■ QUYỂN HẠ
LỜI TỰA BÀN VỀ CHỨNG BÁN THÂN BẤT TOẠI (chứng liệt nửa người: một bên tay chân không cử động theo ý mình được)
Thầy thuốc viết sách, lập thuyết với lòng muốn cứu đời thì đó là tấm lòng lương thiện. Nhưng phải tự tay chữa chứng bệnh ấy, thử phương pháp nhiều lần, chắc chắn không sai mới được truyền lại cho người sau. Nếu còn một chứng chưa rõ thì để người sau bổ sung. Tuyệt đối không được chỉ cầu danh hão, cậy tài lập luận, bệnh chưa từng thấy mà đoán mò đặt bài thuốc. Nếu không biết gốc bệnh, bài thuốc không đúng bệnh, thì đem lòng cứu người mà để lại việc giết người, há chẳng đáng sợ sao?
Như các bệnh thương hàn (bệnh do nhiễm lạnh từ bên ngoài, gây sốt, sợ lạnh, đau mình), ôn dịch (bệnh dịch sốt nóng lây lan thành từng vùng), tạp chứng (các bệnh nội khoa lặt vặt khác) và phụ khoa (bệnh của phụ nữ), người xưa mỗi người có sở trường riêng. Họ dùng bài thuốc đúng bệnh, phần nhiều vừa uống đã thấy hiệu quả. Trong đó có đôi chỗ nhìn lệch, nhưng chỉ như vết nhỏ trên ngọc trắng (khuyết điểm nhỏ không đáng kể). Riêng chứng bán thân bất toại, người xưa viết sách tuy có hơn bốn trăm nhà, nhưng người lập luận về chứng này chỉ vài người. Trong vài người ấy không ai nói rõ gốc rễ của bệnh. Đã không biết gốc bệnh thì đặt bài thuốc sao khỏi sai (?).
Hồi trẻ tôi gặp chứng này, lúc đầu theo thuyết của sách "Linh khu", sách "Tố vấn" (hai phần của bộ "Hoàng Đế nội kinh", bộ sách y học kinh điển cổ nhất của Trung Hoa) và của Trọng Cảnh (tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Đông Hán) mà chữa, không có kết quả. Sau theo thuyết của Hà Gian, Đông Viên, Đan Khê (các danh y đời Kim, Nguyên) cho thuốc, cũng không công hiệu. Tôi trăn trở do dự, gần như bó tay. Tôi nghĩ: Trương Trọng Cảnh bàn về thương hàn, Ngô Hựu Khả (danh y cuối đời Minh) viết về ôn dịch, đều tự mình nghĩ ra cách mới, không dẫn một câu nào của sách kinh điển xưa. Tôi chỉ có lòng muốn cứu người mà không có tay nghề cứu đời. Vì thế hễ gặp (?) chứng này, tôi đều để tâm nghiên cứu kỹ, xét khí huyết (khí là sức hoạt động, huyết là máu, hai thứ nuôi sống cơ thể theo đông y) thịnh hay suy, phân biệt kinh lạc (hệ thống đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể theo đông y) thông hay tắc. Bốn mươi năm nay cũng thu được khá nhiều điều.
Tôi muốn công bố ra thiên hạ để giúp người sau. Nhưng không dám đem kiến thức hẹp hòi như nhìn qua ống tre mà bác bỏ thuyết của người xưa, lập phương pháp riêng, tự chuốc lấy tội. Bạn tôi nói: "Nếu thật có hiểu biết chắc chắn, có bài thuốc hay đã nghiệm nhiều lần, bù chỗ thiếu của người trước, cứu cái khó của người sau, thì chẳng những có công với đời sau, mà chính là bề tôi có công của người đời trước, có tội gì đâu?" Nghe lời ấy, tôi không ngại mình quê kệch, đem chứng bán thân bất toại ở đàn ông, đàn bà, trẻ em, chứng liệt chân, chứng nuy (chân tay mềm yếu, teo nhẽo, không đi đứng được), chứng co giật, gân co rút, cùng gốc gây bệnh, triệu chứng hiện ra bên ngoài, các phương pháp hay đã nghiệm nhiều lần, những dấu hiệu khó chữa hay dễ chữa, và những chỗ sai của người xưa khi bàn về mạch lý (lý thuyết về mạch đập dùng để chẩn bệnh), tạng phủ (các cơ quan nội tạng), kinh lạc, nhất nhất vẽ hình, nói rõ, kể kỹ đầu đuôi, để chờ bậc cao minh bổ sung thêm. Với nghề y, cũng có chút bổ ích nhỏ vậy.
BÀN VỀ CHỨNG BÁN THÂN BẤT TOẠI
Bán thân bất toại vốn chỉ là một bệnh, nhưng các nhà lập luận lại không ai giống ai. Trước hết, "Linh khu kinh" nói: "Hư tà (khí độc gây bệnh xâm nhập khi cơ thể suy yếu) lệch vào nửa người. Chỗ nó vào sâu thì ở trong vinh vệ (vinh là phần chất bổ đi trong mạch máu, vệ là phần khí bảo vệ ở ngoài cơ thể). Vinh vệ suy thì chân khí (khí chính, sức sống thật của cơ thể) mất đi, chỉ còn tà khí ở lại, phát thành thiên khô. Thiên khô (nửa người khô teo) tức là bán thân bất toại." "Tố vấn" nói: "Phong (gió độc, một loại tà khí gây bệnh theo đông y) trúng vào các huyệt du (các huyệt ở lưng nơi khí của tạng phủ dồn tới) của ngũ tạng lục phủ (năm tạng: tim, gan, lách, phổi, thận; sáu phủ: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu), chỗ bị trúng thì thành thiên phong (bệnh gió độc làm hại một bên người)." Trương Trọng Cảnh nói: "Phong gây bệnh thì khiến người ta bán thân bất toại." Ba sách lập luận đều cho gốc bệnh chỉ là phong.
Đến khi Lưu Hà Gian ra đời, thấy phương và luận của người xưa không hiệu quả, bèn có cách nhìn khác, nói: "Trúng phong (chứng đột ngột ngã gục, liệt, méo miệng, xưa cho là do trúng gió độc) không phải do phong của can mộc (gan, thuộc hành Mộc) động bên trong, cũng không phải do trúng gió từ ngoài, mà thật là do nghỉ ngơi bồi dưỡng không đúng cách, hỏa (nhiệt nóng) bên trong bốc lên dữ dội, thủy (phần nước, chất dịch mát của cơ thể) khô cạn không kìm được, tâm thần mê muội, đột ngột ngã gục không biết gì." Thuyết của ông chỉ cho là do hỏa.
Lý Đông Viên thấy phương và luận của Hà Gian mâu thuẫn, lại lập thuyết khác: "Trúng phong là do khí hư (khí thiếu hụt, suy yếu) mà phong tà (gió độc) trúng vào. Bệnh gặp ở người ngoài bốn mươi tuổi, người khỏe mạnh hiếm có, người béo trắng mà khí hư thỉnh thoảng (?) cũng có." Trong thuyết có chia ra trúng phủ, trúng tạng, trúng huyết mạch, trúng kinh lạc; lập phép chữa lấy việc khí vốn hư, bên ngoài nhiễm phong tà làm gốc.
Chu Đan Khê thấy phương của Đông Viên không khớp với chứng, lại đi đường khác mà lập luận rằng: "Tây Bắc khí lạnh, có trúng phong; Đông Nam khí ẩm, không phải trúng phong thật. Đều do khí huyết hư trước, thấp (ẩm thấp) sinh đàm (đờm, chất dịch đặc ứ đọng gây bệnh), đàm sinh nhiệt, nhiệt sinh phong." Thuyết của ông chỉ cho là do đàm, lấy thấp đàm làm gốc.
Vương An Đạo thấy trong thuyết của Đan Khê có câu "Đông Nam khí ấm (?), không phải trúng phong thật", bèn (?) nói: "Điều mà 'Linh khu', 'Tố vấn', Trọng Cảnh nói là chân trúng phong (trúng phong thật, do gió độc từ ngoài vào); điều mà Hà Gian, Đông Viên, Đan Khê nói là loại trúng phong (giống trúng phong nhưng không do gió ngoài)." Ngu Thiên Dân nói: "Thuyết phân ra chân trúng phong, loại trúng phong của Vương An Đạo cũng chưa hoàn toàn đúng. Người bốn phương mắc bệnh này đều do khí ấm, đàm hỏa kèm theo phong mà phát, có thấy đâu phân biệt chân trúng, loại trúng?"
Riêng Trương Cảnh Nhạc (danh y đời Minh) có kiến giải hơn người: bàn về bán thân bất toại, ông cho đại thể thuộc khí hư, đổi tên "trúng phong", viết thuyết "phi phong" (không phải do gió). Có điều ông dẫn chứng quyết nghịch (khí đi ngược lên, tay chân lạnh, ngất xỉu) trong "Nội kinh", và biện luận về hàn nhiệt (lạnh, nóng), huyết hư (thiếu máu), cùng triệu chứng của mười hai kinh (mười hai đường kinh mạch chính trong cơ thể), những chỗ ấy không khớp với chứng, bài thuốc không hiệu nghiệm. Tiếc là tiên sinh từng trải chứng này không nhiều.
Các danh gia khác bàn về nguyên nhân bệnh đều là thuyết do phong, do hỏa, do khí, do đàm; bài thuốc lập ra đều là thuốc tán phong (làm tan gió độc), thanh hỏa (làm mát, dập nhiệt), thuận khí (điều cho khí đi xuôi), hóa đàm (làm tan đờm). Có người nói khí huyết hư yếu mà trúng phong tà, thì trong bài tán phong thanh hỏa thêm thuốc bổ khí dưỡng huyết. Có người nói âm hư (phần âm của cơ thể, tức tinh, huyết, chất dịch, bị thiếu hụt) tổn hao mà trúng phong tà, thì trong thuốc tư âm bổ thận (bồi bổ phần âm, bổ thận) thêm vị thuận khí hóa đàm. Hoặc bổ nhiều mà công (đánh đuổi tà bệnh) ít, hoặc bổ ít mà công nhiều, tự cho là vừa công vừa bổ, trong lòng đắc ý.
Người nay theo đó mà dùng vẫn không hiệu quả, lại không dám bàn cái sai của người xưa, không nói "phương xưa không hợp bệnh nay" thì bảo "nguyên khí (khí gốc, sức sống căn bản của cơ thể) người xưa người nay khác nhau". Đã nói phương không hợp bệnh, nguyên khí khác nhau, thì sao bệnh thương hàn dùng các bài Ma hoàng, Thừa khí, Hãm hung, Sài hồ vừa uống đã hiệu nghiệm? Sao trong mục trúng phong, các bài Dũ phong, Đạo đàm, Tần giao, Tam hóa dùng mãi không công hiệu? Chung quy là không nghĩ đến gốc lập phương của người xưa: có hiệu hay không vốn có hai đường. Bài nào hiệu nghiệm ắt là phương đã tự tay chữa bệnh ấy, thử nghiệm nhiều lần; bài nào không hiệu nghiệm thì phần nhiều bệnh do bàn suông mà ra, phương do đoán mò mà có.
Dựa vào bàn suông, đoán mò mà định luận, lập phương thì làm sao rõ được gốc của bệnh? Vì sao bán thân bất toại, méo miệng lệch mắt? Vì sao nói ngọng líu lưỡi, khóe miệng chảy dãi? Vì sao đại tiện táo khô (?), tiểu tiện nhiều lần? Không hề có hiểu biết chắc chắn, người xưa chỉ đoán bừa. Một bệnh hao mất năm phần mười nguyên khí mà lại dùng thuốc công phát khắc tiêu (đánh mạnh, làm toát ra, làm hao mòn, làm tiêu tán), sao khỏi sai? Truy đến tận gốc thì cái sai không phải ở thầy thuốc (?), mà sai từ tay người viết sách. Than ôi! Việc hệ trọng thế này mà lại đoán theo ý mình, nghĩ sao làm vậy ư!
BIỆN VỀ CHỨNG BÁN THÂN BẤT TOẠI
Có người hỏi: "Về bán thân bất toại, người xưa bàn là do phong, hỏa, thấp, đàm, được các nhà lần lượt bàn cãi bác bỏ. Có chứng cứ gì làm bằng không?" Tôi đáp: Ngay thiên trúng phong trong sách "Thương hàn luận" của Trọng Cảnh có nói: trúng phong (ở đây là cảm gió từ ngoài) thì khiến người đau đầu đau mình, sốt, sợ lạnh, nôn khan, tự ra mồ hôi. Sách "Kim quỹ yếu lược" (sách của Trương Trọng Cảnh về các bệnh nội khoa) bàn về thương phong (cảm gió nhẹ) thì khiến người nghẹt mũi, hắt hơi, ho tiếng nặng, chảy nước mũi trong. Ở chính mục trúng phong lại nói: phong gây bệnh thì khiến người bán thân bất toại.
