Thiên 3 — Phẩm 3: Gom hết thảy pháp Phật (phần 1)

 Phẩm thứ ba: Gom tất cả Phật pháp (Phật pháp: giáo lý của Đức Phật), phần một.

 Khi ấy, bậc thánh là Bồ-tát Đại Tuệ (Bồ-tát: người tu theo đạo Phật, phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh; Đại Tuệ là vị Bồ-tát đứng ra hỏi Phật trong kinh này) lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Đức Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính), các thức (những dòng tâm nhận biết, như cái biết của mắt, tai, ý…) có mấy loại sinh, trụ, diệt (sinh ra, tồn tại, mất đi)?"

 Phật bảo bậc thánh là Bồ-tát Đại Tuệ: "Này Đại Tuệ, sự sinh, trụ, diệt của các thức không phải là điều người chỉ dùng suy tính so lường mà biết được. Này Đại Tuệ, mỗi thức đều có hai loại sinh, trụ, diệt. Này Đại Tuệ, hai loại diệt của các thức là: một là tướng diệt (cái hình tướng hiện ra của thức mất đi), hai là tương tục diệt (dòng nối tiếp liên tục của thức mất đi). Này Đại Tuệ, các thức lại có hai loại trụ: một là tướng trụ (hình tướng tồn tại), hai là tương tục trụ (dòng nối tiếp tồn tại). Này Đại Tuệ, các thức có hai loại sinh: một là tướng sinh (hình tướng sinh ra), hai là tương tục sinh (dòng nối tiếp sinh ra).

 Này Đại Tuệ, thức có ba loại. Ba loại nào? Một là chuyển tướng thức (thức ở dạng chuyển động, hiện ra các cảnh), hai là nghiệp tướng thức (thức ở dạng bị nghiệp — tức sức đẩy của hành động — khuấy động), ba là trí tướng thức (thức ở dạng biết và phân biệt).

 Này Đại Tuệ, có tám thức, nói gọn thì có hai loại. Hai loại nào? Một là liễu biệt thức (thức gốc hiện ra và nhận biết toàn bộ các cảnh), hai là phân biệt sự thức (các thức phân biệt từng sự vật cụ thể). Này Đại Tuệ, như trong tấm gương sáng thấy hiện ra mọi hình ảnh; này Đại Tuệ, liễu biệt thức cũng vậy, thấy đủ loại hình ảnh như trong gương. Này Đại Tuệ, liễu biệt thức và phân biệt sự thức, hai thức ấy không có tướng khác nhau, lại làm nguyên nhân cho nhau. Này Đại Tuệ, liễu biệt thức lấy sự huân tập (sự xông ướp: hành động, ý nghĩ để lại dấu vết trong tâm, như hương xông thấm vào áo) biến đổi không thể nghĩ bàn làm nguyên nhân. Này Đại Tuệ, phân biệt sự thức thì phân biệt và nắm lấy các cảnh, do sự huân tập của hý luận (những suy nghĩ, lời bàn phân biệt suông, không đúng sự thật) từ thuở không có khởi đầu đến nay.

 Này Đại Tuệ, khi các thứ huân tập do phân biệt sai lầm nơi thức A-lê-da (thức gốc, như cái kho chứa mọi hạt giống, tức dấu vết của mọi hành động và ý nghĩ) diệt đi, thì các căn (các giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cũng diệt. Này Đại Tuệ, đó gọi là tướng diệt.

 Này Đại Tuệ, tương tục diệt là: nguyên nhân của dòng nối tiếp diệt thì dòng nối tiếp diệt; nguyên nhân diệt và duyên (điều kiện phụ giúp) diệt thì dòng nối tiếp diệt. Này Đại Tuệ, đó là chỗ nương vào pháp và chỗ nương vào duyên. Nương vào pháp nghĩa là sự huân tập của hý luận và vọng tưởng (ý nghĩ sai lầm, tưởng tượng không thật) từ thuở không có khởi đầu. Nương vào duyên nghĩa là thức của tâm mình thấy cảnh rồi phân biệt.

 Này Đại Tuệ, ví như cục đất sét với các hạt bụi nhỏ, chẳng phải khác mà cũng chẳng phải không khác; vàng với các đồ trang sức bằng vàng cũng vậy, chẳng phải khác mà cũng chẳng phải không khác. Này Đại Tuệ, nếu cục đất sét khác với bụi đất thì nó không do bụi ấy làm thành, nhưng thật ra nó do bụi ấy làm thành, vì vậy không khác. Còn nếu không khác thì cục đất sét và bụi đất lẽ ra không có chút gì khác nhau.

 Này Đại Tuệ, chuyển thức (các thức chuyển động khởi lên từ thức gốc, tức bảy thức kia) và thức A-lê-da cũng như vậy. Nếu là khác nhau thì chuyển thức không từ thức A-lê-da sinh ra; nếu không khác nhau thì khi chuyển thức diệt, thức A-lê-da lẽ ra cũng phải diệt, nhưng tự tướng (bản thể riêng của chính nó) của thức A-lê-da không diệt. Vì vậy, này Đại Tuệ, cái diệt của các thức [không phải] là tự tướng diệt (?); cái gọi là diệt ấy chỉ là nghiệp tướng diệt. Nếu tự tướng diệt thì thức A-lê-da lẽ ra phải diệt. Này Đại Tuệ, nếu thức A-lê-da diệt thì điều đó chẳng khác gì hý luận của đoạn kiến (cái thấy cho rằng mọi thứ rốt cuộc đứt mất, chết là hết) của ngoại đạo (các phái tu hành ngoài đạo Phật).

 Này Đại Tuệ, các ngoại đạo ấy nói thế này: lìa các cảnh thì thức nối tiếp diệt; thức nối tiếp diệt rồi thì các thức đều diệt. Này Đại Tuệ, nếu thức nối tiếp diệt thì các thức từ thuở không có khởi đầu đến nay lẽ ra đều đã diệt. Này Đại Tuệ, các ngoại đạo nói các thức nối tiếp sinh ra từ một đấng tạo tác; họ không nói thức sinh ra do mắt, hình sắc, khoảng không và ánh sáng hòa hợp, mà lại nói có đấng tạo tác. Này Đại Tuệ, đấng tạo tác của ngoại đạo là gì? Đó là Thắng nhân (thực thể tinh thần tối thượng theo một số phái ngoại đạo) (?), thần Tự Tại (vị thần được tôn là chủ tể sáng tạo thế giới), thời gian, vi trần (những hạt cực nhỏ cấu thành vật chất) v.v., họ cho đó là những cái có thể tạo tác.

 "Lại nữa, này Đại Tuệ, có bảy loại tự tính (bản chất riêng vốn có của sự vật). Bảy loại nào? Một là tập tính tự tính (bản chất do nhiều thứ gom lại mà thành), hai là tính tự tính (bản chất vốn có), ba là tướng tính tự tính (bản chất về hình tướng), bốn là đại tính tự tính (bản chất của các đại chủng, tức các yếu tố lớn: đất, nước, lửa, gió), năm là nhân tính tự tính (bản chất làm nguyên nhân), sáu là duyên tính tự tính (bản chất làm điều kiện phụ), bảy là thành tính tự tính (bản chất của sự thành tựu, kết quả).

 "Lại nữa, này Đại Tuệ, có bảy loại đệ nhất nghĩa (chân lý cao nhất, sự thật tối thượng). Bảy loại nào? Một là cảnh giới (phạm vi, lãnh vực) của tâm, hai là cảnh giới của trí, ba là cảnh giới của tuệ, bốn là cảnh giới của hai cái thấy (thấy có và thấy không), năm là cảnh giới vượt qua hai cái thấy, sáu là cảnh giới vượt qua các địa (các bậc tu chứng) của Phật tử, bảy là cảnh giới hạnh bên trong khi vào địa của Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến).

