Phép dưỡng sinh đạo dẫn (đạo dẫn: phương pháp luyện tập cổ truyền, kết hợp cử động thân thể, điều hòa hơi thở và dùng ý nghĩ dẫn khí đi trong người để giữ sức khỏe, chữa bệnh) — Hồ Văn Hoán (người biên soạn).
I. Mục Trúng phong (trúng phong: theo y học cổ truyền là các bệnh do "phong tà", tức gió độc từ bên ngoài, xâm nhập vào cơ thể gây ra).
[Nguyên văn] Phép thứ nhất: Đứng thẳng, tựa lưng vào tường, bất tức (nín thở, tạm ngừng hơi thở một lúc), hành khí (dùng ý nghĩ dẫn luồng khí trong người đi theo một đường nhất định), dẫn từ đầu đến chân thì thôi. Chữa khỏi bệnh thư (nhọt độc mọc sâu trong thịt), bệnh sán (chứng đau, sa, phình ở vùng bụng dưới hoặc bìu), bệnh đại phong (bệnh phong nặng, như bệnh hủi), chứng thiên khô (liệt nửa người) và các chứng phong tý (đau nhức, tê bại do phong tà làm khí huyết bị tắc).
[Giải thích] Đứng thẳng, lưng tựa vào tường, nín thở và hành khí (cách luyện xem kỹ ở phần bàn luận cuối mục này): dùng ý thức dẫn khí, cho nội khí (luồng khí vận hành bên trong cơ thể) đi từ đầu xuống tới chân thì thôi. Cách luyện này chữa được bệnh thư, bệnh sán, bệnh đại phong, liệt nửa người và các chứng phong tý.
[Nguyên văn] Phép thứ hai: Ngửa các ngón của hai chân lên, giữ trong năm hơi thở thì thôi, dẫn khí tới lưng và thắt lưng. Chữa chứng tý (đau nhức, tê bại do khí huyết bị tắc), chứng liệt nửa người, giúp tai nghe rõ tiếng. Thường xuyên luyện thì mắt, tai và các "căn" đều không bị vướng ngại.
[Giải thích] Ngửa các ngón hai chân lên, hành khí, đủ năm hơi thở thì thôi, dẫn khí tới lưng và thắt lưng. Có thể chữa đau tê ở lưng và thắt lưng, liệt nửa người, lại cải thiện được thính giác. Thường xuyên luyện theo cách này còn làm cho các căn được trong sạch (nhà Phật gọi mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý là "sáu căn"; "căn" nghĩa là gốc, là cái có khả năng sinh ra; vì mắt, tai… tiếp xúc với âm thanh, hình sắc… thì sinh ra cảm giác, nên gọi là căn), không bị tà khí gây bệnh và các yếu tố xấu bên ngoài xâm hại, quấy nhiễu.
[Nguyên văn] Phép thứ ba: Tựa lưng ngay ngắn, duỗi hai chân và các ngón chân, lắng lòng (thu tâm lại cho yên tĩnh), dẫn khí từ trên đầu, tưởng tượng cho khí đi tới mười ngón chân và lòng bàn chân. Có thể dẫn khí ba lần bảy (hai mươi mốt) lần, đợi khi lòng bàn chân như có cảm giác nhận được khí thì thôi. Đó chính là điều gọi là "trên dẫn từ Nê hoàn, dưới tới Dũng tuyền" (Nê hoàn: từ của Đạo gia, chỉ vùng não hoặc đỉnh đầu; Dũng tuyền: tên huyệt ở chỗ lõm phía trước lòng bàn chân).
[Giải thích] Ngồi với lưng ngay ngắn tựa vào tường, duỗi hai chân và các ngón chân, gạt bỏ ý nghĩ lộn xộn cho tâm thần yên tĩnh, dẫn khí từ trên đầu xuống, để nội khí theo ý nghĩ đi xuống tới mười ngón chân và huyệt Dũng tuyền ở lòng bàn chân. Cứ dùng ý dẫn khí như vậy lặp lại hai mươi mốt lần, đến khi lòng bàn chân như có cảm giác nhận được khí thì thôi.
Đây chính là phép luyện gọi là "trên dẫn từ Nê hoàn, dưới tới Dũng tuyền".
[Nguyên văn] Phép thứ tư: Ngồi ngay thẳng, tựa vào tường, nín thở, hành khí, từ miệng thúc (cũng như chữ "thúc": giục, đẩy) cho khí lên tới đầu mới thôi. Chữa bệnh thư, chứng tý, bệnh đại phong, liệt nửa người.
[Giải thích] Ngồi lưng ngay ngắn tựa vào tường, nín thở, hành khí, dùng ý nghĩ dẫn nội khí đi từ trong miệng lên tới đỉnh đầu thì thôi.
Có thể chữa bệnh thư, chứng tý, bệnh đại phong và liệt nửa người.