Nay xin hỏi: thứ gió gì, trúng cách nào mà khiến người đau đầu đau mình, sốt, sợ lạnh, nôn khan, tự ra mồ hôi? Thứ gió gì, trúng cách nào mà khiến người nghẹt mũi, hắt hơi, ho tiếng nặng, chảy nước mũi trong? Thứ gió gì, trúng cách nào mà khiến người bán thân bất toại? Nếu bán thân bất toại quả là do gió, thì gió trúng người ắt phải từ da thịt vào kinh lạc, cũng ắt có những triệu chứng từ biểu vào lý (từ phần ngoài cơ thể vào phần trong) có thể xét thấy. Tôi thường chữa chứng này, lúc mới mắc hoàn toàn không có biểu chứng (triệu chứng ở phần ngoài cơ thể khi mới nhiễm tà) như sốt sợ lạnh, đau đầu đau mình, đau mắt khô mũi, lúc nóng lúc lạnh. Đã không có biểu chứng thì biết bán thân bất toại không phải do phong tà trúng vào.
Lại nữa, thuyết phong, hỏa, thấp, đàm của mọi người càng mơ hồ. Nếu quả là phong, hỏa, thấp, đàm, thì dù trúng từ ngoài hay phát từ trong, ắt đều dồn vào kinh lạc. Trong kinh lạc chứa không gì khác ngoài khí huyết. Khí huyết nếu bị phong, hỏa, thấp, đàm làm ngăn trở bế tắc thì ắt có đau nhức. Có đau nhức thì đó là tý chứng (chứng đau nhức, tê bại do khí huyết bị bế tắc) gây đau mình, không phải bán thân bất toại; bán thân bất toại thì không đau nhức. Cả đời tôi chữa chứng này nhiều nhất, chưa từng thấy ai vì tý chứng đau mình mà thành bán thân bất toại. Xét từ đó thì lại không phải do phong, hỏa, thấp, đàm trúng vào.
GỐC RỄ CỦA CHỨNG BÁN THÂN BẤT TOẠI
Có người hỏi: "Ông nói bán thân bất toại (?) gốc là do hao tổn nguyên khí, vậy sao phải hao đến năm phần mười mới thành bệnh? Xin được nghe giải thích." Tôi đáp: Nguyên khí chứa trong khí quản (theo quan niệm của tác giả là các ống dẫn khí chạy khắp thân thể), phân bố khắp mình, bên trái bên phải mỗi bên được một nửa. Người đi, ngồi, cử động, xoay trở đều nhờ cả vào nguyên khí. Nguyên khí đủ thì có sức; nguyên khí suy thì không có sức; nguyên khí dứt thì chết.
Nếu mười phần nguyên khí hao mất hai phần, còn tám phần, mỗi nửa người vẫn còn bốn phần, thì không bệnh. Nếu hao năm phần, còn năm phần, mỗi nửa người chỉ còn hai phần rưỡi, lúc này tuy chưa bị bán thân bất toại nhưng đã có triệu chứng thiếu khí, chỉ vì không đau không ngứa nên người bệnh không biết. Một khi nguyên khí đã hao thì kinh lạc tất nhiên trống rỗng; có khe trống rỗng thì khó tránh khí dồn về một bên. Như hai phần rưỡi ở nửa người bên phải dồn sang (?) bên trái thì nửa người bên phải không còn khí; hai phần rưỡi ở nửa người bên trái dồn sang bên phải thì nửa người bên trái không còn khí. Không có khí thì không cử động (?) được; không cử động được gọi là bán thân bất toại. "Bất toại" nghĩa là không theo ý người mà sai khiến được.
Nếu khí dồn về lúc đang ngủ thì người ta không hay biết, chỉ là khi tỉnh dậy không trở mình được. Còn nếu khí dồn về lúc vừa ngủ dậy thì tự thấy khí từ nửa người bị bệnh chảy về nửa người không bệnh, còn rõ hơn cả tiếng sóng nước chảy. Khí dồn về lúc đang ngồi thì thân mình nghiêng đổ. Khí dồn về lúc đang đi thì nửa người không có khí nên ngã nhào. Người ta bèn nói vì ngã mà bị bán thân bất toại, đâu biết không phải vì ngã mà bị bán thân bất toại, mà thật là vì thiếu khí nên bị bán thân bất toại (?), đến nỗi ngã nhào.
BIỆN VỀ CHỨNG MÉO MIỆNG LỆCH MẮT
Có người hỏi: "Bán thân bất toại đã không do phong, sao lại méo miệng lệch mắt?" Tôi đáp: Người xưa đặt tên "méo lệch" là do khi khám bệnh không xét kỹ. Méo miệng lệch mắt thật ra không phải méo lệch, mà vì nửa mặt bị bệnh không có khí, không có khí thì nửa mặt co nhỏ lại. Một mắt không có sức, không mở tròn được, đuôi mắt kéo xuống; nửa miệng không có sức, không mở được, khóe miệng kéo lên. Trên dưới xích lại gần nhau, thoạt nhìn tưởng méo lệch, thật ra không phải méo lệch sang trái sang phải.
Tôi từng chữa chứng này: hễ người bị liệt nửa người bên trái thì phần nhiều méo lệch ở bên phải; người bị liệt nửa người bên phải thì phần nhiều méo lệch ở bên trái. Lý này khiến người ta không hiểu, lại không có sách vở để tra cứu. Phải chăng kinh lạc của nửa người bên trái khi lên đầu mặt thì đi theo bên phải, kinh lạc của nửa người bên phải khi lên đầu mặt thì đi theo bên trái, có ý bắt chéo trái phải? Tôi cũng không dám kết luận, để chờ bậc cao minh xét kỹ rồi bổ sung.
Lại hỏi: "Méo miệng lệch mắt đều là do nửa mặt không có khí cả sao?" Tôi đáp: Lời bàn trên là nói trường hợp có kèm bán thân bất toại. Nếu người khỏe mạnh, không bị bán thân bất toại, bỗng nhiên méo miệng lệch mắt, thì đó là chứng bị phong tà làm bế tắc kinh lạc. Kinh lạc bị phong tà ngăn trở thì khí ắt không lên được; khí không lên tới đầu mặt cũng có thể làm méo miệng lệch mắt. Dùng thuốc thông kinh lạc, tán phong, một thang là khỏi; đây lại không phải việc mà bài thuốc chữa bán thân bất toại làm được.
BIỆN RẰNG CHẢY DÃI KHÓE MIỆNG KHÔNG PHẢI DO ĐÀM ẨM (đờm và nước dịch ứ đọng trong cơ thể)
Có người hỏi: "Thứ chảy ra ở khóe miệng không phải đàm ẩm sao?" Tôi đáp: Tôi từng chữa chứng này, thấy thứ chảy ra toàn là nước trong, không phải đờm đặc. Rõ ràng là khí hư không giữ được tân dịch (các chất dịch trong cơ thể như nước bọt, nước dãi). Nếu chưa hiểu lý này, thử xem trẻ con khi khí chưa đủ thì mười đứa có tám chín đứa chảy dãi; người già khi khí suy thì mười người có hai ba người chảy dãi. Lại đem các chứng khác đối chiếu với nhau thì chảy dãi thuộc khí hư là điều không còn nghi ngờ.
BIỆN RẰNG TÁO BÓN KHÔNG PHẢI DO PHONG HỎA
Có người hỏi: "Người bị bán thân bất toại kèm táo bón, người xưa gọi là phong táo (khô táo do gió), nói bệnh ấy có phong có hỏa, có lý như vậy không?" Tôi đáp: Nếu là phong hỏa thì dùng thuốc tán phong, thanh hỏa (?), nhuận táo (làm trơn chỗ khô), công hạ (thuốc xổ), đại tiện thông một lần, phong tan hỏa mát, tự nhiên phải hết táo. Nhưng tôi thường thấy người chữa chứng này dùng nhầm thuốc xổ, xổ xong lại càng táo hơn. Chung quy là không nghĩ rằng bình thường khi đi đại tiện, phân không tự chảy theo hậu môn ra, mà phải dùng sức đẩy phân xuống. Đã bị bán thân bất toại rồi thì không có sức để cử động tay chân, không có sức để lưỡi nói năng, thì sao còn sức dồn xuống phần dưới đẩy phân ra? Suy từ đó thì không phải do phong hỏa, mà là không có sức đẩy phân xuống. Phân ở ruột già lâu ngày không ra thì tự khô cứng.
BIỆN VỀ CHỨNG TIỂU NHIỀU LẦN, ĐÁI DẦM, KHÔNG NÍN ĐƯỢC
Có người hỏi: "Tiểu nhiều lần, đái dầm, không nín được, có thứ do hỏa, có thứ do hư (?), có phân biệt không?" Tôi đáp: Có người khi đi tiểu thấy đau trong dương vật, nước tiểu ra từng giọt từng giọt, lại có màu đỏ, đó là chứng do hỏa. Nếu là người già hoặc người hư yếu, nước tiểu ra dài mà không đau, màu trong trắng, thì thuộc khí hư. Lỗ tiểu mở ra, nước tiểu chảy mà không biết, gọi là đái dầm. "Không nín được" là nước tiểu muốn ra, người cố nín không đi tiểu mà nước tiểu vẫn tự ra. Những điều này là nói riêng trường hợp bản thân đường tiểu có bệnh. Còn nếu bán thân bất toại mà kèm tiểu nhiều lần, đái dầm, không nín được, hoàn toàn không đau trong dương vật, thì đó là khí hư không giữ và nâng đỡ được.
BIỆN RẰNG NÓI NGỌNG LÍU LƯỠI KHÔNG PHẢI DO ĐÀM HỎA (?) (đờm kết hợp với nhiệt)
Có người hỏi: "Nói không rõ tiếng, xưa gọi là ngôn ngữ kiển sáp (nói ngọng, líu lưỡi). Người trước bàn rằng ở gốc lưỡi có đàm có hỏa, lý này nghĩ ra cũng không sai chứ?" Tôi đáp: Không phải đàm hỏa. Trong lưỡi vốn có hai ống, bên trong thông với khí của não, tức là khí quản, để chứa khí đi lại, giúp lưỡi cử động mà nói được. Nay nửa người không có khí, đã không cử động được, lưỡi cũng nửa bên không có khí, cũng không cử động trọn vẹn được, nên nói không rõ. Thử xem trẻ con khi khí chưa đủ, chưa biết đi, và người già khi khí suy, đều nói không rõ, đó là chứng cứ.
BIỆN VỀ CẤM KHẨU VÀ NGHIẾN RĂNG
Có người hỏi: "Đã không có phong hỏa, sao lại cấm khẩu, nghiến răng?" Tôi đáp: Cấm khẩu là cấm khẩu, nghiến răng là nghiến răng. Người xưa gộp cấm khẩu và nghiến răng thành một chứng, sao khi khám bệnh lại cẩu thả đến thế! Cấm khẩu là hư, nghiến răng là thực (hư là chính khí thiếu yếu; thực là tà khí mạnh, thừa thãi). Cấm khẩu là răng nghiến chặt không mở ra được; nghiến răng là hai hàm răng va vào nhau có tiếng. Trong thương hàn (?), ôn dịch, tạp chứng, phụ khoa, có người vì chứng hư mà cấm khẩu, có người vì chứng thực mà nghiến răng. Riêng bán thân bất toại thì có cấm khẩu, tuyệt không có nghiến răng. Cũng có khi cấm khẩu quá mạnh, hàm dưới rút vào trong, phát ra tiếng như tiếng giũa, giống nghiến răng mà thật không phải nghiến răng, cũng là chứng hư. Nếu không bị bán thân bất toại, lại không kèm chứng nào khác, bỗng nhiên cấm khẩu không mở được, thì đó là do phong tà làm bế tắc kinh lạc, khí không lên được; dùng thuốc khơi thông kinh lạc thì khỏi.
GHI LẠI TÌNH TRẠNG TRƯỚC KHI PHÁT BỆNH
Có người hỏi: "Sau khi nguyên khí đã hao mà trước khi bị bán thân bất toại, có triệu chứng hư nào để xét không?" Cả đời tôi chữa chứng này nhiều nhất, biết rõ nhất. Mỗi lần chữa chứng này, khi khỏi rồi tôi hỏi tình trạng trước khi phát bệnh. Có người nói thỉnh thoảng chóng mặt một hồi; có người đầu tự dưng nặng trĩu một hồi; có người trong tai tự dưng ù như tiếng gió một hồi; có người trong tai tự dưng kêu như tiếng ve một hồi; có người mí mắt dưới (?) thường giật; có người một bên mắt nhỏ dần; có người tự dưng mắt trợn đờ ra một hồi; có người trước mắt (?) thường thấy như có gió xoáy; có người thường thấy hơi lạnh xộc vào mũi; có người môi trên giật một hồi; có người hai môi trên dưới mím lại căng cứng; có người ngủ thì miệng chảy dãi bọt; có người vốn thông minh bỗng nhiên mất trí nhớ; có người bỗng nhiên nói năng đầu cụt đuôi, lộn xộn không ra đâu vào đâu; có người tự dưng thở gấp một hồi.
Có người một tay thường run; có người hai tay thường run; có người ngón tay áp út mỗi ngày có một lúc co lại không duỗi ra được; có người ngón tay cái tự dưng tự động cựa; có người cánh tay tự dưng tê; có người chân tự dưng tê; có người bắp thịt tự dưng giật; có người kẽ móng tay từng lúc từng lúc toát hơi lạnh; có người kẽ móng chân từng lúc từng lúc toát hơi lạnh; có người kẽ đầu gối hai chân toát hơi lạnh; có người mắt cá chân bỗng mềm nhũn một hồi, lật nghiêng ra ngoài; có người chân tự dưng chuột rút; có người ngón chân tự dưng chuột rút; có người đi đường hai chân vướng víu vấp vào nhau; có người vùng ngực ngay trên dạ dày thấy tức nghẹn một hồi; có người vùng ấy thấy trống rỗng, hụt hơi một hồi; có người vùng ấy hồi hộp một hồi; có người đầu cổ tự dưng cứng đờ một hồi; có người khi nằm ngủ tự thấy mình nặng trĩu. Tất cả đều là triệu chứng nguyên khí đang hao dần. Vì không đau không ngứa, không lạnh không nóng, không trở ngại ăn uống sinh hoạt, nên người ta rất dễ lơ là.
