Phẩm thứ ba: Gom Tất Cả Giáo Pháp Của Phật, phần thứ ba
Bấy giờ, bậc thánh Đại Tuệ Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật và cứu giúp chúng sinh; Ma-ha-tát: bậc lớn, chỉ vị Bồ-tát tu hành đã cao) lại thưa với Phật rằng: Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Như Thế Tôn đã nói, mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nối nhau, khâu trước làm nhân sinh ra khâu sau, giải thích vì sao chúng sinh cứ sinh rồi chết mãi: vô minh, hành, thức, danh sắc, sáu giác quan, xúc chạm, cảm thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết) là từ nhân sinh ra quả, chứ Thế Tôn không nói là do sức thấy của tâm mình vọng tưởng phân biệt mà sinh ra. Thế Tôn, nếu vậy thì ngoại đạo (các phái tu hành ngoài Phật giáo) cũng nói từ nhân sinh ra quả. Thế Tôn, ngoại đạo nói rằng: mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều sinh ra từ những cái nhân như tự tính (một bản thể gốc tự có mà có phái ngoại đạo cho là sinh ra muôn vật), trời Tự Tại (vị thần tối cao mà ngoại đạo cho là đấng tạo ra thế giới), thời gian, vi trần (những hạt cực nhỏ, giống như nguyên tử). Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân lý như thật) cũng nói các pháp nương vào nhân duyên mà sinh ra, chỉ không nói có cái pháp tự mình dựng nên.
Thế Tôn, ngoại đạo cũng nói các pháp sinh ra từ có và từ không. Thế Tôn thì nói rằng: các pháp vốn không có, nương nhân duyên mà sinh, sinh rồi lại diệt. Thế Tôn nói từ vô minh (sự mê muội, không thấy biết đúng sự thật) làm duyên mà có hành (những việc tạo tác bằng thân, miệng, ý), cho đến hữu (sự tồn tại, cái mầm dẫn đến đời sau); nương vào nhãn thức (cái biết sinh ra nơi mắt) v.v. mà sinh ra mọi pháp. Như Thế Tôn nói, cũng có những pháp không có nhân mà sinh. Vì sao? Vì không từ nhân mà sinh, mà sinh ra cùng một lúc, không có trước sau. Lại nói do pháp này mà sinh ra pháp này (?). Thế Tôn tự nói: các pháp sinh ra từ nhân hư dối; pháp này không sinh theo thứ lớp. Thế Tôn, nếu vậy thì giáo pháp của ngoại đạo hơn, còn Như Lai lại không bằng. Vì sao? Thế Tôn, ngoại đạo nói cái nhân không cần nhân duyên mà vẫn sinh ra được quả; còn Như Lai nói nhân cũng nương vào quả, quả cũng nương vào nhân. Nếu vậy thì nhân duyên chẳng có nhân cũng chẳng có quả. Thế Tôn, nếu vậy thì nhân quả cái này cái kia cứ xoay vòng nối nhau mãi không cùng. Thế Tôn nói rằng từ pháp này sinh ra pháp kia; nếu vậy thì là không có nhân mà sinh ra pháp.
Phật bảo bậc thánh Đại Tuệ Bồ-tát Ma-ha-tát rằng: Đại Tuệ, nay Ta sẽ nói. Ta nói do pháp này sinh ra pháp kia, không giống nhân quả mà ngoại đạo lập ra. Ngoại đạo cho rằng pháp không có nhân cũng từ nhân mà sinh (?); Ta không như thế. Ta nói các pháp từ nhân duyên mà sinh, không phải không có nhân duyên, cũng không lộn xộn, cũng không mắc lỗi xoay vòng mãi không cùng. Vì sao? Vì không có pháp năng thủ (cái chủ thể nắm bắt) và pháp khả thủ (cái đối tượng bị nắm bắt). Đại Tuệ, ngoại đạo vì không biết rằng đó chỉ là cái thấy của tâm mình, nên bám chặt vào pháp năng thủ và khả thủ; không biết, không nhận ra rằng các pháp trong và ngoài chỉ là cái thấy của tâm mình. Đại Tuệ, các ngoại đạo ấy vì không biết cảnh giới bên trong tâm mình nên thấy có vật có, vật không. Vì thế ngoại đạo mắc lỗi như vậy, chứ không phải lỗi của Ta. Ta thường nói rằng: các pháp sinh ra do nhân duyên hòa hợp, không phải không có nhân mà sinh.
Đại Tuệ lại thưa: Thế Tôn, đã có lời nói thì phải có các pháp. Thế Tôn, nếu không có các pháp thì lẽ ra không nói ra lời. Thế Tôn, vì vậy nương vào lời nói thì phải có các pháp. Phật bảo Đại Tuệ: Cũng có khi không có pháp mà vẫn nói ra lời, như sừng thỏ, lông rùa, con của người đàn bà không sinh đẻ được (những thứ hoàn toàn không có thật), ở thế gian vẫn có lời nói về chúng. Đại Tuệ, sừng thỏ ấy chẳng phải có chẳng phải không, mà vẫn có lời nói. Đại Tuệ, ông nói vì có lời nói nên phải có các pháp, nghĩa ấy đã bị bác bỏ. Đại Tuệ, không phải mọi cõi Phật đều dùng lời nói để thuyết pháp. Vì sao? Vì mọi lời nói chỉ là do tâm người phân biệt mà nói ra. Vì vậy, Đại Tuệ, có cõi Phật nhìn thẳng không chớp mắt, miệng không nói lời nào, gọi là thuyết pháp; có cõi Phật chỉ bày ra hình tướng, gọi là thuyết pháp; có cõi Phật chỉ động lông mày, gọi là thuyết pháp; có cõi Phật chỉ động con mắt, gọi là thuyết pháp; có cõi Phật cười gọi là thuyết pháp; có cõi Phật ngáp gọi là thuyết pháp; có cõi Phật ho gọi là thuyết pháp; có cõi Phật nghĩ gọi là thuyết pháp; có cõi Phật dùng thân gọi là thuyết pháp.
Đại Tuệ, như thế giới Không Chớp Mắt và thế giới Chúng Hương (thế giới của các mùi thơm), nơi đức Phổ Hiền Như Lai Ứng Chính Biến Tri (Ứng: bậc xứng đáng được cúng dường; Chính Biến Tri: bậc biết đúng đắn và biết khắp tất cả — đều là danh hiệu của Phật), các vị Bồ-tát Ma-ha-tát ở đó nhìn Như Lai, mắt không chớp một lúc nào, mà được vô sinh pháp nhẫn (sự chứng biết vững chắc rằng các pháp vốn không thật có sinh ra, không thật có mất đi), lại được vô lượng pháp tam muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên chú một chỗ không tán loạn) thù thắng. Vì vậy, Đại Tuệ, ông không được nói rằng đã có lời nói thì phải có các pháp. Đại Tuệ, Như Lai cũng thấy trong các thế giới, mọi loài chúng sinh như sâu bọ nhỏ, muỗi, mòng, ruồi…, không nói ra lời mà cùng nhau làm việc của mình, vẫn làm xong được. Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ (thể thơ trong kinh Phật, nhắc lại ý đã giảng) rằng:
Như hư không, như sừng thỏ, và như con của người đàn bà không sinh đẻ,
Không có thật mà vẫn có lời nói; vọng tưởng phân biệt cũng như vậy.
Pháp do nhân duyên hòa hợp, kẻ ngu si phân biệt mà sinh ra,
Vì không biết pháp như thật, nên luân hồi (xoay vòng sinh tử mãi không dứt) trong tam hữu (ba cõi tồn tại: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc).
Bấy giờ bậc thánh Đại Tuệ Bồ-tát Ma-ha-tát lại thưa với Phật rằng: Thế Tôn, Thế Tôn có nói về pháp thường còn; Thế Tôn dựa vào pháp nào mà nói như vậy? Phật bảo bậc thánh Đại Tuệ Bồ-tát: Đại Tuệ, Ta dựa vào pháp mê lầm mà nói là thường. Vì sao? Đại Tuệ, bậc thánh cũng thấy pháp mê lầm của thế gian, nhưng không có tâm điên đảo (cái thấy lộn ngược, sai sự thật). Đại Tuệ, ví như dương diệm (ảo ảnh như mặt nước hiện ra dưới nắng gắt), hỏa luân (vòng lửa thấy được khi quay tròn que đuốc), mao luân (những vòng như sợi lông hiện ra trước mắt người bị bệnh mắt), thành Càn-thát-bà (thành quách ảo hiện lên giữa không trung), trò ảo thuật, giấc mộng, trăng dưới nước, bóng trong gương: người thế gian không có trí tuệ thì thấy có các hình ảnh ấy, vì thấy điên đảo; người có trí tuệ thì không khởi phân biệt, nhưng không phải là không thấy những việc mê lầm ấy. Đại Tuệ, người có trí tuệ thấy các việc mê lầm khác nhau ấy mà không khởi lòng cho là thật. Vì sao? Vì đã lìa pháp có và không.