 "Này Đại Tuệ, đây là tâm đệ nhất nghĩa về tính tự tính của chư Phật Như Lai, Ứng Chính Biến Tri (các danh hiệu của Phật: Ứng — bậc đáng được cúng dường; Chính Biến Tri — bậc hiểu biết đúng đắn và trọn khắp) trong quá khứ, vị lai và hiện tại. Này Đại Tuệ, nương vào tâm đệ nhất nghĩa về tính tự tính ấy, chư Phật Như Lai rốt ráo đạt được [các pháp] thế gian và xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian sinh tử); dùng con mắt trí tuệ của chư Phật mà thiết lập các pháp với đồng tướng (tướng chung) và biệt tướng (tướng riêng); điều được thiết lập ấy không giống với tà kiến (cái thấy sai lệch) của ngoại đạo. Này Đại Tuệ, thế nào là không giống với tà kiến ngoại đạo? Ngoại đạo dùng cái thấy vọng tưởng mà phân biệt các cảnh do tâm mình hiện ra, nhưng không hay biết đó chỉ là cái thấy do tâm mình tưởng ra. Này Đại Tuệ, những phàm phu (người thường chưa giác ngộ) ngu si lấy cái không có thực thể làm đệ nhất nghĩa, rồi nói thứ luận thuyết của hai cái thấy (có và không).

 "Lại nữa, này Đại Tuệ, nay ngươi hãy lắng nghe kỹ, Ta sẽ nói cho ngươi. Sự phân biệt sai lầm cho rằng có vật [thật]; để dứt ba loại khổ — ba loại nào? — tức là khi nhân duyên của vô tri (không hiểu biết sự thật), ái (lòng tham đắm) và nghiệp diệt đi, [thì thấy] các cảnh do tâm mình thấy đều như huyễn (như trò ảo thuật) (?).

 Này Đại Tuệ, có các sa-môn (người xuất gia tu hành) và bà-la-môn (tu sĩ thuộc đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ) nói thế này: vốn không có mà sinh ra, nương vào nhân và quả mà hiện. Họ lại nói: thật có vật tồn tại, vì nương vào các duyên nên có ấm, giới, nhập (các cách chia thân tâm và cảnh vật: năm ấm — năm nhóm hợp thành con người; mười tám giới — các giác quan, đối tượng và các thức; mười hai nhập — sáu giác quan và sáu đối tượng) sinh, trụ, diệt, vì cái đã sinh thì sẽ diệt.

 Này Đại Tuệ, các sa-môn, bà-la-môn ấy nói: thể nối tiếp vốn không mà có; rồi nào sinh, nào diệt, nào niết-bàn (cảnh giới tịch diệt, dứt hết khổ và phiền não), nào đạo, nào nghiệp, nào quả, nào đế (chân lý) — [nói như thế là] phá hoại các pháp, đó là đoạn diệt luận (thuyết cho rằng mọi thứ rốt cuộc đứt mất), không phải điều Ta nói. Vì sao? Vì pháp hiện tại chẳng bao lâu sẽ không còn nắm bắt được (?), vì họ không thấy gốc rễ.

 Này Đại Tuệ, ví như cái bình đã vỡ thì không còn dùng làm bình được. Này Đại Tuệ, ví như hạt giống đã cháy thì không mọc mầm được. Này Đại Tuệ, [theo họ] ấm, giới, nhập ấy là diệt: ấm, giới, nhập quá khứ diệt, hiện tại và vị lai cũng diệt. Vì sao? Vì do cái thấy phân biệt sai lầm của tâm mình, vì [theo họ] không có thể nối tiếp của ấm, giới, nhập ấy.

 Này Đại Tuệ, nếu vốn không có mà sinh ra, nương vào ba pháp (tức ba điều kiện hợp lại) (?) mà sinh ra các thức, thì tại sao lông rùa không sinh ra được, cát không ép ra dầu được? Cái nghĩa quyết định mà các ngươi lập ra như thế tự nó đã sụp đổ. Các ngươi nói có, nói không, nói sinh, thì nhân quả mà các ngươi lập ra cũng sụp đổ. Này Đại Tuệ, nếu như vậy nương vào nhân duyên của ba pháp mà sinh ra nhân quả và tự tướng của các pháp, thì họ dựa vào các tướng có, không, quá khứ, hiện tại, vị lai, các ví dụ, cùng A-hàm (kinh điển, giáo lý truyền lại) và cảnh địa tự mình quán sát, nương cái thấy riêng đã xông ướp vào tâm mà nói như thế. Này Đại Tuệ, phàm phu ngu si cũng như vậy: bị ác kiến làm hại, bị tà kiến làm mê ý, không có trí mà tự xưng là lời nói của bậc nhất thiết trí (trí biết tất cả).

 "Này Đại Tuệ, lại có sa-môn, bà-la-môn thấy các pháp lìa tự tính; thấy chúng không sinh không diệt như mây, như vòng lửa (que lửa quay tròn trông như vòng), như thành Càn-thát-bà (thành ảo hiện trên không trung, như ảo ảnh lâu đài); như trò huyễn, như sóng nắng, như trăng dưới nước; như giấc mộng, tâm trong và ngoài đều do hý luận phân biệt sai lầm từ thuở không có khởi đầu mà hiện ra; lìa các nhân duyên thấy được do sự phân biệt sai lầm của tâm mình; lìa sự diệt tận, vọng tưởng, lời nói và pháp được nói; lìa các pháp thân thể, vật dụng nuôi sống và chỗ nương ở; lìa sự tương ứng với việc thức A-lê-da nắm lấy cảnh; vào cảnh giới vắng lặng; lìa pháp sinh, trụ, diệt; suy nghĩ quán sát như vậy rằng [mọi thứ] chỉ do tâm mình mà sinh. Này Đại Tuệ, Bồ-tát như thế chẳng bao lâu sẽ đạt được cái tâm thấy thế gian và niết-bàn bình đẳng như nhau.

 Này Đại Tuệ, ngươi hãy dùng phương tiện (cách thức khéo léo để giúp người tu và giáo hóa người khác) khéo léo, mở bày phương tiện, quán sát tất cả các cõi chúng sinh đều như huyễn, như bóng trong gương; [thấy rằng] không do nhân duyên mà khởi, xa lìa cảnh bên trong; cảnh bên ngoài là do tâm mình thấy; lần lượt đi vào chỗ vô tướng (không còn hình tướng để bám vào); lần lượt đi vào cảnh giới tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên nhất) từ địa này đến địa khác; tin rằng tam giới (ba cõi chúng sinh luân hồi: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc) là do tâm mình huyễn hiện.

 Này Đại Tuệ, người tu hành như vậy sẽ đạt được Như huyễn tam-muội (định thấy mọi thứ đều như huyễn), vào cảnh giới vắng lặng của tâm mình, đến cảnh giới bờ bên kia (cảnh giới giải thoát, ví như qua sông đến bờ bên kia), lìa pháp sinh do đấng tạo tác, đạt được Kim cang tam-muội (định vững chắc như kim cương, phá tan mọi phiền não), vào thân Như Lai, vào hóa thân (thân Phật biến hiện ra để giáo hóa) của Như Lai, vào thân được trang nghiêm bằng các lực, thần thông tự tại, đại từ đại bi (lòng thương yêu lớn, muốn đem vui và cứu khổ cho chúng sinh), vào tất cả các cõi nước Phật, vào chỗ ưa thích của tất cả chúng sinh, lìa cảnh giới của tâm, ý, ý thức (tâm: thức gốc A-lê-da; ý: thức thứ bảy luôn chấp có cái tôi; ý thức: thức thứ sáu suy nghĩ phân biệt), chuyển thân mà được thân mầu nhiệm. Này Đại Tuệ, các vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn) tu hành như vậy ắt sẽ được thân mầu nhiệm vô thượng của Như Lai.