BÀN VỀ CHỨNG BÁN THÂN BẤT TOẠI Ở TRẺ EM
Có người hỏi: "Trẻ con cũng có bán thân bất toại sao?" Tôi đáp: Trẻ từ một tuổi đến tuổi nhi đồng đều có. Đột nhiên mắc chứng này thì ít, phần nhiều là sau các bệnh thương hàn, ôn dịch, đậu chẩn (các bệnh nổi nốt ngoài da như đậu mùa, sởi), nôn mửa tiêu chảy..., sau bệnh nguyên khí hao dần, sắc mặt xanh trắng, dần dần tay chân không cử động, thậm chí gân tay chân co quắp, toàn thân cứng đờ như tượng đất, đều là do khí không tới được tứ chi. Người xưa chữa theo phong là vì từng trải chứng này không nhiều.
BÀN VỀ CHỨNG THAN NUY (liệt và mềm yếu teo nhẽo hai chân)
Có người hỏi: "Nguyên khí dồn về bên trái hay bên phải thì bị bán thân bất toại, vậy có chứng khí dồn lên trên hay xuống dưới không?" Tôi đáp: Nguyên khí hao năm phần, còn lại năm phần lưu chuyển khắp mình, ắt thấy các dấu hiệu thiếu khí. Nếu bỗng nhiên dồn cả lên nửa người trên, không đi xuống dưới được, thì bị liệt nhẽo hai chân. Thế mà người xưa bàn gốc của chứng nuy là do thấp nhiệt (ẩm và nóng kết hợp gây bệnh) ở kinh Túc dương minh Vị (đường kinh của dạ dày, chạy xuống chân) bốc lên hun phổi, phổi nóng thì lá phổi khô cháy, da lông khô héo, phát thành chứng nuy, nên đều dùng thuốc mát lạnh, công hạ. Theo tôi, dùng thuốc mát lạnh, công hạ để chữa tý chứng đau chân do thấp nhiệt thì được, chữa chứng nuy thì không thích hợp. Nên biết tý chứng đau nhức, lâu ngày có thể làm chân liệt, liệt rồi chân vẫn đau; chứng nuy là bỗng nhiên hai chân không cử động, từ đầu đến cuối không đau nhức. Nếu không phân rõ ngọn và gốc của bệnh, lẫn lộn hư với thực, há chẳng để tai họa cho người sau sao!
BỔ DƯƠNG HOÀN NGŨ THANG (bài thuốc sắc "bổ dương khí, trả lại năm phần", ý là bổ lại năm phần mười nguyên khí đã hao mất)
Bài này chữa bán thân bất toại, méo miệng lệch mắt, nói ngọng líu lưỡi, khóe miệng chảy dãi, đại tiện táo khô (?), tiểu tiện nhiều lần, đái dầm không nín được.
Hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ, vị thuốc bổ khí) bốn lạng (lạng là đơn vị cân cũ, khoảng 37 gam), dùng sống; quy vĩ (phần đuôi rễ cây đương quy, vị thuốc làm máu lưu thông) hai tiền (tiền là một phần mười lạng, khoảng 3,7 gam); xích thược (rễ cây thược dược đỏ, làm tan máu ứ) một tiền rưỡi.
Địa long (giun đất phơi khô) một tiền, bỏ đất; xuyên khung (thân rễ cây khung cùng, vị thuốc hành khí hoạt huyết) một tiền; đào nhân (nhân hạt đào, làm tan máu ứ) một tiền; hồng hoa (hoa cây rum, làm tan máu ứ) một tiền.
Sắc với nước mà uống.
Mới mắc bán thân bất toại thì theo bài này thêm phòng phong (rễ cây phòng phong, vị thuốc trừ gió độc) một tiền, uống bốn năm thang rồi bỏ đi. Nếu người bệnh trước đã nghe lời người ta nói mà sợ hoàng kỳ, thì đành chiều theo lòng người, dùng một hai lạng, về sau tăng dần lên bốn lạng. Đến khi hơi có hiệu quả thì mỗi ngày uống hai thang, há chẳng phải là tám lạng sao? Uống mỗi ngày hai thang được năm sáu ngày thì trở lại mỗi ngày một thang. Nếu đã bệnh hai ba tháng, thầy thuốc trước theo phương xưa dùng thuốc lạnh mát quá nhiều, thì thêm phụ tử (rễ con cây ô đầu đã chế, vị thuốc rất nóng, làm ấm, kéo dương khí lại) bốn năm tiền. Nếu đã dùng thuốc tán phong quá nhiều thì thêm đảng sâm (rễ cây đảng sâm, vị thuốc bổ khí) bốn năm tiền; nếu chưa uống những thuốc ấy thì không cần thêm.
Phép này tuy là bài thuốc tốt lành, nhưng bệnh lâu ngày, khí hao quá nhiều, vai trật xuống hở hai ba ngón tay, cánh tay co lại kéo không thẳng được, mắt cá chân lật ra ngoài, câm không nói được một chữ, thì đều là chứng không chữa khỏi được. Tuy không khỏi, nhưng uống thường xuyên có thể giữ cho bệnh không nặng thêm. Nếu uống bài này đã khỏi thì không được ngừng thuốc, hoặc cách ba năm ngày uống một thang, hoặc bảy tám ngày uống một thang; không uống e sau này mắc chứng khí quyết (khí đột ngột đi ngược, ngất xỉu, tay chân lạnh). Hoàng kỳ trong bài, bất kể sản ở đâu, sức thuốc đều như nhau, đều dùng được.
[BÀI CA BÀI THUỐC] (bài thơ ngắn giúp nhớ thành phần bài thuốc)
Bổ dương hoàn ngũ: xích thược, xuyên khung,
Quy vĩ thông kinh lạc, thêm địa long giúp sức;
Bốn lạng hoàng kỳ làm vị thuốc chủ,
Máu ứ trệ trong huyết thì dùng đào nhân, hồng hoa.
BÀN VỀ CHỨNG NÔN MỬA, TIÊU CHẢY, CHUỘT RÚT DO ÔN ĐỘC (chất độc của bệnh dịch sốt nóng)
Chứng trên thì nôn, dưới thì tiêu chảy, kèm chuột rút, người xưa đặt tên là hoắc loạn (bệnh đột ngột vừa nôn vừa tiêu chảy dữ dội). Thái y viện (cơ quan y tế của triều đình) đời Tống lập phương, gọi là "Cục phương" (bộ phương thuốc do triều đình ban hành), đặt bài Hoắc hương chính khí tán để chữa. Bệnh do tà khí làm hại chính khí (sức chống bệnh của cơ thể) mà lại dùng thuốc đánh phá chính khí, há chẳng hổ với danh thầy thuốc lớn!
Đến năm Đạo Quang thứ nhất triều ta (năm 1821), năm Tân Tỵ, ôn độc lan tràn, mấy tỉnh có người mắc nôn mửa, tiêu chảy, chuột rút, ở kinh đô càng nặng, chết người rất nhiều. Người nghèo không có tiền chôn cất, nhà nước phải xuất tiền kho để cấp quan tài; trong hơn một tháng tốn mấy chục vạn lạng bạc. Khi ấy những người làm thuốc, ai dùng sâm, truật, gừng, phụ tử (các vị thuốc ấm nóng, bổ khí) thấy hiệu quả thì nói là âm hàn (lạnh từ bên trong); ai dùng hoàng cầm, hoàng liên, chi tử, hoàng bá (các vị thuốc đắng lạnh, dập nhiệt) thấy hiệu quả thì nói là độc hỏa (độc nóng). Tôi nói: Không phải. Không phân nam nữ già trẻ, mọi người cùng mắc một bệnh, ấy là ôn độc. Có người hỏi: "Đã là ôn độc, gừng phụ tử thì nóng (?), cầm liên thì mát, mà đều có người thấy hiệu quả, là vì sao?" Tôi đáp: Cầm liên có hiệu quả lúc mới bệnh, người còn khỏe mà độc đang mạnh; gừng phụ tử có hiệu quả lúc độc đã suy mà người yếu, khí suy. Lại hỏi: "Có người uống cầm liên, gừng phụ tử không hiệu quả mà còn có hại, là vì sao?"
Tôi đáp: Thử xem những người châm kim mà khỏi, máu chảy ra toàn là máu đen tím, há chẳng phải do ôn độc thiêu đốt? Ôn độc từ miệng mũi vào khí quản, từ khí quản tới huyết quản (mạch máu), làm khí huyết đông kết, bít tắc tân môn (theo tác giả là cửa nơi nước dịch từ dạ dày thoát ra), nước không ra được, nên trên nôn dưới tả. Lúc mới mắc, dùng kim châm vào mạch máu ở chỗ khoeo trong khuỷu tay, chảy ra máu tím đen, độc theo máu ra mà khỏi. Có người hỏi: "Chỗ châm là huyệt gì? Xin (?) chỉ rõ." Tôi đáp: Tôi tuy giỏi châm, nhưng không cần bàn nhiều; huyệt ấy tên là Xích trạch (huyệt ở nếp gấp phía trong khuỷu tay). Khí quản của người thông suốt khắp mình, huyết quản cũng thông suốt khắp mình. Bốn năm mạch máu quanh trái phải huyệt Xích trạch, châm vào đều ra máu, đều khỏi được; châm lên trên hay xuống dưới Xích trạch cũng khỏi được. Tóm lại, những bệnh châm mà khỏi đều là chứng phong hỏa, khí thừa; còn chứng thiếu thì càng châm càng hỏng. Đây là điều mà những người làm nghề châm cứu (chữa bệnh bằng cách châm kim và hơ ngải vào huyệt) giấu kín không chịu nói.
Lúc gấp gáp thì dùng kim châm, vì nó nhanh gọn. Một mặt châm, một mặt cho uống Giải độc hoạt huyết thang để làm máu lưu thông, giải độc, chưa có ai không khỏi ngay sau một thang. Nhưng chứng này mắc rất nhanh, làm hại nguyên khí rất nhanh, nửa ngày một ngày có thể chết. Nếu nôn mửa tiêu chảy một hai giờ (giờ cũ, mỗi giờ bằng hai tiếng đồng hồ) hoặc nửa ngày, hễ thấy chân co rút là khí ở chân đã ít; hễ thấy tay co rút là khí ở tay đã ít. Nếu thấy mi mắt hõm sâu, mồ hôi ra như nước, tay chân lạnh như băng, thì đừng nói thuốc mát có hại, ngay bài Giải độc hoạt huyết thang tôi lập ra cũng chỉ có hại mà không có công. Lúc ấy bất kể lưỡi khô miệng ráo, khát nhiều đòi uống lạnh, một lúc uống mấy bát nước, cứ yên tâm dùng bài gừng phụ tử hồi dương (kéo dương khí đang thoát trở lại), một thang có thể giành lại mạng sống. Phép này không phải thầy thuốc nông cạn có thể biết được.
GIẢI ĐỘC HOẠT HUYẾT THANG (bài thuốc sắc giải độc, làm máu lưu thông)
Liên kiều (quả cây liên kiều, vị thuốc giải độc, thanh nhiệt) hai tiền; cát căn (rễ sắn dây) hai tiền; sài hồ (rễ cây sài hồ, vị thuốc giải nhiệt, sơ thông khí) ba tiền; đương quy (rễ cây đương quy, bổ và hoạt huyết) hai tiền;
Sinh địa (củ địa hoàng tươi hoặc phơi khô chưa chế, làm mát máu) năm tiền; xích thược ba tiền; đào nhân tám tiền, nghiền; hồng hoa năm tiền;
Chỉ xác (quả cam chua già phơi khô, vị thuốc hành khí) một tiền; cam thảo (rễ cây cam thảo, vị thuốc ngọt, điều hòa các vị) hai tiền.
Sắc với nước mà uống.
[BÀI CA BÀI THUỐC]
Giải độc hoạt huyết: liên kiều, đào nhân,
Hồng hoa, đương quy, chỉ xác, cát căn, xích thược;
Sài hồ, cam thảo cùng sinh địa,
Bài hay chữa nôn tả, sắc với nước.
Bài này là nói dùng lúc mới bị nôn mửa tiêu chảy; nếu thấy mồ hôi nhiều, tay chân lạnh, mắt hõm thì không được dùng.
CẤP CỨU HỒI DƯƠNG THANG (bài thuốc cấp cứu kéo dương khí trở lại)
Nếu nôn mửa tiêu chảy mà thấy chuột rút, người lạnh, mồ hôi nhiều, thì không có bài này không được. Đừng sợ người bệnh khát nhiều đòi uống lạnh mà không dám dùng.
Đảng sâm tám tiền; phụ tử tám tiền, thái miếng to; can khương (gừng khô) bốn tiền; bạch truật (củ cây bạch truật, vị thuốc bổ tỳ vị, kiện tiêu hóa) bốn tiền;
Cam thảo ba tiền; đào nhân hai tiền, nghiền; hồng hoa hai tiền.