Phật lại bảo bậc thánh Đại Tuệ Bồ-tát: Đại Tuệ, thế nào là pháp mê lầm lìa có và không? Nghĩa là những phàm phu ngu si thấy có đủ thứ cảnh giới, như các loài ngạ quỷ (quỷ đói, một loài chúng sinh chịu khổ đói khát) nhìn biển lớn, sông Hằng mà không thấy nước. Đại Tuệ, pháp mê lầm ấy không thể nói là có, cũng không thể nói là không. Đại Tuệ, các chúng sinh khác thấy chỗ ấy là nước, nên không thể nói là không. Đại Tuệ, việc mê lầm cũng như vậy, vì các bậc thánh đã lìa cái thấy điên đảo. Đại Tuệ, nói pháp mê lầm là thường, là vì do tưởng mà có sai khác. Đại Tuệ, nương pháp mê lầm mà thấy đủ thứ tướng, nhưng bản thân pháp mê lầm thì không phân biệt khác biệt. Vì vậy, Đại Tuệ, pháp mê lầm là thường.
Đại Tuệ, thế nào là pháp mê lầm được gọi là thật? Vì các bậc thánh đối với pháp mê lầm không khởi tâm điên đảo, cũng không khởi tâm cho là thật. Đại Tuệ, nếu các bậc thánh thấy pháp mê lầm ấy mà khởi lên chút ít tâm tưởng, thì không còn là việc của trí thánh. Đại Tuệ, kẻ khởi lên chút ít tưởng ấy là phàm phu, không phải bậc thánh. Đại Tuệ, phân biệt pháp mê lầm ấy là điên đảo hay không điên đảo thì sinh ra hai loại chủng tính. Hai loại nào? Một là sinh ra chủng tính phàm phu; hai là sinh ra chủng tính thánh nhân. Đại Tuệ, chủng tính thánh nhân ấy lại sinh ra ba loại chủng tính khác nhau, tức là sự khác nhau giữa Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật giảng mà giác ngộ, chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình), Bích-chi-phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần thầy dạy) và cõi Phật.
Đại Tuệ, thế nào là phàm phu mao đạo (phàm phu ngu muội, như sợi lông bay theo gió, không có chủ hướng) phân biệt pháp mê lầm mà sinh ra chủng tính thừa Thanh văn (thừa: cỗ xe, chỉ con đường tu đưa người tới giác ngộ)? Đại Tuệ, nghĩa là bám chặt vào tướng riêng và tướng chung của pháp mê lầm ấy, thì thành chủng tính thừa Thanh văn. Đại Tuệ, đó gọi là pháp mê lầm sinh ra và tạo thành chủng tính thừa Thanh văn. Đại Tuệ, thế nào là phàm phu ngu si phân biệt pháp mê lầm mà sinh ra chủng tính thừa Bích-chi-phật? Đại Tuệ, nghĩa là bám chặt vào pháp mê lầm ấy, quán xét tướng riêng và tướng chung của các pháp, không ưa chỗ ồn ào náo nhiệt, thì sinh ra chủng tính thừa Bích-chi-phật. Đại Tuệ, đó gọi là pháp mê lầm sinh ra và tạo thành chủng tính thừa Bích-chi-phật. Đại Tuệ, thế nào là người trí chính nơi việc phân biệt pháp mê lầm ấy mà sinh ra chủng tính Phật thừa? Đại Tuệ, nghĩa là thấy rằng cái thấy và cái bị thấy chỉ là tâm mình, nên không phân biệt pháp có hay không. Đại Tuệ, quán xét pháp mê lầm như vậy thì sinh ra và tạo thành chủng tính thừa Như Lai. Đại Tuệ, như vậy gọi là nghĩa của chủng tính.
Đại Tuệ, thế nào là tất cả phàm phu mao đạo chính nơi việc phân biệt pháp mê lầm ấy mà thấy đủ thứ việc, rồi sinh ra chủng tính của mọi thừa thế gian? Vì họ quán xét các pháp, cho là đúng như thế này, như thế này, nhất định không khác. Vì vậy, Đại Tuệ, đối với pháp mê lầm ấy, phàm phu ngu si phân biệt hư dối ra đủ thứ thể của pháp. Đại Tuệ, pháp mê lầm ấy không phải là việc thật, cũng không phải là việc không thật. Vì sao? Đại Tuệ, bậc thánh quán xét pháp mê lầm ấy mà không phân biệt hư dối, cho nên bậc thánh chuyển hóa được hình tướng của tâm, ý và ý thức (ba tầng của tâm: tâm là thức gốc chứa mọi hạt giống, ý là thức chấp có cái ta, ý thức là cái biết phân biệt), vì đã lìa phiền não và tập khí (thói quen nhiễm sâu còn sót lại của phiền não). Vì vậy bậc thánh chuyển hóa pháp mê lầm ấy, gọi là chân như (bản thể chân thật, luôn như vậy, không biến đổi của mọi pháp). Đại Tuệ, đây gọi là pháp gì? Đại Tuệ, đây gọi là pháp chân như, vì lìa pháp phân biệt. Đại Tuệ, vì nghĩa ấy mà Ta nói lại rằng thể của pháp chân như lìa pháp phân biệt, vì trong chân như không có các pháp phân biệt hư dối ấy.
Đại Tuệ Bồ-tát lại thưa với Phật: Thế Tôn, pháp mê lầm ấy là có hay là không? Phật bảo Đại Tuệ: Pháp mê lầm ấy vì bị bám chặt thành đủ thứ tướng nên gọi là có. Đại Tuệ, pháp mê lầm ấy nếu là có ở trong vọng tưởng, thì tất cả bậc thánh đều lẽ ra không lìa được, vì bám vào pháp hư dối có và không. Đại Tuệ, như ngoại đạo nói về mười hai nhân duyên, có cái từ nhân sinh, có cái không từ nhân sinh; nghĩa này cũng như vậy. Đại Tuệ thưa: Thế Tôn, nếu pháp mê lầm được thấy như trò ảo thuật, thì pháp mê lầm này khác với sự mê lầm, vì pháp mê lầm có thể sinh ra pháp. Phật bảo Đại Tuệ: Đại Tuệ, không phải pháp mê lầm sinh ra lỗi phiền não. Đại Tuệ, nếu không phân biệt pháp mê lầm thì không sinh ra các lỗi. Lại nữa, Đại Tuệ, mọi pháp ảo thuật đều nương vào công sức và bùa chú của con người mà sinh ra, không phải do tâm mình phân biệt phiền não mà sinh ra. Vì vậy, Đại Tuệ, pháp mê lầm ấy không sinh ra các lỗi, chỉ vì người ngu si thấy pháp mê lầm. Đại Tuệ, phàm phu ngu si bám chặt vào những việc hư dối nhỏ nhặt mà sinh ra các lỗi, chứ không phải bậc thánh. Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:
Bậc thánh không thấy mê lầm, mà thế gian cũng không có gì thật.
Mê lầm tức là thật, pháp thật lại theo sau mê lầm (?).
Lìa bỏ mọi mê lầm rồi, nếu còn có tướng sinh ra,
Thì chính cái đó là mê lầm, không trong sạch, giống như mắt bị màng che.
