Thiên 6 — Phẩm 4: Tâm Phật

 Phẩm Phật Tâm (tâm của Phật), thứ tư

 Bấy giờ, Đức Phật bảo bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ (Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh; Đại Tuệ: tên vị Bồ-tát đứng ra thưa hỏi trong kinh này) rằng: "Đại Tuệ, nay ta vì ông nói về những khác biệt trong sự tu hành của ý sinh thân (thân do ý tạo thành, tức thân mà bậc tu chứng hóa hiện ra theo ý muốn, không do cha mẹ sinh, đi lại nhanh và tự do như ý nghĩ). Đại Tuệ, hãy lắng nghe kỹ, lắng nghe kỹ! Ta sẽ nói cho ông."

 Đại Tuệ bạch Phật: "Lành thay, Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Có ba loại ý sinh thân. Ba loại ấy là gì? Một là ý sinh thân có được niềm vui của tam-muội (trạng thái tâm định, chuyên chú vào một chỗ, không tán loạn) và tam-ma-bạt-đề (trạng thái thiền định sâu, tâm an trụ đều đặn). Hai là ý sinh thân biết rõ đúng như thật tướng trạng của các pháp (pháp: mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần). Ba là ý sinh thân sinh ra theo từng chủng loại, hành động mà không cố ý tạo tác (tức tự nhiên hiện thân hợp với mọi loài, không cần gắng sức làm). Bồ-tát tu hành đúng như thật từ sơ địa (địa thứ nhất trong mười địa — mười bậc tu chứng của Bồ-tát), đạt được tướng của trí chứng ngộ ở các địa cao hơn mãi lên."

 "Đại Tuệ, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát đã tu chứng cao) có được ý sinh thân của niềm vui tam-muội và tam-ma-bạt-đề? Nghĩa là ở địa thứ ba, thứ tư, thứ năm, tâm mình vắng lặng mà thực hành đủ mọi hạnh. Đối với tướng của chuyển thức (các thức chuyển động, khởi lên phân biệt cảnh vật) — vốn như sóng nổi trên biển lớn của tâm — mà có được niềm vui tam-ma-bạt-đề, thì gọi là [thân] sinh ra từ ý thức (thức phân biệt, nhận biết các sự vật) (?). Vì thấy cảnh giới chính là tâm mình, nên biết đúng như thật tướng có và không. Đại Tuệ, đó gọi là tướng của ý sinh thân."

 "Đại Tuệ, thế nào là ý sinh thân biết rõ đúng như thật tướng các pháp? Nghĩa là Bồ-tát ma-ha-tát ở địa thứ tám quán sát, hiểu rõ, chứng được rằng các pháp không có tướng, như ảo thuật, hoàn toàn không có gì thật. Thân tâm chuyển đổi, đạt được Như huyễn tam-muội (thiền định thấy mọi sự như trò ảo thuật, và có thể hiện thân như ảo thuật) cùng vô số cửa niềm vui tam-ma-bạt-đề khác; có vô số tướng, sức mạnh, sự tự tại và thần thông (năng lực siêu phàm), được trang nghiêm bằng hoa đẹp, mau chóng như ý, giống như ảo thuật, như giấc mộng, như trăng dưới nước, như bóng trong gương. Thân ấy không do tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) sinh ra mà giống tướng tứ đại, đầy đủ các phần thân thể. Mọi việc tu hành đều được tự tại như ý, tùy ý đi vào đại chúng nơi cõi nước của các Đức Phật. Đại Tuệ, đó gọi là ý sinh thân biết rõ đúng như thật tướng các pháp."

 "Đại Tuệ, thế nào là ý sinh thân sinh theo chủng loại, hành động mà không tạo tác? Nghĩa là tự thân chứng ngộ bên trong tất cả các pháp, vì có niềm vui của tướng như thật, niềm vui của tướng các pháp. Đại Tuệ, đó gọi là ý sinh thân sinh theo chủng loại, hành động mà không tạo tác. Đại Tuệ, ông nên quán sát và hiểu rõ ba loại tướng thân ấy."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ (bài thơ tóm ý trong kinh):

 "Thừa (cỗ xe, ví cho pháp môn đưa người đến giác ngộ) của ta chẳng phải Đại thừa,
Chẳng phải lời nói, cũng chẳng phải chữ;

 Chẳng phải đế (chân lý), chẳng phải giải thoát (thoát khỏi mọi ràng buộc khổ đau),
Cũng chẳng phải không có cảnh giới.

 Nhưng lại là cỗ xe Ma-ha-diễn (phiên âm tiếng Phạn của Đại thừa: cỗ xe lớn chở mọi chúng sinh đến giác ngộ),
Tự tại trong tam-ma-đề (thiền định);

 Đủ các loại ý sinh thân,
Tự tại, trang nghiêm bằng hoa."

 Bấy giờ bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: "Thế Tôn, như Thế Tôn đã nói: người thiện nam, thiện nữ (người nam, người nữ có lòng lành, cách Phật gọi người tu học) làm năm nghiệp vô gián (năm tội cực nặng khiến người phạm phải rơi vào địa ngục Vô Gián, nơi chịu khổ liên tục không lúc nào ngừng). Thế Tôn, năm nghiệp vô gián ấy là gì, mà người thiện nam thiện nữ làm năm điều vô gián ấy thì vào [cảnh] vô gián?"

 Phật bảo bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ: "Lành thay, lành thay! Lành thay, Đại Tuệ! Hãy lắng nghe kỹ, lắng nghe kỹ! Ta sẽ nói cho ông." Đại Tuệ bạch Phật: "Lành thay, Thế Tôn! Vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Năm vô gián là: một, giết mẹ; hai, giết cha; ba, giết A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh); bốn, phá hòa hợp tăng (làm chia rẽ đoàn thể người tu đang sống hòa hợp); năm, với tâm ác làm thân Phật chảy máu."

 "Đại Tuệ, thế nào là mẹ của chúng sinh? Nghĩa là lòng ái luyến dẫn đến thọ sinh đời sau, cùng sinh với tham và vui thích, như cái duyên mà đứng làm mẹ. Đại Tuệ, thế nào là cha? Nghĩa là vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ chân lý) làm cha, sinh ra xóm làng của sáu nhập (sáu căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — nơi tiếp nhận cảnh vật). Đại Tuệ, đoạn trừ hai thứ gốc rễ có khả năng sinh ra ấy, gọi là giết cha mẹ."

 "Đại Tuệ, thế nào là giết A-la-hán? Nghĩa là các sử (những phiền não ngầm sai khiến tâm, nằm ẩn như hạt giống) giống như chất độc do chuột cắn, tưởng đã khỏi mà về sau lại phát ra; nhổ bật gốc rễ của các sử là kẻ thù ấy, khiến chúng không sinh lại nữa. Đại Tuệ, đó gọi là giết A-la-hán."

 "Đại Tuệ, thế nào là phá hòa hợp tăng? Nghĩa là năm ấm (năm nhóm tạo nên con người: sắc — thân thể, thọ — cảm giác, tưởng — nhận biết hình ảnh, hành — tâm tạo tác, thức — sự phân biệt) với những tướng khác nhau hòa hợp, chứa nhóm lại; đoạn phá chúng đến rốt ráo, gọi là phá tăng."

 "Đại Tuệ, thế nào là với tâm ác làm thân Phật chảy máu? Nghĩa là [có cái] thấy tự tướng (tướng riêng của từng vật), đồng tướng (tướng chung của nhiều vật), thấy tướng bên ngoài vốn là tâm mình — tức thân của tám loại thức (tám thức: thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, ý thức, thức chấp ngã và thức gốc chứa mọi hạt giống). Nương vào ba cửa giải thoát vô lậu (vô lậu: không còn phiền não rò rỉ; ba cửa giải thoát: không, vô tướng, vô nguyện — thấy mọi sự rỗng không, không chấp tướng, không mong cầu), đoạn rốt ráo 'Phật' là tám loại thức, gọi là với tâm ác làm thân Phật chảy máu."

 "Đại Tuệ, đó gọi là năm vô gián bên trong thân. Nếu người thiện nam, thiện nữ làm những điều vô gián này thì được gọi là người vô gián; vì 'vô gián' có nghĩa là chứng ngay pháp như thật."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, ta vì các ông nói về tướng năm vô gián bên ngoài, để các Bồ-tát nghe nghĩa này rồi, ở đời vị lai không sinh lòng ngờ. Đại Tuệ, năm vô gián bên ngoài là gì? Đó là giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, phá hòa hợp tăng, làm thân Phật chảy máu. Người làm những điều vô gián này, trong ba cửa giải thoát kia, không thể chứng được dù chỉ một sự giải thoát; trừ khi nương sức gia hộ của Như Lai (danh hiệu Phật: bậc từ chân như mà đến). [Khi ấy] thần lực của Như Lai hóa hiện ra Thanh văn, Bồ-tát, Như Lai, vì năm hạng người tội ấy mà [làm gương] sám hối, [giúp họ] dứt lòng ngờ (?); dứt được lòng ngờ ấy thì khiến họ sinh căn lành. [Như Lai] vì những người tội ấy mà hóa hiện ra để nói pháp."