[BÀI CA BÀI THUỐC]
Cấp cứu hồi dương: sâm, phụ tử, gừng,
Làm ấm bên trong có truật, cam thảo, đào nhân, hồng hoa;
Nhìn đúng bệnh, gan dạ mà dùng thì giành lại được mạng sống,
Tuy có đào nhân, hồng hoa nhưng khí không bị tổn hại.
Giải độc hoạt huyết thang và Cấp cứu hồi dương thang, hai bài phân rõ giới hạn khi nào dùng bài nào, thì chưa có ai không khỏi ngay. Hãy cẩn thận! Hãy cẩn thận!
BÀN RẰNG TRỪU PHONG KHÔNG PHẢI DO PHONG
Chứng trừu phong (chứng co giật ở trẻ em), người nay chữa không hiệu quả, không phải người nay (?) chữa sai, mà là phương xưa làm hại người. Người xưa không chỉ bàn bệnh, lập phương làm hại người, mà đặt tên bệnh là "trừu phong", riêng một chữ "phong" càng làm hại người. Lại vì chứng này phần nhiều do thương hàn, ôn bệnh, hoặc đậu chẩn, nôn mửa tiêu chảy..., bệnh lâu ngày mà co giật, nên gọi là mạn kinh phong (chứng co giật kéo dài ở trẻ em, xưa cho là do gió và kinh sợ). Ba chữ "mạn kinh phong" ghép lại đặt tên càng đáng cười, chẳng những văn nghĩa không thông, mà cũng không xét kỹ gốc bệnh.
Nếu thật là phong, thì gió trúng người ắt từ da thịt vào kinh lạc, cũng ắt có triệu chứng từ biểu vào lý có thể xét. Đã xét không thấy biểu chứng do cảm nhiễm từ ngoài, người xưa sao lại viết sách lập phương mà cứ nói là phong? Sở dĩ họ nói phong là vì thấy khi bệnh phát thì cổ lưng ưỡn ngược ra sau, hai mắt trợn ngược lên, cấm khẩu không mở, miệng chảy dãi bọt, trong họng có tiếng đờm, mê man bất tỉnh, nên cho là trúng phong không còn nghi ngờ. Đâu biết cổ lưng ưỡn ngược, tứ chi co giật, tay chân nắm chặt là do khí hư không giữ được thân thể chân tay; hai mắt trợn ngược, cấm khẩu không mở là do khí hư không đưa lên được; miệng chảy dãi bọt là do khí hư (?) không giữ được tân dịch; tiếng đờm qua lại trong họng không phải đờm, mà là khí hư không quay về gốc.
Nếu chưa hiểu lý này, thử xem người già bệnh lâu sắp mất, hoặc cổ cứng mình nặng, hoặc mắt hé trợn ngược, hoặc răng nghiến chặt chảy dãi, hoặc tiếng đờm khò khè như kéo cưa, hoặc mồ hôi lạnh đầm đìa, toàn là chứng khí thoát, hiện ra rõ ràng. Đem hai mắt trợn ngược, cấm khẩu (?) chảy dãi, tiếng đờm như kéo cưa của trừu phong mà đối chiếu với nhau, thì chứng trừu phong là do khí hư không còn nghi ngờ. Nguyên khí đã hư thì ắt không tới được huyết quản; huyết quản không có khí thì máu ắt dừng lại mà ứ. Một chứng khí hư huyết ứ mà lại dùng thuốc tán phong thanh hỏa, sao khỏi sai? Uống thuốc tán phong, không có phong mà uống thì làm tan khí; uống thuốc thanh hỏa, không có hỏa mà uống thì làm máu đông. Lại uống thêm thuốc đánh phá, khắc tiêu, khí tan máu mất, còn mong sống (?) sao được! Truy đến tận gốc, không phải chết vì thầy thuốc, mà chết vì tay người viết sách.
Tôi thường thấy những người làm nghề nhi khoa từng trải nhiều thì tuyệt không làm hại người: vì phương xưa chữa trừu phong không hiệu quả, nên thấy trừu phong là bỏ không chữa. Cũng có bậc cao tay, xem triệu chứng hiện tại của trẻ, biết sau này ắt sẽ co giật, tuy không có phương điều trị, cũng nhất định báo cho nhà bệnh: "Bệnh này e sau sẽ co giật." Làm sao biết sau này ắt co giật? Phàm trước khi sắp co giật, ắt thấy dấu hiệu của co giật trước: như thấy thóp lõm xuống, mê ngủ hé mắt, đảo lưỡi trong miệng, không khóc được, khóc không có nước mắt, cánh mũi phập phồng, trong họng có tiếng đờm, đầu cúi không ngẩng lên, cấm khẩu không ra tiếng, tứ chi lạnh như băng, miệng nôn bọt trắng, ngực nhô cao như cái bát, thở gấp hổn hển, sắc mặt xanh trắng, mồ hôi ra như nước, không bú được, phân màu xanh lục, trong bụng sôi ọc ạch, dưới thì tiêu chảy trên thì ho, bắp thịt giật, đều là điềm báo co giật.
Hai mươi chứng trên không cần thấy đủ, chỉ cần thấy một hai chứng là biết sau này ắt sẽ co giật. Trong đó có chứng chữa được, có chứng không chữa được, cùng các bài thuốc dùng, đều kê ra ở sau. Nếu hé mắt trợn ngược, không ăn không khóc, tiếng đờm khò khè, thở gấp, bệnh tuy nặng nhưng là chứng chữa (?) được. Nếu vùng giữa trán màu xám tro, tinh hoàn rút lên, hoặc mạch nhỏ yếu, hoặc mất mạch hẳn, thì bề ngoài tuy nhẹ nhưng là chứng không chữa được.
KHẢ BẢO LẬP TÔ THANG (bài thuốc "có thể bảo đảm tỉnh lại ngay")
Bài này chữa trẻ con do thương hàn, ôn dịch, hoặc đậu chẩn, nôn mửa tiêu chảy..., bệnh lâu (?) khí hư, tứ chi (?) co giật, cổ lưng ưỡn ngược ra sau, hai mắt trợn ngược, miệng chảy dãi bọt, mê man bất tỉnh, đều hiệu nghiệm.
Hoàng kỳ hai lạng năm tiền, dùng sống; đảng sâm ba tiền; bạch truật hai tiền;
Cam thảo hai tiền; đương quy hai tiền; bạch thược (rễ cây thược dược trắng, vị thuốc dưỡng huyết) hai tiền; táo nhân (nhân hạt táo chua, vị thuốc an thần) ba tiền, sao;
Sơn thù (quả cây sơn thù du, vị thuốc bổ gan thận) một tiền; câu kỷ tử (quả cây khởi tử, vị thuốc bổ gan thận) hai tiền; cố chỉ (tức phá cố chỉ, hạt cây bổ cốt chỉ, vị thuốc bổ thận dương) một tiền; hạch đào (quả óc chó) một quả, để cả vỏ đập nát.
Sắc với nước mà uống.
Liều lượng bài này là nói cho trẻ bốn tuổi. Nếu hai tuổi thì liều lượng có thể giảm một nửa; nếu một tuổi thì dùng một phần ba; nếu hai ba tháng tuổi thì dùng một phần tư. Lại không cần câu nệ số thang; tôi chữa chứng này, trong một ngày thường có khi dùng hai ba thang. Uống đến khi hết co giật, nhất định phải dặn nhà bệnh: không được vì hết co giật mà thôi uống thuốc, phải uống thêm vài thang, khí đủ rồi mới yên.
[BÀI CA BÀI THUỐC]
Khả bảo lập tô: cố chỉ, táo nhân,
Truật, quy, thược dược, sâm, kỳ, cam thảo;
Sơn thù, câu kỷ sắc nước uống,
Một quả hạch đào giã cả vỏ.
BÀN RẰNG BỆNH ĐẬU KHÔNG PHẢI DO THAI ĐỘC (chất độc mà xưa cho là đứa trẻ mang theo từ trong bào thai)
Bệnh đậu chẩn ở trẻ con, từ đời Hán đến nay, người viết sách lập phương nhiều không đếm xuể, đại để chỉ chia ra thuận, hiểm, nghịch (thuận là nhẹ dễ khỏi, hiểm là nguy, nghịch là rất nguy khó cứu), phân biệt nặng nhẹ sống chết, không ai nói rõ gốc rễ của bệnh đậu. Vì thế người sau có người theo bài Bảo nguyên thang, dùng hoàng kỳ, nhân sâm; có người theo bài Quy tông thang, dùng đại hoàng, thạch cao; có người theo bài Giải độc thang, dùng sừng tê giác, hoàng liên. Bệnh đậu vốn chỉ là một, mà dùng thuốc chẳng ai giống ai. Gặp đậu thuận, đậu hiểm thì xét trẻ khỏe hay yếu, phân biệt bổ, xổ, thanh, mát, dùng đều có thể mong sống. Chỉ khi thấy chứng nghịch thì không có phương điều trị, liền nói là số trời phải thế. Ấy là vì không biết gốc rễ của bệnh đậu.
Có người hỏi: "Nếu người xưa không biết gốc rễ bệnh đậu, sao thấy đậu nghịch lại biết mấy ngày thì chết?" Tôi đáp: Đó không phải người xưa biết gốc rễ bệnh đậu, mà vì xem đậu nhiều, biết ngày nào mọc nốt, ngày nào hình gì, ngày nào màu gì, ngày nào chứng gì, chữa không hiệu quả thì đến ngày nào ắt chết. Người xưa biết đậu nghịch mấy ngày chết là do thế. Nếu biết gốc rễ bệnh đậu thì há lại không có phương điều trị?
Có người hỏi: "Như ông nói thì chứng đậu nghịch cứu được sao?" Tôi đáp: Chứng đậu hiểm thì chữa là khỏi ngay, không đáng bàn. Còn chứng nghịch đều có gốc rễ, phân biệt rõ gốc rễ thì há lại không cứu được? Như những chứng tôi đã chữa: chứng đậu bí không mọc ra; nốt mọc chi chít khắp mình, dày đặc như vỏ kén tằm, phẳng lì như da rắn; chưa sốt đã mọc; nốt vừa hiện đã tím đen; khắp mình dày đặc không có kẽ hở; màu tím, trắng, xám tro xen nhau; nốt phủ kín đầu, vây quanh miệng, vây quanh cổ, mọc quanh má; da thịt không sưng; khắp mình mọng nước; nốt không căng lên ra nước mủ, không hóa mủ đóng vảy; sau khi mọc nốt thì co giật không dứt; chín khiếu (chín lỗ trên cơ thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, lỗ tiểu, hậu môn) chảy máu đỏ tươi; ho khản tiếng; uống nước là sặc; ngày thứ sáu thứ bảy ngứa, gãi vỡ không ra máu; ngày thứ bảy thứ tám (?) tiêu chảy, không muốn ăn; đến lúc cực nguy thì đầu không ngẩng được, chân lệch vẹo, hai mắt trợn ngược, cổ lưng ưỡn ngược ra sau. Những chứng nghịch ấy, lúc mới thấy mà phân rõ hư thực thì đều có thể mong sống.
Người hiểu lý này thì biết tôi bổ sung chỗ người trước chưa tới, cứu những ca khó của người nay; người không hiểu lý này thì bàn bậy, cho lời tôi là ngông cuồng, mà không biết đó không phải ngông cuồng, mà là biết gốc rễ của bệnh đậu, không như lời bàn của các nhà cứ nói mọc đậu là do thai độc. Các sách lại nói: trước đời Hán không có ai mọc đậu. Đã nói là thai độc, chẳng lẽ người trước đời Hán không phải do cha mẹ sinh ra? Thuyết này đáng cười nhất. Nếu theo thuyết người xưa, có người nói thai độc nằm trong tạng phủ, vậy sao trước khi mọc đậu tạng phủ yên ổn không bệnh? Có người nói thai độc nằm trong bắp thịt, vậy sao trước khi mọc đậu da dẻ lại không mọc mụn nhọt? Lại có người nói thai độc nằm trong tủy xương, hoặc vì kinh sợ, té ngã, hoặc vì ăn uống không tiêu, cảm mạo, khơi động chất độc mà phát thành thiên hoa (bệnh đậu mùa).
Nếu tin lời ấy, rằng vì kinh sợ, té ngã, ăn uống không tiêu, cảm mạo mà khơi động phát bệnh, thì là do tự mình không cẩn thận. Tôi nghĩ lúc đậu mùa đang thịnh, không phải chỉ một người mọc đậu, ít thì một vùng, nhiều thì mấy tỉnh, chẳng lẽ người mấy tỉnh cùng lúc đều không cẩn thận? Thuyết này càng vô lý. Lại thấy những thầy thuốc chủng đậu (cấy mầm đậu vào người lành để phòng bệnh) trên đời, đậu họ cấy, bất kể nhiều ít, không ca nào không thuận. Nếu là thai độc, độc ắt có nặng có nhẹ, độc nặng thì đậu ắt hiểm, sao có thể không ca nào không thuận? Suy xét từ đó, sao hai chữ "thai độc" lại bám chặt không phá được? Đâu biết không phải thai độc, mà là trọc khí (khí đục, khí dơ) trong máu ở trong bào thai.