Lại nữa, Đại Tuệ, ông không được nói rằng vì ảo thuật là không có, nên tất cả các pháp cũng không có, như ảo thuật. Đại Tuệ thưa: Thế Tôn, là vì bám vào tướng như ảo thuật của các pháp mà nói các pháp như ảo thuật, hay vì bám vào tướng điên đảo của các pháp mà nói các pháp như ảo thuật? Thế Tôn, nếu vì bám vào tướng như ảo thuật của các pháp, thì Thế Tôn không được nói tất cả pháp đều như ảo thuật. Nếu vì bám vào tướng điên đảo của các pháp mà nói như ảo thuật, thì cũng không được nói tất cả pháp như ảo thuật. Vì sao? Thế Tôn, vì thấy hình sắc có đủ thứ tướng do nhân khác nhau. Thế Tôn, không có nhân khác nào khiến hình sắc có các tướng thấy được giống như ảo thuật. Vì vậy, Thế Tôn, không được nói rằng bám vào các pháp nên tất cả đều như ảo thuật. Phật bảo Đại Tuệ: Không phải vì bám vào đủ thứ tướng của pháp mà nói tất cả các pháp đều như ảo thuật. Đại Tuệ, vì các pháp điên đảo, mất đi nhanh như tia chớp, nên nói là như ảo thuật. Đại Tuệ, tất cả các pháp ví như ánh chớp, vừa thấy đã mất, mà phàm phu không thấy. Đại Tuệ, tất cả các pháp cũng như vậy, vì tất cả pháp đều do tâm mình phân biệt ra tướng chung, tướng khác; vì không quán xét được nên không thấy như thật, vì hư dối bám chặt vào các pháp như hình sắc. Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:
Không phải vì thấy các pháp như hình sắc mà nói không có pháp ảo thuật;
Cho nên không trái nhau trước sau. Ta nói tất cả các pháp
Không thấy có bản tính, như ảo thuật, không có thể sinh ra.
Đại Tuệ Bồ-tát lại thưa với Phật: Thế Tôn, như Thế Tôn nói các pháp không sinh, lại nói các pháp như ảo thuật; chẳng lẽ lời Thế Tôn nói trước sau tự trái nhau sao? Vì Như Lai có nói tất cả các pháp không như ảo thuật. Phật bảo Đại Tuệ: Ta nói tất cả pháp không sinh, như ảo thuật, không mắc lỗi trước sau trái nhau. Vì sao? Vì tất cả phàm phu ngu si không thấy pháp sinh và pháp không sinh, không thể nhận biết rằng có hay không đều là tâm mình, còn pháp bên ngoài thì không có hay có. Vì sao? Vì không thấy được pháp không sinh. Đại Tuệ, Ta nói như vậy thì các pháp trước sau không trái nhau. Đại Tuệ, Ta ngăn chặn nghĩa nhân quả mà ngoại đạo dựng lên, vì nó không xác đáng; vì vậy Ta nói các pháp không sinh. Đại Tuệ, tất cả bọn ngoại đạo ngu si nói rằng: mọi pháp sinh ra từ có và không; chứ không nói là do tâm mình phân biệt, bám chặt vào nhân duyên mà sinh. Đại Tuệ, Ta nói các pháp có cũng không sinh, không cũng không sinh; vì vậy, Đại Tuệ, Ta nói các pháp không sinh không diệt.
Đại Tuệ, Ta nói tất cả các pháp là có, là để che chở các đệ tử, khiến họ biết hai điều. Hai điều nào? Một là để thu nhận thế gian; hai là để giữ cho người ta khỏi rơi vào đoạn kiến (cái thấy sai lầm cho rằng chết là hết, không có nhân quả). Vì sao? Vì nương vào nghiệp (những việc làm có tác dụng gây quả về sau) nên có đủ thứ thân, thu vào sự sinh trong sáu đường (sáu cõi tái sinh: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục); vì vậy Ta nói có các pháp để thu nhận thế gian. Đại Tuệ, Ta nói tất cả pháp như ảo thuật, là để khiến tất cả phàm phu ngu si rốt cuộc lìa được tướng riêng và tướng chung. Vì các phàm phu dùng tâm si mê mà bám chặt, rơi vào tà kiến (cái thấy sai lệch), vì không biết rằng đó chỉ là cái thấy hư dối của tâm mình. Để họ lìa sự bám chặt vào pháp do nhân duyên sinh ra, nên Ta nói tất cả các pháp như ảo thuật, như giấc mộng, không có thực thể. Vì sao? Nếu không nói như vậy, phàm phu ngu si sẽ ôm tâm tà kiến, lừa dối chính mình và người khác, lìa cái thấy như thật về tất cả các pháp. Đại Tuệ, thế nào là trụ vững nơi cái thấy như thật? Là đi vào tâm mình mà thấy các pháp. Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:
Nếu như lời ông nói rằng các pháp tất cả đều không sinh,
Thì đó là chê bai nhân quả, không sinh được cái thấy như thật.
Ta nói có pháp sinh ra là để thu nhận các thế gian;
Thấy các pháp giống ảo thuật thì không nắm lấy các tướng của kiến chấp.
Lại nữa, Phật bảo bậc thánh Đại Tuệ Bồ-tát: Đại Tuệ, nay Ta vì các Bồ-tát Ma-ha-tát mà nói về tướng của danh thân, cú thân, tự thân (danh thân: tập hợp các tên gọi; cú thân: tập hợp các câu; tự thân: tập hợp các chữ, âm tiết). Vì các Bồ-tát hiểu rõ tướng của danh thân, cú thân, tự thân, nên nương vào tướng ấy mà mau được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật); được giác ngộ rồi thì vì chúng sinh mà giảng nói tướng của tên gọi, câu và chữ. Đại Tuệ Bồ-tát thưa với Phật: Lành thay Thế Tôn, xin Ngài mau giảng nói. Đại Tuệ, thế nào là danh thân? Là nương vào cái gì, pháp gì mà đặt tên, làm việc của danh thân; sự vật có tên khác nhau mà nghĩa là một. Đại Tuệ, đó là điều Ta gọi là danh thân. Đại Tuệ, thế nào là cú thân? Là nghĩa và sự việc được xác định, thấy được nghĩa đến cùng. Đại Tuệ, đó là điều Ta gọi là cú thân. Đại Tuệ, thế nào là tự thân? Là chỗ câu văn trọn vẹn.
Đại Tuệ, lại nữa, danh thân là nương vào pháp gì mà phân biệt rõ tên và câu, vì có thể biết rõ hình tướng của chính nó. Đại Tuệ, lại nữa, cú thân là chỗ sự việc của câu trọn vẹn. Đại Tuệ, lại nữa, danh thân là các chữ theo tên gọi mà có sai khác, từ chữ A cho đến chữ Ha (chữ đầu và chữ cuối trong bảng chữ cái Phạn), gọi là danh thân. Đại Tuệ, lại nữa, tự thân là tiếng dài tiếng ngắn, âm vần cao thấp, gọi là tự thân. Đại Tuệ, lại nữa, cú thân là như dấu vết trên ngõ trên đường, như dấu chân người, voi, ngựa và các loài thú, được gọi là câu. Đại Tuệ, lại nữa, danh tự là bốn ấm không có hình sắc (ấm: nhóm yếu tố hợp thành con người; bốn ấm không hình sắc là cảm thọ, tri giác, tạo tác của tâm và nhận thức) nương vào tên gọi mà nói ra. Đại Tuệ, lại nữa, tướng của danh tự là vì có thể phân biệt rõ tướng của tên và chữ. Đại Tuệ, đó gọi là tướng của danh thân, cú thân, tự thân. Đại Tuệ, tướng của tên, câu, chữ như vậy, ông nên học để giảng nói cho người khác. Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:
Danh thân cùng cú thân và tự thân khác nhau,
Phàm phu si mê bám chặt vào, như voi sa xuống bùn sâu.
Lại nữa, Đại Tuệ, ở đời vị lai, những kẻ không có trí tuệ, vì tâm tà kiến mà không biết pháp như thật, dựa vào các luận thuyết thế gian mà tự xưng là người trí. Có người trí hỏi về pháp như thật, lìa tướng tà kiến về một, khác, cả hai, chẳng phải cả hai, thì kẻ ngu ấy nói rằng: Câu hỏi này không đúng, không phải câu hỏi do chính niệm (sự nghĩ nhớ đúng đắn). Như hỏi các pháp như hình sắc là thường hay vô thường, là một hay khác; như vậy Niết-bàn (sự dập tắt hết khổ đau và phiền não, giải thoát hoàn toàn) và các pháp hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo thành), các hành, là một hay khác; trong tướng có cái thấy và cái bị thấy, là một hay khác; người làm và việc được làm, là một hay khác; trong bốn đại (bốn yếu tố tạo thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) có sắc, hương, vị, xúc, là một hay khác; cái thấy và cái bị thấy, là một hay khác; cục đất và vi trần, là một hay khác; người trí và điều được biết, là một hay khác. Những tướng lần lượt cao dần như thế, đều gác lại cao dần mà không trả lời, cho là vô ký (không xác định được, không thể nói là thiện hay ác, đúng hay sai), mà bảo là Phật nói như vậy; đó là chê bai Ta. Đại Tuệ, nhưng Ta không nói những pháp như vậy, là để ngăn chặn tà kiến của ngoại đạo mà nói.
