ tai thông lên não nếu có chỗ bị tắc nghẽn thì tai bị điếc do thực (do có vật cản trở). Hai mắt do não trấp (chất dịch của não) sinh ra, dây nối của hai mắt như sợi chỉ, mọc ra từ não, vật mà mắt thấy đều quy về não; con ngươi có màu trắng là do não trấp chảy xuống, gọi là "não trấp nhập mục" (dịch não vào mắt). Mũi thông với não, mùi thơm thối ngửi được đều quy về não; não bị phong nhiệt (tà khí gió nóng) xâm nhập thì não trấp chảy ra từ mũi, nước mũi đục, mùi hôi, gọi là "não lậu" (chứng rỉ não).
Xem trẻ con mới sinh, não chưa đầy đủ, thóp còn mềm, mắt chưa linh động, tai chưa biết nghe, mũi chưa biết ngửi, lưỡi chưa nói được. Đến một tuổi, não dần sinh ra, thóp dần liền lại, tai hơi biết nghe, mắt hơi linh động, mũi hơi biết mùi thơm thối, lưỡi nói được một hai chữ. Đến ba bốn tuổi, não tủy dần đầy, thóp liền hẳn, tai nghe được, mắt linh động, mũi biết mùi thơm thối, nói năng thành câu. Cho nên trẻ con không có trí nhớ là vì não tủy chưa đầy; người già không có trí nhớ là vì não tủy dần trống rỗng. Lý Thời Trân nói: "Não là nơi ở của nguyên thần (thần trí gốc của con người)." Kim Chính Hy nói: "Trí nhớ của con người đều ở trong não." Uông Nhẫn Am nói: "Người ta mỗi khi nhớ lại chuyện cũ, ắt nhắm mắt, đảo mắt ngược lên mà suy nghĩ." Trong não tủy hễ một lúc không có khí thì không những không có linh cơ, mà còn như chết đi một lúc; một khắc không có khí thì như chết đi một khắc.
Thử xem chứng giản (động kinh), tục gọi là "dương cao phong" (bệnh phong dê con, vì người bệnh lên cơn kêu như tiếng dê), chính là do nguyên khí trong một lúc không đi lên vào não tủy được. Lúc lên cơn co giật chính là "người sống mà đầu chết": "người sống" là trong bụng có khí, nên tay chân co giật; "đầu chết" là não tủy không có khí, nên tai điếc, mắt trợn ngược như người chết. Có người kêu lên một tiếng trước rồi mới co giật, là vì não mất khí trước, khí trong ngực không biết ra vào thế nào, bỗng bật mạnh ra ngoài. Đang lúc co giật mà trong ngực có tiếng ọc ọc, là vì tân dịch ở trong ống khí, não không có khí linh cơ để sai khiến việc nhổ ra hay nuốt vào, tân dịch đọng lại trong ống khí, nên có tiếng ấy. Sau cơn co giật thì đau đầu, ngủ mê man, là vì khí tuy đã trở lại vào não nhưng chưa đủ. Trẻ con sau khi ốm lâu, nguyên khí hư mà sinh chứng co giật (sài giật), người lớn bỗng mắc chứng khí quyết (ngất lịm do khí đột ngột rối loạn, nghịch lên), đều là trong não không có khí, nên người bệnh hoàn toàn mất tri giác. Lấy những điều đó mà xét, há chẳng phải là bằng chứng linh cơ ở não sao!
BÀI NÓI VỀ KHÍ HUYẾT HỢP THÀNH MẠCH
Về hình dạng của mạch, tôi đem sự thật mà nói cho người đời sau.
Nếu trái lương tâm mà làm ra vẻ thần tiên, đánh mất lương tâm (?), ắt sẽ bị trời trừng phạt.
Khí phủ (theo tác giả là cái túi trong bụng chứa khí — "khí" ở đây là sinh lực làm cho cơ thể cử động, cảm biết) thì chứa khí; huyết phủ (theo tác giả là khoảng chứa máu nằm ở vùng cơ hoành, ngăn giữa ngực và bụng) thì chứa huyết, tức máu.
Vệ tổng quản (theo tác giả là ống chính dẫn khí đi khắp người; nay ta biết là động mạch chủ) đưa khí từ khí phủ đi khắp thân thể, nên gọi là vệ tổng quản. Vinh tổng quản (theo tác giả là ống chính dẫn máu đi khắp người; nay ta biết là tĩnh mạch chủ) đưa máu từ huyết phủ đi khắp thân thể, nên gọi là vinh tổng quản.
Vệ tổng quản thành dày, ống to, nằm phía trước xương sống và dính liền với xương sống. Nó tỏa ra đầu, mặt, tay chân, chạy sát gân xương; đó chính là các khí quản (theo tác giả là những ống dẫn khí, tức mạch máu đập) khắp người. Vinh tổng quản thành mỏng, ống nhỏ, nằm phía trước vệ tổng quản và dính liền với vệ tổng quản. Nó tỏa ra đầu, mặt, tay chân, chạy sát da thịt; đó chính là các huyết quản (ống dẫn máu) khắp người.
Khí ở trong khí phủ có ra có vào; ra vào tức là hít thở. Mắt nhìn, tai nghe, đầu quay, thân lắc, tay nắm, chân bước, đều là do linh cơ (khả năng nhanh nhạy, điều khiển của trí óc) sai khiến khí vận động. Máu từ huyết phủ vào vinh tổng quản, từ vinh tổng quản chảy vào các huyết quản khắp người, rồi thấm ra ngoài ống để nuôi cho cơ thịt lớn lên.
Khí quản chạy sát gân xương nên nằm sâu bên trong, khó thấy; huyết quản chạy sát da thịt nên lộ ra ngoài, dễ thấy. Khí quản dẫn khí, khí đi thì đập động; huyết quản chứa máu, thì nằm yên không động. Ở đầu, mặt, tay chân, chỗ nào ấn vào thấy đập đều là khí quản, chứ không phải huyết quản.
