Phẩm "Gom tất cả Phật pháp", thứ ba, phần hai.
Lại nữa, Đại Huệ (tên vị Bồ-tát đứng ra thưa hỏi Phật trong kinh này)! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc tu hành lớn, phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) phải biết rõ tướng tự thể (bản chất và hình tướng riêng) của ba pháp. Đại Huệ! Thế nào là tướng tự thể của ba pháp? Một là tướng danh tự do hư vọng phân biệt (cái tướng do tâm suy lường sai lầm mà gán tên gọi, chia cắt sự vật; tức là sự vật theo cách người ta chấp tưởng). Hai là tướng tự tướng của pháp thể nhân duyên (bản chất của sự vật do nhiều điều kiện nương nhau mà sinh ra). Ba là tướng pháp thể đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối cao, thực tướng chân thật của mọi sự vật).
Đại Huệ! Thế nào là tướng danh tự do hư vọng phân biệt? Là từ tên gọi mà phân biệt sai lầm về tướng của tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng). Đó gọi là tướng danh tự do hư vọng phân biệt. Đại Huệ! Thế nào là tướng tự tướng của pháp thể nhân duyên? Đại Huệ! Tướng ấy sinh ra từ sự việc của cảnh giới (đối tượng mà giác quan và tâm nhận biết). Đại Huệ! Về tướng sự việc cảnh giới của pháp thể nhân duyên, chư Phật Như Lai Ứng Chánh Biến Tri (ba danh hiệu của Phật: Như Lai — bậc từ chân như mà đến; Ứng — bậc đáng được cúng dường; Chánh Biến Tri — bậc hiểu biết chân chánh và khắp cùng) nói rằng phân biệt hư vọng có hai loại sai khác. Hai loại nào? Một là phân biệt hí luận (lời bàn rỗng, suy luận vô ích không dẫn đến chân lý) do chấp lầm danh tự. Hai là phân biệt tướng cảnh giới, tướng sự việc do chấp lầm tướng danh tự. Đại Huệ! Thế nào là chấp lầm tướng danh tự, tướng cảnh giới, tướng sự việc? Tức là tự tướng (đặc tính riêng) và đồng tướng (đặc tính chung) của các pháp bên trong và bên ngoài. Đại Huệ! Đó gọi là hai loại tự tướng của pháp thể nhân duyên, vì nương vào pháp kia mà thấy pháp kia sinh ra. Đại Huệ! Đó gọi là tướng tự tướng của pháp thể nhân duyên.
Đại Huệ! Thế nào là tướng pháp thể đệ nhất nghĩa đế? Là chỗ chư Phật Như Lai lìa tướng danh tự, tướng cảnh giới, tướng sự việc; là cảnh giới, là chỗ đi đến của sự tu hành bằng thánh trí (trí tuệ của bậc thánh). Đại Huệ! Đó gọi là tướng đệ nhất nghĩa đế, là tâm Như Lai tạng (bản tính Phật vốn sẵn có trong mọi chúng sinh, như kho tàng chứa Như Lai bị che lấp) của chư Phật Như Lai. Khi ấy Đức Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính) nói lại bằng kệ (thể thơ tụng, tóm lại ý kinh):
Danh, tướng, phân biệt, sự,
Và pháp có hai tướng;
Chân như (thể tính chân thật như vốn có của mọi sự vật), chánh diệu trí (trí tuệ chân chánh mầu nhiệm),
Ấy là tướng đệ nhất nghĩa.
Đại Huệ! Đó gọi là pháp môn (cửa ngõ giáo pháp) quán sát tự tướng của năm pháp (danh — tên gọi; tướng — hình tướng sự vật; phân biệt — tâm suy lường; chánh trí — trí tuệ chân chánh; như như — chân như), là tướng cảnh giới tu hành và nội chứng (tự mình chứng ngộ bên trong) của chư Phật và Bồ-tát. Ông và các Bồ-tát nên học như vậy.
Lại nữa, Đại Huệ! Bồ-tát ma-ha-tát nên khéo quán sát tướng của hai vô ngã (hai cách thấy rằng không có cái "tôi", cái tự thể thật). Đại Huệ! Hai loại nào? Một là trí nhân vô ngã (trí thấy con người không có cái "tôi" thường còn, làm chủ). Hai là trí pháp vô ngã (trí thấy mọi sự vật đều không có tự thể thật).
Thế nào là trí nhân vô ngã? Là thấy rằng: khối tụ hợp của ấm, giới, nhập (ấm: năm nhóm hợp thành con người — thân xác, cảm giác, tri giác, tâm tạo tác, sự nhận biết; giới: mười tám yếu tố — sáu giác quan, sáu đối tượng, sáu thức; nhập: mười hai chỗ — sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) là lìa ngã và ngã sở (cái "tôi" và cái "của tôi"); là do vô trí (si mê, không hiểu chân lý), nghiệp (hành động tạo ra quả báo) và ái (lòng ham muốn, dính mắc) mà sinh; là do nương vào mắt, hình sắc v.v. mà chấp chặt sai lầm; là do tâm mình hiện ra mà thấy tất cả các căn (giác quan), khí thế gian (thế giới vật chất chứa đựng chúng sinh), thân thể, nhà cửa; là do tâm mình phân biệt rồi lại phân biệt; là do thức phân biệt các điều đã phân biệt. Nó như dòng sông, như hạt giống, như ngọn lửa đèn, như gió, như mây: từng niệm (từng khoảnh khắc ý nghĩ) nối tiếp nhau, trước sau khác nhau, nhẹ nổi, xao động, đổi dời. Nó như khỉ vượn, ruồi nhặng ưa thích những chỗ nhơ nhớp; không biết đủ như lửa; do sự huân tập (thói quen in sâu vào tâm, như mùi hương thấm vào áo) của cảnh giới hí luận từ vô thủy (thời gian không có điểm khởi đầu) đến nay; giống như ròng rọc, bánh xe, máy móc quay mãi, ở trong ba cõi (tam giới: cõi Dục — còn ham muốn; cõi Sắc — chỉ còn thân vật chất vi tế; cõi Vô sắc — không còn thân vật chất) sinh ra đủ loại hình sắc, đủ loại thân, như phép huyễn làm xác chết đứng dậy. Đại Huệ! Trí phương tiện khéo léo quán sát tướng các pháp như vậy, gọi là tướng cảnh giới của trí khéo biết nhân vô ngã.
Đại Huệ! Thế nào là trí pháp vô ngã? Là phân biệt đúng như thật tướng của ấm, giới, nhập. Đại Huệ! Bồ-tát quán sát ấm, giới, nhập v.v. là không có ngã và ngã sở. Khối tụ hợp ấm, giới, nhập do sợi dây nghiệp và ái trói buộc lẫn nhau, do nhân duyên mà sinh, nên không có ngã, không có người tạo tác. Đại Huệ! Ấm, giới, nhập v.v. lìa tướng đồng và tướng khác, chỉ nương vào tướng không thật mà phân biệt nên có tên gọi. Phàm phu ngu si phân biệt theo tướng sai lầm nên cho là có; chứ không phải người đã chứng chân thật thấy là có. Đại Huệ! Bồ-tát quán sát như vậy về tâm, ý, ý thức (tâm: thức kho chứa mọi hạt giống; ý: thức chấp có cái tôi; ý thức: thức phân biệt đối tượng); vì thể tướng của năm pháp đều lìa hết, các nhân duyên đều không có — đó gọi là tướng cảnh giới của trí khéo biết các pháp vô ngã.
Đại Huệ! Bồ-tát khéo biết các pháp vô ngã rồi, quán sát chân như, tu hạnh tịch tĩnh (vắng lặng, dứt mọi xao động), chẳng bao lâu sẽ được Sơ Hoan Hỷ địa (bậc thứ nhất trong mười địa — mười bậc chứng đắc của Bồ-tát; gọi là Hoan Hỷ vì vui mừng lớn khi mới thấy chân lý). Đã khéo quán sát Hoan Hỷ địa, các địa cứ thế lần lượt chuyển sáng rõ, cho đến chứng được Pháp Vân địa (địa thứ mười, cao nhất, giáo pháp che khắp như mây). Bồ-tát trụ ở Pháp Vân địa rồi, thì có tòa vua hoa sen lớn và cung điện báu lớn, được vô lượng châu báu xen kẽ trang hoàng, do cảnh giới nghiệp huyễn như thật sinh ra, và Bồ-tát ngồi lên trên đó. Tất cả các Phật tử cùng tu hạnh ấy cung kính vây quanh. Chư Phật mười phương duỗi tay làm lễ quán đảnh (rưới nước lên đỉnh đầu — nghi lễ trao ngôi vị), trao cho ngôi vị Phật, như vua Chuyển Luân (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chánh pháp) rưới nước lên đầu Thái tử. Vị ấy vượt qua địa vị Phật tử. Vượt qua địa vị Phật tử rồi, quán các Phật pháp mà tu hành đúng như thật, đối với các pháp được tự tại. Được tự tại rồi, gọi là được Pháp thân (thân chân lý, thể tính chân thật của Phật) vô thượng của Như Lai, vì đã thấy pháp vô ngã. Đại Huệ! Đó gọi là tướng pháp vô ngã như thật. Đại Huệ! Ông và các Bồ-tát nên học như vậy.