Vì sao? Đại Tuệ, ngoại đạo nói thân tức là mạng sống, hoặc thân khác, mạng sống khác; những pháp như thế do ngoại đạo nói ra là pháp vô ký. Đại Tuệ, ngoại đạo mê lầm về nghĩa nhân quả, nên mới là vô ký; chứ trong pháp của Ta không gọi là vô ký. Đại Tuệ, trong Phật pháp của Ta, lìa tưởng hư dối về cái thấy và cái bị thấy, không có tâm phân biệt; vì vậy trong pháp của Ta không có việc gác lại không đáp. Các ngoại đạo bám vào cái bị nắm bắt và cái nắm bắt, không biết đó chỉ là pháp do tâm mình thấy ra; vì những người ấy mà Ta nói có bốn cách hỏi đáp; còn việc gác lại cho là vô ký thì không có trong pháp của Ta. Đại Tuệ, chư Phật Như Lai Ứng Chính Biến Tri vì chúng sinh mà có bốn cách nói, trong đó có gác lại không đáp; Đại Tuệ, đó là vì đợi đúng thời mà nói pháp như vậy, vì người có căn cơ (khả năng tiếp nhận giáo pháp) chưa chín, chứ không phải vì người căn cơ đã chín. Vì vậy Ta nói nghĩa gác lại không đáp.
Lại nữa, Đại Tuệ, tất cả các pháp nếu lìa người làm và lìa nhân thì không sinh; vì không có người làm, nên Ta nói các pháp không sinh. Phật bảo Đại Tuệ: Tất cả các pháp không có thể tướng. Đại Tuệ thưa với Phật: Thế Tôn, vì sao tất cả các pháp không có thể tướng thật? Phật bảo Đại Tuệ: Dùng trí của chính mình quán xét tướng riêng, tướng chung của tất cả các pháp thì không thấy các pháp; vì vậy Ta nói tất cả các pháp không có thể tướng thật. Phật bảo Đại Tuệ: Tất cả các pháp cũng không có tướng để nắm lấy. Đại Tuệ thưa: Thế Tôn, vì nghĩa gì mà tất cả các pháp cũng không có tướng để nắm lấy? Phật bảo Đại Tuệ: Nơi tướng riêng, tướng chung không có pháp nào có thể nắm lấy; vì vậy Ta nói không có pháp nào có thể nắm lấy. Phật bảo Đại Tuệ: Tất cả các pháp cũng không có tướng để buông bỏ. Đại Tuệ thưa: Thế Tôn, vì sao các pháp cũng không có tướng để buông bỏ? Phật bảo Đại Tuệ: Quán xét các pháp tướng riêng, tướng chung, không có pháp nào có thể buông bỏ; vì vậy Ta nói tất cả các pháp cũng không có tướng để buông bỏ.
Phật bảo Đại Tuệ: Các pháp không diệt. Đại Tuệ thưa: Thế Tôn, vì sao tất cả các pháp không diệt? Phật bảo Đại Tuệ: Vì quán tất cả pháp, tướng riêng, tướng chung đều không có thể tướng; vì vậy Ta nói các pháp không diệt. Phật bảo Đại Tuệ: Các pháp vô thường (không thường còn). Đại Tuệ thưa: Thế Tôn, vì sao tất cả các pháp vô thường? Phật bảo Đại Tuệ: Vì tưởng thường và vô thường của tất cả các pháp, tướng thường thì không sinh; vì vậy Ta nói các pháp vô thường. Lại nữa, Đại Tuệ, Ta nói tất cả các pháp vô thường. Đại Tuệ thưa: Thế Tôn, vì sao tất cả các pháp vô thường? Phật bảo Đại Tuệ: Vì tướng không sinh, vì thể tướng không sinh, cho nên thường mà vô thường; vì vậy Ta nói các pháp vô thường. Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:
Cách trả lời có bốn loại: trả lời thẳng, hỏi ngược lại mà trả lời,
Phân tích mà trả lời, và gác lại không trả lời, để chế ngự các ngoại đạo.
Có và chẳng có sinh ra, phái Tăng-khư (phái Số luận, một trường phái triết học ngoại đạo Ấn Độ) và Tì-thế-sư (phái Thắng luận, một trường phái ngoại đạo khác ở Ấn Độ)
Đều nói là vô ký; họ nói như vậy.
Dùng trí tuệ chân chính quán xét thì tự tính không thể tìm được;
Vì vậy không thể nói, và nói là không có thể tướng.
Bấy giờ bậc thánh Đại Tuệ Bồ-tát Ma-ha-tát thưa với Phật: Thế Tôn, xin Thế Tôn vì chúng con mà nói về tướng sai khác trong việc tu hành của Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của hàng Thanh văn, người mới vào được dòng thánh) v.v. Con và tất cả các Bồ-tát Ma-ha-tát hiểu rõ tướng tu hành của Tu-đà-hoàn v.v. rồi, sẽ biết đúng như thật về Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (quả vị cao nhất của Thanh văn, đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), rồi theo đúng như vậy mà giảng cho chúng sinh. Chúng sinh nghe rồi, đi vào tướng nhị vô ngã (hai lẽ không có cái ta: con người không có cái ta thật, và các pháp cũng không có tự thể thật), làm sạch hai thứ chướng (hai thứ ngăn che: phiền não chướng là sự ngăn che do phiền não, trí chướng là sự ngăn che cái biết đúng), lần lượt tiến lên tướng thù thắng của từng địa (các bậc tu chứng của Bồ-tát, gồm mười bậc), được sự tu hành nơi cảnh giới không thể nghĩ bàn của Như Lai. Được chỗ tu hành rồi, thì như viên ngọc như ý (viên ngọc quý đáp ứng mọi điều mong cầu), tùy theo ý nghĩ của chúng sinh mà đáp ứng cảnh giới được dùng, bằng việc làm của thân, miệng và ý.
Phật bảo Đại Tuệ: Lành thay, lành thay! Lành thay Đại Tuệ! Hãy lắng nghe, lắng nghe kỹ, nay Ta sẽ nói cho ông. Đại Tuệ thưa với Phật: Lành thay Thế Tôn, xin vâng, con xin lắng nghe. Phật bảo Đại Tuệ: Đại Tuệ, Tu-đà-hoàn có ba bậc quả khác nhau. Đại Tuệ thưa: Ba bậc nào? Phật bảo Đại Tuệ: Là bậc dưới, bậc giữa và bậc trên. Đại Tuệ, thế nào là Tu-đà-hoàn bậc dưới? Là còn bảy lần tái sinh trong ba cõi. Đại Tuệ, thế nào là bậc giữa? Là trải qua ba đời hoặc năm đời rồi vào Niết-bàn. Đại Tuệ, thế nào là bậc trên? Là ngay trong một đời mà vào Niết-bàn. Đại Tuệ, ba bậc Tu-đà-hoàn ấy có ba thứ kết (sự trói buộc, tên khác của phiền não), cũng chia bậc dưới, giữa, trên. Đại Tuệ, ba kết là gì? Là thân kiến (chấp thân này là cái ta thật), nghi (ngờ vực chân lý), giới thủ (bám vào các giới cấm, nghi thức sai lầm, cho đó là con đường giải thoát). Đại Tuệ, ba kết ấy được dứt dần, cao dần, thù thắng dần, tiến lên mà được quả A-la-hán.
Đại Tuệ, thân kiến có hai loại. Hai loại nào? Một là sinh ra cùng với thân (bẩm sinh); hai là do phân biệt hư dối mà sinh, như do phân biệt pháp nhân duyên. Đại Tuệ, ví như nương vào tướng của các pháp nhân duyên mà phân biệt hư dối, sinh ra cho là tướng thật; nhưng trong pháp nhân duyên ấy chẳng phải có chẳng phải không, vì phân biệt có và không không phải là tướng thật. Phàm phu ngu si bám chặt vào đủ thứ tướng của pháp, như các loài chim thú thấy ảo ảnh dưới nắng mà cho là nước. Đại Tuệ, đó gọi là thân kiến do phân biệt của Tu-đà-hoàn. Vì sao? Vì không có trí, vì từ vô thủy (thời xa xưa không có điểm khởi đầu) đến nay hư dối nắm lấy tướng. Đại Tuệ, cái nhơ của thân kiến này, phải thấy được nhân vô ngã (con người không có cái ta thật) mới lìa xa được.