 Này Đại Tuệ, Bồ-tát muốn chứng thân Như Lai thì phải xa lìa các pháp hòa hợp do nhân duyên của ấm, giới, nhập và tâm; xa lìa hý luận phân biệt sai lầm về sinh, trụ, diệt. Các pháp chỉ là tâm. Phải biết và thấy như vậy: tam giới là do hý luận phân biệt sai lầm từ thuở không có khởi đầu mà có; quán sát địa của Như Lai vắng lặng không sinh; tiến tới hạnh thánh trong tự thân. Này Đại Tuệ, ngươi chẳng bao lâu sẽ được tâm tự tại, rốt ráo đạt được hạnh vô công dụng (hạnh tự nhiên vận hành, không cần gắng sức); như ngọc ma-ni (ngọc báu như ý) tùy theo các màu mà hiện ra, hóa thân đi vào tâm vi tế của các chúng sinh; vì đã vào được địa tùy theo tâm, nên khiến các chúng sinh lần lượt vào các địa. Vì vậy, này Đại Tuệ, các vị Bồ-tát ma-ha-tát phải khéo biết pháp tu hành bên trong tự thân của các Bồ-tát."

 Khi ấy, bậc thánh Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ lại thưa với Phật: "Kính mong Thế Tôn, vì các vị Bồ-tát ma-ha-tát mà nói pháp môn về tâm, ý, ý thức, năm pháp (năm phạm trù: danh — tên gọi; tướng — hình tướng; phân biệt — sự suy phân; chính trí — trí đúng đắn; như như — chân như, sự thật như vốn có) và tự thể tương ứng, là chỗ tu hành của chư Phật và Bồ-tát; để xa lìa sự hòa hợp với cảnh giới tà kiến của tâm mình; để có thể phá bỏ thể tướng của mọi lời nói và ví dụ; đó là tâm của các pháp mà tất cả chư Phật đã nói. Xin vì các vị Bồ-tát ở thành Lăng-già trên núi Ma-la-da giữa biển lớn mà nói về cảnh giới sóng của biển lớn thức A-lê-da, nói pháp do Như Lai pháp thân (thân chân lý của Phật) đã nói."

 Khi ấy, Phật bảo bậc thánh Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ: "Này Đại Tuệ, có bốn nhân duyên khiến nhãn thức (cái biết của mắt) sinh ra. Bốn nhân duyên nào? Một là không hay biết rằng [cảnh] là do tự thân bên trong nắm lấy; hai là sự huân tập, chấp trước và hý luận do phân biệt sai lầm về cảnh hình sắc từ thuở không có khởi đầu; ba là tự tính của thức vốn như vậy; bốn là ưa thích nhìn thấy các hình sắc. Này Đại Tuệ, đó gọi là bốn loại nhân duyên, nơi biển thức A-lê-da làm nổi lên những đợt sóng lớn mạnh mẽ, có thể sinh ra chuyển thức.

 Này Đại Tuệ, như nhãn thức khởi lên, thì nơi tất cả các căn và lỗ chân lông, chuyển thức cùng lúc sinh ra; như bóng trong gương, nhiều hay ít đều hiện cùng một lúc; lại cũng có khi tùy theo nhân duyên mà lần lượt sinh ra. Này Đại Tuệ, như gió mạnh thổi vào biển tâm thì sóng thức sinh ra không dứt, vì nhân và các sự tướng; vì chúng không lìa nhau; vì bị thể tướng của nghiệp sai khiến trói buộc; vì không hay biết thể của hình sắc; nên năm thức (cái biết của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) chuyển động.

 Này Đại Tuệ, không lìa năm thức ấy, nhân nơi tướng của liễu biệt thức, gọi là ý thức; nó cùng với chúng làm nhân mà luôn luôn chuyển động. Này Đại Tuệ, năm thức và tâm thức không nghĩ rằng: "Chúng ta làm nhân cho nhau." Do tâm mình thấy, phân biệt sai lầm mà nắm lấy các cảnh, nhưng chúng mỗi cái không khác nhau, cùng hiện ra mà phân biệt cảnh. Các thức ấy sinh diệt vi tế như vậy, nên người tu hành vào tam-muội không hay không biết sự huân tập vi tế. Người tu hành nghĩ rằng: "Ta đã diệt các thức mà vào tam-muội", nhưng thật ra người tu hành không diệt các thức mà vào tam-muội. Này Đại Tuệ, cái tâm gom chứa chủng tử (hạt giống: dấu vết của hành động lưu lại trong thức, về sau nảy thành kết quả) do huân tập thì không diệt; chỉ các thức nắm lấy cảnh bên ngoài là diệt.

 Này Đại Tuệ, hoạt động vi tế như vậy của thức A-lê-da, trừ Phật Như Lai và các vị Bồ-tát ma-ha-tát đã vào các địa, còn những người tu hành khác như Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu tự giải thoát), Bích-chi-phật (người tự quán sát nhân duyên mà giác ngộ, không có thầy dạy), ngoại đạo đều không thể biết; dù dùng sức trí của tam-muội cũng không thể hay biết. Vì họ không biết tướng của các địa; vì không biết sự sai khác của trí tuệ và phương tiện để khéo quyết định; vì không hay biết chư Phật Như Lai đã tích tập các căn lành; vì không biết hý luận phân biệt về cảnh do chính mình hiện ra; vì không thể vào được hang thức A-lê-da như rừng rậm chằng chịt.

 Này Đại Tuệ, chỉ những người tu hành đúng như thật ở bậc thấp, bậc giữa, bậc cao mới có thể phân biệt thấy được cái thấy sai lầm trong tâm mình; mới có thể ở vô lượng cõi nước được chư Như Lai trao ngôi vị; được vô lượng sức tự tại, thần thông và tam-muội; nương vào thiện tri thức (bậc thầy bạn tốt dẫn dắt tu hành) và quyến thuộc Phật tử mà thấy được cảnh giới tự thể của tâm, ý, ý thức nơi tâm mình; phân biệt được biển lớn sinh tử là do nghiệp, ái và vô tri làm nhân mà có. Này Đại Tuệ, vì vậy người tu hành đúng như thật phải tìm cầu và gần gũi thiện tri thức."

 Khi ấy, Thế Tôn nói bài kệ (bài thơ tụng tóm ý) rằng:

 Ví như sóng biển lớn — là do gió mạnh nổi lên;

 Sóng lớn vỗ vào hang sâu tối — không lúc nào dứt.

 Thức Lê-da cũng thế — bị gió cảnh giới thổi động,

 Các làn sóng thức đủ loại — vọt lên mà chuyển sinh.

 Màu xanh, màu đỏ, muối, vỏ ốc trắng, sữa — vị ngọt cùng đường phèn,

 Các thứ hoa cùng trái cây — như mặt trời, mặt trăng với ánh sáng,

 Chẳng khác cũng chẳng phải không khác; — nước biển nổi lên sóng,

 Bảy thức cũng như vậy — cùng với tâm hòa hợp mà sinh.

 Ví như nước biển động — đủ loại sóng chuyển lên;

 Thức Lê-da cũng thế — đủ loại thức sinh ra.

 Tâm, ý và ý thức — là vì các tướng mà nói ra;

 Các thức không có tướng riêng — không có tướng cái thấy và cái bị thấy.

 Ví như nước biển và sóng — vốn không có sai khác;

 Các thức và tâm cũng vậy — muốn tìm chỗ khác nhau cũng không thể được.

 Tâm có thể gom chứa các nghiệp — ý có thể quán xét, gom cảnh;

 Thức có thể nhận biết cái được biết — năm thức hiện bày sự phân biệt.

 Khi ấy, bậc thánh Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ dùng kệ hỏi Phật:

 Các hình sắc xanh đỏ — thức của mình thấy như vậy;

 Lấy nước và sóng đối nhau làm ví dụ — vì sao lại nói như thế?

 Khi ấy, Thế Tôn dùng kệ đáp:

 Các màu tạp xanh đỏ — trong sóng đều không có;

 Nói chuyển thức trong tâm — là vì phàm phu mà nói tướng.

 Nghiệp ấy đều không có — tâm mình lìa cái có thể nắm lấy;

 Cái bị nắm và cái nắm — cũng giống như sóng kia.

 Thân, vật dụng nuôi sống, chỗ nương ở — chúng sinh chỉ do thức mà thấy;

 Vì vậy hiện ra chuyển thức — giống như sóng nước.

 [Đại Tuệ hỏi:] Biển lớn sóng động — vỗ vọt có thể phân biệt được;

 Thức A-lê-da chuyển động — vì sao lại không hay biết?