[Nguyên văn] Phép thứ năm: Một chân đạp xuống đất, chân ấy giữ yên; chân kia đưa sang một bên, xoay người thành thế nghiêng, đồng thời hai tay hết sức nhanh vặn xoay lại; bên trái, bên phải thay nhau mười bốn lần. Trừ được phong lạnh ở sống lưng, chứng liệt nửa người khiến khí huyết không thông, không nuôi được tay chân.
[Giải thích] Một chân đạp đất giữ yên, chân kia đưa sang bên, xoay người thành thế nghiêng, hai tay chắp lại cố hết sức xoay theo thân người; trái phải luân phiên mười bốn lần. Có thể trừ được phong hàn (gió lạnh độc) ở lưng, và tình trạng khí huyết không lưu thông nuôi dưỡng tay chân do liệt nửa người gây ra.
[Nguyên văn] Phép thứ sáu: Hai tay lần lượt thay nhau đẩy ra phía trước và phía sau, gắng hết sức hai mươi mốt lần; (rồi) úp bàn tay xuống, cúi đầu hướng mặt về phía ngực, cho khí đi xuống tới huyệt Dũng tuyền và Thương môn (?) (một chỗ trên thân, sách không giải thích rõ). Rồi gắng giữ một lúc, thôi thế tập, tản khí ra, thả lỏng toàn thân cho khí bình hòa. (Lại) cử động đầu, nghiêng về phía trước, phía sau và hai bên vai, xoay nhẹ nhàng mười bốn lần. Trừ được máu lạnh ở vùng vai (?), gân co rút dần dần như tan biến.
[Giải thích] Hai tay luân phiên đẩy ra trước và sau, gắng sức hai mươi mốt lần. Sau đó thôi đẩy tay, úp bàn tay xuống, cúi đầu, mặt hướng về ngực, dùng ý dẫn khí xuống huyệt Dũng tuyền và Thương môn; khí tới rồi thì giữ một lúc rồi thu công (kết thúc buổi tập). Khi thu công phải thả lỏng toàn thân, tản khí ra cho khí bình hòa.
Sau đó lại cử động đầu, nghiêng về phía trước, phía sau, bên trái, bên phải của vai, xoay mềm mại, tự nhiên mười bốn lần. Cách luyện này trừ được hàn tà (khí lạnh độc) trong mạch máu vùng vai, làm cho chứng gân mạch co rút dần dần hết.
[Nguyên văn] Phép thứ bảy: Hai tay ôm đầu gối trái, vươn thẳng lưng, hít khí vào bằng mũi trong bảy hơi thở, duỗi chân phải. Trừ được chứng khó co duỗi, khó quỳ lạy và đứng lên, ống chân đau và yếu mềm.
[Giải thích] Ngồi theo tư thế cứ tọa (ngồi tựa), hai tay ôm đầu gối trái, vươn thẳng lưng, duỗi chân phải, hít khí vào bằng mũi, hành khí trong bảy hơi thở. Có thể chữa chân cử động khó khăn, khó co duỗi, khó quỳ lạy, khó đứng lên, ống chân đau nhức, yếu mềm không có sức.
[Nguyên văn] Phép thứ tám: Hai tay ôm đầu gối phải ép sát vào ngực. Trừ được chứng chân nặng nề, khó co duỗi.
[Giải thích] Ngồi tựa, hai tay ôm đầu gối phải ép sát vào ngực. Có thể trừ được chứng chân nặng nề, khó co duỗi.
[Nguyên văn] Phép thứ chín: Ngồi tựa, duỗi chân phải, hai tay ôm đầu gối trái, vươn thẳng lưng, hít khí bằng mũi, cố hết mức trong bảy hơi thở, rồi duỗi chân trái ra phía ngoài. Trừ được chứng khó co duỗi, khó quỳ lạy và đứng lên, ống chân đau, tê.
[Giải thích] Ngồi theo tư thế cứ tọa, tức là ngồi tựa. Duỗi chân phải, hai tay ôm đầu gối trái, vươn thẳng lưng, hít khí bằng mũi, cố làm cho hơi hít vào và thở ra thật sâu, thật dài, hành khí bảy hơi thở; sau đó duỗi chân trái, bàn chân xoay ra phía ngoài. Cách luyện này chữa được chứng chân khó co duỗi, khó quỳ lạy, khó đứng lên, ống chân đau, sưng, tê dại.
[Nguyên văn] Phép thứ mười: Đứng thẳng, thân trên dưới ngay ngắn, một tay đưa lên cao, ngửa bàn tay như thế đẩy vật gì, một tay đưa xuống dưới như ấn vật gì, gắng hết sức, trên dưới đổi qua đổi lại hai mươi tám lần. Trừ được phong tà trong vai, máu lạnh trong vùng Kiên tỉnh (tên huyệt ở chính giữa trên đỉnh vai) hai bên, gân mạch hai bên nách co rút.