Đại Tuệ, thế nào là thân kiến bẩm sinh của Tu-đà-hoàn? Là thấy cả thân mình lẫn thân người. Hai thứ ấy, bốn ấm không hình sắc và sắc ấm (nhóm yếu tố hình sắc, vật chất) khi sinh ra đều nương vào bốn đại và bốn trần (bốn thứ đối tượng của giác quan: hình sắc, mùi, vị, xúc chạm), cái này cái kia làm nhân duyên hòa hợp mà sinh ra hình sắc. Tu-đà-hoàn biết vậy rồi thì lìa được tà kiến có và không, dứt được thân kiến; dứt thân kiến rồi thì không sinh lòng tham. Đại Tuệ, đó gọi là tướng thân kiến của Tu-đà-hoàn. Đại Tuệ, thế nào là tướng nghi của Tu-đà-hoàn? Là đã chứng được pháp, đã thấy rõ tướng rồi, trước đã dứt thân kiến và tâm phân biệt của hai thứ kiến chấp, cho nên đối với các pháp không sinh lòng ngờ. Lại không khởi tâm coi các vị tôn giả khác là bậc đáng tôn, là trong sạch hay không trong sạch. Đại Tuệ, đó gọi là tướng nghi của Tu-đà-hoàn. Đại Tuệ, thế nào là tướng giới thủ của Tu-đà-hoàn? Là đã thấy rõ tướng khổ của chỗ thọ sinh, cho nên không bám vào tướng giới. Đại Tuệ, giới thủ là các phàm phu giữ giới, tinh tấn (siêng năng không lười), làm đủ thứ việc thiện, để cầu cảnh giới vui sướng, sinh lên các cõi trời. Tu-đà-hoàn ấy không bám vào tướng đó, mà nắm lấy sự chứng ngộ bên trong của chính mình, hướng về và tiến tới chỗ thù thắng, lìa các vọng tưởng, tu phần giới vô lậu (giới hạnh không còn rỉ chảy phiền não). Đại Tuệ, đó gọi là tướng giới thủ của Tu-đà-hoàn.
Đại Tuệ, Tu-đà-hoàn dứt ba kết phiền não, lìa tham, sân (giận dữ), si (mê muội). Đại Tuệ thưa với Phật: Thế Tôn, Thế Tôn nói có nhiều thứ tham; Tu-đà-hoàn lìa thứ tham nào? Phật bảo Đại Tuệ: Tu-đà-hoàn lìa xa việc ăn nằm với đàn bà, không vì cái vui hiện tại mà gieo nhân khổ ở tương lai; lìa xa việc đánh đập, vỗ về, hôn hít, ôm ấp, liếc nhìn. Đại Tuệ, Tu-đà-hoàn không sinh lòng tham như vậy. Vì sao? Vì đã được niềm vui tu tam muội. Đại Tuệ, Tu-đà-hoàn lìa xa những thứ tham như vậy, chứ không lìa lòng ham Niết-bàn. Đại Tuệ, thế nào là tướng quả Tư-đà-hàm? Là một lần thấy tướng hình sắc hiện ra trước mắt mà sinh tâm, nhưng không phải cái thấy do tưởng phân biệt hư dối, vì đã thấy rõ tướng tu thiền (tu định, giữ tâm lắng yên chuyên nhất); chỉ một lần trở lại thế gian rồi dứt khổ, hết khổ, vào Niết-bàn; đó gọi là Tư-đà-hàm. Đại Tuệ, thế nào là tướng A-na-hàm? Là đối với tướng hình sắc quá khứ, hiện tại, vị lai mà sinh tâm có hay không; vì thấy được tâm phân biệt hư dối của kiến sử (phiền não do thấy sai mà sinh), các kết không còn sinh ra, không còn trở lại, nên gọi là A-na-hàm. Đại Tuệ, thế nào là tướng A-la-hán? Là không còn sinh phân biệt, suy nghĩ về cái có thể suy nghĩ, vì đã dứt tâm phân biệt về tam muội, giải thoát, sức thần thông, phiền não, khổ đau v.v.; gọi là A-la-hán.
Đại Tuệ Bồ-tát thưa với Phật: Thế Tôn nói có ba loại A-la-hán; ở đây nói loại nào được gọi là A-la-hán? Thế Tôn nói về A-la-hán đã được sự tịch diệt (lặng tắt hoàn toàn) quyết định, hay A-la-hán đã phát nguyện giác ngộ với căn lành mà quên mất căn lành, hay A-la-hán do Phật hóa hiện ra để giáo hóa? Phật bảo Đại Tuệ: Ta nói về A-la-hán Thanh văn đã được sự tịch diệt quyết định, không phải các A-la-hán khác. Đại Tuệ, các A-la-hán khác là những người đã từng tu hạnh Bồ-tát; lại có A-la-hán do Phật hóa hiện ra, nhờ sức phương tiện của bản nguyện (lời nguyện ban đầu) và căn lành, hiện ra ở các cõi Phật, sinh vào giữa đại chúng, để làm trang nghiêm hội chúng lớn của chư Phật. Đại Tuệ, vì phân biệt đi và đến mà nói đủ thứ việc, lìa xa việc chứng quả, cái có thể suy nghĩ, cái được suy nghĩ, cái suy nghĩ; vì thấy tâm mình là cái thấy và cái bị thấy mà nói tướng được quả. Lại nữa, Đại Tuệ, nếu Tu-đà-hoàn khởi tâm như vầy: Đây là ba kết, ta đã lìa ba kết; thì Đại Tuệ, đó gọi là thấy ba pháp mà rơi vào thân kiến, người ấy nếu như vậy là không lìa ba kết. Đại Tuệ, vì vậy Tu-đà-hoàn không khởi tâm như vậy. Lại nữa, Đại Tuệ, nếu muốn lìa xa thiền, vô lượng (bốn tâm vô lượng: thương, xót, vui, buông xả trải rộng đến vô số chúng sinh), cõi vô sắc (cõi chỉ có tâm, không có thân hình vật chất, và các tầng định tương ứng), thì phải lìa xa tướng tự tâm thấy ra, lìa xa tướng nhỏ, vì đó là tướng của diệt định (định dứt hết mọi tâm tưởng) và tam-ma-bạt-đề (một loại định sâu, tâm thân được bình đẳng an ổn). Đại Tuệ, nếu không như vậy, thì tâm của Bồ-tát ấy thấy các pháp vì chỉ là tâm. Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:
Các tầng thiền, bốn tâm vô lượng, tam-ma-đề (định) cõi vô sắc,
Tướng nhỏ, diệt định — tất cả không có trong tâm.
Đi ngược dòng (chỉ Tu-đà-hoàn, người đi ngược dòng sinh tử) tu vô lậu, và bậc một lần trở lại,
Bậc trở lại và bậc không trở lại, A-la-hán — tâm đều mê mờ chìm mất.
Cái được nghĩ, cái có thể nghĩ, cái nghĩ — lìa xa rồi thấy chân lý;
Biết chỉ là tâm hư dối thì được giải thoát.
Lại nữa, Đại Tuệ, có hai thứ trí. Hai thứ nào? Một là trí quán xét; hai là trí phân biệt hư dối, nắm lấy tướng mà bám trụ. Đại Tuệ, thế nào là trí quán xét? Là trí quán xét thể tướng của tất cả các pháp, lìa bốn pháp thì không có pháp nào có thể tìm được; đó gọi là trí quán xét. Đại Tuệ, bốn pháp là gì? Là một, khác, cả hai, chẳng phải cả hai; đó gọi là bốn pháp. Đại Tuệ, nếu lìa bốn pháp thì tất cả các pháp không thể tìm được. Đại Tuệ, nếu muốn quán xét tất cả các pháp, thì nên nương vào bốn pháp mà quán các pháp. Đại Tuệ, trí phân biệt vọng tưởng nắm lấy tướng mà bám trụ, là bám chặt vào cứng, nóng, ướt, động, phân biệt hư dối ra tướng của bốn đại; vì bám chặt vào tướng của luận đề, lý do và thí dụ (ba phần của một lập luận) nên dựng lập pháp không thật làm thật. Đại Tuệ, đó gọi là trí phân biệt hư dối, bám chặt, nắm lấy tướng mà giữ lấy. Đại Tuệ, đó gọi là tướng của hai thứ trí.