Khi ấy Thánh giả (bậc thánh) Bồ-tát Đại Huệ lại bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Xin Thế Tôn vì con mà nói về tướng phỉ báng có và không. Bạch Thế Tôn! Con và các Bồ-tát ma-ha-tát nếu được nghe thì lìa được tà kiến về có và không, mau được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chánh, trọn khắp — tức quả vị Phật). Được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề rồi, xa lìa sự dựng lập tà kiến đoạn và thường (đoạn: cho rằng chết là mất hẳn; thường: cho rằng có cái tồn tại mãi không đổi), liền có thể dựng lập chánh pháp của chư Phật." Khi ấy Thế Tôn nhận lời thỉnh của Thánh giả Bồ-tát ma-ha-tát Đại Huệ rồi nói kệ:
Trong tâm không đoạn, thường;
Thân, của cải, chỗ ở,
Chỉ tâm ngu không trí,
Không vật mà thấy có.
Khi ấy Thế Tôn đối với nghĩa bài kệ này lại tuyên nói lần nữa, bảo Thánh giả Bồ-tát Đại Huệ: "Đại Huệ! Có bốn loại tướng kiến lập (dựng đặt, khẳng định cái vốn không có) và phỉ báng (phủ nhận cái vốn có). Bốn loại nào? Một là kiến lập tướng vốn không có. Hai là kiến lập tướng không phải chánh kiến. Ba là kiến lập nhân vốn không có. Bốn là kiến lập thể vốn không có. Đại Huệ! Đó là bốn loại kiến lập.
Đại Huệ! Thế nào là tướng phỉ báng? Đại Huệ! Khi quán sát những pháp do tà kiến dựng lập mà không thấy được thật tướng, liền phỉ báng các pháp, nói rằng tất cả đều không. Đại Huệ! Đó gọi là tướng phỉ báng của kiến lập.
Lại nữa, Đại Huệ! Thế nào là kiến lập tướng vốn không có? Là phân biệt ấm, giới, nhập vốn là pháp không có — vì hí luận từ vô thủy vốn không thật — mà lại chấp chặt tướng đồng, tướng khác, cho rằng pháp này là như thế như thế, rốt ráo không khác. Đại Huệ! Điều đó do sự huân tập của phiền não (những trạng thái ô nhiễm làm tâm khổ não như tham, giận, si mê) và chấp trước từ vô lượng đời mà khởi lên. Đại Huệ! Đó gọi là kiến lập tướng vốn không có. Đại Huệ! Thế nào là kiến lập tướng không phải chánh kiến? Đại Huệ! Trong ấm, giới, nhập ấy vốn không có ngã, nhân, chúng sinh, thọ giả, tác giả, thọ giả (cái tôi, con người, chúng sinh, kẻ sống lâu, kẻ làm, kẻ nhận quả) mà lại dựng lập tà kiến, cho rằng có ngã v.v. Đại Huệ! Đó gọi là kiến lập tướng không phải chánh kiến. Đại Huệ! Thế nào là kiến lập nhân vốn không có? Là cho rằng thức ban đầu không từ nhân sinh, vốn không sinh mà về sau sinh như huyễn; vốn là vật không có nhân mà lại cho là có nhân: do mắt, hình sắc, ánh sáng và sự chú ý mà thức sinh ra, sinh rồi lại diệt. Đại Huệ! Đó gọi là kiến lập nhân vốn không có. Đại Huệ! Thế nào là tướng kiến lập thể vốn không có mà phỉ báng pháp? Là đối với hư không, diệt (sự dứt trừ) và Niết-bàn (cảnh giới tịch diệt, dứt hết khổ đau và vòng sinh tử) — vốn không tạo tác, không phải vật — mà dựng lập, chấp trước. Đại Huệ! Ba pháp ấy lìa có và không. Đại Huệ! Tất cả các pháp đều như sừng thỏ, sừng ngựa, sừng lừa, sừng lạc đà, như vòng lông (ảo ảnh vòng sợi lông mà người mắt bệnh thấy) v.v., vì lìa tướng kiến lập có và không. Đại Huệ! Tướng kiến lập và phỉ báng là do các phàm phu phân biệt hư vọng, không biết rằng chỉ là tâm mình thấy, cho rằng các pháp là có — đó không phải điều bậc thánh thấy. Đại Huệ! Đó gọi là tướng kiến lập thể vốn không có mà phỉ báng pháp. Đại Huệ! Ông nên xa lìa tướng kiến lập và phỉ báng pháp của tà kiến.
Lại nữa, Đại Huệ! Các Bồ-tát ma-ha-tát biết đúng như thật về tâm, ý, ý thức, thể tướng của năm pháp và hai loại vô ngã, vì muốn cho chúng sinh được yên ổn mà hiện ra đủ loại hình tượng — như cái hư vọng kia vốn không có phân biệt, chỉ nương nhân duyên mà có đủ thứ. Đại Huệ! Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, tùy chúng sinh mà hiện đủ loại hình sắc, như ngọc như ý (viên ngọc quý theo truyền thuyết, cầu gì được nấy), tùy theo tâm niệm của tất cả chúng sinh mà hiện ra giữa đại chúng ở các cõi Phật; vì như huyễn, như mộng, như tiếng vang, như trăng trong nước, như bóng trong gương; vì xa lìa các pháp, không sinh không diệt, không thường không đoạn; hiện làm Phật Như Lai; vì lìa các thừa Thanh văn, Duyên giác (thừa: cỗ xe, chỉ con đường tu; Thanh văn: người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát; Duyên giác: người tự quán lý nhân duyên mà tỉnh ngộ). Nghe các Phật pháp liền được vô lượng trăm nghìn vạn ức tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên chú không tán loạn) sâu xa. Được tam-muội rồi, nương sức tam-muội đi từ cõi Phật này đến cõi Phật khác cúng dường chư Phật, thị hiện sinh ra trong các cung điện, ca ngợi Tam bảo (ba ngôi báu: Phật; Pháp — giáo lý; Tăng — đoàn thể người tu), hiện làm thân Phật có Bồ-tát, Thanh văn và đại chúng vây quanh, khiến cho tất cả chúng sinh được vào cảnh giới tự tâm hiện thấy; vì họ mà nói rằng cảnh bên ngoài vốn không có vật mà (tưởng là) có vật, khiến họ được xa lìa sự dựng lập các pháp có và không." Khi ấy Thế Tôn nói lại kệ:
Phật tử thấy thế gian
Chỉ là tâm, không pháp;
Các loại thân chẳng do thân tạo (?),
Được sức tự tại mà thành.
Khi ấy Thánh giả Bồ-tát Đại Huệ lại thỉnh Phật rằng: "Cúi xin Thế Tôn vì chúng con nói về tướng tất cả pháp là không (không có tự tính cố định), vô sinh (không thật có sinh ra), không hai (không đối đãi), lìa tự thể. Con và tất cả chúng Bồ-tát biết các pháp là không, vô sinh, không hai, lìa tự thể rồi, sẽ lìa vọng tưởng về có và không, mau được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề." Khi ấy Phật bảo Thánh giả Bồ-tát ma-ha-tát Đại Huệ: "Lành thay, lành thay! Lành thay, Đại Huệ! Hãy lắng nghe kỹ, lắng nghe kỹ! Ta sẽ vì ông mà phân tích nói rộng." Đại Huệ bạch Phật: "Lành thay, Thế Tôn! Xin vâng, con kính nhận lời dạy."
Phật bảo Đại Huệ: "Đại Huệ! Không, chính là câu nói chỉ cái thể của pháp vọng tưởng. Đại Huệ! Vì (chúng sinh) chấp trước thể của pháp vọng tưởng nên nói không, vô sinh, không thể tướng, không hai. Đại Huệ! Không có bảy loại. Bảy loại nào? Một là tướng không. Hai là không của tất cả pháp có vật và không vật. Ba là hành không. Bốn là bất hành không. Năm là không của tất cả pháp không thể nói bằng lời. Sáu là đại không của thánh trí đệ nhất nghĩa. Bảy là bỉ bỉ không (cái này không có ở chỗ kia).