 "Đại Tuệ, nếu phạm năm tội vô gián, thì rốt cuộc không được chứng nhập phần đạo; trừ khi thấy tâm mình chỉ là hư vọng, lìa được sự phân biệt thấy tướng 'ta' và 'cái của ta' nơi thân thể, của cải nuôi sống và chỗ ở nương tựa; [và] trong vô lượng vô biên kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), gặp được thiện tri thức (bạn lành, người thầy dẫn đường đúng), ở một thân đời khác, lìa được lỗi thấy hư vọng của tâm mình."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Tham ái gọi là mẹ,
Vô minh thì là cha;

 Thức biết rõ cảnh vật là Phật,
Các sử là A-la-hán;

 Nhóm năm ấm gọi là tăng;
Vô gián là cắt đứt dòng nối tiếp;

 Không còn nghiệp ngăn cách,
Được chân như (bản thể chân thật, như như không đổi của mọi sự vật) không gián đoạn."

 Bấy giờ bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: "Thế Tôn, xin vì con nói về tướng tri giác (sự hiểu biết giác ngộ) của các Như Lai."

 Phật bảo bậc thánh Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ: "Đại Tuệ, biết đúng như thật nhân vô ngã (con người không có cái 'ta' thật) và pháp vô ngã (mọi sự vật không có tự thể thật), vì biết đúng như thật hai loại chướng (phiền não chướng: chướng ngại do phiền não; sở tri chướng: chướng ngại che lấp trí hiểu biết), nên xa lìa hai loại phiền não (những mê lầm khuấy động, làm khổ tâm). Đại Tuệ, đó gọi là tri giác như thật của Như Lai. Đại Tuệ, Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy, cầu tự giải thoát) và Bích-chi Phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần thầy) nếu đạt được pháp này thì cũng gọi là Phật. Đại Tuệ, vì nhân duyên ấy mà ta nói nhất thừa (một cỗ xe duy nhất, tức chỉ có một con đường đưa tất cả đến thành Phật)."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Khéo biết hai vô ngã,
Hai chướng, hai phiền não;

 Được sự chuyển biến không thể nghĩ bàn,
Đó gọi là tri giác của Phật."

 Bấy giờ bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: "Thế Tôn, vì sao Thế Tôn ở giữa đại chúng nói rằng: 'Ta là tất cả các Phật thời quá khứ', và nói đủ các kinh Bản sinh (kinh kể chuyện các đời trước của Phật), [rằng]: 'Thuở ấy ta làm vua Đỉnh Sinh (một vị vua thời cổ, tương truyền sinh ra từ đỉnh đầu vua cha), làm voi lớn sáu ngà, làm chim vẹt, làm tiên nhân Tỳ-da-sa (vị tiên được xem là tác giả các bộ sử thi cổ Ấn Độ), làm vua Đế Thích (vua của một cõi trời), làm Bồ-tát Thiện Nhãn'? Như thế, có đến trăm nghìn kinh đều nói chuyện đời trước."

 Phật bảo bậc thánh Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ: "Đại Tuệ, nương vào bốn loại bình đẳng, Như Lai Ứng Chính Biến Tri (ba danh hiệu của Phật: Như Lai; Ứng — xứng đáng được cúng dường; Chính Biến Tri — biết khắp mọi sự một cách đúng đắn) ở giữa đại chúng tuyên bố rằng: 'Thuở ấy ta là Phật Câu-lưu-tôn, Phật Câu-na-hàm Mâu-ni, Phật Ca-diếp (ba vị Phật đời quá khứ ra đời trước Phật Thích-ca)'. Bốn [bình đẳng] ấy là gì? Một là chữ bình đẳng, hai là lời nói bình đẳng, ba là pháp bình đẳng, bốn là thân bình đẳng. Đại Tuệ, vì nương vào bốn pháp bình đẳng này mà các Phật Như Lai ở giữa chúng nói như vậy."

 "Đại Tuệ, thế nào là chữ bình đẳng? Nghĩa là chữ gì? Các Phật quá khứ gọi là 'Phật', ta cùng chữ ấy cũng gọi là 'Phật'; không vượt hơn chữ ấy, ngang bằng với chữ ấy, không khác, không riêng. Đại Tuệ, đó gọi là chữ bình đẳng."

 "Đại Tuệ, thế nào là lời nói của các Phật bình đẳng? Nghĩa là các Phật quá khứ dùng sáu mươi bốn loại phạm thanh (âm thanh thanh tịnh, trong trẻo của Phật) tuyệt diệu để nói pháp; ta cũng dùng sáu mươi bốn loại phạm thanh vi diệu để nói pháp. Đại Tuệ, các Phật đời vị lai cũng dùng sáu mươi bốn loại phạm thanh vi diệu để nói pháp, không thêm không bớt, không khác, không sai biệt, đẹp đẽ như tiếng chim Ca-lăng-tần-già (loài chim có tiếng hót hay tuyệt, thường dùng để ví tiếng nói của Phật). Đại Tuệ, đó gọi là lời nói của các Phật bình đẳng."

 "Đại Tuệ, thế nào là thân của các Phật bình đẳng? Đại Tuệ, pháp thân (thân chân lý, tức bản thể giác ngộ) và sắc thân (thân có hình tướng) của ta và của các Phật, với tướng hảo (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp nơi thân Phật) trang nghiêm, không khác, không sai biệt; chỉ trừ việc tùy theo chúng sinh cần được cứu độ, tùy những nơi sinh khác nhau của các chúng sinh ấy, mà các Phật Như Lai hiện ra đủ loại thân. Đại Tuệ, đó gọi là thân của các Phật bình đẳng."

 "Đại Tuệ, thế nào là pháp của các Phật bình đẳng? Nghĩa là các Phật kia và ta đều đạt được ba mươi bảy pháp bồ-đề phần (ba mươi bảy phép tu dẫn đến giác ngộ), mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô úy (bốn điều không hề sợ hãi khi giảng pháp) v.v. Đại Tuệ, đó gọi là pháp của các Phật bình đẳng."

 "Đại Tuệ, vì nương vào bốn pháp bình đẳng này, nên Như Lai ở giữa đại chúng nói rằng: 'Ta là vua Đỉnh Sinh v.v. đời quá khứ.'"

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Ca-diếp, Câu-lưu-tôn,
Câu-na-hàm chính là ta;

 Nói về các Phật tử (con Phật, người theo Phật) ấy,
Là nương vào bốn bình đẳng."

 Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: "Thế Tôn, Như Lai nói rằng: 'Từ đêm ta chứng Đại Bồ-đề (giác ngộ lớn, tức thành Phật) đến đêm ta vào Bát Niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, tức khi Phật nhập diệt), ở khoảng giữa ấy ta không nói một chữ nào; lời Phật nói chẳng phải lời nói.' Thế Tôn nương vào nghĩa gì mà nói lời như vậy: lời Phật chẳng phải lời?"

 Phật bảo Đại Tuệ: "Đại Tuệ, Như Lai nương vào hai pháp mà nói lời như vậy. Hai pháp ấy là gì? Ta nói như vậy: một là nương vào pháp tự thân chứng ngộ bên trong; hai là nương vào pháp vốn có sẵn (bản trụ pháp: chân lý vốn tồn tại từ xưa, không do ai tạo ra). Ta nương vào hai pháp này mà nói lời như vậy."

 "Đại Tuệ, thế nào là nương vào pháp tự thân chứng ngộ bên trong? Nghĩa là pháp mà các Phật Như Lai đời quá khứ đã chứng được, ta cũng chứng được như vậy, không thêm không bớt. Các cảnh giới và việc làm do tự thân chứng ngộ bên trong lìa tướng phân biệt của lời nói, vì lìa hai loại chữ (?)."

 "Đại Tuệ, thế nào là pháp vốn có sẵn? Đại Tuệ, nghĩa là con đường xưa vốn bằng phẳng, ví như vàng, bạc, ngọc trai và các thứ báu vốn đã nằm sẵn ở chỗ đó. Đại Tuệ, đó gọi là nơi vốn có sẵn của pháp tính (bản tính chân thật của các pháp). Đại Tuệ, dù các Phật Như Lai ra đời hay không ra đời, thì pháp tính, pháp giới (toàn thể thế giới các pháp xét theo bản tính chân thật), pháp trụ (chân lý an trụ không đổi), pháp tướng, pháp chứng vẫn thường còn, như con đường xưa dẫn vào thành."