Như chỗ lõm phía sau xương lông mày hai bên, tục gọi là hai huyệt Thái dương: chỗ ấy ít thịt, da dính liền xương, ấn vào thấy đập, đó là khí quản thông lên đầu mặt. Ở đầu ngón chân cái và ngón chân thứ hai, chỗ ấy ít thịt, da dính liền xương, ấn vào thấy đập, đó là khí quản thông xuống hai chân. Phía trên chỗ xương nhô cao cạnh nếp ngang cổ tay, chỗ ấy ít thịt, da dính liền xương, ấn vào thấy đập, đó là khí quản thông ra hai tay.
Các ống ấy có ống to ống nhỏ, có ống thẳng ống cong, vì thể chất mỗi người khác nhau. Dưới khuỷu tay, phần gần cổ tay mà thịt dày thì đoạn khí quản lộ ra ngắn; dưới khuỷu tay, phần gần cổ tay mà thịt mỏng thì đoạn khí quản lộ ra dài.
Như khi ngoại cảm (bệnh do tác nhân bên ngoài như gió, lạnh, nóng xâm nhập) trúng vào người, gió lọt vào khí quản thì ống ắt nở to, ấn vào thấy nổi lên dưới da. Lạnh lọt vào khí quản thì chất dịch trong ống ắt đông lại, đông lại thì làm nghẽn khí, ấn vào thấy đập ắt chậm. Hỏa (sức nóng gây bệnh) lọt vào khí quản thì khí nóng bốc lên hun đốt, ấn vào thấy đập ắt gấp.
Người khỏe mà tà khí (yếu tố gây bệnh) mạnh thì trong ống nhiều khí, ấn vào ắt thấy chắc, to, có lực; người yếu mà chính khí (sức chống bệnh của cơ thể) suy thì trong ống ít khí, ấn vào ắt thấy rỗng, nhỏ, không có lực. Người bệnh lâu ngày không còn sức sống thì nguyên khí (sinh lực gốc của cơ thể) ít, chỉ đủ đi lên đầu mặt và hai tay, không còn khí đi xuống, nên ấn mu bàn chân không thấy đập. Nếu ở khí quản trên hai cổ tay, ấn vào lúc có lúc không, hoặc nhỏ như sợi tơ, hoặc dưới ngón tay hơi rối loạn, hoặc ấn vào không đập rồi bỗng đập một cái, thì đều là lúc khí sắp tuyệt.
Đoạn này nói về khí quản của con người: vốn có khác nhau to nhỏ, cong thẳng; ống có ngắn dài là vì thịt ở cổ tay dày mỏng khác nhau; ấn vào thấy to hay nhỏ là do hư hay thực (thiếu hay thừa); đập gấp hay chậm là phân biệt giữa hỏa và hàn (nóng và lạnh).
Những điều nói trên rõ ràng là mạch (nhịp đập mà thầy thuốc bắt ở cổ tay để chẩn bệnh), sở dĩ tôi không gọi là mạch, là vì người xưa không biết trong người có tả khí môn, hữu khí môn, huyết phủ, khí phủ, vệ tổng quản, vinh tổng quản, tân môn, tân quản, tổng đề, già thực, lung quản, xuất thủy đạo (đều là tên các bộ phận trong ngực bụng do tác giả quan sát và đặt tên ở phần trước của sách), những thứ ấy ở trong bụng có hình thể ra sao, có công dụng gì. Bàn về tạng phủ (các cơ quan nội tạng), bao lạc (màng bọc tim), thì chưa xác định chắc là vật gì; bàn về kinh lạc (các đường vận hành khí huyết trong người), tam tiêu (theo y học cổ là một phủ chia làm ba phần trên, giữa, dưới của thân), cũng chưa xác định chắc là vật gì, lại càng không chỉ rõ được kinh lạc chính là khí quản, huyết quản.
Bàn về lý của mạch, câu đầu tiên đã nói "mạch là phủ của huyết, thông suốt trăm xương khớp", tức nói mạch là huyết quản, khí huyết lưu thông bên trong, hết vòng lại bắt đầu. Nếu xét theo lưu thông, máu ở chỗ này mà thật chảy được sang chỗ kia, thì chỗ kia phải có chỗ trống; có chỗ trống thì đó là huyết hư (thiếu máu); còn nếu không có chỗ trống thì máu chảy về đâu? Người xưa vốn không biết mạch là khí quản, vậy mà soạn ra biết bao sách mạch quyết (?) (sách bài ca về phép bắt mạch). Lời lẽ tuy nhiều, nhưng bàn về vị trí bắt mạch thì mỗi người một kiểu, chẳng ai giống ai.
Người xưa bàn mạch có hai mươi bảy loại, tôi không chịu nói sâu, không phải vì cho rằng người xưa không có chỗ đứng, mà sợ người đời sau khi đối chứng bệnh lại không có lời bàn về mạch để dựa vào.
Bắt mạch để đoán sống chết thì dễ, biết được bệnh thì khó. Bí quyết chữa bệnh là ở chỗ hiểu rõ khí huyết. Bất kể ngoại cảm hay nội thương (bệnh do nguyên nhân bên trong như ăn uống, lao lực, tình chí gây ra), cần biết lúc mới bệnh thì cái gì trong người bị tổn thương: không thể tổn tạng phủ, không thể tổn gân xương, không thể tổn da thịt, cái bị tổn chẳng qua chỉ là khí và huyết.
Khí có hư có thực: thực là tà khí thực (mạnh), hư là chính khí hư (yếu). Chính khí hư thì nên tham khảo bốn mươi chứng khí hư ở chương Bán thân bất toại (liệt nửa người) và hai mươi chứng khí hư ở chương Trẻ em co giật.