 [Phật đáp:] Phàm phu không có trí tuệ — thức Lê-da như biển cả;

 Sóng chuyển động là để đối chiếu — vì vậy mới dùng ví dụ mà nói.

 Khi ấy, bậc thánh Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ lại nói kệ:

 Mặt trời mọc, ánh sáng chiếu đều — cho chúng sinh bậc thấp, giữa, cao;

 Như Lai ra đời — vì phàm phu mà nói sự thật.

 Phật đã đạt pháp rốt ráo — vì sao không nói sự thật?

 [Phật đáp:] Nếu nói điều chân thật — tâm họ không có chỗ cho chân thật.

 Ví như sóng biển — bóng trong gương và giấc mộng,

 Cùng lúc mà hiện ra — cảnh giới của tâm cũng thế.

 Vì cảnh giới không đầy đủ — nên lần lượt mà hiện.

 Thức thì biết cái được biết — ý thì cho là phải hay không phải;

 Năm [thức] thì do cái hiện ra mà thấy (?) — trong định không có như vậy.

 Ví như người thợ vẽ khéo — và học trò của thợ vẽ,

 Bày màu vẽ ra các hình — Ta nói pháp cũng như vậy.

 Màu sắc vốn không có hoa văn — chẳng ở nơi bút, cũng chẳng ở nơi đồ đựng;

 Vì muốn nói cho chúng sinh — nên phối xen mà vẽ ra các hình.

 Lời nói lìa xa chân thật — chân thật lìa xa tên chữ;

 Ta đạt chỗ chân thật — tự thân bên trong biết đúng như thật.

 Lìa tướng cái biết và cái được biết — hiểu đúng như thật mà nói cho.

 Điều này nói cho Phật tử — kẻ ngu lại phân biệt khác đi.

 Đủ mọi thứ đều như huyễn — chỉ là thấy, không phải chân thật.

 Nói ra đủ cách như vậy — tùy việc mà thật hay không thật;

 Vì người này mà nói — đối với người kia lại không phải lời nên nói.

 Như với những người bệnh kia — thầy thuốc giỏi tùy chỗ mà cho thuốc;

 Như Lai vì chúng sinh — nói rằng chỉ là tâm, tùy sức tiếp nhận mà nói.

 Không phải cảnh giới của vọng tưởng — Thanh văn cũng không có phần;

 Các Đức Như Lai Thế Tôn — nói ra cảnh giới tự mình giác ngộ.

 "Lại nữa, này Đại Tuệ, nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn biết rằng tâm mình lìa tướng cảnh giới của cái nắm và cái bị nắm do phân biệt sai lầm, thì phải lìa chỗ ồn náo, lìa sự che lấp của ngủ nghỉ, đầu hôm và cuối đêm luôn tự tỉnh giác tu tập phương tiện; lìa mọi hý luận của các ngoại đạo; lìa tướng của thừa (cỗ xe, ví cho con đường tu) Thanh văn và Duyên giác (tức Bích-chi-phật); phải thông suốt tướng phân biệt sai lầm do tâm mình hiện ra mà thấy.

 "Lại nữa, này Đại Tuệ, Bồ-tát ma-ha-tát muốn thiết lập tướng tâm trí tuệ được gia trì (được chư Phật dùng sức nâng đỡ, hộ trì), thì phải siêng tu học ba tướng của thánh trí bậc trên. Này Đại Tuệ, thế nào là ba tướng của thánh trí bậc trên? Đó là tướng không có gì cả, tướng gia trì do bản nguyện của tất cả chư Phật, và tướng tự hay biết của thánh trí trong tự thân. Tu hành điều này rồi thì có thể bỏ được tướng trí tuệ như con lừa què (ví cho trí hiểu biết hạn hẹp, chậm chạp, không đến được đích), đạt được sự tu hành ba tướng ở địa thứ tám của bậc con Phật thù thắng.

 Này Đại Tuệ, thế nào là tướng không có gì cả? Đó là quán sát tướng của Thanh văn, Duyên giác và ngoại đạo [thấy đều không có gì]. Này Đại Tuệ, thế nào là tướng gia trì do bản nguyện của tất cả chư Phật? Đó là chư Phật vốn tự phát nguyện gia trì các pháp. Này Đại Tuệ, thế nào là tướng tự hay biết của thánh trí trong tự thân? Đó là không chấp trước vào tướng của bất cứ pháp nào, được thân Như huyễn tam-muội, tiến tới tu hành nơi địa vị của chư Phật. Này Đại Tuệ, đó gọi là ba tướng của thánh trí bậc trên. Nếu thành tựu ba tướng này thì có thể đến cảnh giới thánh trí tự giác ngộ. Vì vậy, này Đại Tuệ, các vị Bồ-tát ma-ha-tát cầu ba tướng của thánh trí bậc trên thì phải học như vậy."

 Khi ấy, bậc thánh Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ biết điều mà tâm chúng đại Bồ-tát đang nghĩ, nương sức gia trì của Phật Như Lai, hỏi Như Lai về thể của pháp môn phân biệt gọi là hạnh thánh trí: "Bạch Thế Tôn, xin vì con mà nói thể của pháp môn phân biệt gọi là hạnh thánh trí. Như Lai, Ứng Chính Biến Tri nương vào một trăm lẻ tám cái thấy (một trăm lẻ tám vấn đề, khái niệm đã nêu trước trong kinh) mà phân biệt nói ra; nương vào một trăm lẻ tám cái thấy ấy mà vì các vị Bồ-tát ma-ha-tát phân biệt nói pháp tu hành sai khác về thể của vọng tưởng phân biệt nơi tự tướng và đồng tướng. Này Đại Tuệ (?), các vị Bồ-tát khéo đạt được pháp hạnh sai khác về tự thể của vọng tưởng phân biệt ấy thì có thể làm thanh tịnh nhân vô ngã (con người không có cái tôi thật) và pháp vô ngã (các sự vật không có bản chất riêng thật); khéo hiểu các địa, vượt qua niềm vui thiền định và tam-ma-bạt-đề (một loại định sâu, tâm được bình đẳng, an ổn) của Thanh văn và Bích-chi-phật; vì đạt được sự tu hành cảnh giới không thể nghĩ bàn của chư Phật Như Lai, được hạnh lìa tướng tự thể của năm pháp; vì vào được hạnh chân thật của thể pháp thân chư Phật, được chỗ quyết định khéo léo của pháp thân Như Lai; vì do cảnh giới như huyễn mà thành tựu, nên ở khắp mọi cõi nước, từ cõi trời Đâu-suất (cõi trời nơi vị Bồ-tát sắp thành Phật ở trước khi xuống đời) đến cõi A-ca-ni-tra (cõi trời cao nhất của cõi Sắc), đều được pháp thân Như Lai."

 Phật bảo bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ: "Có một loại ngoại đạo tà kiến chấp trước vào cái không. Mọi trí phân biệt vọng tưởng đều có hai nhân (?): có tự thể và không có tự thể. Họ phân biệt rằng sừng thỏ là không có, như sừng thỏ không có thì các pháp cũng không có. Này Đại Tuệ, lại có ngoại đạo khác thấy tứ đại (bốn yếu tố lớn: đất, nước, lửa, gió) và các công đức (các đức tính, phẩm chất của vật chất theo thuyết ngoại đạo) là vật có thật, thấy mỗi thứ có tướng sai khác; [họ cho rằng] thật không có sừng thỏ, rồi chấp trước sai lầm, vọng tưởng phân biệt rằng thật có sừng bò.