Đại Huệ! Thế nào là tướng không? Là tự tướng và đồng tướng của tất cả pháp đều không; (người ta chỉ) thấy chúng tích tụ lẫn nhau. Đại Huệ! Quán sát tự tướng, đồng tướng của từng pháp một thì không có pháp nào nắm bắt được; lìa cả hai tướng tự tướng và tha tướng (tướng của mình và tướng của cái khác), không có tướng nào có thể trụ, có thể thấy. Vì thế gọi là tự tướng không. Đại Huệ! Thế nào là không của tất cả pháp có vật và không vật? Là (chấp rằng) tự thể tướng là pháp thật có sinh ra. Đại Huệ! Tự thể tướng của các pháp, có và không đều không. Vì thế gọi là không của tự thể tướng có vật và không vật. Đại Huệ! Thế nào là hành không? Là các ấm v.v. lìa ngã và ngã sở, nương nhân tạo nghiệp mà có sinh. Đại Huệ! Vì thế gọi là hành không. Đại Huệ! Thế nào là bất hành không? Là trong các pháp ấm, Niết-bàn chưa từng có sự vận hành. Đại Huệ! Đó gọi là bất hành không. Đại Huệ! Thế nào là không của tất cả pháp không thể nói bằng lời? Là tất cả các pháp do vọng tưởng phân biệt đều không có lời nào có thể nói. Đại Huệ! Đó gọi là không của tất cả pháp không thể nói bằng lời. Đại Huệ! Thế nào là đại không của thánh trí đệ nhất nghĩa? Là cái không của pháp do thánh trí tự thân chứng ngộ bên trong, lìa lỗi huân tập của các tà kiến. Đại Huệ! Đó gọi là đại không của thánh trí đệ nhất nghĩa. Đại Huệ! Thế nào là bỉ bỉ không? Là ở chỗ của pháp nào đó: pháp kia không mà pháp này có, pháp kia có mà pháp này không, vì thế nói là không.
Đại Huệ! Xưa kia ta từng vì bà Lộc Mẫu (nữ cư sĩ đã dâng giảng đường cho Phật) nói rằng giảng đường là không: không có voi, ngựa, bò, dê v.v. thì gọi là không; có các tỳ-kheo (tu sĩ nam đã thọ đủ giới) v.v. thì gọi là không phải không. Nhưng giảng đường thì thể của giảng đường không có; tỳ-kheo thì thể của tỳ-kheo cũng không thể nắm bắt; còn voi, ngựa, bò, dê kia thì không phải ở chỗ khác cũng không có. Đại Huệ! Như vậy tự tướng, đồng tướng của các pháp cũng không thể nắm bắt khi lìa chỗ này chỗ kia. Vì thế ta nói là bỉ bỉ không. Đại Huệ! Đó là bảy loại không. Đại Huệ! Bỉ bỉ không này là thô thiển nhất. Đại Huệ! Ông nên lìa bỉ bỉ không, không cần tu tập.
Đại Huệ hỏi: "Thế nào là không sinh?" — "Đại Huệ! Tự thể không sinh, nhưng chẳng phải là không sinh. Nương theo thế đế (sự thật theo cách hiểu thông thường của thế gian) nên nói là sinh; nương theo cái vốn không sinh nên nói là không sinh." Đại Huệ hỏi: "Thế nào là không có thể tướng?" — "Đại Huệ! Ta nói không có thể tướng là: thể của tất cả các pháp vốn không sinh, vì thế ta nói các pháp không có thể; còn cái thể tiếp nối thì từng sát-na (khoảnh khắc cực ngắn) không dừng. Đại Huệ! Vì thấy tướng đổi khác liên tục, nên tất cả pháp không có thể tướng." Đại Huệ hỏi: "Thế nào gọi là tướng pháp không hai?" — "Đại Huệ! Tướng pháp hai là như ánh nắng và bóng râm, dài và ngắn, đen và trắng; những pháp như thế mỗi cái có tên riêng, không thể nói là không hai. Đại Huệ! Như thế gian và Niết-bàn, tất cả các pháp mỗi mỗi đều có hai. Đại Huệ! Niết-bàn ở đâu thì chỗ ấy không có thế gian; thế gian ở đâu thì chỗ ấy không có Niết-bàn, vì tướng nhân khác nhau. Vì thế ta nói tất cả các pháp không hai. Tất cả các pháp không hai là vì thế gian và Niết-bàn không hai. Vì thế ông nên tu học các pháp là không, không sinh, không có thể, không hai." Khi ấy Thế Tôn nói lại kệ:
Ta thường nói pháp không,
Xa lìa đoạn và thường;
Sinh tử như huyễn mộng,
Mà nghiệp kia chẳng mất.
Hư không và Niết-bàn,
Hai thứ diệt cũng thế (hai loại diệt: diệt nhờ trí tuệ và diệt tự nhiên do thiếu duyên);
Phàm phu do phân biệt sinh,
Thánh nhân lìa có không.
Khi ấy Phật bảo Thánh giả Bồ-tát ma-ha-tát Đại Huệ: "Đại Huệ! Tướng tất cả pháp là không, không sinh, không có thể, không hai, có trong các tu-đa-la (kinh điển, lời Phật dạy) do chư Phật Như Lai nói; mọi pháp môn đều nói nghĩa này. Đại Huệ! Tất cả tu-đa-la đều tùy theo tâm của tất cả chúng sinh mà phân tích chỉ bày. Đại Huệ! Ví như dương diệm (ảo ảnh hơi nóng bốc lên giữa đồng, trông như mặt nước) làm mê hoặc cầm thú, chúng chấp lầm mà tưởng là nước, nhưng trong dương diệm thật không có nước. Đại Huệ! Tất cả tu-đa-la nói pháp cũng như vậy: vì tâm phân biệt của các phàm phu mà làm cho họ vui mừng, chứ thánh trí như thật không nằm ở lời nói. Đại Huệ! Ông nên thuận theo nghĩa, chớ chấp vào danh từ, câu chữ được nói ra."
Khi ấy Thánh giả Bồ-tát ma-ha-tát Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bạch Thế Tôn! Như trong tu-đa-la nói: Như Lai tạng tự tính thanh tịnh, đủ ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp trên thân Phật), ở trong thân của tất cả chúng sinh, bị chiếc áo ấm, giới, nhập với cấu bẩn không thật của tham, sân, si (tham lam, giận dữ, si mê) quấn bọc, như viên ngọc vô giá bị áo bẩn quấn lấy. Như Lai Thế Tôn lại nói nó là thường hằng, mát mẻ, không biến đổi. Bạch Thế Tôn! Nếu vậy thì ngoại đạo (các tôn giáo, học phái ngoài Phật giáo) cũng nói có thần ngã (một linh hồn, một cái tôi thật thường còn), thường còn không biến đổi; Như Lai cũng nói Như Lai tạng là thường cho đến không biến đổi. Bạch Thế Tôn! Ngoại đạo cũng nói có đấng tạo tác thường còn, không nương các duyên, tự nhiên mà có, trùm khắp, không diệt. Nếu như vậy thì lời Như Lai và lời ngoại đạo không khác nhau."
Phật bảo Thánh giả Bồ-tát Đại Huệ: "Đại Huệ! Ta nói Như Lai tạng là thường, không giống thần ngã của ngoại đạo. Đại Huệ! Ta dùng những từ ngữ, câu chữ như: không, thật tế (bờ mé chân thật), Niết-bàn, không sinh không diệt, vô tướng (không có hình tướng), vô nguyện (không mong cầu) v.v. mà gọi là Như Lai tạng. Đại Huệ! Như Lai Ứng Chánh Biến Tri vì các phàm phu ngu si nghe nói vô ngã thì kinh sợ, cho nên ta nói có Như Lai tạng. Mà Như Lai tạng thì không có phân biệt, vắng lặng, không có tướng, gọi là Như Lai tạng. Đại Huệ! Các Bồ-tát ở đời vị lai và hiện tại không nên chấp tướng có ngã. Đại Huệ! Ví như người thợ gốm nương vào đống đất sét, bụi nhỏ, bàn xoay, dây, công sức người, tay, gỗ và sức khéo léo mà làm ra đủ loại đồ. Đại Huệ! Như Lai Thế Tôn cũng như vậy: pháp ấy vô ngã, lìa tất cả tướng phân biệt, (Như Lai) dùng trí tuệ và phương tiện khéo léo mà gọi là Như Lai tạng, hoặc nói là vô ngã, hoặc nói là thật tế và Niết-bàn v.v., dùng đủ loại danh từ, câu chữ chỉ bày, như người thợ gốm kia làm ra đủ loại đồ. Vì thế, Đại Huệ! Ta nói Như Lai tạng không giống ngoại đạo nói có tướng ngã. Đại Huệ! Ta nói Như Lai tạng là vì các ngoại đạo chấp vào ngã; để thu phục họ nên nói Như Lai tạng, khiến các ngoại đạo lìa chỗ tâm chấp trước vào kiến giải vọng tưởng về thần ngã, đi vào ba cửa giải thoát (ba phép quán dẫn đến giải thoát: không, vô tướng, vô nguyện), mau được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Đại Huệ! Vì nghĩa ấy mà chư Phật Như Lai Ứng Chánh Biến Tri nói Như Lai tạng. Vì thế ta nói có Như Lai tạng, không giống ngoại đạo chấp thần ngã. Vì thế, Đại Huệ! Để lìa tà kiến của tất cả ngoại đạo, chư Phật Như Lai nói như vậy. Ông nên tu học pháp tướng vô ngã của Như Lai." Khi ấy Thế Tôn nói lại kệ:
Nhân ngã và các ấm,
Các duyên cùng vi trần (hạt vật chất nhỏ nhất theo quan niệm xưa),
Tự tính (nguyên lý gốc sinh ra vạn vật theo một phái ngoại đạo), Tự Tại (thần Tự Tại Thiên, đấng sáng tạo theo ngoại đạo) tạo tác:
Chỉ là tâm vọng phân biệt.