Đứa trẻ trong bụng mẹ, ban đầu do một giọt tinh khí thật kết lại thành thai, về sau tạng phủ, thân thể chân tay lớn lên đều nhờ máu mẹ mà thành. Trọc khí trong máu ở trong bào thai, sau khi sinh ra vẫn nằm trong vinh huyết (máu nuôi dưỡng cơ thể). Gặp ôn dịch do khí trời lưu hành khơi động trọc khí, ôn dịch từ miệng mũi vào khí quản, từ khí quản tới huyết quản, đuổi trọc khí trong máu ra ngoài qua da, màu đỏ như hoa nên gọi là thiên hoa; hình tròn như hạt đậu nên gọi là đậu.
Tóm lại, nhiễm ôn dịch nhẹ thì độc ôn dịch theo nốt đậu ra ngoài, mọc đậu ắt thuận. Nhiễm ôn dịch nặng thì độc ôn dịch lưu lại bên trong, không theo nốt đậu ra được, mọc đậu ắt hiểm. Nhiễm ôn dịch cực nặng thì độc ôn dịch thiêu đốt máu bên trong; máu bị thiêu đốt ắt đông lại, máu đông thì màu ắt tím, máu chết thì màu ắt đen; nốt đậu tím đen là chứng cứ. Máu chết làm bít tắc đường đi, độc ôn dịch không ra ngoài qua da được, ắt đánh vào tạng phủ bên trong; tạng phủ bị độc hỏa nung nấu, liền sinh ra chứng nghịch của từng tạng. Đó chính là điều trong sách khoa đậu gọi là đậu nghịch (?) của kinh này kinh nọ; không biết rằng đó không phải đậu nghịch của kinh nào, mà là ôn độc mà kinh ấy đã nhiễm.
Đậu thuận hay nghịch là ở chỗ nhiễm ôn dịch nặng hay nhẹ. Điều cốt yếu của việc chữa đậu hoàn toàn ở phương pháp trừ ôn độc. Ôn độc không trừ thì nốt đậu tuy ít cũng ắt chết; ôn độc đã trừ thì nốt đậu tuy nhiều cũng không đến nỗi mất mạng. Sách khoa đậu chỉ bàn chữa thai độc mà không biết chữa ôn độc; dù biết chữa ôn độc mà không biết hang ổ của ôn độc là ở trong máu. Nếu phân rõ ôn độc nặng nhẹ, máu thông hay tắc, khí hư hay thực, thì cứu (?) đậu nghịch ngay tức khắc, dễ như trở bàn tay. Đó gọi là biết điều cốt yếu thì một lời là nói hết vậy.
Bàn về việc dịch mủ trong nốt đậu không phải do máu biến thành
Khi đậu (bệnh đậu mùa: nổi nốt khắp người, nốt lần lượt mọng nước, hóa mủ rồi đóng vảy) mới mọc thì nốt có màu đỏ. Năm, sáu ngày (?) sau, nốt bỗng chuyển thành tương trong (dịch trong), rồi thành tương trắng, rồi thành tương đục, rồi thành mủ vàng, cuối cùng đóng vảy. ("Tương" là dịch chứa trong nốt đậu.)
Người xưa nói dịch trong nốt đậu đều do máu biến thành. Nếu đúng là do máu biến thành, thì máu đỏ ắt phải biến được thành màu trắng. Nay xin lấy một chén máu ra thử: hoặc dùng phèn để lắng, hoặc đun lửa để cô, xem có làm cho nó thành nước trong, thành dịch trắng, dịch đục, mủ vàng được không?
Đậu vốn là trọc khí (khí đục, chất cặn bẩn) trong máu ở huyết quản. Khi gặp ôn dịch (bệnh dịch truyền nhiễm do khí độc theo mùa gây ra) có tính đuổi trọc khí ra ngoài, khí dịch ấy vào từ miệng mũi, đi vào khí quản (theo tác giả là hệ ống dẫn khí đi khắp thân thể, khác với huyết quản là ống dẫn máu), tới huyết quản. Nó đuổi trọc khí cùng máu trong huyết quản, và tân dịch (chất dịch trong cơ thể) trong khí quản, theo lỗ chân lông ra ngoài. Vì thế nốt đậu tròn, màu đỏ.
Năm, sáu ngày sau, máu trong nốt đậu lại rút về huyết quản, trong nốt chỉ còn trọc khí và tân dịch. Tân dịch trong, nên gọi là tương trong. Tương trong bị độc ôn dịch nung nấu, đặc lại và trắng, nên gọi là tương trắng. Tương trắng bị nung tiếp, càng đặc và đục, nên gọi là tương đục. Tương đục bị nung tiếp, đặc như mủ mụn nhọt, nên gọi là mủ vàng. Mủ vàng bị nung khô thì đóng vảy.
Đậu không lên tương (không mọng dịch) đều do máu không rút về huyết quản. Máu không rút về huyết quản đều do trong huyết quản có độc ôn dịch nung nấu, máu đông lại, làm tắc đường đi của máu. Nếu khai thông được chỗ ứ trệ trong huyết quản, thì lo gì đậu không lên tương?
Bàn về việc lên đậu mà uống nước là sặc
Có người lên đậu được bốn, năm ngày hay bảy, tám ngày thì uống nước vào là sặc. Người xưa cho rằng đó là do hỏa độc ùn tắc ở họng, xếp vào loại bệnh không chữa được. Ấy đều vì không hiểu cấu tạo của họng và hai khí môn trái phải.
Phía sau lưỡi là hầu, tức phế quản (ống dẫn khí xuống phổi, tức khí quản theo cách gọi ngày nay). Phía sau hầu là yết, tức vị quản (ống dẫn thức ăn xuống dạ dày, tức thực quản). Giữa yết và hầu, ở hai chỗ lõm hai bên, có hai ống khí, gọi là khí môn trái và khí môn phải (theo tác giả là hai cửa ống khí nằm hai bên họng). Ở gốc lưỡi có một miếng trắng, dày như đồng tiền, gọi là hội yếm (nắp thanh quản, miếng sụn đậy đường thở khi nuốt), đậy đúng lên miệng trên của phế quản và hai khí môn trái phải.
Khi người ta nuốt đồ ăn thức uống, ắt phải lấy đầu lưỡi tì lên vòm miệng trên, để hội yếm đậy kín phế quản và hai khí môn, thì đồ ăn thức uống mới đi qua được phế quản và hai khí môn mà vào vị quản ở phía sau. Thử xem người ta ăn cơm: đồ ăn vừa vào cổ đến chỗ hầu, chưa vào tới yết, nếu bỗng nhiên cười khẩy, hơi xộc mạnh lên, hội yếm mở ra, thì chỉ một hạt cơm hay một giọt nước lọt vào khí môn trái phải là lập tức sặc ra đằng mũi. Đó là bằng chứng.
Nay độc ôn dịch nung nấu hội yếm, máu đông lại khiến hội yếm không đậy kín được khí môn, nên uống nước thấm vào là sặc ngay. Ăn mà không sặc là vì chỉ có một khe hở rất nhỏ, nước thấm qua được còn thức ăn thì không lọt vào được, nên không sặc. Làm tan máu ứ trong hội yếm thì hết sặc ngay.
Bàn về nốt đậu ngứa vào ngày thứ bảy, thứ tám
Muốn bàn về nốt đậu ngứa, trước hết phải phân biệt rõ "bì" và "phu". Bì là bì, phu là phu. Không phân biệt bì với phu thì làm sao hiểu được gốc rễ của chứng nốt đậu ngứa? Như người bị nước sôi bỏng hay lửa bỏng, liền phồng lên một bọng nước, mỏng như giấy, đó chính là phu (lớp da mỏng ngoài cùng); lớp dày nằm trong phu, ngoài thịt, là bì (lớp da dày bên dưới).
Đậu đến ngày thứ sáu, thứ bảy, độc ôn dịch, trọc khí và tân dịch dồn hết ra ngoài lớp bì, trong lớp phu. Trong ổ nốt đậu, chính khí (sức chống bệnh của cơ thể) hư yếu, không đến được nốt đậu để làm lên tương, hóa mủ, đóng vảy, đến nỗi độc ôn dịch bên ngoài không ra khỏi lớp phu được, bên trong không vào lớp bì được. Độc nằm ngoài bì, trong phu, nên sinh ngứa.
Các thầy thuốc theo câu trong sách "Tố vấn" (một thiên của bộ kinh điển y học cổ "Hoàng Đế nội kinh") rằng "các chứng mụn nhọt đau ngứa đều thuộc về hỏa", liền dùng thuốc mát lạnh, làm tổn hại sinh khí (sức sống), chẳng những ngứa không khỏi mà vị khí (sức của dạ dày, chức năng tiêu hóa) lại bị tổn thương. Lại có người chỉ chuyên bổ khí, khí càng bổ thì máu càng ứ; máu ứ thì khí càng không ra được ngoài da. Lúc này dùng thuốc vừa bổ khí vừa phá huyết (làm tan máu ứ), khai thông đường máu, khí đi thẳng ra ngoài da, thì không có trường hợp nào chỉ một thang mà không hết ngứa.
Thông kinh trục ứ thang (bài thuốc sắc làm thông kinh mạch, đuổi máu ứ)
Bài này dùng cho mọi trường hợp: nốt đậu mọc chụm thành đám; đậu mọc trùm kín đầu như úp cái nồi; khắp người nốt li ti liền thành mảng; hoặc lẫn ban, lẫn chẩn (các loại nốt phát ban trên da); hoặc bọng nước nổi phập phều trên da; màu nốt hoặc tím, hoặc xám tối, hoặc đen. Về triệu chứng thì hoặc nôn khan, bứt rứt, ngày đêm không ngủ. Những hình thể và triệu chứng nghịch (xấu, khó chữa) ấy đều do máu ứ đọng trong huyết quản, đều nên dùng bài này mà chữa. Tính thuốc trong bài không quá lạnh, không quá nóng, không công phá mạnh, không tẩy xổ mạnh, thật là bài thuốc hay.
Đào nhân (nhân hạt đào) tám đồng cân (đồng cân: đơn vị cân cổ, khoảng 3,7 gam), giã nhỏ; hồng hoa (hoa rum) bốn đồng cân; xích thược (rễ cây thược dược đỏ) ba đồng cân; sơn giáp (vảy con tê tê) bốn đồng cân, sao.
Tạo thích (gai cây bồ kết) sáu đồng cân; liên kiều ba đồng cân, bỏ lõi; địa long (giun đất) ba đồng cân, bỏ lõi (?).
Sài hồ một đồng cân; xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của hươu xạ) ba đồng cân (?), gói bằng lụa.
Sắc với nước mà uống.
Nếu đại tiện (?) khô táo thì thêm đại hoàng hai đồng cân; đi ngoài thông rồi thì bỏ ra. Sau năm, sáu ngày, thấy nốt đậu lên tương trong, tương trắng thì bỏ xạ hương, thêm hoàng kỳ năm đồng cân, giảm sơn giáp và tạo thích đi một nửa. Đến sau ngày thứ bảy, thứ tám, đào nhân và hồng hoa cũng giảm một nửa, hoàng kỳ có thể dùng tám đồng cân. Liều trong bài này tính cho trẻ bốn, năm tuổi. Nếu trẻ một, hai tuổi thì liều có thể giảm một nửa; nếu tám, chín tuổi thì liều có thể tăng thêm một nửa.
【Bài ca thuốc】 (bài thơ vần giúp nhớ thành phần bài thuốc)
Thông kinh có sơn giáp, tạo thích, xạ hương, địa long; trục ứ có xích thược, đào nhân và hồng hoa;
Liên kiều, sài hồ giải được độc; đại tiện khô thì dùng chút đại hoàng mà tẩy.
Hội yếm trục ứ thang (bài thuốc sắc đuổi máu ứ ở hội yếm)
Bài này chữa đậu sau năm, sáu ngày, uống nước vào là sặc.
Đào nhân năm đồng cân, sao; hồng hoa năm đồng cân; cam thảo hai đồng cân; cát cánh ba đồng cân;
Sinh địa (củ địa hoàng tươi/sống) bốn đồng cân; đương quy hai đồng cân; huyền sâm một đồng cân; sài hồ một đồng cân;
Chỉ xác hai đồng cân; xích thược hai đồng cân.
Sắc với nước mà uống.
Bài này dùng cho trường hợp sặc nước sau ngày thứ năm, thứ sáu. Nếu sau khi lên đậu bị trừu phong (co giật) kèm uống nước vào là sặc, thì đó là do khí hư, không làm cho hội yếm đậy kín được đường khí, phải theo bài thuốc chữa co giật mà chữa.
【Bài ca thuốc】
Hội yếm trục ứ nhắm đúng gốc bệnh: đào nhân, hồng hoa, cam thảo, cát cánh, sinh địa, đương quy, huyền sâm;
Sài hồ, chỉ xác, xích thược; uống nước sặc do máu đông, dùng vào khỏi ngay.
Chỉ tả điều trung thang (bài thuốc cầm tiêu chảy, điều hòa tỳ vị)
Chữa đậu sau sáu, bảy ngày tiêu chảy không cầm, hoặc sau mười mấy ngày bị tiêu chảy, đều chữa được.