 Này Đại Tuệ, các ngoại đạo ấy rơi vào hai cái thấy, không biết rằng [mọi thứ] chỉ là tâm, do vọng tưởng phân biệt làm tăng thêm cõi của tâm mình. Này Đại Tuệ, như thân, vật dụng nuôi sống, thế giới vật chất (khí thế gian: thế giới như cái đồ chứa đựng chúng sinh) v.v. chỉ là sự phân biệt của tâm. Không nên phân biệt sừng thỏ, [vì nó] lìa cả có và không. Này Đại Tuệ, không nên phân biệt tất cả các pháp, [vì chúng] lìa cả có và không. Này Đại Tuệ, nếu có người lìa có và không mà nói thế này: "Không có sự phân biệt có hay không có sừng thỏ", thì cũng không nên phân biệt là không có hay có sừng thỏ. Người ấy thấy nhân đối đãi (cái này có vì dựa vào cái kia), nên không được phân biệt là không có sừng thỏ. Vì sao? Này Đại Tuệ, vì cho đến khi quán sát tới hạt bụi cực nhỏ cũng không thấy sự việc có thật; [điều này] lìa cảnh giới trí của bậc thánh, nên không được phân biệt là có sừng bò (?)."

 Khi ấy, bậc thánh Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, bạch Thế Tôn, phàm phu ngu si không thấy tướng phân biệt, mà dùng tỷ trí (trí suy luận bằng cách so sánh) để phân biệt, người ấy thấy là không có (?)." Phật bảo bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ: "Này Đại Tuệ, không phải do quán sát tâm phân biệt mà người ấy [thấy] không có tướng. Vì sao? Vì nhân nơi tâm phân biệt sai lầm, nương vào cái sừng mà có tâm phân biệt. Này Đại Tuệ, nương vào cái sừng hư vọng mà có tâm phân biệt; vì vậy nương vào nhân là chỗ nương, lìa pháp đối đãi, không phải pháp được thấy, thì cái ấy không có sừng (?).

 Này Đại Tuệ, nếu lìa tâm phân biệt mà còn có sự phân biệt khác, thì lẽ ra phải lìa sừng mà có, chứ không phải nhân nơi sừng mà có. Này Đại Tuệ, nếu không lìa tâm phân biệt ấy, thì pháp ấy dù quán sát tới hạt bụi cực nhỏ cũng không thấy có vật thật. Này Đại Tuệ, không lìa tâm thì pháp ấy lẽ ra là không có, vì có và không của hai pháp ấy đều không thể nắm bắt. Nếu vậy thì thấy pháp gì là có, pháp gì là không? Này Đại Tuệ, nếu không thấy có và không như vậy, thì không được phân biệt có và không. Nghĩa này thế nào? Thấy có sừng bò, thấy không có sừng thỏ — không được phân biệt như vậy. Này Đại Tuệ, vì nhân không tương tự nhau, nên nghĩa có và không không thành; vì nghĩa có và không mà các ngoại đạo, phàm phu, Thanh văn nói ra, cả hai đều không thành.

 "Này Đại Tuệ, lại có ngoại đạo khác thấy sắc (vật chất, hình sắc) có nhân, vọng tưởng chấp trước vào hình tướng dài ngắn; thấy hư không không có hình tướng, không có giới hạn; thấy các tướng sắc khác với hư không, có giới hạn. Này Đại Tuệ, hư không chính là sắc, vì sắc đại (các đại chủng thuộc về vật chất) đi vào hư không. Này Đại Tuệ, sắc chính là hư không, vì nương pháp này mà có pháp kia, nương pháp kia mà có pháp này; vì nương vào sắc mà phân biệt hư không, nương vào hư không mà phân biệt sắc. Này Đại Tuệ, bốn đại chủng sinh ra thì tự tướng mỗi thứ riêng biệt, không trụ trong hư không, nhưng trong bốn đại không phải là không có hư không. Này Đại Tuệ, sừng thỏ cũng vậy, nhân có sừng bò mà nói không có sừng thỏ. Này Đại Tuệ, lại đem sừng bò ấy chẻ ra thành bụi cực nhỏ, phân biệt tướng hạt bụi cũng không thể thấy được; vậy thì pháp nào, pháp nào là có, pháp nào, pháp nào là không, mà nói có hay không? Nếu quán sát như vậy thì các pháp khác cũng thế."

 Khi ấy, Phật bảo bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ: "Này Đại Tuệ, ngươi phải lìa các cái thấy vọng tưởng như sừng thỏ, sừng bò, hư không khác với sắc v.v. Này Đại Tuệ, ngươi cũng phải vì các vị Bồ-tát mà nói về việc lìa các tướng như sừng thỏ. Này Đại Tuệ, ngươi phải biết tướng phân biệt sai lầm do tâm mình thấy. Này Đại Tuệ, ngươi phải ở trong các cõi nước Phật, vì các Phật tử mà nói rằng mọi cảnh giới sai lầm đều do tâm mình hiện ra mà thấy." Khi ấy, Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 Sắc ở trong tâm không có — tâm nương vào cảnh mà thấy có.

 Thức bên trong, chúng sinh thấy — thân, vật dụng nuôi sống và chỗ ở.

 Tâm, ý cùng ý thức — tự tính và năm pháp,

 Hai thứ vô ngã thanh tịnh — Như Lai nói như vậy.

 Dài ngắn, có không v.v. — lần lượt sinh ra lẫn nhau;

 Do không mà thành có — do có mà thành không.

 Phân biệt thể của bụi cực nhỏ — thì không khởi vọng tưởng về sắc.

 Chỉ là chỗ tâm an trú — kẻ ác kiến không thể làm thanh tịnh (?).

 Không phải cảnh giới của trí hư vọng — Thanh văn cũng không biết được;

 Điều Như Lai đã nói — là cảnh giới tự mình giác ngộ.

 Khi ấy, bậc thánh Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ, vì muốn làm sạch dòng hiện hành của tâm mình (dòng các cảnh và thói quen do tâm mình hiện ra, tuôn chảy không dứt), lại thưa thỉnh Như Lai rằng: "Bạch Thế Tôn, làm thế nào để làm sạch dòng hiện hành của tâm mình? Là làm sạch dần dần hay làm sạch một lúc?" Phật bảo bậc thánh Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ: "Này Đại Tuệ, làm sạch dòng hiện hành của tâm mình là sạch dần dần theo thứ lớp, chứ không phải một lúc.

 Này Đại Tuệ, ví như quả am-ma-la (một loại quả ở Ấn Độ) chín dần dần, không phải chín một lúc. Này Đại Tuệ, chúng sinh làm sạch dòng hiện hành của tâm mình cũng vậy, sạch dần dần, không phải một lúc. Ví như thợ gốm làm các đồ đựng, thành dần dần, không phải một lúc. Này Đại Tuệ, chư Phật Như Lai làm sạch dòng hiện hành của tâm chúng sinh cũng vậy, làm sạch dần dần, không phải sạch một lúc. Này Đại Tuệ, ví như mặt đất sinh ra cây rừng, cỏ thuốc và muôn vật, lớn dần dần, không phải thành một lúc. Này Đại Tuệ, chư Phật Như Lai làm sạch dòng hiện hành của tâm chúng sinh cũng vậy, làm sạch dần dần, không phải sạch một lúc. Này Đại Tuệ, ví như người học âm nhạc, ca múa, viết chữ, vẽ tranh và các nghề khéo, hiểu dần dần, không phải biết một lúc. Này Đại Tuệ, chư Phật Như Lai làm sạch dòng hiện hành của tâm chúng sinh cũng vậy, làm sạch dần dần, không phải sạch một lúc.

 Này Đại Tuệ, ví như tấm gương sáng không có tâm phân biệt, cùng một lúc hiện ra tất cả hình ảnh; Như Lai Thế Tôn cũng vậy, không có phân biệt mà làm sạch dòng hiện hành của tâm chúng sinh, sạch cùng một lúc, không phải sạch dần dần, khiến họ trụ ở chỗ vắng lặng không phân biệt. Này Đại Tuệ, ví như ánh sáng của vầng mặt trời, mặt trăng cùng một lúc chiếu khắp mọi hình sắc, không có trước sau. Này Đại Tuệ, Như Lai Thế Tôn cũng vậy, để khiến chúng sinh lìa lỗi lầm của tập khí (thói quen còn sót lại) do phiền não (những trạng thái làm tâm rối loạn, khổ não như tham, sân, si) và cái thấy của tâm mình xông ướp, nên cùng một lúc hiện bày cảnh giới thù thắng nhất của trí không thể nghĩ bàn.