Khi ấy Thánh giả Bồ-tát Đại Huệ quán sát tất cả chúng sinh đời vị lai, lại thỉnh Phật: "Cúi xin Thế Tôn vì các Bồ-tát nói pháp tu hành như thật, để các Bồ-tát ấy nghe nói pháp tu hành như thật rồi liền thành bậc tu hành như thật." Phật bảo Thánh giả Bồ-tát ma-ha-tát Đại Huệ: "Đại Huệ! Có bốn pháp mà ai có đủ thì được gọi là bậc đại tu hành như thật. Bốn pháp nào? Một là khéo biết (mọi thứ) đều do tâm mình hiện ra mà thấy. Hai là xa lìa sinh, trụ, diệt. Ba là khéo hiểu có và không của các pháp bên ngoài. Bốn là ưa tu trí chứng ngộ bên trong tự thân. Đại Huệ! Bồ-tát thành tựu bốn pháp như vậy thì thành bậc đại tu hành như thật.
Đại Huệ! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát (khéo biết tự tâm hiện thấy)? Là quán sát rằng ba cõi chỉ do một tâm tạo ra; lìa ngã và ngã sở; không động, không giác; lìa giữ lấy và buông bỏ; từ vô thủy đến nay chấp trước hư vọng, do tâm hí luận huân tập về ba cõi; các loại hình sắc và hành động thường trói buộc; thân, của cải và khí thế gian trong sáu đường (sáu cõi luân hồi: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục) đều hiện ra hư vọng. Đại Huệ! Đó gọi là tướng các Bồ-tát ma-ha-tát khéo biết tự tâm hiện thấy.
Đại Huệ! Thế nào là tất cả Bồ-tát ma-ha-tát thấy và xa lìa pháp sinh, trụ, diệt? Là quán các pháp như huyễn như mộng; tất cả các pháp vì không có cả hai thứ tự và tha nên không sinh; vì tùy theo tâm mình hiện ra mà biết thấy; vì không có pháp bên ngoài; các thức không khởi; quán các nhân duyên là không tích tụ; thấy ba cõi là do nhân duyên mà có; không thấy tất cả các pháp trong ngoài, vì không có thật thể; xa lìa cái thấy sai lầm về sự sinh ra các pháp; đi vào tướng như huyễn của tất cả pháp. Lúc ấy Bồ-tát được gọi là đạt vô sinh pháp nhẫn (sự an trụ vững chắc vào chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt) ở Sơ địa. Vì xa lìa thể tướng của tâm, ý, ý thức và năm pháp, nên được ý thân như ý (thân do ý tạo thành, đi đến tùy theo ý muốn) của hai vô ngã, cho đến được ý thân như ý ở địa thứ tám là Bất Động địa (địa không còn bị lay động)."
Bồ-tát Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì sao gọi là ý thân như ý?" Phật bảo Đại Huệ: "Tùy ý mau đi, vừa nghĩ liền đến, không có chướng ngại, gọi là thân như ý. Đại Huệ! Nói như ý là: dù vách đá, núi non ngăn cách vô lượng trăm nghìn vạn ức do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, khoảng mười mấy cây số), nhưng nhớ đến các cảnh giới đã thấy trước kia, buộc chúng trong tâm mình, thì (núi đá) không thể ngăn trở, đi lại tự tại. Đại Huệ! Thân như ý cũng như vậy: được tam-muội như huyễn, dùng thần lực tự tại trang nghiêm thân mình, tiến đến thân thuộc loại thánh trí, không chướng ngại, tùy ý mà đi, vì nhớ đến cảnh giới của sức bản nguyện (lời nguyện gốc lúc mới phát tâm), vì giáo hóa tất cả chúng sinh. Đại Huệ! Đó gọi là tướng Bồ-tát ma-ha-tát xa lìa sinh, trụ, diệt.
Đại Huệ! Thế nào là tướng Bồ-tát ma-ha-tát khéo hiểu có và không của pháp bên ngoài? Là Bồ-tát thấy tất cả pháp như dương diệm, như mộng, như vòng lông; vì từ vô thủy đến nay đã chấp trước, huân tập đủ loại hí luận, phân biệt, vọng tưởng; thấy tất cả pháp không có thể tướng; vì cầu chứng cảnh giới thánh trí mà tu hành. Đại Huệ! Đó gọi là tướng Bồ-tát khéo hiểu có và không của pháp bên ngoài, liền thành tựu bậc đại tu hành như thật. Đại Huệ! Ông nên tu học như vậy."
Khi ấy Thánh giả Bồ-tát Đại Huệ lại thỉnh Phật: "Bạch Thế Tôn! Cúi xin Thế Tôn nói về tướng nhân duyên của tất cả các pháp, để con và tất cả các Bồ-tát khéo biết tướng nhân duyên của các pháp, lìa các cái thấy sai lầm về có và không v.v., lìa lỗi vọng tưởng phân biệt rằng các pháp sinh ra theo thứ lớp hay cùng một lúc." Phật bảo Bồ-tát Đại Huệ: "Đại Huệ! Tất cả các pháp có hai loại tướng nhân duyên tụ hợp, tức là bên trong và bên ngoài.
Đại Huệ! Tướng nhân duyên tụ hợp của pháp bên ngoài là: do các duyên như cục đất sét, trục, bàn xoay, dây, công sức và sự khéo léo của người, mà có cái bình sinh ra. Đại Huệ! Như cục đất sét v.v. làm nhân duyên sinh ra bình; cũng như vậy, sợi sinh ra vải, cỏ sinh ra chiếu, hạt giống sinh ra mầm, sữa nhờ công người mà sinh ra lạc (sữa chua), có lạc rồi sinh ra sinh tô (bơ sống), có sinh tô rồi được đề hồ (tinh chất ngon nhất chế từ sữa). Đại Huệ! Đó gọi là tướng nhân duyên tụ hợp của pháp bên ngoài, nên hiểu theo thứ từ dưới lên trên.
Đại Huệ! Thế nào là tướng nhân duyên tụ hợp của pháp bên trong? Đại Huệ! Đó là vô minh (si mê, không thấy chân lý), nghiệp, ái; những pháp như vậy gọi là tướng nhân duyên tụ hợp bên trong. Đại Huệ! Do vô minh v.v. mà có ấm, giới, nhập v.v., được gọi là tướng nhân duyên tụ hợp; mà các phàm phu phân biệt hư vọng, mỗi người thấy một tướng riêng.
Đại Huệ! Nhân có sáu loại. Sáu loại nào? Một là đương nhân (nhân sẽ sinh ra quả). Hai là tương tục nhân (nhân làm cho tiếp nối). Ba là tướng nhân (nhân làm tướng cho việc tiếp diễn). Bốn là tác nhân (nhân tạo tác, có sức chi phối). Năm là liễu nhân (nhân làm hiển lộ rõ ràng). Sáu là tương đãi nhân (nhân đối đãi). Đại Huệ! Đương nhân là: làm nhân rồi có thể sinh ra các pháp trong và ngoài. Đại Huệ! Tương tục nhân là: có thể nương bám vào các hạt giống ấm v.v. của pháp trong và ngoài. Đại Huệ! Tướng nhân là: có thể sinh ra việc làm tiếp nối theo thứ lớp không đứt đoạn. Đại Huệ! Tác nhân là: có thể làm nhân tăng thượng (nhân có sức chi phối mạnh), như vua Chuyển Luân. Đại Huệ! Liễu nhân là: khi việc vọng tưởng đã sinh thì có thể làm hiển rõ, như ngọn đèn chiếu sáng hình sắc v.v. Đại Huệ! Tương đãi nhân là: lúc diệt thì không thấy pháp sinh hư vọng nữa, vì việc tiếp nối đã dứt. Đại Huệ! Các pháp như vậy đều do tâm của phàm phu phân biệt hư vọng.