 "Đại Tuệ, ví như có người đi giữa đồng hoang, thấy con đường ngay thẳng bằng phẳng dẫn về thành cũ, liền theo đó vào thành; vào thành rồi, hưởng đủ thứ vui, làm đủ thứ việc. Đại Tuệ, ý ông nghĩ sao? Người ấy mới tạo ra con đường này để theo đó vào thành chăng? Mới tạo ra đủ thứ trang hoàng [trong thành] chăng?" Đại Tuệ bạch Phật: "Thưa không, Thế Tôn." "Đại Tuệ, pháp tính, pháp giới, pháp trụ, pháp tướng, pháp chứng thường còn của ta và tất cả các Phật đời quá khứ cũng như vậy. Đại Tuệ, ta nương vào nghĩa này mà ở giữa đại chúng nói rằng: 'Từ đêm ta đắc Đại Bồ-đề đến đêm ta vào Bát Niết-bàn, ở khoảng giữa hai thời ấy ta không nói một chữ nào, cũng không phải đã nói, sẽ nói hay đang nói.'"

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Đêm nào ta thành đạo,
Đêm nào ta Niết-bàn,

 Ở khoảng giữa hai thời ấy,
Ta hoàn toàn không nói gì.

 Tự thân chứng pháp tính bên trong,
Ta nương vào đó mà nói như vậy;

 Các Phật mười phương và ta,
Các pháp không hề sai khác."

 Bấy giờ bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa thỉnh Phật: "Cúi xin Thế Tôn nói về tướng có và không của tất cả các pháp, để con và đại chúng Bồ-tát khác nghe rồi lìa được tướng có và không, mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (phiên âm tiếng Phạn: sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp — tức quả vị Phật)."

 Phật bảo bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ: "Lành thay, lành thay! Lành thay, Đại Tuệ! Hãy lắng nghe kỹ, lắng nghe kỹ! Ta sẽ nói cho ông." Đại Tuệ bạch Phật: "Lành thay, Thế Tôn! Vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Người đời phần nhiều rơi vào hai cái thấy. Hai cái thấy ấy là gì? Một là thấy có, hai là thấy không. Vì thấy các pháp là có, thấy các pháp là không, nên đối với cái chẳng phải pháp rốt ráo lại sinh ý nghĩ cho là rốt ráo."

 "Đại Tuệ, thế nào là người đời rơi vào cái thấy có? Nghĩa là [cho rằng] các pháp thật do nhân duyên (nhân: nguyên nhân chính; duyên: điều kiện phụ trợ) sinh ra, chẳng phải không thật có; là pháp thật có sinh ra, chẳng phải không có pháp mà sinh. Đại Tuệ, người đời nói như vậy, gọi là nói không có nhân không có duyên, và là phỉ báng thế gian, [vì cho rằng] các pháp sinh ra mà không có nhân, không có duyên."

 "Đại Tuệ, thế nào là người đời rơi vào cái thấy không? Nghĩa là nói rằng tham, sân, si (tham lam, giận dữ, si mê) thật có tham sân si, rồi lại nói rằng không có tham sân si, phân biệt có và không. Đại Tuệ, lại nếu có người nói rằng: 'Không có các pháp', vì không thấy tướng các vật. Đại Tuệ, lại nếu có người nói rằng: 'Thanh văn, Bích-chi Phật không có tham, không có sân, không có si', rồi lại nói 'trước kia có'. Hai người này, người nào hơn, người nào kém?"

 Bồ-tát Đại Tuệ thưa: "Nếu người nói trước kia có tham sân si, về sau không có, thì người ấy kém."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Lành thay, lành thay! Lành thay, Đại Tuệ! Ông hiểu câu ta hỏi. Đại Tuệ, không chỉ [vì] nói trước kia thật có tham sân si, về sau nói không có — giống như phái Vệ Thế Sư (một học phái ngoài Phật giáo ở Ấn Độ, chủ trương các vật do những nguyên tố thật có hợp thành) v.v. — nên kém. Đại Tuệ, không chỉ là kém, mà còn hủy diệt toàn bộ pháp của Thanh văn và Bích-chi Phật. Vì sao? Đại Tuệ, vì thật ra không có các pháp trong và ngoài; vì chẳng phải một cũng chẳng phải khác; vì các phiền não chẳng phải một cũng chẳng phải khác. Đại Tuệ, pháp tham sân si, trong thân không thể tìm được, trong các pháp bên ngoài cũng không thể tìm được, vì không có thực thể; cho nên ta không chấp nhận. Đại Tuệ, điều ta không chấp nhận là: không chấp nhận có tham sân si. Cho nên người kia hủy diệt pháp của Thanh văn và Bích-chi Phật. Vì sao? Vì các Phật Như Lai biết pháp vắng lặng, còn Thanh văn, Duyên giác (tức Bích-chi Phật) không thấy pháp; vì không có nhân của cái trói và cái bị trói. Đại Tuệ, nếu có cái trói thì ắt có cái bị trói; nếu có cái bị trói thì ắt có nhân của cái trói. Đại Tuệ, nói như vậy gọi là hủy diệt các pháp. Đại Tuệ, đó gọi là tướng không có pháp."

 "Đại Tuệ, ta nương vào nghĩa này mà trong kinh khác nói: 'Thà khởi cái thấy có ta to như núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm vũ trụ của Phật giáo) mà sinh kiêu mạn, còn hơn nói các pháp là trống không, không có gì.' Đại Tuệ, kẻ tăng thượng mạn (kiêu mạn tự cho mình đã chứng điều thật ra chưa chứng) nói các pháp không có, đó là hủy diệt các pháp; vì rơi vào cái thấy tự tướng và đồng tướng; vì thấy pháp do tâm mình thấy; vì thấy vật bên ngoài là vô thường (không thường còn); vì các tướng chuyển tiếp nhau, mỗi cái mỗi khác; vì thấy thể nối tiếp của ấm, giới, nhập (năm ấm, mười tám giới, mười hai nhập — các cách phân chia thân tâm và thế giới) do từng nhân chuyển tiếp nhau mà sinh ra; vì tâm mình phân biệt hư vọng. Cho nên, Đại Tuệ, những người như thế là hủy diệt Phật pháp."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Có và không là hai bên,
[Người đời] lấy đó làm cảnh giới của tâm;

 Lìa các pháp thuộc cảnh giới,
Tâm bình đẳng, vắng lặng.

 Không chấp lấy pháp cảnh giới,
Diệt [cả cái thấy] chẳng có chẳng không;

 Như chân như vốn có,
Đó là cảnh giới của bậc thánh.

 Vốn không mà có sinh,
Sinh rồi lại diệt;

 [Chấp] sinh từ chẳng có chẳng không,
Kẻ ấy không trụ trong giáo pháp của ta.

 Chẳng phải ngoại đạo, chẳng phải Phật,
Chẳng phải ta, cũng chẳng phải ai khác;

 Từ nhân duyên mà không thành,
Sao có thể nói là có?

 Nếu nhân duyên không sinh,
Sao lại nói là không?

 Luận tà kiến cho rằng pháp có sinh,
Tưởng tượng sai lầm mà chấp có không.

 Nếu biết không có gì sinh,
Thì cũng biết không có gì diệt;

 Quán thế gian đều trống không vắng lặng,
Người ấy không rơi vào có hay không."

 Bấy giờ bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: "Thế Tôn, cúi xin Như Lai Ứng Chính Biến Tri, Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người — một danh hiệu của Phật), vì con và tất cả các Bồ-tát mà kiến lập (xác lập, dựng nên rõ ràng) tướng của sự tu hành chính pháp; để con và tất cả các Bồ-tát ma-ha-tát khéo biết tướng tu hành chính pháp rồi, mau thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không bị cuốn theo mọi giác quán (những suy nghĩ tìm xét, phân biệt) hư vọng và ma sự (những việc làm của ma — các trở ngại làm hỏng đường tu)."

 Phật bảo Bồ-tát Đại Tuệ: "Lành thay, lành thay! Lành thay, Đại Tuệ! Hãy lắng nghe kỹ, lắng nghe kỹ! Ta sẽ nói cho ông." Đại Tuệ thưa: "Lành thay, Thế Tôn! Vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Đại Tuệ, có hai loại pháp, mà các Phật Như Lai, Bồ-tát, Thanh văn, Bích-chi Phật dùng để kiến lập tướng tu hành chính pháp. Hai loại ấy là gì? Một là kiến lập tướng chính pháp, hai là kiến lập tướng nói pháp."

 "Đại Tuệ, thế nào là kiến lập tướng chính pháp? Nghĩa là tướng các pháp thù thắng do tự thân chứng ngộ bên trong, lìa văn tự, lời nói, câu chữ; có thể nắm lấy tướng tu hành của giới luật chân chính vô lậu và các địa chứng ngộ; lìa giác quán hư vọng của các ngoại đạo (các học phái ngoài Phật giáo) và cảnh giới của các ma; hàng phục tất cả ngoại đạo và các ma; hiển bày pháp tự thân chứng ngộ bên trong, tu hành đúng như thật. Đại Tuệ, đó gọi là kiến lập tướng chính pháp."