 Này Đại Tuệ, ví như thức A-lê-da phân biệt và hiện ra cảnh, thân mình, vật dụng nuôi sống, thế giới vật chất v.v., biết cùng một lúc chứ không có trước sau. Này Đại Tuệ, Báo Phật (thân Phật thành tựu do quả báo của công hạnh tu tập) Như Lai cũng vậy, cùng một lúc làm thành thục các cõi chúng sinh, đặt họ vào cung điện thanh tịnh mầu nhiệm ở cõi trời Cứu Cánh (cõi trời cao nhất của cõi Sắc), là chỗ tu hành thanh tịnh. Này Đại Tuệ, ví như Pháp Phật (Phật ở dạng thân chân lý) và Báo Phật phóng ra ánh sáng, có Ứng hóa Phật (thân Phật hiện ra tùy theo căn cơ chúng sinh để giáo hóa) chiếu khắp các thế gian. Này Đại Tuệ, ánh sáng của thể pháp nơi hạnh thánh trong tự thân chiếu soi, trừ bỏ tà kiến có và không của thế gian, cũng như vậy.

 "Lại nữa, này Đại Tuệ, Pháp Phật và Báo Phật nói tự tướng và đồng tướng của tất cả các pháp; vì nhân nơi tướng huân tập do tâm mình hiện ra mà thấy; vì nhân nơi sự trói buộc của tướng hý luận phân biệt sai lầm; vì pháp như được nói ra không có thể như thế. Này Đại Tuệ, ví như nhà ảo thuật làm ra đủ mọi hình tượng, những người ngu si nắm lấy cho là thật, nhưng các hình tượng ấy thật không thể nắm bắt được. Lại nữa, này Đại Tuệ, thể của pháp hư vọng nương vào pháp nhân duyên, do chấp trước cho là có thật mà phân biệt sinh ra. Này Đại Tuệ, như nhà ảo thuật khéo léo dựa vào cỏ cây, ngói đá mà làm ra đủ mọi việc, nương vào sức của thần chú và tay nghề người làm, tạo thành hình dáng, sắc thân của mọi chúng sinh, gọi là tượng người ảo. Chúng sinh thấy đủ thứ hình sắc huyễn hóa, chấp cho là người, nhưng thật ra không có người. Này Đại Tuệ, chúng sinh tuy thấy và cho đó là người, nhưng không có thể người thật.

 Này Đại Tuệ, thể của pháp nhân duyên tùy theo sự phân biệt của tâm cũng như vậy, vì thấy tướng của tâm là đủ thứ huyễn hóa. Vì sao? Vì chấp trước tướng hư vọng, nhân nơi sự huân tập của tâm phân biệt. Này Đại Tuệ, đó gọi là thể tướng hư vọng của sự phân biệt. Này Đại Tuệ, đó gọi là tướng nói pháp của Báo Phật. Này Đại Tuệ, Pháp Phật nói pháp là lìa thể tương ứng với tâm, vì là cảnh giới hạnh thánh tự chứng bên trong. Này Đại Tuệ, đó gọi là tướng nói pháp của Pháp Phật.

 "Này Đại Tuệ, việc làm của Ứng hóa Phật: Ứng Phật nói về bố thí (đem cho), trì giới (giữ gìn giới luật), nhẫn nhục (chịu đựng), tinh tấn (siêng năng), thiền định (tập trung tâm ý), trí tuệ; nói về sự giải thoát khỏi ấm, giới, nhập; thiết lập các hạnh sai khác của thức và tưởng; nói các tướng thứ lớp của tam-ma-bạt-đề cõi vô sắc của ngoại đạo. Này Đại Tuệ, đó gọi là việc làm của Ứng Phật, tướng nói pháp của Ứng Phật. Lại nữa, này Đại Tuệ, Pháp Phật nói pháp là lìa sự bám víu, lìa cái quán sát và cái được quán sát, lìa tướng của việc làm và tướng của sự đo lường. Này Đại Tuệ, đó không phải là cảnh giới của phàm phu, Thanh văn, Duyên giác và ngoại đạo, vì các ngoại đạo chấp trước vào tướng cái tôi hư vọng. Vì vậy, này Đại Tuệ, với tướng thù thắng của sự tu hành tự giác ngộ trong tự thân như vậy, phải học như vậy. Này Đại Tuệ, ngươi phải lìa cái thấy về tướng của tâm mình, coi đó là không thật.

 "Lại nữa, này Đại Tuệ, thừa Thanh văn có hai loại tướng sai khác: đó là tướng chứng đắc thánh trong tự thân, và tướng chấp trước tướng hư vọng, phân biệt cho là có vật. Này Đại Tuệ, thế nào là tướng chứng đắc thánh trong tự thân của Thanh văn? Đó là cảnh giới vô thường (không bền lâu), khổ, không (trống rỗng, không có thật thể), vô ngã (không có cái tôi thật); chân đế (chân lý thật) lìa tham dục, vắng lặng; [thấy] ấm, giới, nhập; tự tướng và đồng tướng; tướng trong và ngoài không diệt; thấy pháp đúng như thật; được tam-muội của tâm. Được tam-muội của tâm rồi, thì được thiền định, giải thoát, tam-muội, đạo quả (quả vị chứng đắc do tu đạo), tam-ma-bạt-đề, sự giải thoát không thoái lui; [nhưng chưa] lìa biến dịch tử (cái chết biến đổi vi tế của bậc thánh đã ra khỏi sinh tử thô) do huân tập không thể nghĩ bàn (?); chứng đắc pháp hạnh vui của bậc thánh trong tự thân, trụ ở địa Thanh văn. Này Đại Tuệ, đó gọi là tướng chứng đắc thánh trong tự thân của Thanh văn.

 Này Đại Tuệ, Bồ-tát ma-ha-tát vào được pháp vui tam-muội của hạnh thánh tự chứng bên trong của Thanh văn, nhưng không nhận lấy niềm vui của cửa vắng lặng, trống rỗng, không nhận lấy niềm vui của tam-ma-bạt-đề, vì thương xót chúng sinh nên khởi hạnh từ sức của bản nguyện (lời nguyện ban đầu). Vì vậy, tuy biết mà không nhận lấy đó làm chỗ rốt ráo. Này Đại Tuệ, đó gọi là tướng vui của sự tu hành chứng thánh trong tự thân của Thanh văn. Này Đại Tuệ, Bồ-tát ma-ha-tát nên tu hành cửa vui của sự tu hành chứng thánh trong tự thân mà không chấp lấy.

 Này Đại Tuệ, thế nào là tướng Thanh văn phân biệt có vật, chấp trước tướng hư vọng? Đó là [chấp vào] các tướng cứng, ướt, nóng, động của bốn đại; các tướng xanh, vàng, đỏ, trắng v.v.; không có đấng tạo tác mà có sinh; tự tướng và đồng tướng; vì có sự so lường phù hợp, vì A-hàm và những cái thấy thù thắng trước kia đã khéo nói (?); nương vào pháp ấy mà chấp trước sai lầm cho là có thật. Này Đại Tuệ, đó gọi là tướng Thanh văn phân biệt có vật, chấp trước tướng hư vọng. Này Đại Tuệ, Bồ-tát ma-ha-tát đối với pháp Thanh văn ấy, nên biết rồi bỏ đi; bỏ rồi thì vào tướng pháp vô ngã; vào tướng pháp vô ngã rồi thì vào nhân vô ngã; quán sát tướng vô ngã rồi thì lần lượt vào các địa. Này Đại Tuệ, đó gọi là tướng Thanh văn phân biệt có vật, chấp trước tướng hư vọng. Này Đại Tuệ, điều nói rằng thừa Thanh văn có hai loại tướng, Ta đã nói xong."