Đại Huệ! Các pháp này không phải sinh theo thứ lớp, cũng không phải sinh cùng một lúc. Vì sao? Đại Huệ! Nếu tất cả pháp sinh cùng một lúc thì nhân và quả không thể phân biệt, vì không thấy thân tướng của nhân và quả. Nếu sinh theo thứ lớp thì khi chưa có thân tướng, không thể nói là sinh theo thứ lớp, như chưa có con thì không thể gọi là cha. Đại Huệ! Phàm phu ngu si dùng tâm mình quán sát, vì (cho rằng) thứ lớp tiếp nối là không tương ưng (?), nên nói rằng: nhân duyên, thứ đệ duyên (duyên kế tiếp liền trước), sở duyên duyên (đối tượng được nhận biết làm duyên), tăng thượng duyên (duyên có sức trợ giúp hoặc không ngăn trở) v.v. có thể sinh ra các pháp. Đại Huệ! Như vậy các pháp theo thứ lớp thì không sinh. Đại Huệ! Phân biệt hư vọng mà nắm lấy thể tướng của pháp thì dù cùng một lúc hay theo thứ lớp cũng đều không sinh. Lại nữa, Đại Huệ! Vì trong tâm mình thấy thân và của cải. Đại Huệ! Tự tướng, đồng tướng của pháp bên ngoài đều không có pháp; vì thế theo thứ lớp hay cùng một lúc đều không sinh. Đại Huệ! Chỉ là thức hư vọng sinh ra, do tâm mình thấy. Đại Huệ! Ông nên lìa cái thấy sai lầm về việc nhân duyên sinh, về pháp sinh theo thứ lớp hay cùng một lúc." Khi ấy Thế Tôn nói lại kệ:
Nhân duyên không, chẳng sinh;
Chẳng sinh nên chẳng diệt;
Sinh diệt, nhân duyên đều hư dối,
Chẳng sinh cũng chẳng diệt.
Để ngăn chấp nhân duyên
Mà kẻ ngu lấy lầm;
Có không, duyên chẳng sinh,
Nên các pháp chẳng khởi.
Vì ở trong ba cõi
Huân tập tâm mê lầm;
Nhân duyên vốn tự không,
Chẳng sinh cũng chẳng diệt.
Thấy các pháp hữu vi (pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt)
Như thạch nữ (người nữ không thể sinh con), hoa giữa hư không (hoa ảo do mắt bệnh thấy);
Chuyển bỏ cái bị nắm, cái nắm,
Chẳng sinh kiến mê vọng.
Hiện tại, gốc đều chẳng sinh,
Duyên vốn cũng chẳng có;
Các pháp như thế ấy
Tự thể là rỗng không,
Cũng không có chỗ trụ;
Vì thế gian nói có.
Khi ấy Thánh giả Bồ-tát Đại Huệ lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Cúi xin Thế Tôn vì con nói pháp môn về tâm, về tướng của tên gọi, phân biệt và lời nói. Con và tất cả các Bồ-tát nếu khéo biết pháp môn ấy thì có thể thông đạt hai pháp là lời nói và nghĩa, mau được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Được Bồ-đề (giác ngộ) rồi, đối với lời nói và nghĩa có thể khiến tất cả chúng sinh hiểu biết trong sáng." Phật bảo Thánh giả Bồ-tát Đại Huệ: "Lành thay, Đại Huệ! Hãy lắng nghe kỹ, lắng nghe kỹ, ta sẽ nói cho ông." Bồ-tát Đại Huệ thưa: "Lành thay, Thế Tôn! Xin vâng, con kính nhận lời dạy."
Phật bảo Bồ-tát Đại Huệ: "Đại Huệ! Có bốn loại lời nói vọng tưởng. Bốn loại nào? Một là lời nói do tướng. Hai là lời nói do mộng. Ba là lời nói do chấp lầm. Bốn là lời nói từ vô thủy. Đại Huệ! Lời nói do tướng là do chấp trước các tướng như hình sắc v.v. mà sinh. Đại Huệ! Lời nói do mộng là: nhớ lại cảnh giới hư vọng đã hưởng dụng trước kia, nương cảnh giới ấy mà mộng; tỉnh dậy rồi biết rằng nó nương vào cảnh giới hư vọng không thật mà sinh. Đại Huệ! Lời nói do chấp trước là: nhớ lại những điều đã nghe, việc đã làm trước kia mà sinh. Đại Huệ! Lời nói từ vô thủy là: sinh ra do sự huân tập hạt giống phiền não, hí luận và chấp trước từ vô thủy đến nay. Đại Huệ! Bốn loại lời nói chấp trước hư vọng mà ta nói, ta đã nói xong."
Khi ấy Thánh giả Bồ-tát Đại Huệ lại đem nghĩa này khuyến thỉnh Như Lai, bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Cúi xin vì con nói lại tướng của bốn loại lời nói chấp trước hư vọng. Lời nói của chúng sinh phát ra từ chỗ nào? Phát ra thế nào? Do nhân gì mà phát ra?" Phật bảo Bồ-tát Đại Huệ: "Đại Huệ! Do đầu, ngực, cổ họng, mũi, môi, lưỡi, răng chuyển động, hòa hợp mà phát ra tiếng." Bồ-tát Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Lời nói trong miệng với tướng pháp hư vọng là khác nhau hay không khác?" Phật bảo Đại Huệ: "Đại Huệ! Lời nói hư vọng không phải khác, cũng không phải không khác. Vì sao? Đại Huệ! Vì do tướng pháp hư vọng ấy mà sinh ra lời nói. Đại Huệ! Nếu lời nói là khác thì lẽ ra nó không có nhân mà sinh. Đại Huệ! Nếu không khác thì lời nói không thể làm rõ cảnh giới trước mắt. Đại Huệ! Nhưng nói ra lời ấy thì làm rõ được cảnh trước mắt. Vì thế không phải khác, cũng không phải không khác."
Đại Huệ lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Lời nói chính là đệ nhất nghĩa (chân lý tối cao), hay điều mà lời nói nói ra là đệ nhất nghĩa?" Phật bảo Đại Huệ: "Không phải lời nói chính là đệ nhất nghĩa. Vì sao? Đại Huệ! Vì muốn cho người ta thuận theo lời nói mà vào cảnh giới thánh của đệ nhất nghĩa, nên có lời nói nói về đệ nhất nghĩa; chứ không phải lời nói chính là đệ nhất nghĩa. Đại Huệ! Đệ nhất nghĩa là chỗ thánh trí chứng ngộ bên trong, không phải là pháp ngôn ngữ; nó là cảnh giới của trí, (người ta chỉ) dùng lời nói để chỉ ra cảnh giới ấy (?). Đại Huệ! Lời nói nói về đệ nhất nghĩa là pháp sinh diệt, từng niệm không dừng, do nhân duyên hòa hợp mà có lời nói sinh ra. Đại Huệ! Cái do nhân duyên hòa hợp thì không thể làm rõ đệ nhất nghĩa. Vì sao? Vì không có tự tướng và tha tướng. Vì thế, Đại Huệ! Lời nói không thể làm rõ đệ nhất nghĩa. Lại nữa, Đại Huệ! (Lời nói) thuận theo tâm mình mà thấy các pháp bên ngoài, vốn không có pháp mà phân biệt, vì thế không thể biết rõ đệ nhất nghĩa. Vì thế, Đại Huệ! Ông nên lìa đủ loại tướng phân biệt hư vọng của lời nói." Khi ấy Thế Tôn nói lại kệ:
Các pháp vốn hư vọng,
Không có tự thể thật;
Vì thế các lời nói
Không thể nói có, không.
Không và cả chẳng không,
Phàm phu không thể biết;
Các pháp không thể tướng,
Nói chúng sinh cũng vậy.
Phân biệt pháp có, không,
Giống như phép hóa, mộng...
Quán sát tất cả pháp,
Không trụ nơi Niết-bàn,
Cũng không trụ thế gian.
Như vua, trưởng giả (người giàu có, có uy tín) v.v.,
Muốn cho các con vui,
Nặn đất làm chim thú;
Trước cho đồ giả dối,
Sau mới trao vật thật.
Ta nói đủ loại pháp,
Pháp mình (chứng) như bóng gương...
Để các Phật tử vui,
Sau nói rõ thật tế.
Khi ấy Thánh giả Bồ-tát Đại Huệ lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Cúi xin Thế Tôn vì các Bồ-tát và vì con mà nói (pháp) lìa: một (đồng nhất) hay khác (sai biệt), cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường — là điều mà tất cả ngoại đạo không thể thực hành; vì là chỗ đi đến của thánh trí tự chứng giác; vì lìa các pháp tự tướng, đồng tướng; vì vào pháp tính chân thật của đệ nhất nghĩa; vì các địa theo thứ lớp càng lên càng thanh tịnh; vì vào tướng Như Lai địa (địa vị của Phật); vì nương sức bản nguyện, như ngọc như ý, tu hành vô lượng cảnh giới một cách tự nhiên; vì đối với tất cả pháp thấy được tướng sai khác do tâm mình hiện ra. (Để) con và tất cả các Bồ-tát lìa vọng tưởng phân biệt tướng đồng, tướng khác như thế, mau được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề; được Bồ-đề rồi, đem những thứ yên ổn vui sướng cho tất cả chúng sinh, khiến họ đều được đầy đủ."