 "Đại Tuệ, thế nào là kiến lập tướng nói pháp? Nghĩa là nói chín bộ (chín thể loại kinh điển) cùng đủ các giáo pháp, lìa sự chấp lấy tướng một, khác, có, không; trước hết nói phương tiện khéo léo (những cách thức linh hoạt để dẫn dắt người), để khiến chúng sinh vào được chỗ họ ưa thích; nghĩa là tùy chúng sinh tin pháp nào thì nói pháp ấy. Đại Tuệ, đó gọi là kiến lập tướng nói pháp. Đại Tuệ, ông và các Bồ-tát nên tu học chính pháp như vậy."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Kiến lập pháp chứng ngộ bên trong,
Và danh xưng tướng nói pháp;

 Nếu khéo phân biệt được,
Thì không theo tướng giáo pháp của người khác.

 Thật không có các pháp bên ngoài
Như phàm phu phân biệt;

 Nếu các pháp là hư vọng,
Vì sao lại chấp lấy giải thoát?

 Quán xét các pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt),
Thấy sinh diệt nối tiếp nhau,

 [Kẻ ấy] làm tăng thêm hai cái thấy,
Không thể biết nhân duyên.

 Niết-bàn (cảnh giới tắt hết phiền não khổ đau) lìa khỏi thức,
Chỉ một pháp này là thật;

 Quán thế gian là hư vọng,
Như ảo thuật, giấc mộng, thân cây chuối (bóc mãi chỉ thấy bẹ, không có lõi).

 Tuy có tham, sân, si,
Mà không có người làm ra;

 Từ ái sinh ra các ấm,
Mọi sự có đều như ảo thuật, như mộng."

 Bấy giờ bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa thỉnh Phật: "Thế Tôn, cúi xin Như Lai Ứng Chính Biến Tri vì các Bồ-tát nói về vọng tưởng không thật: vọng tưởng không thật [khởi lên] trong những pháp nào?"

 Phật bảo Bồ-tát Đại Tuệ: "Lành thay, lành thay! Lành thay, Đại Tuệ! Ông vì muốn làm yên ổn tất cả chúng sinh, làm lợi ích tất cả chúng sinh, làm an vui tất cả chúng sinh, thương xót trời và người khắp thế gian, nên thỉnh hỏi ta việc này. Đại Tuệ, hãy lắng nghe kỹ, lắng nghe kỹ! Ta sẽ nói cho ông." Đại Tuệ thưa: "Lành thay, Thế Tôn! Vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Tất cả chúng sinh chấp vào vọng tưởng không thật, là do thấy đủ thứ pháp hư vọng mà sinh ra; vì dính mắc vào các cảnh giới hư vọng của cái chủ thể nắm lấy và cái đối tượng bị nắm lấy; vì đi vào cái thấy của tâm mình mà sinh vọng tưởng; vì rơi vào đám bè phái phi pháp của hai cái thấy có và không; vì sự huân tập (sự thấm nhiễm dần dần, như hương ướp vào áo) của những tà kiến hư vọng của ngoại đạo tăng trưởng và thành tựu. Đại Tuệ, vì chấp lấy nghĩa của các hý luận (lời bàn suông, vô ích, phân biệt không thật) bên ngoài, nên khởi lên tâm và tâm số pháp (tâm và các trạng thái tâm đi kèm như tham, giận, vui, buồn) hư vọng, như bó cỏ [buộc chặt], phân biệt pháp 'ta' và 'cái của ta'. Đại Tuệ, vì nghĩa ấy mà sinh vọng tưởng không thật."

 Đại Tuệ bạch Phật: "Thế Tôn, nếu các chúng sinh chấp vào vọng tưởng không thật là do thấy đủ thứ pháp hư vọng mà sinh ra; chấp vào mọi cảnh giới hư vọng của chủ thể nắm lấy và đối tượng bị nắm lấy; đi vào cái thấy của tâm mình mà sinh vọng tưởng; rơi vào đám bè phái phân biệt của hai cái thấy có và không; sự huân tập tà kiến hư vọng của ngoại đạo tăng trưởng thành tựu; vì chấp lấy nghĩa các hý luận bên ngoài mà có vọng tưởng không thật, khởi lên tâm và tâm số pháp hư vọng, như bó cỏ, chấp 'ta' và 'cái của ta' — thì, Thế Tôn, như vậy là nương theo đủ thứ cảnh giới, đủ thứ tướng bên ngoài mà rơi vào tướng bè phái có hoặc không, [và cần] lìa tướng thấy có và không."

 "Thế Tôn, đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối cao, chân lý tuyệt đối) cũng phải như vậy: xa lìa pháp do A-hàm (giáo pháp truyền lại; ở đây chỉ lời các bậc thánh nói) của thánh nhân nói ra, xa lìa các căn (giác quan), xa lìa ba loại pháp kiến lập là thí dụ, lý do và tướng (ba phần của một phép lập luận) (?). Thế Tôn, vì sao ở một chỗ thì có đủ thứ phân biệt chấp trước, đủ thứ vọng tưởng sinh ra, mà vì sao lại không chấp vào đệ nhất nghĩa đế, [không] từ phân biệt hư vọng mà sinh phân biệt? Thế Tôn, Thế Tôn nói pháp như vậy là nói không bình đẳng, nói mà không có lý do. Vì sao? Vì ở một chỗ thì sinh, ở một chỗ thì không sinh. Nếu Thế Tôn nói như vậy, thì rơi vào hai bè phái, vì thấy và chấp vào phân biệt hư vọng mà sinh phân biệt. Vì Thế Tôn nói như thầy ảo thuật ở đời, nương đủ thứ nhân duyên mà làm hiện ra đủ thứ hình tượng; vì [nói là] tâm mình của Thế Tôn phân biệt hư vọng; vì Thế Tôn nói đủ thứ hư vọng, hoặc có hoặc không, không thể nói ra được, để lìa phân biệt — như vậy thì Như Lai rơi vào thế gian luận (lý luận của người đời, chỉ học thuyết thế tục), vào trong đám bè phái của tâm tà kiến."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Sự phân biệt hư vọng mà ta nói là không sinh, không diệt. Vì sao? Vì không sinh tướng phân biệt có và không; vì không thấy mọi cái có và không bên ngoài. Đại Tuệ, vì thấy tâm mình, thấy đúng như thật, nên phân biệt hư vọng không sinh không diệt. Đại Tuệ, điều ta nói đây chỉ là vì phàm phu ngu si mà nói [rằng có] sự phân biệt của tâm mình: đủ thứ phân biệt sinh ra theo tâm trước, đủ thứ phân biệt chấp vào tướng có. Vì sao? Nếu không nói, thì phàm phu ngu si không lìa được sự hiểu biết hư vọng của tâm mình, không lìa được cái thấy chấp 'ta' và 'cái của ta', không lìa được lỗi lầm về nhân quả và các nhân duyên. [Còn khi đã nói thì họ] biết đúng như thật hai loại tâm, nên khéo biết tướng tu hành của mọi địa, khéo biết cảnh giới chứng ngộ bên trong do chính các Phật thực hành, chuyển bản thể của năm pháp (năm phạm trù: danh — tên gọi, tướng — hình tướng, phân biệt, chính trí — trí đúng đắn, như như — chân như), thấy tướng phân biệt, mà vào Như Lai địa (địa vị của Như Lai, tức quả Phật). Đại Tuệ, vì việc ấy mà ta nói tất cả chúng sinh chấp vào sự hư vọng không thật mà sinh tâm, tâm mình phân biệt đủ thứ nghĩa. Vì nghĩa ấy, tất cả chúng sinh biết nghĩa như thật mà được giải thoát."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Các nhân và các duyên,
Từ đó sinh ra thế gian;

 Vọng tưởng chấp vào bốn câu (bốn cách lập luận: có, không, vừa có vừa không, chẳng có chẳng không),
Kẻ ấy không hiểu lời ta nói.

 Thế gian, có hay không, đều không sinh;
Lìa có và không cũng không sinh;

 Sao kẻ ngu lại phân biệt,
[Cho rằng] pháp sinh do nhân duyên?

 Nếu thấy được thế gian
Chẳng có, chẳng không, chẳng phải vừa có vừa không,

 Thì chuyển được tâm hư vọng,
Được pháp vô ngã chân thật.

 Các pháp vốn không sinh,
Cho nên [nói là] nương nhân duyên mà sinh;

 Các duyên chính là quả,
Từ quả không sinh ra cái có.

 Từ quả không sinh ra quả,
Nếu thế thì có hai quả;

 Nếu có hai quả,
Thì quả trong quả khó mà có được.

 Lìa cái nghĩ và cái được nghĩ,
Quán xét các pháp hữu vi,

 Thấy các pháp chỉ là tâm,
Cho nên ta nói duy tâm (tất cả chỉ là tâm).