 Khi ấy, bậc thánh Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, Thế Tôn đã nói pháp thường hằng không thể nghĩ bàn, là pháp cảnh giới chứng thánh trong tự thân, là pháp đệ nhất. Bạch Thế Tôn, ngoại đạo cũng nói nhân quả thường hằng không thể nghĩ bàn. Nghĩa này thế nào?" Phật bảo bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ: "Này Đại Tuệ, cái nhân quả thường hằng không thể nghĩ bàn mà các ngoại đạo nói là không thành. Vì sao? Này Đại Tuệ, vì cái thường hằng không thể nghĩ bàn mà các ngoại đạo nói không tương ứng với tự tướng của nhân. Này Đại Tuệ, cái thường hằng không thể nghĩ bàn mà các ngoại đạo nói, nếu không tương ứng với tự tướng của nhân, thì đó là pháp gì? Do pháp gì mà hiển bày ra? Vì vậy ngoại đạo không thể nói là thường hằng không thể nghĩ bàn.

 Lại nữa, này Đại Tuệ, cái thường hằng không thể nghĩ bàn mà các ngoại đạo nói, nếu tương ứng với tự tướng của nhân, thì lẽ ra thành vô thường không thể nghĩ bàn, vì có tướng của nhân. Vì vậy không thành thường hằng không thể nghĩ bàn. Này Đại Tuệ, Ta nói thường hằng không thể nghĩ bàn là đệ nhất nghĩa. Cái thường hằng không thể nghĩ bàn tương ứng với nhân quả của tướng đệ nhất nghĩa, vì lìa có và không, vì là tướng chứng trong tự thân, vì có tướng ấy; vì tương ứng với tướng nhân của trí đệ nhất nghĩa, vì lìa có và không, vì không phải do tạo tác mà có, vì tương ứng với các ví dụ hư không, niết-bàn, vắng lặng, nên là thường hằng không thể nghĩ bàn. Vì vậy, này Đại Tuệ, cái thường hằng không thể nghĩ bàn mà Ta nói không giống với thuyết thường hằng không thể nghĩ bàn của ngoại đạo.

 Này Đại Tuệ, cái thường hằng không thể nghĩ bàn này của chư Phật Như Lai, Ứng Chính Biến Tri thật là pháp thường hằng, vì do thánh trí của chư Phật chứng đắc trong tự thân, vì không phải là cảnh giới của tâm, ý, ý thức. Này Đại Tuệ, vì vậy Bồ-tát ma-ha-tát nên tu hành pháp hạnh thánh trí do tự thân chứng được, là cái thường hằng không thể nghĩ bàn.

 Lại nữa, này Đại Tuệ, cái thường hằng không thể nghĩ bàn của các ngoại đạo tương ứng với tướng nhân của pháp vô thường, vì vậy là vô thường; vì không phải do tướng nhân mà được tên gọi, nên [họ cho] pháp thường hằng là không thể nghĩ bàn (?). Này Đại Tuệ, cái thường hằng không thể nghĩ bàn của các ngoại đạo là thấy pháp có và không mà nói là thường; dùng tỷ trí đối với pháp ấy mà biết, nói là có thường. Này Đại Tuệ, Ta cũng như vậy, nếu nhân nơi pháp ấy mà khởi cái thấy có và không, thì cái vô thường lẽ ra là thường. Vì sao? Vì không có nhân.

 Lại nữa, này Đại Tuệ, các ngoại đạo nói rằng nếu tương ứng với tướng nhân thì thành thường hằng không thể nghĩ bàn; vì ngoại đạo ấy nói tự tướng của nhân là có hay không, nên giống như sừng thỏ. Này Đại Tuệ, cái thường hằng không thể nghĩ bàn này, các ngoại đạo chỉ là phân biệt sai lầm. Vì sao? Vì sừng thỏ vốn không có mà chỉ phân biệt sai lầm, vì tự tướng của nhân không có. Này Đại Tuệ, cái thường hằng không thể nghĩ bàn của Ta chỉ do nhân là tướng chứng trong tự thân, vì lìa pháp tạo tác có và không, nên là thường hằng không thể nghĩ bàn; vì không có tướng bên ngoài, vì tương ứng với pháp thường hằng.

 Này Đại Tuệ, các ngoại đạo v.v. thấy không có tướng bên ngoài, dùng tỷ trí mà biết cái thường hằng không thể nghĩ bàn, cho đó là thường. Các ngoại đạo ấy không biết cái thường hằng không thể nghĩ bàn, [không biết] tướng nhân của chính nó và tướng nhân của cái kia, vì đó là tướng cảnh giới do thánh trí trong tự thân chứng được. Này Đại Tuệ, các ngoại đạo ấy không đáng để nói cho nghe pháp của Ta.

 "Lại nữa, này Đại Tuệ, các Thanh văn và Bích-chi-phật sợ cái khổ vọng tưởng của sinh tử mà cầu niết-bàn, không biết rằng thế gian và niết-bàn không có sai khác. Họ phân biệt tất cả pháp và phi pháp, diệt các căn, không nhận lấy cảnh giới vị lai, rồi lầm tưởng đó là niết-bàn; vì không biết pháp tu hành chứng trong tự thân, vì không biết sự chuyển động của thức A-lê-da. Này Đại Tuệ, vì vậy những người ngu si ấy nói có pháp ba thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát), mà không thể biết rằng chỉ khi tưởng của tâm vắng lặng mới được pháp vắng lặng. Vì vậy những người ngu không có trí ấy không biết [lời dạy của] chư Phật Như Lai, Ứng Chính Biến Tri quá khứ, vị lai, hiện tại, vì [không biết] cảnh giới là do tâm mình thấy, vì chấp trước cảnh giới tâm bên ngoài. Vì vậy, này Đại Tuệ, những người ngu si ấy cứ mãi xoay chuyển không ngừng trong bánh xe sinh tử của thế gian.

 "Lại nữa, này Đại Tuệ, tất cả chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đều nói các pháp không sinh. Vì sao? Vì pháp có và không là do tâm mình thấy; nếu lìa có và không thì các pháp không sinh. Vì vậy, này Đại Tuệ, tất cả các pháp không sinh. Này Đại Tuệ, tất cả các pháp như sừng thỏ, sừng lừa, sừng lạc đà. Này Đại Tuệ, phàm phu ngu si vọng tưởng phân biệt, phân biệt các pháp; vì vậy tất cả các pháp không sinh. Này Đại Tuệ, tướng tự thể của tất cả các pháp không sinh, vì đó là cảnh giới thánh trí chứng trong tự thân, không phải là hai cảnh giới do phàm phu phân biệt tự thể. Này Đại Tuệ, thức A-lê-da này [hiện ra] tướng tự thể của thân, vật dụng nuôi sống, thế giới vật chất đi và đến; vì thấy cái nắm và cái bị nắm chuyển động; vì các phàm phu rơi vào tâm hai tướng sinh, trụ, diệt; vì phân biệt các pháp sinh ra là có hay không. Này Đại Tuệ, ngươi nên biết pháp như vậy.

 "Lại nữa, này Đại Tuệ, Ta nói năm loại chủng tính thừa chứng pháp (năm loại căn tính bẩm sinh của người tu, quyết định con đường họ sẽ chứng). Năm loại nào? Một là chủng tính thừa Thanh văn chứng pháp, hai là chủng tính thừa Bích-chi-phật chứng pháp, ba là chủng tính thừa Như Lai chứng pháp, bốn là chủng tính thừa bất định (chưa định theo thừa nào) chứng pháp, năm là không có chủng tính chứng pháp.

 Này Đại Tuệ, thế nào là chủng tính thừa Thanh văn chứng pháp? Đó là khi nghe nói pháp ấm, giới, nhập, nghe nói pháp trí chứng tự tướng và đồng tướng, thì lỗ chân lông trên thân họ đều vui mừng hớn hở; họ ưa tu trí về tướng, không tu tướng nhân duyên không lìa nhau. Này Đại Tuệ, đó gọi là chủng tính thừa Thanh văn chứng pháp. Người Thanh văn ấy có trí chứng theo tà kiến, lìa được những phiền não thô khởi lên, nhưng không lìa được phiền não do vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật) huân tập; thấy tướng chứng của tự thân, cho rằng ở địa thứ nhất cho đến địa thứ năm, thứ sáu đã lìa các phiền não, vì giống với chỗ mình đã lìa. Vì huân tập phiền não vô minh nên rơi vào biến dịch tử không thể nghĩ bàn, mà nói rằng: "Sự sinh của ta đã hết, phạm hạnh (đời sống tu hành trong sạch) đã lập, việc cần làm đã làm xong, không còn nhận thân đời sau." Những người như vậy đạt được nhân vô ngã, cho đến khởi tâm cho rằng mình đã được niết-bàn.