Phật bảo Đại Huệ: "Lành thay, lành thay! Lành thay, Đại Huệ! Ông vì thương xót tất cả trời người, đem lại nhiều an vui, nhiều lợi ích, nên mới hỏi ta nghĩa như vậy. Lành thay, lành thay! Lành thay, Đại Huệ! Hãy lắng nghe kỹ, lắng nghe kỹ! Ta sẽ vì ông phân tích giải nói." Đại Huệ bạch Phật: "Lành thay, Thế Tôn! Xin vâng, con kính nhận lời dạy."
Phật bảo Đại Huệ: "Phàm phu ngu si không thể nhận biết rằng chỉ là tâm mình thấy, nên chấp trước đủ loại tướng pháp bên ngoài, cho là thật có. Vì thế phân biệt hư vọng về một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường, do sự huân tập của tâm mình, nương vào tâm phân biệt hư vọng. Đại Huệ! Ví như bầy thú bị cơn khát bức bách, nhìn ảo ảnh hơi nóng mà tâm mình mê loạn tưởng là nước, chạy đông chạy tây, không biết đó chẳng phải nước. Đại Huệ! Phàm phu cũng như vậy, tâm ngu si thấy các pháp, không khéo phân biệt pháp sinh, trụ, diệt; do huân tập chấp trước hư vọng và hí luận từ vô thủy, sức nóng của tham, sân, si làm mê tâm, bức bách khổ não, nên ưa cầu đủ loại cảnh giới hình sắc. Vì thế phàm phu rơi vào một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường v.v.
Đại Huệ! Ví như phàm phu thấy thành Kiền-thát-bà (thành ảo hiện ra giữa không trung, như ảo ảnh lâu đài trên biển; tương truyền do thần nhạc trời Kiền-thát-bà hóa hiện) mà tưởng là thành thật, là do hạt giống ý tưởng về thành, do phân biệt hư vọng từ vô thủy huân tập, mà thấy. Đại Huệ! Thành ấy không phải thành, cũng không phải không phải thành. Đại Huệ! Tất cả ngoại đạo cũng như vậy, do huân tập hí luận từ vô thủy, chấp trước các pháp một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường. Đại Huệ! Vì không nhận biết rằng chỉ là tâm mình thấy hư vọng.
Đại Huệ! Ví như có người trong giấc ngủ mộng thấy những người nam nữ, voi, ngựa, xe cộ, quân bộ, thành ấp, làng xóm, bò và trâu, vườn rừng cây cối, đủ loại núi sông, suối chảy, ao tắm, cung điện lầu gác, đủ thứ trang hoàng rộng lớn lộng lẫy, thấy thân mình ở trong đó, bỗng nhiên thức dậy; tỉnh rồi nhớ lại tòa thành rộng lớn kia. Đại Huệ! Ý ông thế nào? Người ấy có được gọi là bậc thánh không?" Đại Huệ bạch Phật: "Thưa không, Thế Tôn." Phật bảo Đại Huệ: "Tất cả phàm phu ngu si, ngoại đạo tà kiến với các kiến chấp cũng như vậy: không thể nhận biết các pháp, vì đó là tâm mình thấy trong giấc ngủ mộng, nên chấp trước các kiến một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường.
Đại Huệ! Ví như bức tranh không cao không thấp. Đại Huệ! Phàm phu ngu si thấy sai các pháp là có cao có thấp. Đại Huệ! Ở đời vị lai, nương vào sự huân tập của tâm tà kiến nơi các ngoại đạo, mà tăng trưởng phân biệt hư vọng về một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường v.v. Đại Huệ! Mà các ngoại đạo ấy tự hại mình và hại người, nói rằng: "Các pháp không sinh không diệt, có không đều vắng lặng." Người ấy gọi là kẻ không có chánh kiến. Đại Huệ! Các ngoại đạo ấy phỉ báng pháp nhân quả; vì tà kiến mà nhổ bỏ tất cả căn lành (gốc rễ của điều thiện) và cái nhân thanh tịnh của pháp trắng (pháp thiện, trong sạch). Đại Huệ! Người muốn cầu pháp cao quý nên xa lìa kẻ nói pháp như thế. Kẻ ấy tâm chấp vào hai kiến chấp mình và người, chấp pháp hư vọng, rơi vào phỉ báng, dựng lập tâm tà, đi vào đường ác.
Đại Huệ! Ví như người mắt có màng thấy trong hư không có vòng lông, nói với người khác rằng: "Như thế này, như thế này, xanh, vàng, đỏ, trắng, sao anh không nhìn?" Đại Huệ! Mà vòng lông ấy vốn tự không có thể. Vì sao? Vì có người thấy, có người không thấy. Đại Huệ! Các ngoại đạo nương tâm tà kiến mà phân biệt hư vọng cũng như vậy, vì chấp trước hư vọng một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường mà sinh ra các pháp.
Đại Huệ! Ví như trời mưa sinh ra bọt nước trông giống ngọc pha lê; phàm phu ngu si thấy sai, chấp trước, tưởng là ngọc, chạy đông chạy tây đuổi theo. Đại Huệ! Mà bọt nước ấy không phải ngọc báu, cũng không phải không phải ngọc báu. Vì sao? Vì có người lấy, có người không lấy. Đại Huệ! Các ngoại đạo do tâm hư vọng phân biệt huân tập cũng như vậy: có kẻ nói pháp vốn không có mà nương nhân duyên sinh ra, lại có kẻ nói pháp thật có mà diệt đi.
Lại nữa, Đại Huệ! Các ngoại đạo ấy dựng lên ba loại lượng (ba cách nhận thức được coi là đúng: hiện lượng — thấy biết trực tiếp; tỷ lượng — suy luận; thánh giáo lượng — dựa vào lời bậc thánh) và luận năm phần (phép lập luận năm bước của môn luận lý Ấn Độ xưa), rồi nói rằng: "Có thật pháp nội chứng của bậc thánh lìa hai tự thể (?)", vì phân biệt hư vọng. Đại Huệ! (Người) lìa tâm, ý, ý thức, chuyển thân liền được thân thuộc dòng thánh, tu hành các hạnh mà không có tâm như vậy, vì lìa cảnh giới hư vọng của năng thủ và sở thủ (cái nắm lấy và cái bị nắm lấy) do tâm mình thấy; vì vào Như Lai địa, tự thân tiến lên chứng thánh trí. Người tu hành như thật không sinh tâm có hay không. Đại Huệ! Vì tu hành như thật ắt được cảnh giới như vậy. Đại Huệ! Nếu chấp lấy pháp có hay không thì tức là (chấp) tướng ngã, tướng nhân, tướng chúng sinh, tướng thọ giả. Đại Huệ! Nói tự tướng, đồng tướng của pháp có và không, đó gọi là lời của Ứng Hóa Phật (thân Phật ứng hiện, biến hóa ra cho phù hợp với chúng sinh để giáo hóa), không phải lời của Pháp Phật (Phật pháp thân, tức thể chân lý). Lại nữa, Đại Huệ! Như Lai ứng hóa nói pháp như vậy là thuận theo tâm kiến chấp của phàm phu ngu si để họ tu hành, chứ không phải để dựng lập sự tu hành như thật, chỉ bày hạnh an vui trong tam-muội của thánh trí tự thân nội chứng.
Đại Huệ! Ví như người thấy bóng cây trong nước. Đại Huệ! Cái ấy không phải bóng, cũng không phải không phải bóng. Vì sao? Vì có cây thì có bóng, không cây thì không. Đại Huệ! Các ngoại đạo nương tâm tà kiến, bị vọng tưởng huân tập cũng như vậy, phân biệt một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường, vì vọng tưởng phân biệt. Vì sao? Vì không nhận biết rằng chỉ là tâm mình thấy.
Đại Huệ! Ví như gương sáng tùy duyên mà hiện thấy tất cả hình sắc, không có tâm phân biệt. Đại Huệ! Cái ấy không phải hình bóng, cũng không phải không phải hình bóng. Vì sao? Vì có duyên thì thấy, không duyên thì không thấy. Đại Huệ! Phàm phu ngu si dùng tâm mình phân biệt, thấy hình bóng là có hay không. Đại Huệ! Tất cả ngoại đạo dùng tâm mình vọng tưởng phân biệt hình trong gương cũng như vậy, vì thấy một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai.