Huyết có thiếu có ứ. Huyết thiếu ắt có nguyên nhân làm thiếu máu: hoặc do nôn ra máu, chảy máu cam, hoặc tiểu ra máu, đi ngoài ra máu, hoặc bị thương chảy máu quá nhiều, hoặc băng lậu (phụ nữ ra huyết âm đạo nhiều hoặc rỉ rả ngoài kỳ kinh), sau sinh mất máu quá nhiều. Còn nếu huyết ứ (máu bị đọng lại, không lưu thông), thì có chứng huyết ứ để tra, phía sau có năm mươi chứng huyết ứ, cần tham khảo lẫn nhau.
Chỉ có máu ở huyết phủ bị ứ đọng không lưu thông là khó phân biệt nhất. Nửa ngày sau (buổi chiều) phát sốt, nửa đêm trước sốt càng nặng, nửa đêm sau nhẹ đi, nửa ngày trước (buổi sáng) không sốt, đó là huyết ứ ở huyết phủ. Huyết ứ nhẹ hơn thì không chia bốn đoạn như vậy, chỉ sốt chừng hai canh giờ (mỗi canh giờ bằng hai tiếng đồng hồ) quanh lúc mặt trời lặn; nhẹ hơn nữa thì có khi chỉ sốt một canh giờ. Đây là nói nóng trong kèm theo người nóng. Nếu sau buổi trưa người mát, chỉ phát sốt một lát, đó là chứng khí hư cần dùng sâm, kỳ (nhân sâm, hoàng kỳ); nếu trời sáng người không nóng, chỉ phát sốt một cơn, đó là chứng cần dùng sâm, phụ (nhân sâm, phụ tử). Không được lẫn lộn mà làm bừa.
BÀN VỀ VIỆC TIM KHÔNG CÓ MÁU
Bạn tôi là Tiết Văn Hoàng, tự Lãng Trai, người Thông Châu, vốn hiểu nghề thuốc. Tháng hai năm Đạo Quang thứ mười (năm 1830), nhân sắp đi Sơn Đông, đến nhà tôi từ biệt. Lúc nói chuyện phiếm, nhắc đến chuyện người xưa bàn về nguồn sinh ra máu: có người nói tim sinh máu, tỳ (lá lách, theo y học cổ là cơ quan chủ việc tiêu hóa) thống quản máu; có người nói tỳ sinh máu, tim thống quản máu; không biết nên theo ai.
Tôi nói: Đều không thể theo. Máu là do tinh chất của đồ ăn uống đi vào huyết phủ mà hóa thành; tim chỉ là đường ra vào của khí, bên trong không có máu.
Lãng Trai nói: Anh nói không đúng. Tim của mọi con vật đều có máu, sao riêng tim người lại không có máu? Tôi hỏi: Em chỉ vật gì mà tim có máu? Đáp: Bài thuốc xưa có Toại tâm đan chữa điên cuồng, dùng bột cam toại trộn với máu tim lợn mà viên lại, chẳng phải là bằng chứng tim lợn có máu sao?
Tôi nói: Đó là cái sai của người xưa. Đó không phải máu trong tim, mà vì dao đâm thủng tim, máu trong lồng ngực chảy vào tim; xem những quả tim không bị đâm thủng thì bên trong hoàn toàn không có máu. Tôi thấy rất nhiều rồi. Thử xem người giết dê, cắt cổ mà không đâm vào tim, thì trong tim cũng không có máu.
Lại hỏi: Không đâm vào tim, sao chết nhanh thế? Tôi đáp: Máu đầy lồng ngực chảy ra theo vết dao, nên lúc đầu chảy nhanh; tiếp đó máu khắp người dồn về lồng ngực, nên về sau chảy chậm. Máu hết thì khí tan, cho nên chết nhanh.
Như người đánh nhau bị thương, chảy máu quá nhiều, khí tan máu mất, dần dần sinh co giật, người xưa đặt tên là phá thương phong (bệnh co giật sau khi bị thương, tức uốn ván), dùng thuốc tán phong (thuốc làm tan gió độc) mà chữa chết người bị thương, kẻ gây án lại bị xử đền mạng; chữa một người tức là làm chết hai người. Nếu hiểu ý nghĩa khí tan khí mất, liền dùng hoàng kỳ nửa cân, đảng sâm bốn lạng để đại bổ khí, thì cứu một người chẳng phải là cứu được hai người sao? Lãng Trai gật đầu rồi từ biệt.
LỜI TỰA VỀ CÁC BÀI THUỐC
Tôi không bàn về tam tiêu, vì thật ra không có thứ ấy. Ở ngoài thì chia ra đầu mặt, tay chân và huyết quản khắp người; ở trong thì chia làm hai đoạn trên và dưới màng cơ hoành. Trên màng cơ hoành là tim, phổi, họng, thanh quản, tả khí môn, hữu khí môn; các thứ còn lại đều ở dưới màng cơ hoành.
Tôi lập bài Thông khiếu hoạt huyết thang (thang thuốc làm thông các lỗ khiếu, làm máu lưu thông) để chữa chứng huyết ứ ở đầu mặt, tay chân và huyết quản khắp người; lập bài Huyết phủ trục ứ thang (thang thuốc đuổi máu ứ ở huyết phủ) để chữa chứng huyết ứ ở huyết phủ trong ngực; lập bài Cách hạ trục ứ thang (thang thuốc đuổi máu ứ dưới cơ hoành) để chữa chứng huyết ứ trong bụng.