 Thể của sự đo lường cùng hình tướng,
Lìa duyên và các pháp,

 Rốt ráo có cái chân thật thanh tịnh,
Ta nói đó là thước đo như vậy.

 'Ta' là giả danh (tên gọi tạm đặt) theo thế đế (chân lý theo quy ước thông thường của thế gian),
Nó không có việc thật;

 Các ấm, ấm cũng là giả danh,
Giả danh chẳng phải pháp thật.

 Có bốn loại bình đẳng:
Tướng, nhân, sinh, vô ngã;

 Bốn bình đẳng như vậy
Là pháp của người tu hành.

 Chuyển mọi cái thấy,
Lìa phân biệt và cái bị phân biệt,

 Không thấy và không sinh,
Cho nên ta nói duy tâm.

 Pháp chẳng có chẳng không,
Lìa các pháp có và không;

 Như vậy là lìa pháp của tâm,
Cho nên ta nói duy tâm.

 Chân như, không, thực tế (biên giới chân thật của mọi sự),
Niết-bàn và pháp giới,

 Ý, thân, thân tâm v.v.,
Cho nên ta nói duy tâm.

 Phân biệt nương huân tập mà bị trói buộc,
Tâm nương các cảnh giới mà sinh;

 Chúng sinh thấy cảnh bên ngoài,
Cho nên ta nói duy tâm.

 Pháp bên ngoài thấy được là không có,
Tâm thấy [mọi sự] như vậy;

 Thân, của cải nuôi sống, chỗ ở [đều do tâm],
Cho nên ta nói duy tâm."

 Bấy giờ bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: "Thế Tôn, Như Lai có nói: 'Như điều ta nói, ông và các Bồ-tát chớ chấp vào âm thanh, lời nói mà cho là nghĩa.' Thế Tôn, làm sao Bồ-tát không chấp vào lời nói mà cho là nghĩa? Thế Tôn, thế nào là lời nói, thế nào là nghĩa?"

 Phật bảo bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ: "Lành thay, lành thay! Lành thay, Đại Tuệ! Ta sẽ nói cho ông." Đại Tuệ thưa: "Lành thay, Thế Tôn! Vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Thế nào là âm thanh? Nghĩa là nương sự huân tập từ vô thủy (từ thời xa xưa không có điểm khởi đầu), lời nói, tên gọi, chữ nghĩa hòa hợp lại mà phân biệt; nhờ cổ họng, mũi, răng, má, môi, lưỡi hòa hợp chuyển động, phát ra lời nói ấy để phân biệt các pháp. Đó gọi là âm thanh."

 "Đại Tuệ, thế nào là nghĩa? [Là khi] Bồ-tát ma-ha-tát nương sức trí tuệ thánh có được từ nghe, suy ngẫm và tu tập, ở nơi vắng vẻ ngồi một mình suy nghĩ: thế nào là Niết-bàn, là con đường hướng đến Niết-bàn; quán xét cảnh giới tu hành bên trong thân, tướng tu hành thù thắng ở từng địa, từng chỗ; chuyển cái nhân huân tập từ vô thủy ấy. Đại Tuệ, đó gọi là Bồ-tát khéo hiểu tướng của nghĩa."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khéo hiểu lời nói và nghĩa? Đại Tuệ, Bồ-tát thấy âm thanh lời nói với nghĩa chẳng phải một cũng chẳng phải khác, thấy nghĩa với âm thanh lời nói chẳng phải một cũng chẳng phải khác. Đại Tuệ, nếu nói lời nói tách rời nghĩa, thì lẽ ra không nhờ âm thanh lời nói mà có nghĩa; nhưng nghĩa lại nhờ lời nói mà được hiểu rõ. Đại Tuệ, giống như nhờ đèn mà thấy rõ các màu sắc. Đại Tuệ, ví như có người thắp đèn xem xét các thứ châu báu: chỗ này như thế này, chỗ kia như thế kia. Đại Tuệ, Bồ-tát nương âm thanh lời nói mà chứng được chỗ lìa lời nói, vì đi vào nghĩa tu hành bên trong tự thân."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, tất cả các pháp không sinh không diệt, tự tính vốn đã vào Niết-bàn. Ba thừa (ba cỗ xe: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát), một thừa, năm pháp, tâm và bản thể các pháp đều như nhau. [Kẻ phàm phu] nương các duyên mà chấp lấy tướng của âm thanh lời nói và nghĩa, rơi vào cái thấy có và không đối với các pháp, thấy bản thể các pháp mỗi cái trụ trong một tướng riêng, phân biệt các tướng riêng. Phân biệt như vậy rồi, thấy đủ thứ tướng pháp như ảo thuật, thấy đủ thứ phân biệt. Đại Tuệ, ví như ảo thuật [làm người ta] phân biệt đủ thứ khác nhau; đó không phải là bậc thánh, mà là cái thấy của phàm phu."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Phân biệt âm thanh lời nói,
Mà dựng lập các pháp;

 Vì sự dựng lập ấy,
Nên rơi vào đường ác (ba cõi khổ: địa ngục, ngạ quỷ — quỷ đói, súc sinh).

 Trong năm ấm không có ta,
Trong ta không có năm ấm;

 Không như tướng hư vọng kia,
Cũng chẳng phải là không có.

 Phàm phu phân biệt hư vọng,
Thấy các pháp là thật có;

 Nếu đúng như họ thấy,
Thì lẽ ra ai cũng thấy được chân lý.

 Nếu tất cả pháp là không,
Thì nhiễm và tịnh (ô nhiễm và thanh tịnh) cũng phải không có;

 Họ thấy [có] không như vậy,
[Mà các pháp] cũng chẳng phải không có gì."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, nay ta vì ông nói về tướng của trí và thức. Ông và các Bồ-tát ma-ha-tát nên khéo biết tướng của trí và thức, vì tu hành đúng như thật tướng của trí và thức thì mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Đại Tuệ, có ba loại trí. Ba loại ấy là gì? Một là trí thế gian, hai là trí xuất thế gian (trí vượt khỏi thế gian), ba là trí xuất thế gian cao tột."

 "Đại Tuệ, thức là tướng sinh diệt, trí là tướng không sinh diệt. Lại nữa, Đại Tuệ, thức rơi vào tướng có, tướng không, rơi vào nhân của đủ thứ tướng có và không ấy. Đại Tuệ, tướng của trí là xa lìa tướng có, tướng không, và tướng nhân của có và không; đó gọi là tướng của trí. Lại nữa, Đại Tuệ, gom nhóm các pháp gọi là tướng của thức, không gom nhóm các pháp gọi là tướng của trí."

 "Đại Tuệ, trí có ba loại. Ba loại ấy là gì? Một là quán xét tự tướng và đồng tướng, hai là quán xét tướng sinh và tướng diệt, ba là quán xét tướng không sinh không diệt."

 "Đại Tuệ, thế nào là trí thế gian? Các ngoại đạo, phàm phu v.v. chấp tất cả các pháp là có hay không, đó gọi là tướng trí thế gian. Đại Tuệ, thế nào là trí xuất thế gian? Nghĩa là tất cả các Thanh văn, Duyên giác phân biệt hư vọng về tự tướng và đồng tướng, đó gọi là trí xuất thế gian. Đại Tuệ, thế nào là trí xuất thế gian cao tột? Nghĩa là các Phật Như Lai, các Bồ-tát ma-ha-tát quán xét tất cả các pháp vắng lặng, không sinh không diệt, đạt được pháp chứng vô ngã của Như Lai địa, lìa hai cái thấy bè phái có và không."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, cái gọi là trí là tướng không chướng ngại; thức là nhận biết tướng các cảnh giới kia. Lại nữa, Đại Tuệ, thức là hòa hợp khởi lên việc làm và cái được làm, gọi là tướng của thức; tương ưng với pháp không chướng ngại, gọi là tướng của trí. Lại nữa, Đại Tuệ, tướng không có gì để đắc gọi là trí, vì đó là cảnh giới tu hành của trí thánh do tự thân chứng được bên trong; ra vào các pháp như trăng dưới nước, đó gọi là tướng của trí."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Thức có thể gom các nghiệp,
Trí có thể hiểu rõ sự phân biệt;

 Tuệ có thể đạt vô tướng
Và cảnh giới trang nghiêm vi diệu.

 Thức bị cảnh giới trói buộc,
Trí có thể hiểu rõ các cảnh;

 Vô tướng và cảnh thù thắng
Là nơi tuệ an trụ.

 Tâm, ý và ý thức (ba tầng hoạt động của tâm: tâm là thức gốc chứa mọi hạt giống, ý là thức chấp ngã, ý thức là thức phân biệt)
Xa lìa các tướng;

 [Đó là] chẳng phải Thanh văn phân biệt pháp,
[Mà] là các đệ tử [chân chính của Phật] (?).