Hoàng kỳ tám đồng cân; đảng sâm ba đồng cân; cam thảo hai đồng cân; bạch truật hai đồng cân;
Đương quy hai đồng cân; bạch thược hai đồng cân; xuyên khung một đồng cân; hồng hoa ba đồng cân;
Phụ tử một đồng cân, đã chế (đã xử lý bớt độc); cao lương khương (riềng) năm phân (phân: một phần mười đồng cân); quan quế năm phân, cạo bỏ vỏ thô.
Sắc với nước mà uống.
Bài này dùng cho đậu sau sáu, bảy ngày bị tiêu chảy. Sau khi lên đậu bị co giật kèm tiêu chảy dùng cũng hiệu nghiệm. Không phải là bài chữa tiêu chảy lúc đậu mới mọc.
【Bài ca thuốc】
Chỉ tả điều trung có đảng sâm, cam thảo, hoàng kỳ, theo sau là bạch truật, đương quy, bạch thược, xuyên khung, hồng hoa;
Phụ tử, cao lương khương, quan quế dùng ít; tiêu chảy do khí hư thì đều hợp.
Bảo nguyên hóa trệ thang (bài thuốc giữ gìn nguyên khí, làm tan chất ứ trệ)
Chữa đậu sau năm, sáu ngày bị lỵ, phân hoặc trắng, hoặc đỏ, hoặc lẫn đỏ trắng, đều chữa được.
Hoàng kỳ một lạng (lạng: khoảng 37 gam, bằng mười đồng cân), sắc lấy nước để chế vào; hoạt thạch một lạng, tán bột.
Khi uống (?) thêm năm đồng cân đường cát trắng thì càng tốt.
Bài này là phép chữa do chính tôi tâm đắc, không những chữa chứng đậu và lỵ ở trẻ nhỏ, mà người lớn bị lỵ mới mắc hay lỵ lâu ngày cũng đều có hiệu quả lạ. Có điều người lớn (?) mới bị lỵ thì hoạt thạch dùng một lạng năm đồng cân, đường trắng một lạng, không cần dùng hoàng kỳ; lỵ lâu ngày thì thêm hoàng kỳ, hoạt thạch vẫn dùng một lạng năm đồng cân.
【Bài ca thuốc】
Bảo nguyên hóa trệ là bài vừa bổ vừa công; một lạng hoàng kỳ sắc thành nước thuốc,
Hoạt thạch tán bột phải đủ một lạng; chế nước thuốc vào mà uống, lỵ cầm mà khí không bị tổn hại.
Trợ dương chỉ dưỡng thang (bài thuốc giúp dương khí, cầm ngứa)
Chữa đậu sau sáu, bảy ngày ngứa không dứt, gãi rách mà không ra máu. Kiêm chữa mất tiếng, khản giọng.
Hoàng kỳ một lạng; đào nhân hai đồng cân, giã nhỏ; hồng hoa hai đồng cân; tạo thích một đồng cân;
Xích thược một đồng cân; sơn giáp một đồng cân, sao.
Bài này chữa đậu sau sáu, bảy ngày ngứa dữ dội, gãi rách mà không ra máu. Không phải là bài chữa ngứa lúc đậu mới mọc một, hai ngày.
【Bài ca thuốc】
Trợ dương chỉ dưỡng có hoàng kỳ, đào nhân, hồng hoa, cùng tạo thích, xích thược, sơn giáp;
Khản giọng mất tiếng cũng chữa cùng một cách; bên ngoài hư là vì khí bên trong không lưu thông.
Túc vệ hòa vinh thang (bài thuốc làm đầy đủ vệ khí và điều hòa vinh huyết; vệ là khí bảo vệ bên ngoài cơ thể, vinh là phần dinh dưỡng đi trong máu)
Chữa sau khi lên đậu bị co giật, hai mắt trợn ngược lên, cổ và lưng ưỡn cong ra sau, miệng cắn chặt không mở, miệng chảy dãi bọt, mê man không biết gì, khắp người lở loét, mủ nước chảy ròng ròng, đều chữa được.
Hoàng kỳ một lạng; cam thảo hai đồng cân; bạch truật hai đồng cân; đảng sâm ba đồng cân;
Bạch thược hai đồng cân; đương quy một đồng cân; táo nhân (nhân hạt táo chua) hai đồng cân; đào nhân một đồng cân năm phân, giã nhỏ;
Hồng hoa một đồng cân năm phân.
Sắc với nước mà uống.
Bài này (?) chuyên chữa co giật sau khi lên đậu và khắp người lở loét. Nếu do thương hàn (bệnh ngoại cảm do khí lạnh xâm nhập), ôn dịch, các bệnh linh tinh khác, bệnh lâu ngày khí hư mà co giật, thì ở mục "co giật" đã có bài riêng.
【Bài ca thuốc】
Túc vệ hòa vinh có hoàng kỳ, cam thảo, bạch truật, thêm đảng sâm, bạch thược, đương quy, táo nhân, đào nhân, hồng hoa hỗ trợ;
Chữ "phong" trong "trừu phong" (co giật, xưa cho là do gió độc) người trước hiểu sai; uống bài này dương khí trở lại, mạng sống được hồi tỉnh.
Thuyết về bài Thiếu phúc trục ứ thang (bài thuốc đuổi máu ứ ở bụng dưới)
Bài này chữa bụng dưới có khối tích (cục u, khối cứng) mà đau, hoặc có khối tích mà không đau, hoặc đau mà không có khối tích, hoặc bụng dưới trướng đầy; hoặc khi hành kinh thì trước đó mỏi lưng, trướng bụng dưới; hoặc một tháng hành kinh ba, năm lần, liên tiếp không dứt, dứt rồi lại ra; máu kinh hoặc tím, hoặc đen, hoặc thành cục, hoặc băng lậu (ra huyết ồ ạt hoặc rỉ rả không dứt ngoài kỳ kinh), kèm đau bụng dưới; hoặc ra màu hồng nhạt kèm khí hư trắng — đều chữa được, hiệu nghiệm kể không hết.
Lạ hơn nữa là bài này giúp cầu con hay như thần. Mỗi lần kinh mới thấy thì bắt đầu uống, uống liền năm thang, không quá bốn tháng ắt có thai. Phải là tuổi của vợ chồng cộng với tháng thành số dương (số lẻ) thì mới sinh con trai. Như hai vợ chồng, một người tuổi lẻ, một người tuổi chẵn, thì phải chọn tháng chẵn mới sinh con trai; nếu cả hai đều tuổi lẻ hoặc đều tuổi chẵn thì phải chọn tháng lẻ mới sinh con trai. Chọn tháng không được lấy ngày mồng một làm mốc, mà lấy ngày giao tiết (ngày chuyển sang tiết khí mới trong lịch tiết khí) làm mốc. Cũng nên biết đôi khi có người sau hai mươi ngày mới thụ thai, phải nhớ kỹ ngày tháng cho đúng; nếu tháng không đúng mà sinh con gái thì đừng bảo bài thuốc của tôi không nghiệm.
Tôi dùng bài này, số lần hiệu nghiệm đếm ngón tay không xuể.
Năm Quý Mùi niên hiệu Đạo Quang (năm 1823), ông Tố Nạp, quan Bố chính sứ (quan coi việc hành chính, tài chính của tỉnh) tỉnh Trực Lệ, sáu mươi tuổi, vì không có con trai nên rất lo, đến bàn với tôi. Tôi nói: việc này dễ thôi. Đến tháng sáu, bảo người vợ lẽ của ông uống bài này, mỗi tháng năm thang, đến tháng chín thì có thai, đến ngày hai mươi hai tháng sáu năm sau là năm Giáp Thân thì sinh được cậu con trai, nay đã bảy tuổi.
Bài này còn có chỗ hay là gặp việc tưởng nguy mà hóa không nguy (?). Có người phụ nữ mang thai thân thể khỏe mạnh, khí lực đầy đủ, ăn uống không giảm, cũng không bị va chạm tổn thương, mà khoảng tháng thứ ba thì vô cớ sẩy thai, thường có người sẩy liền mấy thai. Sách thuốc bàn về việc này khá nhiều, nhưng vẫn chỉ bàn chuyện bổ âm dưỡng huyết, kiện tỳ dưỡng vị (làm mạnh chức năng tiêu hóa), an thai giữ thai, bài thuốc hiệu nghiệm rất ít. Không biết rằng trong tử cung đã có máu ứ chiếm chỗ từ trước, thai đến tháng thứ ba lớn thêm thì bên trong không còn chỗ chứa thân, thai bị chèn ép, máu không vào được bọc thai, theo bên cạnh chảy xuống, nên trước hết thấy ra máu. Máu đã không vào bọc thai, thai không có máu nuôi, nên sẩy thai.
Nếu đã từng sẩy thai vào khoảng tháng thứ ba, hoặc sẩy liền ba, năm thai, nay lại có thai, thì đến khoảng tháng thứ hai, uống bài này ba, năm thang, hoặc bảy, tám thang, làm tan sạch máu ứ trong tử cung, thai lớn lên có chỗ chứa thân, chắc chắn không (?) đến nỗi sẩy thai nữa. Nếu đã sẩy thai rồi, uống bài này ba, năm thang, về sau có thai có thể đảm bảo không việc gì. Bài này trừ bệnh, cầu con, an thai, thật hoàn hảo, đúng là bài thuốc tốt lành.
Thiếu phúc trục ứ thang
Tiểu hồi hương bảy hạt, sao; can khương (gừng khô) hai phân, sao; nguyên hồ (diên hồ sách) một đồng cân;
Một dược một đồng cân, sao; đương quy ba đồng cân; xuyên khung một đồng cân; quan quế một đồng cân;
Xích thược hai đồng cân; bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến) ba đồng cân, dùng sống; linh chi (ngũ linh chi, phân sóc bay) hai đồng cân, sao.
Sắc với nước mà uống.
【Bài ca thuốc】
Thiếu phúc có tiểu hồi hương với gừng sao, nguyên hồ, linh chi, một dược, xuyên khung, đương quy,
Bồ hoàng, quan quế, xích thược; là bài số một để cầu con, an thai.
Thuyết về việc mang thai (kèm ghi các bài thuốc chữa đẻ khó và nhau thai không ra)
Người xưa bàn rằng thai ở trong tử cung được các đường kinh (kinh lạc: các đường dẫn khí huyết trong cơ thể theo y học cổ truyền, mỗi đường gắn với một tạng phủ) thay phiên nhau nuôi: tháng thứ nhất kinh Can (gan) nuôi, tháng thứ hai kinh Đởm (mật) nuôi, tháng thứ ba kinh Tâm (tim) nuôi, tháng thứ tư Tam tiêu (một phủ chỉ chung ba vùng trên, giữa, dưới của thân mình) nuôi, tháng thứ năm kinh Tỳ nuôi, tháng thứ sáu kinh Vị (dạ dày) nuôi, tháng thứ sáu (?) kinh Phế (phổi) nuôi, tháng thứ tám kinh Đại trường (ruột già) nuôi, tháng thứ chín kinh Thận nuôi. Nếu theo thuyết ấy thì thai đến tháng thứ hai, kinh Can phải bàn giao, kinh Đởm nhận ca. Thuyết này thật vô tình vô lý. Con ở trong bụng mẹ hoàn toàn nhờ máu mẹ mà thành, một câu là xong, cần gì phải chuộng hư danh mà cố bày ra lời dối người?
Lại như ở mục "Tử đề" (con khóc trong bụng mẹ) nói rằng con ở trong bụng mẹ ngậm cục nút cuống rốn, mút máu mà sống. Xin hỏi lúc mới thụ thai chưa có miệng thì lấy gì mà mút máu để sống? Đã không hiểu rõ, sao không về hỏi vợ, hỏi các bà đỡ? Hỏi cho chắc chắn rồi hãy hạ bút, thì quyết không đến nỗi để người đời sau chê cười. Nào biết trong vòng một tháng đầu kết thai, hoàn toàn chưa có nhau thai.
Sau một tháng, trong tháng thứ hai, mới bắt đầu sinh nhau thai. Nhau thai đã thành thì hình thể đứa con đã định. Nhau thai chia làm hai đoạn: một đoạn dày, có hai lớp, bên trong chứa máu; một đoạn mỏng, chỉ một lớp, bên trong chứa thai. Ở khe giữa đoạn dày và đoạn mỏng mọc ra một ống gọi là cuống rốn, phía dưới nối với rốn đứa con. Máu mẹ vào chỗ chứa máu trong nhau thai, chuyển vào cuống rốn, nuôi cho tạng phủ, chân tay, thân thể lớn lên, cả người cùng lớn một lúc, chứ không phải lớn tạng này trước rồi mới lớn phủ kia sau.
Sẩy thai lúc một tháng thì không có nhau thai. Sẩy thai lúc hai tháng thì có nhau thai, hình như quả cân, trên nhỏ dưới to, dài không quá ba ngón tay. Sẩy thai lúc ba tháng thì tai, mắt, miệng, mũi đều đủ, chỉ có tay chân còn nắm lại, chưa tách ngón. Đến khi đủ tháng sắp sinh, đứa con đạp rách nhau thai, đầu quay xuống dưới mà ra, nhau thai theo thai mà xuống, máu trên nhau thai theo nhau thai mà xuống. Đó là quá trình thai lớn lên và sinh ra.