Bệnh có nghìn trạng muôn vẻ, không thể coi sách của tôi là sách đầy đủ. Tra chứng bệnh thì có cuốn "Chứng trị chuẩn thằng" của Vương Khẳng Đường; tra bài thuốc thì có cuốn "Phổ tế phương" của Chu Định vương Chu Túc; tra vị thuốc thì có cuốn "Bản thảo cương mục" của Lý Thời Trân. Ba sách ấy có thể gọi là cội nguồn của y học. Có thể đọc, có thể học thuộc thì có cuốn "Y tông kim giám" của triều ta; lý lẽ đầy đủ, bài thuốc hiệu nghiệm thì có cuốn "Ôn dịch luận" của Ngô Hựu Khả. Các danh y khác, tuy chưa từng thấy tạng phủ, nhưng những bài thuốc công, phát, bổ, tả (đánh đuổi bệnh, làm ra mồ hôi giải bệnh, bồi bổ, làm tháo bỏ) của họ có hiệu nghiệm cũng không ít.
Tôi đâu dám nói là viết sách, chẳng qua sau khi soạn xong phần hình vẽ và ghi chép về tạng phủ trong "Y lâm cải thác" (Sửa lại những sai lầm trong giới y học), đem những chứng khí hư, huyết ứ mà thường ngày tôi chữa, ghi lại vài điều để chỉ cho người ta khuôn phép, chứ không phải sách đầy đủ. Kẻ không biết đọc mà coi sách tôi là sách đầy đủ, thì không phải tôi làm hại người, mà là họ làm hại tôi.
DANH MỤC CÁC CHỨNG DO THÔNG KHIẾU HOẠT HUYẾT THANG CHỮA
Các bệnh do Thông khiếu hoạt huyết thang chữa, liệt kê như sau:
Rụng tóc
Sau bệnh thương hàn (bệnh sốt do cảm lạnh) hoặc ôn bệnh (bệnh sốt nóng có tính lây lan), tóc rụng, các sách thuốc đều nói là tổn huyết, mà không biết rằng máu ứ ở dưới da ngoài thịt, làm nghẽn đường máu, máu mới không nuôi được tóc nên tóc rụng. Không có bệnh mà rụng tóc cũng là huyết ứ. Uống ba thang thì tóc không rụng nữa, mười thang ắt mọc tóc mới.
Đau mắt, lòng trắng đỏ
Đau mắt, lòng trắng đỏ, tục gọi là mắt đỏ bốc hỏa đột ngột. Máu bị lửa nung, đông lại ở con mắt, nên lòng trắng có màu đỏ. Bất kể có vân ế (màng mờ như mây che trên mắt) hay không, trước uống bài thuốc này một thang, sau uống Gia vị chỉ thống một dược tán (bài thuốc bột có một dược, thêm vị, để giảm đau), mỗi ngày hai thang, hai ba ngày ắt khỏi hẳn.
Mũi đỏ sần
Màu đỏ là máu ứ. Bất kể đã hai ba chục năm, bài này uống ba thang có thể thấy hiệu quả, hai ba chục thang có thể khỏi hẳn. Ngoài bài này ra, không có bài nào nghiệm.
Điếc tai lâu năm
Trong lỗ tai có ống nhỏ thông lên não, ngoài ống có máu ứ chèn ép làm ống bị bít, nên điếc tai. Buổi tối uống (?) bài này, buổi sáng uống Thông khí tán, mỗi ngày hai thang, điếc tai hai ba chục năm cũng có thể khỏi.
Bạch điến phong
(Bệnh da nổi từng mảng trắng.) Máu ứ ở dưới da; uống ba năm thang thì không lan rộng nữa, uống thêm ba mươi thang có thể khỏi.
Tử điến phong
(Bệnh da nổi từng mảng tím.) Máu ứ ở dưới da; cách chữa theo như bạch điến phong, không có ca nào không thấy hiệu quả ngay.
Mặt có vết tím
Mặt như bị đánh bầm máu, màu tím thành mảng, hoặc tím cả mặt, đều do huyết ứ gây ra. Nếu đã ba năm năm, mười thang có thể khỏi; nếu đã hơn mười năm, hai ba chục thang ắt khỏi.
Mặt có vết xanh đen như mực
Đây là chứng huyết ứ, thường mọc ở thiên đình (vùng giữa trán), ba mươi thang có thể khỏi. Các chứng bạch điến, tử điến, vết tím, vết xanh, từ xưa không có bài thuốc hay, là vì không biết nguồn gốc bệnh.
Nha cam
(Bệnh loét hoại lợi răng.) Răng là phần dư của xương, cái nuôi răng là máu. Thương hàn, ôn dịch (dịch bệnh sốt nóng), đậu chẩn (bệnh đậu mùa, sởi phát ban), bĩ khối (khối cứng trong bụng) đều có thể nung đốt máu: máu ứ thì lợi tím, máu chết thì lợi đen, máu chết thì răng rụng, người làm sao sống được. Nếu lại dùng thuốc mát làm máu đông thêm, thế là thúc cho chết nhanh.
Gặp chứng này, tối uống bài thuốc này một thang, sáng uống Huyết phủ trục ứ thang một thang, ban ngày sắc hoàng kỳ tám tiền (đơn vị cân cổ, mỗi tiền khoảng 3,7 gam), uống từ từ, trong một ngày uống hết. Mỗi ngày ba thang, ba ngày thấy hiệu quả, mười ngày hiệu quả rõ rệt, một tháng có thể khỏi hẳn. Cho dù đã rụng năm bảy cái răng, miễn là chưa thủng má, đều có thể sống.
Hơi thở hôi
Huyết phủ có máu ứ thì máu trong huyết quản ắt ứ; khí quản liền với huyết quản, hơi thở ra làm sao không hôi được? Cũng như ý câu "gió thổi qua hoa thì mang mùi thơm". Tối uống bài này, sáng uống Huyết phủ trục ứ thang, ba năm ngày ắt có hiệu quả. Bất kể bệnh gì, thấy hơi thở hôi thì chữa theo cách này.