 Vắng lặng, thù thắng, tinh tấn, nhẫn (sự chấp nhận và an trụ vào chân lý),
Là trí thanh tịnh của Như Lai;

 Sinh ra trí thiện, thù thắng,
Xa lìa mọi điều làm.

 Ta có ba loại tuệ,
Nương đó mà được danh hiệu Thánh;

 Nơi sự phân biệt của tưởng ấy,
Có thể nghe [biết] có và không (?).

 Lìa hạnh của hai thừa (Thanh văn và Duyên giác),
Tuệ lìa khỏi cảnh giới;

 Chấp lấy tưởng có và không,
Là từ hàng Thanh văn mà sinh.

 Có thể vào [chỗ] chỉ là tâm,
Là tướng không cấu nhiễm của trí tuệ."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, các ngoại đạo có chín loại cái thấy về chuyển biến. Chín loại ấy là gì? Một là chuyển biến hình tướng, hai là chuyển biến tướng, ba là chuyển biến nhân, bốn là chuyển biến tương ứng, năm là chuyển biến cái thấy, sáu là chuyển biến vật, bảy là chuyển biến sự nhận biết duyên, tám là chuyển biến sự nhận biết pháp tạo tác, chín là chuyển biến sinh. Đại Tuệ, đó gọi là chín loại cái thấy về chuyển biến. Vì nương chín loại cái thấy chuyển biến ấy, tất cả ngoại đạo nói rằng chuyển biến sinh từ có hoặc không."

 "Đại Tuệ, thế nào là chuyển biến hình tướng của ngoại đạo? Đại Tuệ, ví như lấy vàng làm đồ trang sức: vòng tai, vòng tay, chuỗi ngọc, mỗi thứ mỗi khác; hình tướng tuy khác mà thể vàng không đổi. Tất cả ngoại đạo phân biệt sự chuyển biến hình tướng của các pháp cũng như vậy. Đại Tuệ, lại có ngoại đạo phân biệt các pháp nương nhân mà chuyển biến. Đại Tuệ, nhưng các pháp ấy cũng chẳng phải như vậy, chẳng phải không như vậy, vì [chỉ] nương vào phân biệt. Đại Tuệ, mọi sự chuyển biến như vậy cũng thế. Nên biết, ví như sữa thành sữa chua, [nước thành] rượu, quả chín, mỗi thứ đều chuyển biến; tất cả ngoại đạo phân biệt chuyển biến cũng như vậy, mà thật không có pháp nào để chuyển biến; vì thấy có và không là do tâm mình thấy mà có thể chấp lấy, phân biệt có và không vậy. Đại Tuệ, tất cả phàm phu cũng như vậy, vì nương vào sự phân biệt của tâm mình mà sinh ra tất cả các pháp. Đại Tuệ, không có pháp nào sinh, không có pháp nào chuyển, như trong ảo thuật, trong mộng thấy các hình sắc, sự việc. Đại Tuệ, ví như trong mộng thấy mọi sự, [như thấy] con của người đàn bà không thể sinh đẻ sinh ra rồi chết đi (ví dụ cho điều hoàn toàn không có thật)."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Hình tướng lúc chuyển biến,
Bốn đại chủng và các căn,

 Trung ấm (thân ở giai đoạn giữa lúc chết và lúc tái sinh) cùng các thủ (sự chấp giữ),
Chấp lấy như vậy chẳng phải là trí.

 [Cho rằng] thế gian sinh từ nhân duyên,
Phật không nói như vậy;

 Nhân duyên chính là thế gian,
Như thành Càn-thát-bà (thành của thần nhạc trời, tức ảo ảnh thành quách hiện trên không trung, ví cho cái không thật)."

 Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: "Thế Tôn, cúi xin Như Lai Ứng Chính Biến Tri khéo nói về tướng tương tục (nối tiếp, ràng buộc liền nhau) và không tương tục của tất cả các pháp. Cúi xin Thiện Thệ (bậc đã khéo đi đến bờ giác ngộ — một danh hiệu của Phật) nói về tướng tương tục và không tương tục của tất cả các pháp, để con và tất cả chúng Bồ-tát khéo hiểu tướng tương tục và không tương tục của các pháp; khéo léo biết rồi thì không rơi vào sự chấp trước tướng tương tục và không tương tục của các pháp. Lìa rồi vọng tưởng về lời nói, văn tự tương tục và không tương tục của mọi pháp, thì đạt được sức mạnh tự tại, thần thông, đi khắp giáo hóa trong đại chúng ở mọi cõi nước Phật mười phương; khéo dùng cửa đà-la-ni (pháp tổng trì: năng lực ghi nhớ, giữ gìn trọn vẹn mọi pháp) mà ấn chứng những gì cần ấn chứng; khéo chuyển mười câu vô tận (mười đại nguyện vô tận của Bồ-tát) những gì cần chuyển; đủ thứ biến hóa, ánh sáng chiếu rọi; ví như bốn đại, mặt trời, mặt trăng, ngọc ma-ni (ngọc báu như ý) tự nhiên vận hành, cho chúng sinh thụ dụng; xa lìa tướng phân biệt chỉ là tâm mình thấy ở các địa; chỉ bày tất cả các pháp như ảo thuật, như mộng; chỉ bày việc đi vào và nương tựa địa vị các Phật; ở trong cõi chúng sinh, tùy chỗ thích hợp mà nói pháp, thu nhiếp khiến họ an trụ [nơi chỗ thấy] tất cả các pháp như ảo thuật, như mộng; lìa mọi bè phái có và không, [lìa] vọng tưởng sinh diệt và nghĩa của những lời nói khác; chuyển thân tự tại, sinh về nơi thù thắng."

 Phật bảo bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ: "Lành thay, lành thay! Lành thay, Đại Tuệ! Hãy lắng nghe kỹ, lắng nghe kỹ! Ta sẽ nói cho ông." Đại Tuệ bạch Phật: "Lành thay, Thế Tôn! Vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Tướng tương tục và không tương tục của tất cả các pháp, nghĩa là như Thanh văn chấp nghĩa tương tục; chấp tướng tương tục, chấp duyên tương tục; chấp có không tương tục; phân biệt sinh, không sinh, chấp tương tục; phân biệt diệt, không diệt, chấp tương tục; phân biệt thừa, không phải thừa, chấp tương tục; phân biệt hữu vi, vô vi (cái không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt), chấp tương tục; phân biệt tướng của từng địa, chấp tương tục; phân biệt cái tự phân biệt, chấp tương tục; phân biệt có không mà vào bè phái ngoại đạo, chấp tương tục."

 "Đại Tuệ, phàm phu ngu si như vậy, vô lượng tâm khác nhau phân biệt tương tục; nương sự tương tục ấy mà phân biệt một cách ngu si, như tằm làm kén, nương cái thấy của tâm mình mà phân biệt sợi tơ tương tục, ưa thích hòa hợp, tự quấn mình và quấn người khác, chấp vào sự hòa hợp tương tục của có và không. Đại Tuệ, nhưng thật không có tương tục, không có tướng tương tục, vì thấy các pháp vắng lặng. Đại Tuệ, vì các Bồ-tát thấy tất cả các pháp không có tướng phân biệt, nên gọi là thấy pháp môn vắng lặng của tất cả Bồ-tát."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, biết đúng như thật tất cả các pháp bên ngoài lìa có và không, biết đúng như thật tướng do tâm mình thấy, vì đi vào tướng tâm mình không có tướng. Đại Tuệ, vì thấy và phân biệt pháp có không, nên gọi là tương tục; vì thấy các pháp vắng lặng, nên gọi là không tương tục, không có tướng tương tục, không có tướng các pháp tương tục. Đại Tuệ, không có trói, không có cởi; [kẻ] rơi vào hai cái thấy thì tâm mình phân biệt có trói có cởi. Vì sao? Vì không thể biết [rằng] các pháp [chẳng phải] có không."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, phàm phu ngu si có ba loại tương tục. Ba loại ấy là gì? Đó là tham, sân, si cùng sự ưa thích sinh [đời sau]; vì sự tương tục này mà có đời sau. Đại Tuệ, tương tục là chúng sinh nối tiếp sinh vào năm đường (năm cõi tái sinh: trời, người, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục). Đại Tuệ, dứt tương tục thì không có tương tục, không có tướng tương tục. Lại nữa, Đại Tuệ, vì chấp vào nhân duyên tương tục nên sinh vào ba cõi (ba cõi tồn tại: Dục giới — cõi còn ham muốn, Sắc giới — cõi còn hình sắc vi tế, Vô sắc giới — cõi không còn hình sắc), vì các thức chuyển tiếp nối nhau không dứt. [Khi] thấy được ba cửa giải thoát, chuyển diệt cái thức làm nhân chấp vào ba cõi, gọi là dứt tương tục."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Phân biệt hư vọng không thật,
Gọi là tướng tương tục;

 Nếu biết đúng như thật điều ấy,
Thì lưới tương tục liền đứt.