Đại Huệ! Ví như các tiếng vang do người, núi, sông, nước, gió, nhà trống hòa hợp mà nghe được; tiếng vang nghe được ấy không phải có, không phải không. Vì sao? Vì nhân tiếng mà nghe tiếng. Đại Huệ! Tất cả ngoại đạo do tâm mình phân biệt hư vọng huân tập, nên thấy một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường.
Đại Huệ! Ví như trên mặt đất lớn, ở chỗ không có cỏ cây vườn rừng, do ánh nắng và bụi đất hòa hợp mà thấy sóng nước dao động; mà sóng nước ấy không phải có, không phải không. Vì sao? Vì nó làm cho chúng sinh vui hay không vui. Đại Huệ! Tất cả ngoại đạo, phàm phu ngu si cũng như vậy: do tâm phiền não huân tập từ vô thủy, hí luận phân biệt về sinh, trụ, diệt, một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường, nên ở trong cửa trí chứng ngộ bên trong của bậc thánh, họ lại bày ra chuyện khát khao ảo ảnh hơi nóng (?).
Đại Huệ! Ví như có người nương sức chú thuật làm xác chết đứng dậy; người gỗ máy móc vốn không có thể chúng sinh, nương sức quỷ tỳ-xá-xà (một loài quỷ ăn tinh khí người) và sức người thợ khéo mà làm được việc đi lại; mà các phàm phu ngu si chấp trước cho là thật có, vì thấy nó đi lại. Đại Huệ! Phàm phu ngu si và các ngoại đạo rơi vào tâm tà kiến cũng như vậy, vì chấp trước hư vọng một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường. Vì thế phàm phu, ngoại đạo dựng lập hư vọng các pháp như vậy. Vì thế, Đại Huệ! Ông nên xa lìa sinh, trụ, diệt, một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai, có hay không, chẳng có chẳng không, thường hay vô thường, vì (cần) thánh trí chứng ngộ bên trong tự thân mà phân biệt (?)." Khi ấy Thế Tôn nói lại kệ:
Năm ấm và các thức
Như bóng cây trong nước,
Như huyễn, như trong mộng;
Chớ nương ý thức nắm.
Các pháp như vòng lông,
Như ảo nóng lầm nước;
Quán sát khắp ba cõi,
Tất cả như huyễn mộng.
Nếu quán được như vậy,
Tu hành được giải thoát.
Như thú mùa hè khát nước,
Tâm mê lầm xao động;
Chỗ ấy không có nước,
Vọng tưởng thấy là nước.
Như hạt giống ý thức,
Cảnh giới động, sinh thấy;
Kẻ ngu chấp là thật;
Pháp ấy sinh như màng mắt.
Đời vô thủy ngu si
Nắm vật như ôm ấp;
Như dùng nêm tháo nêm (đóng cái nêm mới để đẩy cái nêm cũ ra — ví dùng phương tiện để gỡ bỏ chấp trước),
Dỗ phàm phu vào pháp.
Huyễn, xác dậy, máy móc,
Mộng, chớp, mây luôn vậy;
Quán thế gian như thế,
Dứt có, được giải thoát.
Ảo nóng giữa hư không,
Không có các thức biết;
Quán các pháp như vậy,
Không chấp tất cả pháp.
Các thức chỉ có tên,
Vì các tướng rỗng không;
Thấy ấm như vòng lông,
Trong pháp nào phân biệt?
Tranh vẽ và vòng lông,
Huyễn, mộng, thành Kiền-thát-bà,
Vòng lửa (đốm lửa quay tròn trông như vòng), thú chạy theo nước:
Thật không mà thấy có.
Thường, vô thường và một,
Hai, cả hai, chẳng cả hai:
Do trói buộc vô thủy,
Tâm phàm phu mê lầm.
Gương, ngọc, nước, trong mắt
Hiện ra đủ loại hình;
Thấy sai đủ loại sắc,
Như mộng, con thạch nữ.
Tất cả pháp không thật,
Như thú khát nước hư.
Lại nữa, Đại Huệ! Chư Phật Như Lai nói pháp lìa bốn loại kiến chấp, tức lìa một hay khác, cả hai hay chẳng phải cả hai; xa lìa sự dựng lập có và không. Đại Huệ! Tất cả chư Phật Như Lai nói pháp đều nương vào thật tế, nhân duyên, tịch diệt (vắng lặng, dứt hết), giải thoát. Đại Huệ! Tất cả chư Phật Như Lai nói pháp đều nương vào cảnh giới rốt ráo, chứ không phải nương vào nhân, tự tính, Tự Tại Thiên, vô nhân (không có nguyên nhân), vi trần, thời gian (các thuyết của ngoại đạo về nguồn gốc vạn vật) — không nương vào những thứ như vậy mà nói pháp.
Lại nữa, Đại Huệ! Chư Phật nói pháp lìa hai loại chướng là phiền não chướng (sự ngăn che do các phiền não) và trí chướng (sự ngăn che do chấp vào hiểu biết, làm che lấp trí tuệ chân thật), như vị đại thương chủ (người đứng đầu đoàn buôn) dẫn dắt đoàn người, lần lượt đưa họ đến chỗ yên ổn, vắng lặng rốt ráo mà họ chưa từng thấy; lần lượt sắp đặt, khiến họ khéo hiểu tướng sai khác của các thừa và các địa.
Lại nữa, Đại Huệ! Có bốn loại thiền (pháp tu lắng tâm, định ý để quán chiếu). Bốn loại nào? Một là thiền do phàm phu ngu si thực hành. Hai là thiền quán sát nghĩa. Ba là thiền niệm chân như. Bốn là thiền của chư Phật Như Lai. Đại Huệ! Thế nào là thiền do phàm phu ngu si thực hành? Là người tu hành Thanh văn, Duyên giác, ngoại đạo quán nhân vô ngã, tự tướng, đồng tướng, quán bộ xương (phép quán thân chỉ là bộ xương nối nhau, để dứt lòng tham đắm thân), chấp trước các tướng vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh (không trong sạch), cho rằng như thế như thế là quyết định, rốt ráo không khác; theo thứ lớp như vậy, nhân phép quán trước mà lần lượt lên cao dần, cho đến Phi tưởng (cõi định Phi tưởng phi phi tưởng, tầng cao nhất của cõi Vô sắc), Diệt tận định (định dứt hết mọi cảm thọ và tri giác) và giải thoát. Đó gọi là thiền của phàm phu ngu si, ngoại đạo, Thanh văn v.v.
Đại Huệ! Thế nào là thiền quán sát nghĩa? Là quán nhân vô ngã, tự tướng, đồng tướng; thấy tự tướng, đồng tướng của phàm phu ngu si và ngoại đạo, cùng tướng mình và người đều không thật; quán theo thứ lớp nghĩa của pháp vô ngã và tướng tu hành của các địa. Đại Huệ! Đó gọi là thiền quán sát nghĩa.
Đại Huệ! Thế nào là thiền quán chân như? Là quán sát nhân duyên của phân biệt hư vọng, biết đúng như thật hai loại vô ngã, phân biệt đúng như thật rằng tất cả các pháp không có thể tướng thật; khi ấy không trụ trong tâm phân biệt mà được cảnh giới vắng lặng. Đại Huệ! Đó gọi là thiền quán chân như. Đại Huệ! Thế nào là thiền quán sát Như Lai? Là vào Như Lai địa đúng như thật; vào tướng thánh trí tự thân, ba thứ không và ba loại hạnh an vui (?); có thể làm xong những việc cho chúng sinh không thể nghĩ bàn. Đại Huệ! Đó gọi là thiền quán sát Như Lai. Khi ấy Thế Tôn nói lại kệ:
Thiền phàm phu thực hành,
Thiền quán sát tướng nghĩa,
Thiền quán niệm chân như,
Thiền rốt ráo thanh tịnh của Phật.
Ví như hình mặt trời, mặt trăng,
Tướng hoa bát-đầu-ma (hoa sen đỏ), tướng biển,
Tướng hư không, lửa tắt:
Hành giả quán như thế.
Đủ loại tướng như vậy
Rơi vào pháp ngoại đạo,
Cũng rơi vào hạnh Thanh văn,
Bích-chi Phật (tức Duyên giác) v.v.
Buông bỏ tất cả rồi
Thì là không có gì;
Lúc ấy khắp các cõi mười phương,
Chư Phật đưa tay chân như
Xoa đỉnh đầu hành giả,
Vào chân như vô tướng.