 Này Đại Tuệ, lại có ngoại đạo khác cầu chứng niết-bàn mà nói rằng: "Hiểu biết cái tôi, con người, chúng sinh, thọ mệnh, kẻ tạo tác, kẻ thọ nhận, kẻ trượng phu (các cách gọi khác nhau về một cái tôi thật), cho đó là niết-bàn." Này Đại Tuệ, lại có ngoại đạo khác thấy tất cả các pháp đều nương vào nhân mà có, rồi sinh tâm cho là niết-bàn. Này Đại Tuệ, các ngoại đạo ấy không có niết-bàn giải thoát, vì không thấy pháp vô ngã. Này Đại Tuệ, đó gọi là chủng tính thừa Thanh văn và ngoại đạo: ở chỗ chưa thoát ra mà sinh tưởng đã thoát ra. Này Đại Tuệ, ngươi nên chuyển tà kiến ấy, tu hành hạnh đúng như thật.

 "Này Đại Tuệ, thế nào là chủng tính thừa Bích-chi-phật chứng pháp? Đó là khi nghe nói pháp chứng của Duyên giác thì cả thân lông dựng đứng, cảm động khóc rơi nước mắt; vì không ưa chỗ ồn náo; vì quán sát các pháp nhân duyên; vì không chấp trước các pháp nhân duyên; khi nghe nói tự thân có đủ thứ thần thông, hoặc tách ra hoặc hợp lại (một thân hóa nhiều thân, nhiều thân hợp thành một), đủ thứ biến hóa, thì tâm họ liền theo vào. Này Đại Tuệ, đó gọi là chủng tính thừa Duyên giác chứng pháp. Ngươi nên biết mà tùy thuận nói pháp Duyên giác cho họ.

 "Này Đại Tuệ, thế nào là chủng tính thừa Như Lai chứng pháp? Này Đại Tuệ, chủng tính thừa Như Lai chứng pháp có bốn loại. Bốn loại nào? Một là chủng tính chứng pháp thật, hai là chủng tính chứng lìa pháp thật, ba là chủng tính thánh trí chứng trong tự thân, bốn là chủng tính chứng pháp về sự trang nghiêm thù thắng mầu nhiệm của các cõi nước bên ngoài. Này Đại Tuệ, khi nghe nói từng pháp ấy — rằng chỉ là tâm A-lê-da mà thấy ra cảnh giới không thể nghĩ bàn của thân bên ngoài, chỗ nương, vật dụng nuôi sống và thế giới vật chất — mà không kinh hãi, không sợ sệt, không lo sợ, thì này Đại Tuệ, nên biết đó là người có chủng tính thừa Như Lai chứng pháp. Này Đại Tuệ, đó gọi là tướng của người có chủng tính thừa Như Lai chứng pháp.

 "Này Đại Tuệ, thế nào là chủng tính thừa bất định chứng pháp? Này Đại Tuệ, nếu người nào nghe nói ba loại pháp ấy mà ưa thích pháp nào trong đó thì tùy thuận nói pháp ấy cho họ. Này Đại Tuệ, nói ba thừa là để khơi dậy các địa tu hành; nói các chủng tính sai khác ấy chưa phải là địa rốt ráo, mà là để thiết lập địa vắng lặng mà rốt cuộc có thể đạt được. Này Đại Tuệ, ba loại người ấy lìa sự huân tập của phiền não chướng (sự ngăn che do phiền não gây ra) mà được thanh tịnh, thấy pháp vô ngã, được hạnh vui tam-muội, nên Thanh văn và Duyên giác rốt cuộc sẽ chứng đắc pháp thân Như Lai." Khi ấy, Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 Bậc nghịch lưu (bậc thánh đầu tiên, đi ngược dòng sinh tử) tu pháp vô lậu (pháp không còn rỉ chảy phiền não) — bậc vãng lai (còn qua lại một lần nữa giữa cõi người và cõi trời) và bậc bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục),

 Bậc ứng cúng A-la-hán (bậc đáng được cúng dường, đã dứt phiền não, không còn tái sinh) — tâm những vị ấy vẫn còn rối loạn, mê lầm.

 Ta nói ba thừa — một thừa và chẳng phải thừa;

 Các bậc thánh hiểu đúng như thật — phàm phu không thể biết được.

 Pháp môn đệ nhất nghĩa — xa lìa hai giáo (?);

 Lập ra ba thừa — là để [người tu] trụ nơi chỗ vắng lặng.

 Các thiền định và các tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả) — các định cõi vô sắc,

 Định vô tưởng (định dứt hết mọi ý tưởng) và định diệt tận (định dứt hết cảm thọ và tưởng) — cũng đều không có trong tâm.

 "Này Đại Tuệ, thế nào là thừa không có chủng tính? Đó là nhất-xiển-đề (người đã dứt mất căn lành, không có lòng tin). Này Đại Tuệ, nhất-xiển-đề là người không có chủng tính niết-bàn. Vì sao? Vì đối với sự giải thoát họ không sinh lòng tin, không vào niết-bàn. Này Đại Tuệ, nhất-xiển-đề có hai loại. Hai loại nào? Một là đốt cháy tất cả căn lành, hai là thương xót tất cả chúng sinh, phát nguyện làm cho hết sạch các cõi chúng sinh [mới thôi]. Này Đại Tuệ, thế nào là đốt cháy tất cả căn lành? Đó là phỉ báng Bồ-tát tạng (kho giáo pháp dành cho Bồ-tát, tức kinh điển Đại thừa), nói rằng: "Đó không phải lời nói tùy thuận tu-đa-la (kinh), tì-ni (luật) và giải thoát", rồi bỏ các căn lành; vì vậy không được niết-bàn. Này Đại Tuệ, người thương xót chúng sinh, phát nguyện làm cho hết sạch các cõi chúng sinh, đó là Bồ-tát. Này Đại Tuệ, Bồ-tát dùng phương tiện phát nguyện rằng: "Nếu các chúng sinh chưa vào niết-bàn thì ta cũng không vào niết-bàn." Vì vậy Bồ-tát ma-ha-tát không vào niết-bàn. Này Đại Tuệ, đó gọi là hai loại nhất-xiển-đề không có chủng tính niết-bàn. Vì nghĩa ấy mà quyết định lấy hạnh nhất-xiển-đề."

 Bồ-tát Đại Tuệ thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, trong hai loại nhất-xiển-đề ấy, loại nhất-xiển-đề nào mãi mãi không vào niết-bàn?" Phật bảo Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ: "[Bồ-tát] nhất-xiển-đề mãi mãi không vào niết-bàn. Vì sao? Vì vị ấy khéo biết tất cả các pháp vốn đã là niết-bàn, vì vậy không vào niết-bàn; chứ không phải nhất-xiển-đề bỏ tất cả căn lành. Vì sao? Này Đại Tuệ, nhất-xiển-đề bỏ tất cả căn lành ấy, nếu gặp được chư Phật và các thiện tri thức, phát tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ chúng sinh), sinh các căn lành, thì liền chứng niết-bàn. Vì sao? Này Đại Tuệ, vì chư Phật Như Lai không bỏ tất cả chúng sinh. Vì vậy, này Đại Tuệ, chỉ có Bồ-tát nhất-xiển-đề là mãi mãi không vào niết-bàn."

 Kinh Nhập Lăng-già, quyển thứ hai (hết).

 Kinh Nhập Lăng-già, quyển thứ ba.

 Tam tạng (vị pháp sư thông thạo cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Bồ-đề-lưu-chi người Thiên Trúc (Ấn Độ) dịch vào đời Nguyên Ngụy (triều Bắc Ngụy do họ Nguyên làm vua, ở Trung Hoa).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video