Can lao ở phụ nữ
(Chứng phụ nữ khô kiệt suy mòn.) Kinh nguyệt ba bốn tháng không thấy, hoặc năm sáu tháng không thấy, ho, thở gấp, ăn uống giảm, tay chân không có sức, sau trưa phát sốt, đến tối càng nặng. Uống bài này ba thang, hoặc sáu thang, nặng nhất chín thang, chưa có ai không khỏi hẳn.
Bệnh lao ở đàn ông
(Chứng suy mòn kéo dài.) Lúc mới bệnh tay chân mỏi mềm không có sức, dần dần cơ thịt gầy mòn, ăn uống giảm, sắc mặt vàng nhợt, ho khạc ra bọt, trong lòng bứt rứt nóng nảy, sau trưa triều nhiệt (sốt lên đúng giờ như nước triều), trời sáng ra nhiều mồ hôi.
Mời thầy thuốc điều trị, lúc đầu thì tư âm (bồi bổ phần âm, tức tân dịch, máu huyết), tiếp đó bổ dương (bồi bổ phần dương, tức sinh lực, hơi ấm của cơ thể); bổ không có hiệu quả thì nói là "hư mà không nhận bổ", chẳng biết làm sao.
Đáng cười những người viết sách không phân biệt yếu mà sinh bệnh với bệnh mà sinh yếu. Nếu quả là sau những bệnh nặng như thương hàn, ôn dịch, khí huyết hư yếu, do hư yếu mà bệnh, thì tất nhiên bổ cái yếu là bệnh có thể khỏi. Còn vốn không yếu mà sinh bệnh, vì bệnh lâu mà người yếu đi, thì tất nhiên phải trừ bệnh; bệnh hết thì nguyên khí tự hồi phục.
Xét thấy ngoài không có biểu chứng (triệu chứng ở bên ngoài cơ thể như sợ lạnh, phát sốt do cảm), trong không có lý chứng (triệu chứng ở bên trong như táo bón, khát do nhiệt tích), những chứng thấy được đều là chứng huyết ứ. Tôi thường chữa chứng này, nhẹ thì chín thang khỏi, nặng thì mười tám thang khỏi. Uống ba thang rồi, nếu khí yếu thì mỗi ngày sắc hoàng kỳ tám tiền, uống từ từ, trong một ngày uống hết; đó là cách vừa đánh đuổi vừa bồi bổ. Nếu khí không yếu lắm thì không cần dùng hoàng kỳ, đợi bệnh hết thì nguyên khí tự hồi phục.
Bệnh phát vào lúc giao tiết
(Giao tiết là lúc chuyển giao giữa các tiết khí trong năm, một năm có hai mươi bốn tiết khí.) Bất kể bệnh gì, cứ đến lúc giao tiết thì phát, đó là máu ứ. Làm sao biết đó là máu ứ? Vì thường thấy người do máu kết mà nôn ra máu, đến lúc giao tiết cũng phát, nên biết vậy. Uống ba thang thì không phát nữa.
Chứng cam ở trẻ em
(Cam là chứng trẻ em suy dinh dưỡng, gầy mòn, bụng to.) Bệnh cam lúc mới phát, nước tiểu đục như nước vo gạo, sau trưa triều nhiệt; lâu ngày gân xanh nổi lên, bụng to cứng, sắc mặt xanh vàng, cơ thịt gầy mòn, da lông khô xơ, mắt trợn trừng (?).
Người xưa cho rằng chứng này ở người lớn là bệnh lao, ở trẻ em là bệnh cam. Theo chứng trên mà thêm bệnh gì thì gọi là cam ấy, như tỳ cam, cam tả (cam kèm tiêu chảy), cam thũng (cam kèm phù), cam lỵ, can cam, tâm cam, cam khát, phế cam, thận cam, cam nhiệt, não cam, nhãn cam (cam ở mắt), tị cam (cam ở mũi), nha cam, tích cam (cam ở sống lưng), hồi cam (cam có giun đũa), vô cô cam, đinh hề cam, bộ lộ cam (những tên cổ của các thể cam nặng). Chia bệnh làm mười chín điều, lập năm mươi bài thuốc, trong bài phần nhiều có chi tử, hoàng liên, linh dương, thạch cao là những vị rất lạnh.
Vì họ bàn rằng nguồn gốc bệnh là do bú ăn quá no, đồ béo ngọt không điều độ, đình trệ ở trung quản (vùng dạ dày, giữa bụng trên), sự chuyển hóa chậm chạp, ruột dạ dày dần dần bị tổn thương, bèn sinh ra tích nhiệt (nhiệt tích tụ bên trong), nhiệt thịnh thành cam, làm hao tổn khí huyết, nung đốt tân dịch (các chất dịch trong cơ thể), cho nên dùng thuốc rất lạnh để làm mát tích nhiệt.
Lúc đầu tôi theo chứng mà dùng bài, chẳng có bài nào hiệu nghiệm. Sau đọc kỹ lời bàn của họ: do ăn uống không điều độ, đình trệ ở trung quản, thì lời bàn ấy là nói chứng đình thực (thức ăn ứ đọng không tiêu), không nên dùng những vị rất lạnh. Xét theo câu "chuyển hóa chậm chạp, ruột dạ dày dần dần bị tổn thương, bèn sinh ra tích nhiệt", thì đó phải là hư nhiệt (nóng do cơ thể suy yếu), lại càng không nên dùng những vị rất lạnh.