Đại Tuệ, các Bồ-tát Ma-ha-tát rốt ráo biết rõ hai tướng này, tiến tới tướng pháp vô ngã (các pháp không có tự thể thật), hiểu rõ tướng hành trì ở địa vị trí chân thật; biết rồi liền được Sơ địa (bậc thứ nhất trong mười địa của Bồ-tát), được trăm tam muội. Nương sức tam muội mà thấy trăm vị Phật, thấy trăm vị Bồ-tát, biết được việc của trăm kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) quá khứ và trăm kiếp vị lai, chiếu sáng trăm thế giới Phật. Chiếu sáng trăm thế giới Phật rồi, hiểu rõ tướng trí ngày càng cao của các địa. Nhờ sức bản nguyện, có thể mạnh mẽ thị hiện (hiện ra cho thấy) đủ thứ thần thông. Ở Pháp Vân địa (bậc thứ mười, bậc cao nhất của Bồ-tát, như đám mây lớn che khắp và tuôn mưa giáo pháp), nương vào mưa pháp mà được trao ngôi vị, chứng địa vị trí tuệ pháp thân (thân chân thật của Phật, chính là chân như) rốt ráo bên trong của Như Lai. Nương vào mười căn lành và nguyện vô lượng mà chuyển hóa, vì giáo hóa chúng sinh mà hóa hiện đủ thứ thân, tự thân thị hiện đủ thứ ánh sáng, vì đã được niềm vui tam muội của trí do tự thân tu hành chứng được.
Lại nữa, Đại Tuệ, Bồ-tát Ma-ha-tát phải hiểu rõ tướng của bốn đại và bốn trần. Đại Tuệ, thế nào là Bồ-tát hiểu rõ tướng bốn đại và bốn trần? Đại Tuệ, Bồ-tát Ma-ha-tát nên tu hành như vầy: điều gọi là thật, là chỗ không có bốn đại; quán xét bốn đại xưa nay không sinh. Quán như vậy rồi, lại nghĩ như vầy: cái gọi là quán xét chỉ là sự hay biết hư dối do tâm mình thấy ra, vì thấy trần cảnh bên ngoài không có vật thật, chỉ là cái thấy của tâm phân biệt theo tên gọi; tức là ba cõi lìa tướng bốn đại và bốn trần. Thấy như vậy rồi thì lìa bốn thứ kiến chấp, thấy pháp trong sạch, lìa cái ta và cái của ta, trụ trong pháp như thật nơi tự tướng. Đại Tuệ, trụ trong pháp như thật nơi tự tướng, là trụ trong pháp tự tướng vô sinh của các pháp được dựng lập.
Đại Tuệ, trong bốn đại sao lại có bốn trần? Đại Tuệ, là do vọng tưởng phân biệt sự mềm mại, ướt át mà sinh ra thủy đại (yếu tố nước) bên trong và bên ngoài. Đại Tuệ, vọng tưởng phân biệt sức ấm áp tăng trưởng mà sinh ra hỏa đại (yếu tố lửa) bên trong và bên ngoài. Đại Tuệ, vọng tưởng phân biệt tướng nhẹ nhàng, chuyển động mà sinh ra phong đại (yếu tố gió) bên trong và bên ngoài. Đại Tuệ, vọng tưởng phân biệt mọi tướng cứng chắc mà sinh ra địa đại (yếu tố đất) bên trong và bên ngoài. Đại Tuệ, vọng tưởng phân biệt bên trong, bên ngoài cùng với hư không mà sinh ra tưởng trong và ngoài; vì bám chặt vào tà kiến hư dối về trong và ngoài, nên cái xóm làng của năm ấm, bốn đại và bốn trần sinh ra. Phật bảo Đại Tuệ: Thức bám chặt vào đủ thứ cảnh giới, ưa cầu các đường khác, vì nắm lấy cảnh giới ấy. Đại Tuệ, bốn đại có bốn thứ, là sắc, hương, vị, xúc. Đại Tuệ, bốn đại không có nhân. Vì sao? Vì thể của đất cùng hình tướng dài ngắn không sinh ra tướng bốn đại. Đại Tuệ, nương vào hình tướng lớn nhỏ, trên dưới, dáng vẻ mà sinh ra các pháp, vì không lìa hình tướng lớn nhỏ dài ngắn mà có pháp. Vì vậy, Đại Tuệ, ngoại đạo phân biệt hư dối về bốn đại và bốn trần; trong pháp của Ta không phân biệt như thế.
Lại nữa, Đại Tuệ, Ta nói cho ông về thể tướng của năm ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành con người). Đại Tuệ, thế nào là tướng năm ấm? Là sắc (hình sắc, thân xác vật chất), thọ (cảm giác), tưởng (tri giác, hình dung), hành (các tạo tác của tâm), thức (sự nhận biết). Đại Tuệ, bốn ấm không có tướng hình sắc, là thọ, tưởng, hành, thức. Đại Tuệ, sắc nương vào bốn đại mà sinh, bốn đại thì tướng của mỗi thứ không giống nhau. Đại Tuệ, pháp không có tướng hình sắc thì giống như hư không, sao lại thành được tướng con số bốn? Đại Tuệ, ví như hư không lìa tướng con số, mà phân biệt hư dối cho đây là hư không. Đại Tuệ, tướng con số của các ấm lìa mọi tướng, lìa tướng có không, lìa bốn tướng; phàm phu ngu si mới nói các tướng con số, chứ không phải bậc thánh. Đại Tuệ, Ta nói các tướng như ảo thuật, đủ thứ hình tướng lìa tướng một và hai, nương vào tên gọi tạm đặt mà nói, như mộng, như bóng trong gương, không lìa chỗ nương. Đại Tuệ, như bậc thánh dùng trí tu hành phân biệt, thấy năm ấm là hư dối. Đại Tuệ, đó gọi là năm ấm không có thể tướng của năm ấm. Đại Tuệ, nay ông nên lìa tướng phân biệt hư dối như vậy; lìa như vậy rồi thì vì các Bồ-tát mà nói pháp vắng lặng lìa các tướng của pháp, để ngăn chặn các tướng kiến chấp của ngoại đạo.
Đại Tuệ, nói pháp vắng lặng thì chứng được tướng vô ngã trong sạch, vào Viễn Hành địa (bậc thứ bảy trong mười địa của Bồ-tát, bậc đi xa); vào Viễn Hành địa rồi thì được vô lượng tam muội, được thân như ý sinh (thân do ý sinh ra, tùy ý hiện ra khắp nơi không bị ngăn ngại) tự tại, vì được tam muội thấy các pháp như ảo thuật, vì được sức thần thông tự tại mà tu hành tiến lên, vì tùy theo tất cả chúng sinh mà cho họ tự tại sử dụng như mặt đất. Đại Tuệ, ví như mặt đất, tất cả chúng sinh tùy ý mà dùng; Đại Tuệ, Bồ-tát Ma-ha-tát tùy chúng sinh mà cho dùng cũng như vậy.
Lại nữa, Đại Tuệ, ngoại đạo nói có bốn loại Niết-bàn. Bốn loại nào? Một là Niết-bàn của tướng tự thể; hai là Niết-bàn có hay không của đủ thứ tướng; ba là Niết-bàn có hay không của thể tự giác; bốn là Niết-bàn dứt sự nối tiếp của tướng riêng, tướng chung các ấm. Đại Tuệ, đó gọi là bốn loại Niết-bàn của ngoại đạo, không phải điều Ta nói. Đại Tuệ, điều Ta nói là: thức phân biệt thấy ra cảnh giới hư dối mà diệt thì gọi là Niết-bàn. Đại Tuệ thưa với Phật: Thế Tôn, chẳng phải Thế Tôn có nói tám thức sao? Phật bảo Đại Tuệ: Ta có nói tám thức (tám tầng nhận biết: năm thức của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân; ý thức; thức thứ bảy chấp có cái ta; và thức A-lê-da). Đại Tuệ thưa: Nếu Thế Tôn nói tám thức, sao chỉ nói ý thức chuyển diệt, mà không nói bảy thức chuyển diệt? Phật bảo Đại Tuệ: Vì nương vào niệm của nó mà quán có, nên các thức khởi chuyển diệt thì bảy thức cũng diệt.