 Nếu chấp âm thanh là thật,
Thì như tằm tự quấn trong kén;

 Bị vọng tưởng của tâm mình trói buộc,
Phàm phu không thể biết."

 Bồ-tát Đại Tuệ lại bạch Phật: "Như Thế Tôn nói, dùng tâm phân biệt thế này thế nọ, phân biệt pháp này pháp nọ, mà các pháp ấy không có thể tướng như thế như thế, chỉ là tâm mình phân biệt. Thế Tôn, nếu chỉ là tâm mình phân biệt, không phải tướng của pháp ấy, thì như Thế Tôn nói, tất cả các pháp lẽ ra không có nhiễm và tịnh. Vì sao? Vì Như Lai nói: tất cả các pháp là do phân biệt hư vọng mà thấy, không có thực thể."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Đại Tuệ, tất cả phàm phu ngu si phân biệt các pháp, mà các pháp ấy không có tướng như vậy; họ phân biệt hư vọng cho là thật có. Đại Tuệ, đó là phàm phu phân biệt hư vọng thể tướng các pháp, nhận biết hư vọng, không phải thấy đúng như thật. Đại Tuệ, như bậc thánh biết tướng tự thể, tự tính của tất cả các pháp, là nương trí của bậc thánh, nương cái thấy của bậc thánh, nương tuệ nhãn (con mắt trí tuệ) của bậc thánh, mà biết đúng như thật tự thể các pháp."

 Bồ-tát Đại Tuệ thưa: "Thế Tôn, như các bậc thánh nương trí thánh, nương cái thấy thánh, nương tuệ nhãn thánh — chứ không phải nhục nhãn (mắt thịt), thiên nhãn (mắt của cõi trời, thấy xa không bị ngăn che) — mà biết rõ thể tướng tất cả các pháp không có tướng như vậy, không như phàm phu phân biệt hư vọng. Thế Tôn, làm sao phàm phu ngu si chuyển được tướng hư vọng?"

 Phật bảo Đại Tuệ: "Biết đúng như thật cảnh giới của bậc thánh thì chuyển được thức hư vọng."

 [Đại Tuệ thưa:] "Thế Tôn, kẻ phàm phu si ấy chẳng phải thấy điên đảo, cũng chẳng phải thấy không điên đảo. Vì sao? Vì không thể thấy bản thể pháp như thật trong cảnh giới bậc thánh, vì thấy tướng có không chuyển biến."

 Đại Tuệ bạch Phật: "Thế Tôn, tất cả bậc thánh cũng có phân biệt [rằng] mọi sự việc không có tướng như vậy, vì thấy tướng cảnh giới là tâm mình. Thế Tôn, các bậc thánh ấy thấy có bản thể pháp, phân biệt tướng pháp, vì Thế Tôn không nói có nhân, không nói không nhân. Vì sao? Vì rơi vào tướng có pháp. Người khác thấy cảnh thì không thấy như vậy. Thế Tôn, nói như vậy thì có lỗi vô cùng (lỗi lập luận lùi mãi không có điểm dừng). Vì sao? Vì không biết rõ tướng các pháp không có tướng tự thể. Thế Tôn, không phải do phân biệt có thể tướng pháp mà có các pháp. Thế Tôn, sự phân biệt ấy là thế nào: không như sự phân biệt kia, mà lại nên như sự phân biệt kia (?). Thế Tôn, tướng phân biệt là tướng khác, tướng tự thể là tướng khác. Thế Tôn, mà hai loại nhân ấy không giống nhau; thể tướng các pháp được phân biệt kia khác nhau, vì sao phàm phu lại phân biệt như thế? Nhân này không thành lập được như điều họ thấy."

 "Thế Tôn nói: 'Ta vì đoạn trừ tâm phân biệt hư vọng của tất cả chúng sinh nên nói như vậy: như phàm phu kia phân biệt hư vọng, không có pháp như thế.' Thế Tôn, vì sao ngăn việc chúng sinh thấy có thấy không, mà [lại để họ] chấp cảnh giới trí thánh là pháp thật? Thế Tôn, [như thế] lại khiến tất cả chúng sinh rơi vào chỗ thấy không. Vì sao? Vì nói các pháp vắng lặng, không có tướng, bản thể pháp của trí thánh cũng không có tướng như vậy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Ta không nói tất cả các pháp vắng lặng không có tướng, cũng không nói các pháp đều không có, cũng không khiến họ rơi vào cái thấy không, cũng [không] khiến họ chấp vào cảnh giới của tất cả bậc thánh như vậy. Vì sao? Vì ta [muốn] chúng sinh lìa chỗ kinh sợ. Vì các chúng sinh từ vô thủy đến nay chấp thể tướng các pháp là thật có, cho nên ta nói bậc thánh biết thể tướng pháp là thật có, rồi lại nói các pháp vắng lặng không có tướng. Đại Tuệ, ta không nói bản thể pháp là có hay không. Ta nói pháp do tự thân chứng đúng như thật, để [người] nghe pháp ta, tu hành vắng lặng, [biết] các pháp không có tướng, được thấy cảnh giới không tướng của chân như, đi vào [chỗ thấy] pháp là do tâm mình thấy, xa lìa cái thấy có và không về các pháp bên ngoài, được ba cửa giải thoát. Được rồi, dùng dấu ấn như thật (chuẩn mực của chân lý) khéo ấn chứng các pháp, dùng trí tuệ do tự thân chứng bên trong mà quán xét, lìa cái thấy có và không."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, Bồ-tát không nên kiến lập (ở đây nghĩa là đặt thành một luận đề để chứng minh) [rằng] 'các pháp không sinh'. Vì sao? Vì luận đề được kiến lập cũng giống như các pháp là có; nếu không như vậy thì cũng giống như các pháp là không. Lại nữa, Đại Tuệ, vì kiến lập các pháp là có nên mới nói 'tất cả pháp', [thì chính luận đề ấy] cũng nằm chung trong các pháp được kiến lập. Vì sao? Vì sự kiến lập ấy không giống với [nội dung] 'tất cả pháp không sinh'. Cho nên kiến lập mà nói 'tất cả pháp', lời ấy tự phá. Vì sao? Vì trong sự kiến lập không có sự kiến lập kia. Nếu không như vậy, thì sự kiến lập ấy cũng không sinh, vì đồng với các pháp, không có tướng sai khác. Cho nên kiến lập 'các pháp không sinh' gọi là tự phá. Vì sự kiến lập ấy có được là do ba pháp, năm pháp (lập luận gồm ba phần hoặc năm phần theo phép luận lý Ấn Độ xưa) hòa hợp lại; lìa sự kiến lập thì có hay không đều không sinh. Đại Tuệ, sự kiến lập ấy đi vào trong các pháp, [mà trong đó] không thấy pháp có hay không."

 "Đại Tuệ, nếu kiến lập các pháp không sinh, mà nói rằng 'tất cả pháp không sinh', thì Đại Tuệ, nói như vậy sự kiến lập liền bị phá. Vì sao? Vì lìa sự kiến lập thì tướng có và không không thể có được. Đại Tuệ, cho nên không nên kiến lập các pháp không sinh. Đại Tuệ, vì sự kiến lập ấy đồng với bản thể của tất cả pháp không sinh kia, cho nên không nên kiến lập các pháp không sinh, vì có nhiều lỗi. Đại Tuệ, lại có [lý do] không nên kiến lập các pháp không sinh. Vì sao? Vì nhân của từng phần trong ba pháp, năm pháp không đồng nhau. Đại Tuệ, lại có [lý do] không nên kiến lập các pháp không sinh. Vì sao? Vì ba pháp, năm pháp ấy là hữu vi, là vô thường. Cho nên không nên kiến lập tất cả các pháp không sinh."

 "Đại Tuệ, cũng như vậy, không nên kiến lập 'tất cả pháp là không', 'tất cả các pháp không có tướng thực thể'. Đại Tuệ, mà các Bồ-tát vì chúng sinh nói tất cả các pháp như ảo thuật, như mộng, vì thấy và không thấy tướng; vì tướng các pháp làm mê lầm cái thấy và trí; cho nên nên nói như ảo thuật, như mộng; chỉ trừ chỗ khiến tất cả phàm phu ngu si kinh sợ thì phải tránh (?), để họ lìa chỗ kinh sợ. Đại Tuệ, vì các phàm phu rơi vào tà kiến có và không; vì phàm phu nghe [nói] như ảo thuật, như mộng thì sinh kinh sợ; các phàm phu nghe rồi sinh kinh sợ thì xa lìa Đại thừa."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Không có tự thể, không có thức,
Không có thức A-lê-da (thức thứ tám, thức gốc chứa mọi hạt giống của nghiệp);

 Kẻ ngu si phân biệt hư vọng,
Tà kiến như thây chết.

 [Nói] tất cả pháp không sinh,
Thì các luận thuyết khác không thành;

 Các pháp rốt ráo không sinh,
Nhân duyên không thể thành [chúng].