Về sau gặp chứng này, tôi xem xét cẩn thận: sau trưa triều nhiệt, đến tối càng nặng, đó là máu ứ. Gân xanh nổi lên không phải là gân, cái hiện ra ở da là huyết quản; huyết quản xanh là bên trong có máu ứ. Dần dần bụng to cứng thành khối, đều là do máu ứ đông kết mà thành. Dùng Thông khiếu hoạt huyết thang để thông huyết quản; dùng Huyết phủ trục ứ thang để trừ triều nhiệt sau trưa; dùng Cách hạ trục ứ thang để làm tan khối tích. Ba bài uống luân phiên, chưa có ai không khỏi.
THÔNG KHIẾU HOẠT HUYẾT THANG
Xích thược một tiền, xuyên khung một tiền, đào nhân ba tiền (nghiền nát như bùn), hồng hoa ba tiền,
hành già ba củ (thái nhỏ), gừng tươi ba tiền (thái nhỏ), táo đỏ bảy quả (bỏ hạt),
xạ hương năm ly (một ly bằng một phần trăm tiền), gói trong lụa.
Dùng nửa cân hoàng tửu (rượu gạo màu vàng), sắc bảy vị trên lấy một chén, bỏ bã, cho xạ hương vào rượu, sắc thêm hai sôi, lúc sắp đi ngủ thì uống. Hoàng tửu trong bài, cân lượng mỗi nơi khác nhau, thà nhiều hơn hai lạng chứ không được ít, sắc lại còn một chén. Rượu khi ấy cũng không còn vị, dù người không uống được rượu cũng có thể uống.
Xạ hương trong bài, ngoài chợ dễ làm giả: một tiền thật có thể pha thành một lạng giả, người ta lại không phân biệt được. Bài này xạ hương là quan trọng nhất, tốn thêm vài đồng, nhất định phải mua thứ tốt mới ổn; nếu mua được đương môn tử (loại xạ hương dạng hạt, tốt nhất) thì càng hay.
Người lớn liền ba tối uống ba thang, cách một ngày lại uống ba thang. Nếu trẻ bảy tám tuổi thì hai tối uống một thang; trẻ hai ba tuổi thì ba tối uống một thang. Xạ hương có thể sắc ba lần rồi mới thay cái mới.
[Bài ca thuốc] (bài thơ giúp nhớ thành phần bài thuốc)
Thông khiếu trông cả vào xạ hương tốt, cùng đào nhân, hồng hoa, táo đỏ, hành già, gừng; thêm xuyên khung, hoàng tửu, xích thược; là bài số một làm thông kinh mạch cả trong lẫn ngoài.
GIA VỊ CHỈ THỐNG MỘT DƯỢC TÁN
Chữa mắt mới đau, lòng trắng đỏ, về sau sinh màng mờ.
Một dược ba tiền, huyết kiệt hai tiền, đại hoàng ba tiền, phác tiêu hai tiền,
thạch quyết minh ba tiền (nung rồi tán bột).
Chia làm bốn thang, sáng tối hòa với nước trà nhạt mà uống. Đây là bài thuốc duy nhất từ xưa đến nay cho các chứng bên ngoài của khoa mắt.
THÔNG KHÍ TÁN
Chữa điếc tai đến không nghe được tiếng sấm. Tôi lập bài này năm ba mươi tuổi.
Sài hồ một lạng, hương phụ một lạng, xuyên khung năm tiền, tán bột, sáng tối dùng nước sôi hòa ba tiền mà uống.
DANH MỤC CÁC CHỨNG DO HUYẾT PHỦ TRỤC Ứ THANG CHỮA
Các bệnh do Huyết phủ trục ứ thang chữa, liệt kê như sau.
Đau đầu
Đau đầu do ngoại cảm thì ắt có biểu chứng như phát sốt, sợ lạnh, dùng thuốc phát tán (làm ra mồ hôi để giải bệnh) là khỏi. Do tích nhiệt thì ắt lưỡi khô, miệng khát, dùng bài Thừa khí là khỏi. Do khí hư thì ắt đau mà như không đau, dùng sâm, kỳ là khỏi. Xét người đau đầu mà không có biểu chứng, không có lý chứng, không có các chứng khí hư, đàm ẩm (chất dịch đờm nước ứ đọng trong cơ thể), lúc phát lúc khỏi, trăm bài thuốc không hiệu nghiệm, dùng bài này một thang là khỏi.
Đau ngực
Đau ngực ở phía trước, dùng Mộc kim tán là khỏi; đau lan ra sau lưng, dùng Qua lâu giới bạch bạch tửu thang là khỏi. Trong bệnh thương hàn thì dùng Qua lâu, Hãm hung, Sài hồ… đều có thể khỏi. Có người bỗng nhiên đau ngực, các bài trên đều không ứng, dùng bài này một thang, cơn đau liền dứt.
Ngực không chịu được vật đè
Quan tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh) Giang Tây là ông A Lâm, bảy mươi tư tuổi, đêm nằm phải để hở ngực mới ngủ được, đắp một lớp vải đè lên là không ngủ được, đã bảy năm. Mời tôi đến khám, dùng bài này năm thang thì khỏi hẳn.
Ngực phải có vật nặng đè
Một cô gái hai mươi hai tuổi, đêm nằm phải sai người hầu gái ngồi lên ngực mới ngủ được, đã hai năm. Tôi cũng dùng bài này, ba thang thì khỏi. Giả như có người hỏi cùng lúc cả hai ca về nguồn gốc bệnh, thì biết trả lời thế nào?
Trời sáng ra mồ hôi
Tỉnh dậy rồi mới ra mồ hôi gọi là tự hãn; vì ra mồ hôi mà tỉnh dậy gọi là đạo hãn (mồ hôi trộm), vì nó lén làm hao tán khí huyết của người. Đó là định luận nghìn năm không đổi. Lại có người dùng phép bổ khí cố biểu (bồi bổ khí, làm chắc phần ngoài cơ thể để giữ mồ hôi), tư âm giáng hỏa (bổ phần âm, hạ lửa nóng), uống vào không hiệu nghiệm mà lại nặng thêm, vì không biết rằng huyết ứ cũng khiến người ta tự hãn, đạo hãn. Dùng Huyết phủ trục ứ thang một hai thang thì hết mồ hôi.