Lại nữa, Đại Tuệ, ý thức bám chặt, nắm lấy cảnh giới mà sinh; sinh rồi thì do đủ thứ huân tập (sự xông ướp, in dấu thói quen vào tâm) mà làm tăng trưởng thức A-lê-da (thức thứ tám, như cái kho chứa mọi hạt giống của nghiệp và thói quen), vì cùng đi với ý thức; lìa tướng cái ta và cái của ta, bám vào cái không hư dối mà sinh phân biệt. Đại Tuệ, hai thức ấy không có tướng sai khác, vì nương vào thức A-lê-da làm nhân, quán cảnh do tâm mình thấy ra, vọng tưởng bám chặt mà sinh ra đủ thứ tâm, giống như bó tre dựa vào nhau làm nhân cho nhau, như sóng biển lớn, do gió cảnh giới mà tâm mình thấy ra thổi vào mà có sinh có diệt. Vì vậy, Đại Tuệ, ý thức chuyển diệt thì bảy thức chuyển diệt. Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:
Ta không nắm lấy Niết-bàn, cũng không bỏ tướng tạo tác;
Chuyển diệt tâm hư dối, nên nói là được Niết-bàn.
Nương vào nhân ấy và niệm ấy, ý hướng tới các cảnh giới;
Thức cùng với tâm làm nhân, làm chỗ nương cho thức.
Như dòng nước khô cạn thì sóng không nổi lên;
Cũng vậy, ý thức diệt thì các thứ thức không sinh.
Lại nữa, Đại Tuệ, Ta nói cho ông về tướng sai khác của thể các pháp phân biệt hư dối. Ông và các Bồ-tát Ma-ha-tát khéo phân biệt, biết rõ tướng sai khác của thể pháp hư dối, lìa cái phân biệt và pháp bị phân biệt, hiểu rõ pháp tu hành bên trong chính mình, lìa xa cảnh giới năng thủ và khả thủ của ngoại đạo, lìa xa thể tướng của đủ thứ pháp nhân duyên phân biệt hư dối; lìa xa rồi thì không còn phân biệt tướng hư dối. Đại Tuệ, thế nào là tướng sai khác của thể các pháp phân biệt hư dối? Đại Tuệ, tướng sai khác của tự thể phân biệt hư dối có mười hai loại. Mười hai loại nào? Một là phân biệt lời nói; hai là phân biệt cái có thể biết; ba là phân biệt tướng; bốn là phân biệt của cải lợi ích; năm là phân biệt thực thể; sáu là phân biệt nhân; bảy là phân biệt kiến chấp; tám là phân biệt sự dựng lập; chín là phân biệt sự sinh; mười là phân biệt sự không sinh; mười một là phân biệt sự hòa hợp; mười hai là phân biệt trói buộc và không trói buộc. Đại Tuệ, đó gọi là tướng sai khác của tự thể phân biệt.
Đại Tuệ, phân biệt lời nói là ưa thích, bám vào đủ thứ lời nói và âm thanh hay đẹp. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt lời nói. Đại Tuệ, phân biệt cái có thể biết là suy nghĩ rằng phải có tướng sự việc thật của pháp trước mắt, mà bậc thánh tu hành mới biết, nương vào pháp ấy mà sinh ra lời nói; phân biệt như vậy. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt cái có thể biết. Đại Tuệ, phân biệt tướng là ngay trong cảnh giới có thể biết ấy, bám vào đủ thứ tướng nóng, ướt, động, cứng, cho là thật; như các loài chim thú thấy ảo ảnh dưới nắng trên khoảng trống mà sinh tưởng là nước. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt tướng. Đại Tuệ, phân biệt của cải lợi ích là ưa thích đủ thứ cảnh giới quý giá như vàng bạc. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt của cải lợi ích. Đại Tuệ, phân biệt tự thể là chuyên nghĩ về hình tướng tự thể của pháp có, cho pháp này đúng như vậy, như vậy, không khác; đó là phân biệt của cái thấy không chân chính. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt tự thể. Đại Tuệ, phân biệt nhân là nghĩ do nhân này nhân kia, duyên này duyên kia; có hay không thì phân biệt rõ nhân, tướng sinh ra thì phân biệt rõ tướng. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt nhân. Đại Tuệ, phân biệt kiến chấp là phân biệt có, không, một, khác, cả hai, chẳng phải cả hai, mà ngoại đạo tà kiến bám chặt vào. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt kiến chấp.
Đại Tuệ, phân biệt sự dựng lập là nắm lấy tướng cái ta và cái của ta mà nói ra pháp hư dối. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt sự dựng lập. Đại Tuệ, phân biệt sự sinh là nương vào các duyên, đối với pháp có hay không mà sinh tâm bám chặt. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt sự sinh. Đại Tuệ, phân biệt sự không sinh là cho rằng tất cả các pháp xưa nay không sinh, vì vốn không có, nương nhân duyên mà có nhưng không có nhân quả. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt sự không sinh. Đại Tuệ, phân biệt sự hòa hợp là nghĩ pháp này pháp kia hòa hợp, như vàng với sợi chỉ đi chung; pháp này pháp kia hòa hợp, như vàng với sợi chỉ hòa hợp. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt sự hòa hợp. Đại Tuệ, phân biệt trói buộc và không trói buộc là cho rằng nhân trói buộc là sự bám chặt, như cái bị trói. Đại Tuệ, như người dùng cách thắt dây thành nút, thắt xong lại cởi ra. Đại Tuệ, đó gọi là phân biệt trói buộc và không trói buộc.
Đại Tuệ, đó gọi là tướng sai khác của thể các pháp phân biệt hư dối. Do tướng sai khác của thể các pháp phân biệt hư dối này, tất cả phàm phu bám vào có và không, bám vào tướng của pháp và đủ thứ nhân duyên. Vì vậy, Đại Tuệ, phân biệt tướng sai khác của thể pháp, thấy đủ thứ pháp mà bám chặt cho là thật; như nương vào ảo thuật mà thấy đủ thứ việc, phàm phu phân biệt cho rằng có những pháp như vậy khác với ảo thuật. Đại Tuệ, Ta đối với đủ thứ pháp nói là không khác ảo thuật, cũng không phải không khác. Vì sao? Nếu ảo thuật khác với đủ thứ pháp, thì không thể nhân ảo thuật mà sinh ra đủ thứ; nếu ảo thuật chính là đủ thứ pháp, thì không thể thấy khác nhau, rằng đây là ảo thuật, đây là đủ thứ, mà thấy có sai khác. Vì vậy Ta nói không khác cũng không phải không khác. Vì vậy, Đại Tuệ, ông và các Bồ-tát Ma-ha-tát chớ phân biệt ảo thuật là có thật hay không thật. Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:
Tâm nương cảnh giới mà bị trói, sự hay biết theo cảnh giới mà sinh;
Ở chỗ thù thắng vắng lặng thì sinh trí tuệ bình đẳng.
Vọng tưởng phân biệt thì có, còn nơi pháp nhân duyên thì không;
Nắm lấy hư dối, mê loạn, không biết tha lực (tính nương vào cái khác mà khởi lên) sinh ra.
Đủ thứ pháp do duyên sinh, chính là ảo thuật, không thật;
Nơi đó có đủ thứ tưởng, vọng phân biệt không thành.
Tưởng ấy chính là lỗi, đều từ tâm trói buộc mà sinh;
Người ngu si không có trí, phân biệt pháp nhân duyên.
Thể của các vọng tưởng ấy chính là pháp duyên khởi (pháp do nhân duyên mà khởi lên);
Vọng tưởng có đủ thứ, phân biệt trong các duyên.
Thế đế (chân lý theo quy ước, cách hiểu thông thường của thế gian), đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng, sự thật rốt ráo), cái thứ ba là không có nhân mà sinh;
Vọng tưởng thì nói là thế đế, dứt được thì là cảnh giới của bậc thánh.
Ví như người tu hành, nơi một việc mà thấy đủ thứ;
Pháp ấy không có đủ thứ, tướng phân biệt cũng như vậy.
Như mắt có đủ thứ màng che, vọng tưởng thấy ra các hình sắc;
Màng che chẳng phải sắc chẳng phải không sắc, kẻ không trí nắm lấy pháp cũng vậy.