 Tất cả pháp không sinh,
Chớ kiến lập pháp như vậy;

 Đồng hay không đồng đều không thành,
Cho nên sự kiến lập bị hỏng.

 Ví như mắt có màng,
Thấy hư vọng những vòng lông rối;

 Phân biệt có và không,
Là cái thấy hư vọng của phàm phu.

 Ba cõi chỉ là giả danh,
Không có bản thể pháp thật;

 Chấp giả danh là thật,
Phàm phu khởi lên phân biệt.

 Tướng, sự việc và giả danh,
Là những gì tâm và ý thụ dụng;

 Phật tử có thể xa lìa,
An trụ trong hạnh của cảnh giới vắng lặng.

 Không có nước mà thấy tướng nước,
Là tâm mê vọng của bầy thú [khát gặp ảo ảnh];

 Phàm phu thấy pháp cũng vậy,
Bậc thánh thì không như thế.

 Bậc thánh thấy thanh tịnh,
Sinh ra ba môn tam-muội giải thoát;

 Xa lìa sinh và diệt,
Được vắng lặng không chướng ngại.

 Tu hành [chỗ] không có gì,
Cũng không thấy [cái] không;

 Pháp có và không bình đẳng,
Cho nên sinh ra quả thánh.

 Pháp có và không là thế nào?
Thế nào thành bình đẳng?

 Vì tâm không thể thấy,
Pháp trong ngoài là vô thường;

 Nếu có thể diệt pháp ấy,
Thấy tâm thì thành bình đẳng."

 Bấy giờ bậc thánh Bồ-tát Đại Tuệ bạch Phật: "Thế Tôn, như Thế Tôn nói: trí tuệ quán xét không thể thấy các pháp thuộc cảnh giới trước mắt; khi ấy khéo biết chỉ là tâm bên trong, biết đúng như thật tâm, ý, ý thức, không có pháp nào để nắm lấy, cũng không có cái nắm lấy; cho nên trí cũng không thể phân biệt mà nắm lấy."

 "Thế Tôn, nếu nói trí tuệ không thể nắm lấy, thì là vì thấy tự tướng, đồng tướng của các pháp, tướng các pháp khác nhau, bản thể đủ thứ pháp khác nhau không đồng, nên trí không thể biết? Hay vì thấy đủ thứ thể tướng của các pháp không thể khác nhau, nên trí không thể biết? Hay vì bị núi non, vách đá, tường, màn, rừng cây, cỏ cây, đất, nước, lửa, gió ngăn che, nên trí không thể biết? Hay vì ở chỗ quá xa, quá gần, nên trí không thể biết? Hay vì già hoặc trẻ, hay vì mù tối, các căn không đầy đủ, nên trí không thể biết?"

 "Thế Tôn, nếu vì tất cả các pháp khác nhau, tướng pháp khác nhau, bản thể, tự tướng, đồng tướng của pháp đủ thứ không đồng, mà trí không thể biết, thì Thế Tôn, nếu vậy trí ấy chẳng phải là trí. Vì sao? Vì không thể biết cảnh giới thật trước mắt. Thế Tôn, nếu vì đủ thứ thể tướng, tự tướng, đồng tướng của tất cả các pháp không thấy khác nhau, mà trí không thể biết, thì nếu vậy trí ấy không được gọi là trí. Vì sao? Vì có cảnh giới thật mà không thể biết. Thế Tôn, có cảnh giới trước mắt mà thấy được đúng như thật, mới gọi là trí. Nếu vì núi non, vách đá, tường, màn, rừng cây, cỏ cây, đất, nước, lửa, gió, quá xa, quá gần, già trẻ, mù tối, các căn không đầy đủ mà không thể biết thấy, thì trí ấy là không có trí, vì có cảnh giới thật mà không biết."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Như ông nói là không có trí, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì có trí thật. Đại Tuệ, ta không nương theo cách nói của ông rằng cảnh giới là không có, chỉ là tâm mình thấy. Ta nói [kẻ phàm phu] không biết rằng chỉ là tâm mình, nên thấy các vật bên ngoài cho là có hay không; cho nên trí tuệ không thấy cảnh giới; trí không thấy thì không vận hành trong tâm. Cho nên ta nói: vào ba cửa giải thoát thì trí cũng không thấy. Mà các phàm phu từ vô thủy đến nay phân biệt hư vọng, nương sự huân tập của hý luận đã thấm vào tâm họ, nên phân biệt như vậy, thấy hình tướng cảnh giới bên ngoài là có hay không. Vì muốn [họ] lìa tâm hư vọng như vậy, nên nói tất cả các pháp chỉ là tâm mình thấy. Vì chấp 'ta' và 'cái của ta' nên không thể biết rằng chỉ là tâm mình, phân biệt hư vọng đây là trí, đây là cảnh giới; vì phân biệt đây là trí, đây là cảnh giới, nên quán xét pháp bên ngoài, không thấy có không, mà rơi vào cái thấy đoạn diệt (cho rằng mọi thứ dứt mất, hoàn toàn không có)."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Có những sự việc thuộc cảnh giới,
Mà trí tuệ không thể thấy;

 [Bảo] đó là không có trí, chẳng phải trí,
Là lời của kẻ thấy hư vọng.

 Nói các pháp vô lượng,
Trí này không thể biết;

 [Bị] chướng ngại và xa gần [mà không biết],
Đó là trí hư vọng, chẳng phải trí.

 Già trẻ, các căn tối tăm,
Không thể sinh ra trí tuệ;

 Mà thật có cảnh giới [không biết được],
Trí ấy chẳng phải trí thật."

 "Lại nữa, Đại Tuệ, phàm phu ngu si nương phiền não hý luận và phiền não phân biệt của thân từ vô thủy, [lấy] thân như con rối múa trong trò ảo thuật mà dựng lập pháp của mình, chấp vào cảnh giới bên ngoài do tâm mình thấy, chấp vào tên gọi, câu chữ, lời nói, mà không thể biết sự kiến lập chính pháp, không tu chính hạnh, [không biết] pháp thanh tịnh lìa bốn câu."

 Bồ-tát Đại Tuệ thưa: "Đúng vậy, đúng vậy! Đúng như vậy, Thế Tôn, như Thế Tôn nói. Thế Tôn, xin vì con nói về tướng kiến lập pháp đã được nói ra, để con và tất cả các Bồ-tát, ở đời vị lai, khéo biết tướng kiến lập sự nói pháp, không mê lầm theo tà kiến của ngoại đạo và cái thấy không chân chính của Thanh văn, Bích-chi Phật."

 Phật bảo Bồ-tát Đại Tuệ: "Lành thay, lành thay! Lành thay, Đại Tuệ! Hãy lắng nghe kỹ, lắng nghe kỹ! Ta sẽ nói cho ông." Đại Tuệ thưa: "Lành thay, Thế Tôn! Vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Pháp mà các Như Lai Ứng Chính Biến Tri đời quá khứ, vị lai, hiện tại nói ra có hai loại. Hai loại ấy là gì? Một là kiến lập tướng nói pháp, hai là kiến lập tướng pháp như thật."

 "Đại Tuệ, thế nào là kiến lập tướng nói pháp? Nghĩa là [dùng] đủ thứ công đức, tu-đa-la (kinh — lời Phật dạy dưới dạng văn xuôi), ưu-ba-đề-xá (luận nghị — phần giảng giải, bàn luận giáo lý), tùy lòng tin của chúng sinh mà nói pháp. Đại Tuệ, đó gọi là kiến lập tướng nói pháp."

 "Đại Tuệ, thế nào là kiến lập tướng pháp như thật? Nghĩa là nương pháp nào mà tu chính hạnh, vì xa lìa tướng các pháp do tâm mình phân biệt hư vọng; không rơi vào đám bè phái của một, khác, cả hai, chẳng phải cả hai; lìa tâm, ý, ý thức; [đạt] cảnh giới do trí thánh chứng bên trong thực hành; lìa cái thấy tương ưng với các nhân duyên; lìa mọi tà kiến của ngoại đạo; lìa mọi cái thấy của Thanh văn, Bích-chi Phật; lìa cái thấy của hai bè phái có và không. Đại Tuệ, đó gọi là kiến lập tướng pháp như thật. Đại Tuệ, ông và các Bồ-tát ma-ha-tát nên tu học [điều này]."

 Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:

 "Ta kiến lập hai pháp:
Nói pháp và pháp như thật;

 Nương tên gọi mà nói pháp,
Vì người tu hành chân thật."

 Kinh Nhập Lăng-già, quyển thứ năm

 Kinh Nhập Lăng-già, quyển thứ sáu

 Ngài Bồ-đề-lưu-chi, bậc Tam tạng (người thông suốt ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch dưới triều Nguyên Ngụy (triều Bắc Ngụy do họ Nguyên làm vua).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video