Khi ấy Thánh giả Bồ-tát ma-ha-tát Đại Huệ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nói Niết-bàn, Niết-bàn, vậy pháp nào được gọi là Niết-bàn?" Phật bảo Thánh giả Bồ-tát Đại Huệ: "Đại Huệ! Nói Niết-bàn là: vì chuyển diệt thể tướng của các thức; vì chuyển bỏ sự huân tập của các kiến chấp; chuyển bỏ sự huân tập pháp tướng của tâm, ý và A-lê-da thức (thức thứ tám, kho chứa mọi hạt giống nghiệp) — gọi là Niết-bàn. Đại Huệ! Ta và chư Phật nói pháp Niết-bàn như vậy, vì cảnh giới của thể pháp ấy là không. Lại nữa, Đại Huệ! Nói Niết-bàn là cảnh giới tu hành của thánh trí tự thân, vì lìa các pháp có và không do phân biệt hư vọng. Đại Huệ! Thế nào là không phải thường? Là lìa pháp phân biệt tự tướng, đồng tướng; vì thế không phải thường. Đại Huệ! Thế nào là không phải đoạn? Là tất cả các bậc thánh quá khứ, vị lai, hiện tại đều tự thân chứng được; vì thế không phải đoạn. Đại Huệ! Bát Niết-bàn (nhập Niết-bàn trọn vẹn) không phải là chết, không phải là diệt mất. Đại Huệ! Nếu bát Niết-bàn là pháp chết thì lẽ ra còn sự trói buộc của sinh. Đại Huệ! Nếu bát Niết-bàn là pháp diệt thì lẽ ra rơi vào pháp hữu vi. Vì thế, Đại Huệ! Bát Niết-bàn không phải chết, không phải diệt, vì là chỗ nương về của người tu hành như thật. Lại nữa, Đại Huệ! Nói Niết-bàn là không thể nắm lấy, không thể buông bỏ, không phải chỗ này, không phải chỗ kia, không phải đoạn, không phải thường, không phải một nghĩa, không phải nhiều nghĩa — vì thế gọi là Niết-bàn. Lại nữa, Đại Huệ! Niết-bàn của Thanh văn là vì quán sát tự tướng, đồng tướng mà giác ngộ các pháp, gọi là Niết-bàn Thanh văn. Đại Huệ! Niết-bàn của Bích-chi Phật là không ưa ồn náo, thấy các cảnh giới là vô thường, không vui, vô ngã, không sạch, không sinh tướng điên đảo (thấy ngược với sự thật). Vì thế Thanh văn, Bích-chi Phật ở chỗ chưa rốt ráo mà sinh ý tưởng là Niết-bàn.
Lại nữa, Đại Huệ! Ta vì ông nói hai loại thể tướng của pháp. Hai loại nào? Một là thể tướng chấp trước lời nói. Hai là thể tướng chấp trước việc đời. Đại Huệ! Thế nào là thể tướng chấp trước lời nói? Là do huân tập từ vô thủy, chấp trước lời nói hí luận mà sinh ra. Đại Huệ! Thế nào là thể tướng chấp trước việc đời? Là do không biết như thật rằng chỉ là tâm mình thấy cảnh giới bên ngoài.
Lại nữa, Đại Huệ! Các Bồ-tát ma-ha-tát nương vào hai loại sức nguyện trụ trì (sức gia hộ, nâng đỡ của Phật), nên cúi đầu lạy chư Phật Như Lai Ứng Chánh Biến Tri mà hỏi những điều nghi. Đại Huệ! Hai loại sức nguyện trụ trì nào? Một là sức trụ trì nương vào tam-muội và tam-ma-bạt-đề (trạng thái định sâu, tâm an trụ bình đẳng). Hai là sức trụ trì khiến khắp thân được vui, tức là Phật Như Lai đưa tay xoa đỉnh đầu mà trao ngôi vị. Đại Huệ! Các Bồ-tát ma-ha-tát trụ ở Sơ địa, nhờ sức trụ trì của các Như Lai, gọi là vào Đại thừa quang minh tam-muội (tam-muội ánh sáng của Đại thừa — con đường tu lớn cứu độ mọi người) của Bồ-tát. Đại Huệ! Các Bồ-tát ma-ha-tát vào Đại thừa quang minh tam-muội rồi, khi ấy chư Phật Như Lai Ứng Chánh Biến Tri mười phương ban sức trụ trì cho các Bồ-tát, nên hiện thân, khẩu, ý. Đại Huệ! Như Bồ-tát ma-ha-tát Kim Cang Tạng và các Bồ-tát ma-ha-tát khác đã thành tựu tướng công đức như vậy. Đại Huệ! Các Bồ-tát ma-ha-tát như vậy trụ ở Sơ địa, nhờ sức trụ trì của tam-muội và tam-ma-bạt-đề, nhờ sức căn lành đã tu tập trong trăm nghìn vạn ức kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), lần lượt biết đúng như thật pháp tướng đối trị (phương pháp trừ bỏ chướng ngại) của các địa và thành tựu. Bồ-tát ma-ha-tát đến Pháp Vân địa, ở trong cung điện vua hoa sen báu lớn, ngồi trên tòa sư tử, có quyến thuộc là các Bồ-tát ma-ha-tát đồng loại vây quanh, mũ báu, chuỗi ngọc trang sức thân mình, (rực rỡ) như ánh sáng vàng Diêm-phù-đàn (loại vàng quý nhất), hoa chiêm-bặc (một loài hoa màu vàng rất thơm), mặt trời, mặt trăng, hơn cả sắc hoa sen.
Khi ấy tất cả chư Phật mười phương đều duỗi tay, từ xa xoa đỉnh đầu vị Bồ-tát ma-ha-tát trên tòa vua hoa sen, như vua Tự Tại, vua Đế Thích (vua cõi trời Đao Lợi), vua Chuyển Luân rưới nước lên đầu Thái tử để trao ngôi. Đại Huệ! Vị Bồ-tát được trao ngôi ấy và các Bồ-tát ma-ha-tát quyến thuộc, nhờ tay Như Lai xoa đỉnh đầu nên được vui khắp thân; vì thế gọi là sức trụ trì xoa đỉnh đầu Bồ-tát. Đại Huệ! Đó là hai loại sức trụ trì của các Bồ-tát ma-ha-tát. Đại Huệ! Các Bồ-tát ma-ha-tát nương vào hai sức trụ trì này nên có thể quán sát thân của tất cả các Như Lai. Đại Huệ! Nếu không có hai sức trụ trì thì không thể thấy chư Phật Như Lai. Đại Huệ! Nếu các Bồ-tát ma-ha-tát lìa hai sức trụ trì mà có thể nói pháp, thì phàm phu ngu si cũng lẽ ra nói pháp được. Vì sao? Vì (họ) đâu có được sức trụ trì của chư Phật. Đại Huệ! Nhờ sức trụ trì của các Như Lai mà núi sông, vách đá, cỏ cây, vườn rừng, đủ loại nhạc khí, thành ấp, làng xóm, cung điện, nhà cửa đều có thể phát ra tiếng thuyết pháp, tự nhiên đều phát ra âm nhạc. Đại Huệ! Huống chi vô lượng chúng sinh có tâm, như người điếc, mù, câm, ngọng, đều được lìa khổ não. Đại Huệ! Sức trụ trì của chư Phật Như Lai đem lại vô lượng lợi ích, an vui cho chúng sinh."
Bồ-tát Đại Huệ lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bạch Thế Tôn! Vì sao khi các Bồ-tát ma-ha-tát vào tam-muội, tam-ma-bạt-đề và vào các địa, chư Phật Như Lai Ứng Chánh Biến Tri lại ban sức trụ trì?" Phật bảo Đại Huệ: "Để che giữ (họ khỏi) nghiệp ma (những sự quấy phá cản trở việc tu) và tâm phiền não tán loạn; để (họ) không rơi vào địa thiền định của Thanh văn; để tự thân chứng Như Lai địa; để tăng trưởng pháp tự thân chứng được. Đại Huệ! Vì thế chư Phật Như Lai Ứng Chánh Biến Tri ban sức trụ trì cho các Bồ-tát. Đại Huệ! Nếu các Như Lai không ban sức trụ trì cho Bồ-tát thì (họ) sẽ rơi vào việc ma của ngoại đạo, Thanh văn, Bích-chi Phật, không được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Vì thế chư Phật Như Lai Ứng Chánh Biến Tri dùng lòng đại từ (lòng thương lớn, muốn ban vui cho mọi người) mà thu nhận che chở các Bồ-tát." Khi ấy Thế Tôn nói lại kệ:
Bồ-tát nương tự thân,
Sức bản nguyện thanh tịnh,
Vào tam-muội, nhận ngôi,
Từ Sơ địa đến mười địa;
Chư Phật, bậc tôn quý trong loài người,
Dùng thần lực trụ trì.
Kinh Nhập Lăng-già, quyển thứ ba.
Kinh Nhập Lăng-già, quyển thứ tư.
Ngài Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Bồ-đề Lưu-chi, người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch vào đời Nguyên Ngụy (triều Bắc Ngụy do họ Nguyên làm vua).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video