Như vàng ròng lìa cáu bẩn, như nước lìa bùn đục,
Như hư không lìa mây, pháp chân thật trong sạch cũng vậy.
Không có pháp vọng tưởng, cũng không có pháp nhân duyên;
Nắm lấy cái có và chê bai là không, đó là cái thấy của người quán bằng phân biệt.
Nếu vọng tưởng không thật mà pháp nhân duyên là thật,
Thì lìa nhân lẽ ra sinh được pháp, pháp thật sinh ra pháp thật.
Nhân nơi hư dối mà gọi là pháp, thấy các thứ do nhân duyên sinh;
Tưởng và tên gọi không lìa nhau, như vậy sinh ra hư dối.
Hư dối vốn không thật, thì vượt qua được các vọng tưởng;
Sau đó biết sự trong sạch, đó gọi là đệ nhất nghĩa.
Vọng tưởng có mười hai thứ, pháp duyên có sáu thứ (?) (sáu loại nhân sinh ra các pháp);
Cảnh giới do tự thân chứng biết bên trong thì không có sai khác.
Năm pháp (danh: tên gọi; tướng: hình tướng; vọng tưởng: sự phân biệt sai lầm; chính trí: trí hiểu biết đúng; như như: chân như) là chân thật, và ba tự tính (ba mặt của sự vật: do vọng tưởng bám chấp mà có; do nương vào cái khác mà khởi; tính chân thật viên mãn) cũng vậy;
Người tu hành theo đó thì không lìa chân như.
Chúng sinh và nhân duyên là tên gọi phân biệt pháp ấy;
Các tướng vọng tưởng ấy từ nhân duyên ấy mà sinh.
Trí chân thật khéo quán xét thì không có duyên, không có vọng tưởng;
Đệ nhất nghĩa không có vật gì, sao trí lại phân biệt được?
Nếu thật có pháp thì lìa xa có và không;
Nếu đã lìa có và không, sao lại có hai pháp?
Phân biệt thể của hai pháp, thì có thể của hai thứ pháp;
Hư dối thì thấy đủ thứ, trong sạch là cảnh giới của bậc thánh.
Thấy vọng tưởng đủ thứ, là phân biệt trong nhân duyên;
Nếu phân biệt khác đi, thì rơi vào ngoại đạo.
Vọng tưởng nói ra vọng tưởng, nhân nơi cái thấy hòa hợp mà sinh;
Lìa hai thứ vọng tưởng, đó chính là pháp chân thật.
Bấy giờ Đại Tuệ Bồ-tát Ma-ha-tát lại thưa với Phật: Thế Tôn, xin Ngài nói về tướng tu hành của trí thánh do tự thân chứng biết bên trong, và pháp Nhất thừa (một cỗ xe duy nhất, con đường duy nhất đưa tất cả đến thành Phật), để không nhờ người khác mà vẫn đi khắp các cõi Phật, thông suốt Phật pháp. Phật bảo bậc thánh Đại Tuệ Bồ-tát: Lành thay, lành thay! Lành thay Đại Tuệ! Hãy lắng nghe, lắng nghe kỹ, Ta sẽ nói cho ông. Đại Tuệ thưa: Lành thay Thế Tôn, xin vâng, con xin nhận lời dạy. Phật bảo Đại Tuệ: Bồ-tát Ma-ha-tát lìa các pháp danh tự của A-hàm (kinh điển, giáo thuyết được truyền lại) và các tướng pháp phân biệt mà các luận sư nói ra, ngồi một mình ở chỗ vắng lặng mà suy nghĩ, dùng trí tuệ bên trong của chính mình quán xét các pháp, không theo lời dạy của người khác, lìa đủ thứ tướng hư dối của kiến chấp, siêng năng tu hành để vào trí chứng ngộ cao tột ở địa vị Như Lai. Đại Tuệ, đó gọi là tướng tu hành của trí thánh do tự thân chứng biết bên trong.
Đại Tuệ, lại có tướng tu Nhất thừa trong ba cõi. Đại Tuệ, thế nào là tướng Nhất thừa? Đại Tuệ, vì nhận biết đúng như thật con đường Nhất thừa, nên Ta gọi là Nhất thừa. Đại Tuệ, thế nào là tướng nhận biết đúng như thật con đường Nhất thừa? Là không phân biệt cảnh giới khả thủ và năng thủ, không khởi lên mà trụ vào các tướng pháp như vậy, vì không phân biệt tất cả các pháp. Đại Tuệ, đó gọi là tướng nhận biết đúng như thật con đường Nhất thừa. Đại Tuệ, nhận biết tướng con đường Nhất thừa như vậy, tất cả ngoại đạo, Thanh văn, Bích-chi-phật, Phạm thiên (vị trời làm chủ cõi Phạm, được người Ấn Độ thờ như đấng tạo hóa) v.v. chưa từng biết được, chỉ trừ Ta. Đại Tuệ, vì vậy Ta gọi là tướng con đường Nhất thừa.
Đại Tuệ thưa với Phật: Thế Tôn, vì sao Thế Tôn nói Ba thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát) mà không nói Nhất thừa? Phật bảo Đại Tuệ: Vì Thanh văn, Duyên giác (tên khác của Bích-chi-phật) không thể tự mình biết là đã chứng Niết-bàn, nên Ta nói chỉ có một con đường Nhất thừa. Đại Tuệ, vì tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật theo lời Phật dạy mà chán lìa thế gian, tự mình không thể được giải thoát, nên Ta nói chỉ có một con đường Nhất thừa. Lại nữa, Đại Tuệ, vì tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật chưa lìa trí chướng, chưa lìa chướng của nghiệp, phiền não và tập khí, nên Ta nói chỉ có một con đường Nhất thừa. Đại Tuệ, Thanh văn, Bích-chi-phật chưa chứng pháp vô ngã, chưa lìa được biến dịch sinh tử không thể nghĩ bàn (sự sinh tử vi tế của bậc thánh, thân thay đổi theo nguyện lực và mức tu chứng, khác với sinh tử thô của phàm phu), vì vậy Ta vì các Thanh văn mà nói con đường Nhất thừa. Đại Tuệ, Thanh văn, Bích-chi-phật nếu lìa được sự huân tập của mọi lỗi lầm, chứng được pháp vô ngã, thì khi ấy lìa các lỗi, tam muội vô lậu; như người say pháp tỉnh lại, rồi tu hành tất cả công đức trong cõi vô lậu vượt khỏi thế gian; tu hành rồi thì được pháp thân tự tại không thể nghĩ bàn. Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:
Thiên thừa (con đường tu thiện để được sinh lên cõi trời) và Phạm thừa (con đường tu thiền để sinh lên cõi Phạm thiên), thừa Thanh văn, thừa Duyên giác,
Thừa của chư Phật Như Lai — Ta nói các thừa ấy
Vì tâm còn có sinh diệt, nên các thừa chưa phải rốt ráo.
Nếu tâm ấy diệt hết thì không còn thừa, cũng không còn người đi trên thừa;
Không có sai khác giữa các thừa, Ta nói đó là Nhất thừa.
Vì dẫn dắt chúng sinh mà phân biệt nói ra các thừa.
Giải thoát có ba loại (?) (ba cửa giải thoát: không, không có tướng, không mong cầu), cùng hai pháp vô ngã;
Chưa lìa hai thứ chướng thì còn xa sự giải thoát chân thật.
Ví như khúc gỗ nổi trên biển, luôn theo sóng mà trôi dạt;
Các Thanh văn cũng vậy, bị gió của tướng thổi dạt đi.
Lìa các tùy phiền não (những phiền não phụ đi theo phiền não gốc), nhưng còn bị phiền não do huân tập trói buộc;
Đắm say niềm vui tam muội, an trụ trong cõi vô lậu.
Không có chỗ hướng tới rốt ráo, cũng lại không thoái lui;
Được thân trong các tam muội, vô lượng kiếp không tỉnh ngộ.
Ví như người say mê man, rượu tan rồi mới tỉnh;
Được thể vô thượng của Phật, đó là pháp thân chân thật của Ta.
Kinh Nhập Lăng-già, quyển thứ tư.
Kinh Nhập Lăng-già, quyển thứ năm.
Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Bồ-đề-lưu-chi, người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch vào đời Nguyên Ngụy (triều Bắc Ngụy do họ Nguyên làm vua ở Trung Quốc).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video