Điều quan trọng nhất là đẻ khó. Người xưa vốn có bài Khai cốt tán (thuốc bột mở xương chậu cho dễ đẻ), uống vào có người hiệu nghiệm, có người không. Bài ấy chỉ chú trọng hoạt huyết (làm máu lưu thông), mở xương, mà không coi trọng việc sản phụ rặn nhiều mệt lả. Mỗi lần tôi dùng Khai cốt tán đều thêm nhiều hoàng kỳ, không quá một giờ là thai ra. Còn nhau thai không ra, người xưa vốn có bài Một kiệt tán. Lúc đầu tôi dùng thì có khi hiệu nghiệm có khi không; sau tăng gấp đôi liều mà dùng thì nhau thai ra ngay. Vị thuốc là quan trọng, nhưng liều lượng còn quan trọng hơn.
Bài Khai cốt tán cổ
Chữa đẻ khó.
Đương quy một lạng; xuyên khung năm đồng cân; quy bản (mai rùa) tám đồng cân; huyết dư (tóc người) một nắm, đốt thành tro;
Thêm hoàng kỳ sống bốn lạng.
Sắc với nước mà uống.
Bài Một kiệt tán cổ
Chữa nhau thai không ra.
Một dược ba đồng cân; huyết kiệt hai đồng cân.
Tán bột, hòa với nước sôi mà uống.
Hoàng kỳ đào hồng thang
Chữa sau khi đẻ bị co giật, hai mắt trợn ngược, khóe miệng chảy dãi, cổ và lưng ưỡn cong ra sau, mê man không biết gì.
Hoàng kỳ sống tám lạng; đào nhân ba đồng cân, giã nhỏ; hồng hoa hai đồng cân.
Sắc với nước mà uống.
Về phụ khoa thì sách "Tế âm cương mục" là hay nhất; sách "Y tông kim giám" chọn các bài thuốc và lời bàn trong đó, soạn thành bài ca vần, giúp người dễ đọc dễ nhớ. Chỉ riêng chứng co giật thì bài thuốc không hiệu nghiệm, tôi đã bổ sung.
Bài Hạ ứ huyết thang cổ (bài thuốc tống máu ứ xuống)
Chữa huyết cổ (bụng to trướng do máu ứ). Làm sao biết là huyết cổ? Da bụng nổi gân xanh, bụng to, đó là huyết cổ.
Đào nhân tám đồng cân; đại hoàng năm phân; giá trùng (con gián đất) ba con; cam toại năm phân, tán bột chế vào nước thuốc mà uống, hoặc dùng tám phân sắc với nước mà uống. Uống xen kẽ với bài Cách hạ trục ứ thang (?) (bài đuổi máu ứ dưới cơ hoành) ở phần trước thì yên.
Rượu quả bầu tự héo
Chữa bụng to, khắp người phù.
Lấy quả bầu tự héo khô trên dây, sấy khô tán bột, hòa với rượu vàng uống ba đồng cân. Nếu quả bầu to thì đổ rượu vàng vào trong quả mà nấu một giờ, uống rượu ấy cũng khá hiệu nghiệm. Ấy là lấy cái ý "tự rút khô" của nó.
Mật hành mật lợn thang
Chữa phù khắp người mà bụng không to.
Một cái mật lợn, lấy nước mật; mật ong trắng bốn lạng bốn đồng cân (?), trộn đều vào một chỗ.
Bốn củ hành, lấy cả một tấc phần trắng; rượu vàng nửa cân (cân: khoảng 600 gam, bằng mười sáu lạng).
Dùng rượu đun hành sôi hai, ba dạo, rồi chế rượu vào hỗn hợp mật ong mật lợn, uống vào hiệu nghiệm ngay.
Thứ vị bì tán (thuốc bột da con nhím)
Chữa di tinh: nằm mộng rồi xuất tinh, hay không mộng mà vẫn xuất tinh, thể hư hay thể thực đều hiệu nghiệm.
Một tấm da nhím, đặt lên ngói sấy khô, tán bột, hòa với rượu vàng, uống buổi sáng, thật sự hiệu nghiệm, nhưng thật khó uống.
Rượu tiểu hồi hương
Chữa bạch trọc (chứng chảy chất trắng đục từ đường tiểu), tục gọi là "phiến bạch", lại gọi là "hạ lâm", do đường tinh bị phong hàn (khí gió lạnh), dùng các thuốc khác đều không hiệu nghiệm.
Tiểu hồi hương một lạng sao vàng, tán bột thô; rượu vàng nửa cân đun sôi, chế vào, để một khắc, bỏ bã, uống rượu.
Thuyết về chứng tý có máu ứ
Phàm đau vai, đau cánh tay, đau lưng, đau chân, hoặc đau khắp người, gọi chung là chứng tý (chứng đau nhức, tê bại do khí huyết bị bế tắc). Biết rõ là bị phong hàn, dùng thuốc ấm nóng làm phát tán mà không khỏi; biết rõ là có thấp nhiệt (ẩm nóng), dùng thuốc lợi thấp giáng hỏa mà không công hiệu. Lâu ngày bắp thịt teo gầy, bàn rằng âm hư, liền dùng thuốc bổ âm, lại không hiệu nghiệm (?). Đến lúc ấy liền nói: bệnh ở da và mạch thì dễ chữa, bệnh ở gân xương thì thật khó thấy hiệu quả.
Ấy vì không nghĩ xem phong, hàn, thấp, nhiệt vào da thịt thì ở chỗ nào mà gây đau. Vào khí quản thì cơn đau ắt chạy lung tung; vào huyết quản thì cơn đau không dời chỗ. Nếu bàn đến hư nhược, thì đó là do bệnh mà sinh hư, chứ không phải do hư mà sinh bệnh. Cứ bổ âm mãi thì tà khí (khí độc gây bệnh) từ ngoài vào sẽ đi đâu? Cứ đuổi phong hàn, trừ thấp nhiệt mãi thì máu đã đông lại càng không lưu thông được. Như nước gặp gió lạnh đông thành băng, băng thành rồi thì gió lạnh đã tan. Hiểu ý này thì chữa chứng tý có gì khó? Bài thuốc cổ khá nhiều; nếu dùng bài cổ chữa không hiệu nghiệm thì dùng:
Thân thống trục ứ thang (bài thuốc đuổi máu ứ chữa đau mình mẩy)
Tần giao một đồng cân; xuyên khung hai đồng cân; đào nhân ba đồng cân; hồng hoa ba đồng cân;
Cam thảo hai đồng cân; khương hoạt một đồng cân; một dược hai đồng cân; đương quy hai đồng cân;
Linh chi hai đồng cân, sao; hương phụ (củ gấu) một đồng cân; ngưu tất ba đồng cân; địa long hai đồng cân, bỏ đất.
Nếu hơi sốt thì thêm thương truật, hoàng bá; nếu hư nhược thì tùy chừng thêm hoàng kỳ một, hai lạng.
【Bài ca thuốc】
Thân thống trục ứ có ngưu tất, địa long, khương hoạt, tần giao, hương phụ, cam thảo, đương quy, xuyên khung;
Hoàng kỳ, thương truật, hoàng bá tùy bệnh thêm bớt; quan trọng là ngũ linh chi, đào nhân, một dược, hồng hoa.
Nao sa hoàn (thuốc viên nao sa; nao sa là một loại muối khoáng thiên nhiên, tức muối amoni)
Chữa mụn nhọt đau (?) và thử sang (tràng nhạc: lao hạch ở cổ, nổi thành chuỗi hạch, vỡ ra chảy mủ) mọc đầy cổ đầy ngực, vỡ loét chảy mủ, dùng vào không trường hợp nào là không hiệu quả.
Nao sa hai đồng cân, nghiền mịn; hạt bồ kết một trăm hạt; giấm khô (?) một cân. Hai vị trước ngâm vào giấm ba ngày, cho vào nồi đất mà nấu; sắp cạn thì lấy nao sa dưới đáy nồi trộn lên hạt bồ kết, đợi khô, dùng lửa nhỏ sấy khô, hoặc đặt trên mặt bếp lò mà hong. Mỗi tối nhai năm hạt hoặc tám hạt, hoặc một ngày ăn hai lần sáng tối, chiêu bằng nước sôi để nguội. Nếu khô quá thì hạt bồ kết rất cứng, tán bột mà uống cũng được. Nao sa trong bài có hai loại đỏ và trắng, loại tôi dùng là loại màu đỏ; chưa biết nao sa trắng công hiệu thế nào. Nao sa đỏ xuất xứ từ trong hang núi phía bắc Khố Xa (một vùng ở Tân Cương ngày nay); mùa hè trong hang phun lửa ra, người không đến gần được; mùa đông người Hồi cởi trần đến gần hang mà lấy. Sách bản thảo nói là do nước muối mặn ở Tây Vực nấu thành, là sai.
Điên cuồng mộng tỉnh thang (bài thuốc làm người điên cuồng tỉnh lại như tỉnh giấc mộng)
Chứng điên cuồng: khóc cười không thôi, chửi mắng ca hát, chẳng kể người thân hay người lạ, đủ thứ trạng thái xấu, đó là do khí huyết ứ trệ làm tắc não khí, không nối được với khí của tạng phủ, giống như đang nằm mộng vậy.
Đào nhân tám đồng cân; sài hồ ba đồng cân; hương phụ hai đồng cân; mộc thông ba đồng cân;
Xích thược ba đồng cân; bán hạ hai đồng cân; đại phúc bì (vỏ quả cau) ba đồng cân; thanh bì (vỏ quýt xanh) hai đồng cân;
Trần bì (vỏ quýt lâu năm) ba đồng cân; tang bì (vỏ rễ dâu) ba đồng cân; tô tử (hạt tía tô) bốn đồng cân, giã nhỏ; cam thảo năm đồng cân.
Sắc với nước mà uống.
【Bài ca thuốc】
Điên cuồng mộng tỉnh nhờ công đào nhân, hương phụ, thanh bì, sài hồ, bán hạ, mộc thông,
Trần bì, đại phúc bì, xích thược, tang bì, tô tử sao; gấp đôi cam thảo để làm hòa hoãn bên trong.
Long mã tự lai đan
Mã tiền tử (hạt cây mã tiền, rất độc) tám lạng; địa long tám con, bỏ đất, sấy khô tán bột;
Dầu vừng một cân.
Cho dầu vừng vào nồi đun sôi, bỏ mã tiền tử vào rán; khi mã tiền tử hơi có tiếng nổ lép bép thì lấy một hạt dùng dao bổ đôi, xem bên trong có màu đỏ tía là được. Nghiền thành bột mịn, cho bột địa long vào, trộn đều, dùng hồ bột mì viên lại to bằng hạt đậu xanh. Mỗi lần uống ba, bốn phân, uống lúc sắp đi ngủ, chiêu bằng nước muối. Trẻ năm, sáu tuổi uống hai phân, chiêu bằng nước đường đỏ. Nếu không làm viên thì uống bột cũng được. Người ăn chay thì bỏ địa long cũng được.
Chữa chứng giản (động kinh), tục gọi là "phong dê con". Mỗi tối trước tiên uống một thang Hoàng kỳ xích phong thang, lúc sắp ngủ uống một liều thuốc viên. Uống một tháng rồi thì không cần uống thuốc sắc nữa, chỉ uống thuốc viên, lâu ngày tự khỏi. Khỏi rồi uống tiếp thuốc viên
một, hai năm thì đảm bảo trừ được tận gốc. Nguồn gốc bệnh đã ghi ở bài "Thuyết về não tủy" phía trước.
Hoàng kỳ xích phong thang
Hoàng kỳ sống hai lạng; xích thược một đồng cân; phòng phong một đồng cân.
Sắc với nước mà uống. Trẻ nhỏ giảm một nửa.
Chữa liệt chân thì dùng tăng thêm một phân, uống rồi lấy việc chân tự cử động được làm mức, không được tăng thêm nữa. Nếu chữa các loại mụn nhọt, các bệnh, hoặc do bệnh mà hư nhược, uống vào đều hiệu nghiệm. Không bệnh mà uống thì không sinh bệnh tật. Dù viết mấy thiên cũng không nói hết được chỗ hay của nó. Bài này chữa các bệnh đều hiệu nghiệm là vì làm cho khí khắp người thông mà không trệ, máu lưu thông (?) mà không ứ. Khí thông máu chảy, còn lo gì bệnh tật không trừ?
Hoàng kỳ phòng phong thang
Chữa lòi dom (sa trực tràng), dù đã tám, mười năm cũng đều có hiệu quả lạ.
Hoàng kỳ sống bốn lạng; phòng phong một đồng cân.
Sắc với nước mà uống. Trẻ nhỏ giảm một nửa.
Hoàng kỳ cam thảo thang
Chữa người già đi tiểu thì dương vật đau như dao cắt, bất kể bệnh đã bao lâu (?), dùng vào hiệu nghiệm ngay.
Hoàng kỳ sống bốn lạng; cam thảo tám đồng cân.
Sắc với nước mà uống. Bệnh nặng thì một ngày hai thang.
Mộc nhĩ tán (thuốc bột mộc nhĩ)
Chữa các loại mụn nhọt lở loét, hiệu nghiệm không nói hết được, chớ coi thường bài này.
Mộc nhĩ một lạng, sấy khô tán bột; đường cát trắng một lạng, trộn đều.
Dùng nước ấm ngâm cho sền sệt như hồ, đắp lên rồi băng lại.
Bài này cùng một lẽ với việc dùng da nhím chữa di tinh, dùng quả bầu tự héo chữa chứng cổ trướng (bụng to trướng nước). Hiểu được lẽ ấy mới có thể học thuốc.