Thức ăn đi xuống từ phía phải ngực
Thức ăn từ vị quản (ống dẫn thức ăn xuống dạ dày, tức thực quản) đi xuống, lẽ ra phải theo chính giữa. Có người ăn vào, nuốt mà thấy đi xuống từ bên phải ngực. Vị quản nằm sau phế quản (ống dẫn khí vào phổi, tức khí quản), rồi từ dưới lá phổi vòng ra phía trước phổi, từ dưới phổi đến trước phổi, qua màng cơ hoành vào bụng. Phế quản ở chính giữa, huyết phủ có máu ứ thì đẩy ép vị quản lệch sang phải. Nhẹ thì dễ chữa, không cản trở việc ăn uống; nặng thì khó chữa, vị quản bị ép cong và hẹp lại, cản trở việc ăn uống. Bài này có hiệu quả, nhưng khỏi hẳn thì khó.
Trong lòng nóng (gọi là bệnh đèn lồng)
Ngoài người mát, trong lòng nóng, nên gọi là bệnh đèn lồng (như đèn lồng ngoài mát trong có lửa); bên trong có huyết ứ. Cho là hư nhiệt thì càng bổ càng ứ; cho là thực hỏa (lửa nóng do tà khí mạnh) thì càng dùng thuốc mát càng đông. Uống hai ba thang thì máu lưu thông, hết nóng.
Bứt rứt khó chịu
Ngay cả việc nhỏ trong lòng cũng không thông thoáng được, đó là huyết ứ. Ba thang có thể khỏi.
Nóng nảy
Bình thường ôn hòa, khi có bệnh thì nóng nảy, đó là huyết ứ. Một hai thang ắt khỏi.
Đêm ngủ nhiều mộng
Đêm ngủ nhiều mộng là huyết ứ. Bài này một hai thang khỏi hẳn, ngoài ra không có bài nào hay.
Nấc (tục gọi là nấc cụt)
Vì huyết phủ có máu ứ, chèn chặt từ bên ngoài vào ống khí duy nhất phía trên tim nơi tả khí môn và hữu khí môn hợp lại, hơi hít vào không đi xuống được, theo đó mà bật lên, nên sinh nấc. Nếu máu ứ nặng, khí quản bị bít, hơi ra vào không thông, sẽ ngạt mà chết.
Người xưa không biết nguồn gốc bệnh, dùng các bài Quất bì trúc nhự thang, Thừa khí thang, Đô khí thang, Đinh hương thị đế thang, Phụ tử lý trung thang, Sinh khương tả tâm thang, Đại giả toàn phúc thang, Đại hãm hung thang, Tiểu hãm hung thang… mà chữa, không bài nào hiệu nghiệm. Tương truyền thương hàn mà nấc, ôn bệnh mà nấc, ắt phải chết. Thầy thuốc vì từ xưa không có cách hay, thấy chứng này thì bỏ không chữa.
Bất kể thương hàn, ôn dịch hay tạp chứng (các bệnh khác), hễ thấy nấc thì mau dùng bài này, bất kể nặng nhẹ, một thang là hiệu nghiệm. Đây là tâm pháp (bí quyết riêng do tự mình đúc kết) của tôi.
Uống nước liền sặc
Uống nước liền sặc là do ở hội yếm (nắp thanh quản, chỗ ngăn không cho thức ăn lọt vào khí quản) có máu đọng trệ, dùng bài này rất hiệu nghiệm. Lời bàn của người xưa đều sai cả, tôi nói kỹ ở điều về bệnh đậu.
Mất ngủ
Đêm không ngủ được, dùng thuốc an thần dưỡng huyết (làm yên tinh thần, bồi bổ máu) mà chữa không hiệu nghiệm, thì bài này hiệu nghiệm như thần.
Trẻ em khóc đêm
Vì sao ban ngày không khóc mà ban đêm lại khóc? Là do huyết ứ. Bài này một hai thang khỏi hẳn.
Tim đập mạnh, hồi hộp
Tim đập mạnh, hồi hộp, dùng các bài Quy tỳ, An thần mà không hiệu nghiệm, thì dùng bài này trăm lần trúng cả trăm.
Đêm không yên
Đêm không yên là vừa định nằm đã ngồi dậy, ngồi chưa vững lại muốn ngủ, cả đêm không lúc nào yên; nặng thì lăn lộn khắp giường. Đó là huyết ứ ở huyết phủ. Bài này uống hơn mười thang có thể trừ tận gốc.
Bệnh tục gọi là can khí
(Can khí: khí ở gan uất kết, khiến người hay bực tức.) Vô cớ hay nổi giận là huyết ứ ở huyết phủ, không được chữa theo cách trị khí; bài này hiệu nghiệm ngay.
Nôn khan
Không có chứng gì khác, chỉ nôn khan, là chứng huyết ứ. Dùng bài này làm tan máu ứ thì hết nôn ngay.
Mỗi tối phát sốt một cơn
Mỗi tối nóng trong, kèm da nóng chừng một canh giờ. Bài này một thang có thể khỏi, nặng thì hai thang.
HUYẾT PHỦ TRỤC Ứ THANG
Đương quy ba tiền, sinh địa ba tiền, đào nhân bốn tiền, hồng hoa ba tiền,
chỉ xác hai tiền, xích thược hai tiền, sài hồ một tiền, cam thảo một tiền,
cát cánh một tiền rưỡi, xuyên khung một tiền rưỡi, ngưu tất ba tiền.
Sắc với nước mà uống.