Ngọc long cao (tức Thắng ngọc cao; "cao" là thuốc dán dạng sệt)
Chữa té ngã, đánh đập bị thương, dán vào khá hiệu nghiệm.
Dầu vừng một cân; bạch liễm; thăng ma; đương quy; xuyên khung;
Liên kiều; kim ngân hoa; giáp phiến (vảy tê tê); xuyên ô; tượng bì (da voi), mỗi vị bốn đồng cân; nhũ hương
một đồng cân rưỡi, tán bột; một dược một đồng cân rưỡi, tán bột; khinh phấn (một loại bột chế từ thủy ngân) ba đồng cân, tán bột; băng phiến ba phân, tán bột;
Xạ hương ba phân, tán bột; sáp trắng hai lạng.
Cho chín vị thuốc trước vào dầu rán đến khi khô cháy, bỏ bã, cho quan phấn (bột chì trắng) ba hộp vào, nhấc khỏi lửa, rồi cho nhũ hương, một dược, khinh phấn, băng phiến, xạ hương vào, khuấy đều, sau đó cho sáp trắng vào, phết ra mà dán. Cao này bỏ quan phấn đi tức là "thuốc cao bánh" (?), dán các loại mụn nhọt lở loét, hiệu nghiệm như thần.
Mộc nhĩ tán và Ngọc long cao là những bài thuốc tốt đáng tin cậy để chữa các loại mụn nhọt lở loét, chớ coi thường.
Phân tích nguồn gốc của chuyện "bài thuốc thì hiệu nghiệm mà thuyết về kinh lạc thì sai", và bàn cái sai của thuyết "máu biến thành mồ hôi"
Cháu ruột tôi là Tác Lệ lên kinh thành, xem phần "Đồ ký tạng phủ" (hình vẽ và ghi chép về tạng phủ) rồi hỏi: "Theo hình bác vẽ, kinh lạc chính là khí quản, đều bắt nguồn từ vệ tổng quản (theo tác giả là ống dẫn khí lớn nhất, chạy dọc thân, từ đó tỏa ra khắp người), từ vệ tổng quản tỏa ra khắp thân, tức là kinh lạc khắp người liên thông với nhau, chứ không phải mỗi tạng phủ mọc ra hai đường kinh. Cháu nghĩ người xưa nếu không hiểu kinh lạc, thì sao Trương Trọng Cảnh (danh y đời Đông Hán, tác giả sách "Thương hàn luận") viết sách về thương hàn, theo các chứng hiện ra ở sáu đường kinh ở chân mà lập một trăm mười ba bài thuốc, chia ba trăm chín mươi bảy phép chữa, mà các bài thuốc lại hiệu nghiệm rõ rệt rất nhiều? Cháu không hiểu lẽ ấy."
Tôi nói: "Cháu xem thiên đầu của sách ấy, chịu khó nghiền ngẫm thì sẽ hiểu cái lẽ bài thuốc hiệu nghiệm mà lời bàn thì sai. Như thiên đầu bàn rằng kinh Túc Thái dương Bàng quang (đường kinh bàng quang ở chân) bị hàn tà (khí lạnh gây bệnh) làm tổn thương, thì khiến người ta đau đầu, đau mình, cứng gáy, phát sốt, sợ lạnh, nôn khan, không ra mồ hôi, dùng Ma hoàng thang mà chữa; nếu các chứng như trên mà có mồ hôi thì là thương phong (bị gió độc làm tổn thương), dùng Quế chi thang mà chữa. Điều đó bàn là kinh Túc Thái dương. Kinh Túc Thái dương chỉ thông xuống hai chân, mà không (?) thông đến hai tay. Thuyết của ông về sự truyền tà khí là truyền trong sáu đường kinh ở chân, không truyền vào sáu đường kinh ở tay.
Cháu xem người mới mắc thương hàn, đau đầu, đau mình, cứng gáy, phát sốt, sợ lạnh, chưa từng có ai mà hai cánh tay, hai bàn tay lại không đau nhức, không phát sốt, không sợ lạnh. Dùng Ma hoàng thang cũng chưa từng có ai khắp người đều khỏi mà riêng hai cánh tay, hai bàn tay không khỏi. Đó chẳng phải là bằng chứng rõ ràng rằng bài thuốc tuy hiệu nghiệm mà thuyết về kinh lạc thì thật sai sao? Nếu trước Trọng Cảnh đã có người tận mắt thấy tạng phủ, viết rõ kinh lạc thông suốt với nhau, thì khi Trọng Cảnh viết về thương hàn ắt sẽ nói: hàn tà từ ngoài vào kinh lạc khắp người, dùng Ma hoàng thang làm phát tán hàn tà khắp người, một câu là xong.
Ông bàn rằng có mồ hôi là thương phong, chữa bằng Quế chi thang, gồm ba vị quế chi, bạch thược, cam thảo, thế nhưng chưa từng thấy chữa khỏi được ai. Sở dĩ Quế chi thang không hiệu nghiệm là vì đau đầu, đau mình, phát sốt, có mồ hôi không phải là chứng thương phong, mà chính là ôn dịch mà Ngô Hữu Khả (danh y cuối đời Minh, tác giả sách "Ôn dịch luận") đã bàn."
Cháu lại hỏi: "Hàn tà ở phần biểu (phần ngoài cơ thể như da, cơ), tất nhiên phải thấy các chứng ở biểu như đau đầu, đau mình, phát sốt, sợ lạnh, không mồ hôi. Mới mắc thương hàn, tà chưa truyền vào lý (phần trong cơ thể, tạng phủ), sao đã có chứng nôn là chứng ở lý? Trọng Cảnh viết sách, Vương Thúc Hòa (danh y đời Tấn, người biên soạn lại sách của Trọng Cảnh) cùng mấy chục người chú giải, đều chưa (?) nói rõ vì sao chứng ở biểu lại nôn. Cháu thật không hiểu, xin bác chỉ bảo rõ ràng."
Tôi nói: "Lúc đầu bác thấy cháu chẳng qua chỉ có chí đọc sách, chứ không có tài làm nghề thuốc. Nay xét câu hỏi (?) này của cháu thì còn có đường suy nghĩ, sau này không đến nỗi cẩu thả, coi nhẹ mạng người. Cháu hỏi (?) hàn tà ở biểu sao lại có chứng nôn là chứng ở lý, bác nói tường tận cho cháu nghe.
Hàn tà lúc đầu vào lỗ chân lông, từ lỗ chân lông vào da, từ da vào tôn lạc (các nhánh mạch nhỏ nhất), từ tôn lạc vào dương lạc (các nhánh mạch ở phía nông), từ dương lạc vào kinh (đường mạch chính), từ kinh vào vệ tổng quản, từ vệ tổng quản đi ngang vào tim, từ tim đi lên vào khí quản trái phải, từ khí quản trái phải xông lên khí môn trái phải, nên sinh nôn. Đó là gốc rễ vì sao chứng ở biểu lại nôn.
Uống Ma hoàng thang vào dạ dày, nước thuốc từ tân môn (theo tác giả là cửa dẫn chất dịch ra khỏi dạ dày) chảy ra, vào tân quản (ống dẫn chất dịch), đi qua gan, vào lung quản (theo tác giả là các ống nhỏ trong lá lách) trong tỳ, từ đường dẫn nước thấm ra, rỉ vào bàng quang thành nước tiểu. Còn khí của thuốc, tức là tính thuốc, thì từ tân quản tới vệ tổng quản, từ vệ tổng quản tới kinh, từ kinh qua lạc, từ lạc tới tôn lạc, từ tôn lạc tới da, từ da tới lỗ chân lông, đuổi hàn tà theo lỗ chân lông ra ngoài, nên ra mồ hôi. Tà theo mồ hôi mà ra, mồ hôi ra thì tà tan, nên hết nôn. Đó là kinh lạc khắp người, trong ngoài thông suốt, và trình tự dùng Ma hoàng thang làm phát tán tà ở biểu theo mồ hôi mà ra."
Cháu lại hỏi: "Trọng Cảnh bàn rằng đau mắt, khô mũi, không ngủ được là chứng ở biểu của kinh Túc Dương minh Vị (đường kinh dạ dày ở chân), chữa bằng Cát căn thang. Trong bài có cát căn (sắn dây) mà vẫn có ma hoàng, lẽ này cháu chưa hiểu lắm."
Tôi nói: "Hàn tà từ biểu vào kinh lạc, chính khí biến hàn tà thành nhiệt, nên gọi là tà nhiệt. Tà nhiệt xông lên đỉnh đầu, sức não bị tà nhiệt quấy nhiễu nên không ngủ được. Mắt nối thông với não, tà nhiệt từ não vào mắt nên đau mắt. Mũi thông với não, tà nhiệt từ não vào mũi nên khô mũi. Rõ ràng đây là chứng hỏa do tà nhiệt xông lên, không phải là hàn ở biểu của kinh Túc Dương minh Vị. Dùng cát căn mà khỏi, thì chớ bảo cát căn là thuốc ấm làm phát tán; cát căn là thuốc mát làm phát tán.
Trong bài dùng ma hoàng là để phát tán phần hàn tà còn ở biểu chưa hóa thành nhiệt. Đây lại là bằng chứng rõ ràng rằng bài thuốc hiệu nghiệm mà thuyết kinh lạc thì sai."
Cháu lại hỏi: "Trọng Cảnh bàn rằng đau ngực sườn, điếc tai, đắng miệng, lúc nóng lúc lạnh xen nhau mà nôn, chứng ấy ở chỗ nửa biểu nửa lý (khoảng giữa phần ngoài và phần trong cơ thể), là chứng của kinh Túc Thiếu dương Đởm (đường kinh mật ở chân), dùng Tiểu sài hồ thang mà chữa, bài ấy hiệu nghiệm như thần. Cháu nghĩ chứng này nếu không ở kinh Đởm thì bài thuốc lại hiệu nghiệm như thần; còn nếu ở kinh Đởm thì mật lại nằm dưới cơ hoành, mà cơn đau lại ở ngực sườn. Đoạn này cháu lại không hiểu."
Tôi nói: "Cháu xem trong hình vẽ tạng phủ chỗ huyết phủ (theo tác giả là khoang chứa máu ở phía trên cơ hoành) ở trên cơ hoành thì sẽ hiểu. Tà nhiệt vào huyết phủ, công phá máu, nên ngực sườn đau. Tà công vào trong máu, máu chống cự ra ngoài, một bên công một bên chống, nên lúc nóng lúc lạnh xen nhau. Nhiệt đốt khí môn trái phải, khí trên dưới không thông, nên nôn mà đắng miệng. Tà nhiệt xông lên, nên điếc tai, hoa mắt. Sài hồ giải được nhiệt ở huyết phủ, nhiệt giải thì mồ hôi tự ra, tà theo mồ hôi mà giải, nên hiệu nghiệm rất nhanh. Đây cũng là bằng chứng rõ ràng rằng bài thuốc hiệu nghiệm mà thuyết kinh lạc thì sai.
Còn sự truyền biến của bệnh thì muôn hình vạn trạng, nhưng tóm lại không ngoài biểu, lý, hư, thực. Cháu muốn hiểu thương hàn thì phải xem sách ôn dịch của Ngô Hữu Khả. Nếu đọc ít sách, ắt mắc cái hại thiên về dùng thuốc lạnh hoặc thiên về dùng thuốc nóng.
Tối qua trước mặt khách cháu hỏi: người xưa nói mồ hôi ở trong da là máu, phát ra ngoài da là mồ hôi, tức là nói mồ hôi do máu biến thành, lẽ này cháu không hiểu. Lúc ấy bác không nói cho cháu, không phải vì chê cháu lắm lời trước mặt khách, mà vì người khách ấy biết qua loa về nghề thuốc, không phải tay giỏi, nên không tiện nói trước mặt khách. Thuyết mồ hôi do máu biến thành là của Chu Chấn Hanh hiệu Đan Khê (danh y đời Nguyên). Trương Cảnh Nhạc (danh y đời Minh) tuy có bác bỏ cái sai của thuyết ấy, nhưng rốt cuộc không chỉ ra được đích xác nguồn gốc của mồ hôi.
Cái sai trong lý luận của người xưa là ở chỗ không biết khí và huyết trong người đi theo hai hệ ống khác nhau. Khí quản thông ra da có lỗ hổng nên ra mồ hôi; huyết quản thông ra da không có lỗ hổng nên không ra mồ hôi. Làm sao biết huyết quản thông ra da không có lỗ hổng? Cháu xem người mọc mụn vỡ ra chảy nước vàng, độc ấy từ khí quản mà đến, ngày nào cũng chảy nước vàng mà da không đỏ. Độc của mụn nếu ở huyết quản thì lúc mới mọc da ắt đỏ, phải đợi da lở loét thì thứ chảy ra ắt là mủ lẫn máu. Cháu xem (?) thêm các chứng độc ôn dịch phát ban, mọc chẩn, trẻ nhỏ lên đậu, màu tuy đỏ mà không chảy máu, đó chẳng phải là bằng chứng rõ ràng rằng huyết quản thông ra da không có lỗ hổng sao?"
Cháu Tác Lệ lên kinh thành, nhân lúc chuyện phiếm mà hỏi tôi. Lúc ấy sách này đã khắc in xong, nên viết vào cuối quyển để ghi lại.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video