[Bài ca thuốc]
Huyết phủ có đương quy, sinh địa, đào nhân, hồng hoa, cam thảo, chỉ xác, xích thược,
cùng sài hồ, xuyên khung, cát cánh, ngưu tất; máu ứ tan và đi xuống thì không thành bệnh lao.
DANH MỤC CÁC CHỨNG DO CÁCH HẠ TRỤC Ứ THANG CHỮA
Các chứng do Cách hạ trục ứ thang chữa, liệt kê như sau:
Khối tích trong bụng
Về chứng tích tụ (khối cứng hình thành trong bụng), không cần bàn đến việc người xưa đặt ra các tên ngũ tích, lục tụ, thất trưng, bát hà (các cách phân loại cổ về khối u, khối cứng trong bụng), cũng không bác bỏ cái sai của họ, vì bác bỏ thì e quá rườm rà. Nay xin hỏi: trong bụng ruột, cái có thể kết thành khối là vật gì? Nếu kết ở dạ dày thì ắt là thức ăn; kết ở ruột thì là phân khô.
Khối tích lâu ngày mà ăn uống vẫn như cũ, thì tất nhiên không ở trong ruột dạ dày, mà ắt ở ngoài ruột dạ dày. Ngoài ruột dạ dày, bất kể chỗ nào, đều có khí huyết. Khí có khí quản, huyết có huyết quản. Khí không có hình thì không thể kết khối; cái kết thành khối ắt là máu có hình. Máu gặp lạnh thì đông kết thành khối; máu gặp nóng thì bị nung cô thành khối.
Huyết quản dọc đông kết thì thành dải dọc; huyết quản ngang đông kết thì thành dải ngang; huyết quản dọc ngang đều đông kết thì ắt nối liền thành mảng, mảng đông lâu ngày, dày lên thành khối.
Đã là khối máu thì lẽ ra phải phát sốt. Cần biết rằng huyết ứ ở huyết phủ thì ắt phát sốt, vì huyết phủ là gốc của máu, ứ ở đó thì mất mạng; huyết ứ trong bụng thì không phát sốt, vì bụng là phần ngọn của máu, tuy ứ nhưng không đến nỗi hại tính mạng.
Bất kể tích tụ thành khối ở sườn trái, sườn phải, bên trái rốn, bên phải rốn, trên rốn, dưới rốn, hoặc ấn vào thấy đập, đều dùng bài này mà chữa, không có ca nào không thấy hiệu quả ngay. Bệnh nhẹ thì uống ít, bệnh nặng thì uống nhiều, tóm lại bệnh hết thì ngừng thuốc, không được uống quá nhiều. Nếu người bệnh khí yếu, không chịu nổi thuốc đánh tan, thì thêm vào bài gốc đảng sâm ba đến năm tiền đều được, không cần câu nệ.
Bĩ khối ở trẻ em
Bĩ khối ở trẻ em, bụng to, nổi gân xanh, từ đầu đến cuối đều do huyết ứ gây hại. Bài này cùng với Thông khiếu hoạt huyết thang và Huyết phủ trục ứ thang ở trên, ba bài uống luân phiên, hơn một tháng, chưa có ca nào không thành công.
Đau một chỗ không di chuyển
Phàm đau bụng mà chỗ đau luôn không di chuyển là huyết ứ, dùng bài này chữa rất hiệu nghiệm.
Nằm thì thấy trong bụng trĩu xuống
Người bệnh đêm nằm thấy trong bụng như có vật gì, nằm nghiêng trái thì trĩu về bên trái, nằm nghiêng phải thì trĩu về bên phải, đó là bên trong có huyết ứ. Lấy bài này làm chính, có các chứng khác thì dùng kèm thuốc khác.
Thận tả
Lúc canh năm (khoảng 3 đến 5 giờ sáng) đi ngoài lỏng hai ba lần, người xưa gọi là thận tiết (tiêu chảy do thận), nói là do thận hư, dùng các thuốc Nhị thần hoàn, Tứ thần hoàn. Chữa không hiệu nghiệm, thường có người ba năm năm không khỏi. Bệnh mà không biết nguồn gốc thì thật là khó.
Họ không biết rằng trên tổng đề (tên tác giả đặt cho một bộ phận trong bụng, gần tụy) có máu ứ, khi nằm thì chặn kín tân môn (theo tác giả là cửa thoát nước ra khỏi ruột), nước không ra được qua tân môn, mà từ u môn (cửa dưới của dạ dày thông xuống ruột non) đi vào ruột non, hợp làm một với phân, khiến phân lỏng nát, cho nên sáng sớm đi ngoài ba năm lần. Dùng bài này đuổi máu ứ trên tổng đề, máu lưu thông thì tân môn không bị chặn, nước thoát ra được thì hết tiêu chảy, ba năm thang có thể khỏi hẳn.
Tiêu chảy lâu ngày
Tiêu chảy lâu ngày, trăm bài không hiệu nghiệm, là do máu ứ trên tổng đề quá nhiều, cũng dùng bài này.
CÁCH HẠ TRỤC Ứ THANG
Ngũ linh chi hai tiền (sao), đương quy ba tiền, xuyên khung hai tiền, đào nhân ba tiền (nghiền nát như bùn),
đan bì hai tiền, xích thược hai tiền, ô dược hai tiền, diên hồ sách một tiền,
cam thảo ba tiền, hương phụ một tiền rưỡi, hồng hoa ba tiền, chỉ xác một tiền rưỡi.
Sắc với nước mà uống.
[Bài ca thuốc]
Cách hạ trục ứ có đào nhân, mẫu đơn bì, xích thược, ô dược, diên hồ sách, cam thảo,
đương quy, xuyên khung, ngũ linh chi, hồng hoa, chỉ xác; hương phụ giải uất, máu cũng yên ổn.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video