[Giải thích] Đứng thẳng, thân trên dưới ngay ngắn, một tay đưa lên cao, ngửa bàn tay như đẩy vật gì, một tay đưa xuống như ấn đè vật gì, hai tay gắng hết sức, trên dưới luân phiên lặp lại hai mươi tám lần. Cách luyện này trừ được phong tà trong vai, mạch máu vùng Kiên tỉnh hai bên bị nhiễm lạnh, gân mạch hai bên nách co rút, co giật.
[Nguyên văn] Phép thứ mười một: Ngồi tựa, duỗi chân trái, hai tay ôm đầu gối phải, vươn thẳng lưng, hít khí bằng mũi, cố hết mức trong bảy hơi thở, rồi duỗi chân trái ra phía ngoài.
Trừ được chứng khó co duỗi, khó quỳ lạy và đứng lên, ống chân đau.
[Giải thích] Ngồi tựa, duỗi chân trái, hai tay ôm đầu gối phải, vươn thẳng lưng, hít khí bằng mũi, cố làm cho hơi thở thật sâu, thật dài, hành khí bảy hơi thở, sau đó lại duỗi chân trái ra phía ngoài. Cách này chữa được chứng chân khó co duỗi, khó quỳ lạy, khó đứng lên, ống chân đau. Động tác ở đây đại thể giống phép thứ chín trong nguyên văn, một bên làm với bên phải, một bên làm với bên trái; luân phiên tập cả hai thì thành một bài tập hoàn chỉnh.
[Nguyên văn] Phép thứ mười hai: Nằm ngửa (nằm ngửa mặt lên), khép hai đầu gối, duỗi hai chân, vươn thẳng lưng, hít khí bằng miệng, làm bụng phồng xẹp rung động trong bảy hơi thở. Trừ được chứng sốt cao, đau nhức, hai ống chân cử động không theo ý.
[Giải thích] Nằm ngửa, khép hai đầu gối, duỗi hai chân, duỗi thẳng lưng, hít khí bằng miệng cho khí xuống tới bụng; bụng dưới phồng lên theo hơi hít vào, thóp lại khi thở ra, lên xuống rung động như vậy liền bảy hơi thở thì thôi. Cách luyện này chữa được chứng sốt cao, mình mẩy đau nhức, hai ống chân cử động khó khăn.
[Nguyên văn] Phép thứ mười ba: Chữa tay chân đau, nặng tức và cử động không theo ý, khí tích tụ trong bụng. Giường chiếu phải bằng phẳng, vững vàng; nằm ngửa ngay ngắn, nới lỏng dây lưng áo, gối cao ba tấc (tấc: đơn vị đo chiều dài thời xưa), ác cố (nắm chặt tay). Ác cố là hai bàn tay, mỗi bàn dùng bốn ngón nắm lấy ngón cái. Duỗi hai cánh tay ra, mỗi bên cách thân năm tấc; hai bàn chân dựng các ngón lên, hai chân cách nhau năm tấc.
Giữ lòng yên, ý định, điều hòa hơi thở, đừng nghĩ việc gì khác, chuyên tâm vào khí. Thong thả súc miệng bằng "lễ tuyền" (nghĩa đen là suối rượu ngọt; ở đây chỉ nước bọt): dùng lưỡi liếm qua môi, miệng, răng, rồi nuốt nước bọt. Thong thả thở khí ra bằng miệng, hít khí vào họng bằng mũi; phải làm thật nhẹ, thật chậm, không được vội vàng, gắng gượng. Đợi khi đã thuần, điều hòa mà dẫn khí, đừng để chính mình nghe thấy tiếng hơi ra vào. Mỗi lần dẫn khí, một lòng một ý đưa khí đi, cho khí ra ở đầu ngón chân; dẫn khí năm, sáu hơi thở, khí ra một lần thì tính là một hơi. Từ một hơi đếm đến mười hơi, dần dần tăng thêm, được tới một trăm, hai trăm hơi thì bệnh khỏi. Không được ăn rau sống, cá và thịt mỡ. Sau khi ăn quá no, hoặc lúc đang vui, giận, lo, uất hận (hận, tức giận), đều không được hành khí. Chỉ nên hành khí lúc gần sáng, khi trời đất trong lặng, như thế là tốt nhất, chữa được muôn bệnh.
[Giải thích] Chữa tay chân đau, nặng tức và cử động khó khăn, khí tích tụ trong bụng. Khi tập, giường chiếu phải bằng phẳng, vững vàng; nằm ngửa ngay thẳng, nới lỏng dây lưng áo, gối cao chừng ba tấc là vừa, hai tay ác cố, tức là dùng bốn ngón nắm lấy ngón cái. Nắm tay xong thì duỗi hai cánh tay ra, mỗi bên cách thân năm tấc, các ngón chân dựng lên, hai bàn chân cũng cách nhau năm tấc. Đặt tư thế xong thì giữ lòng yên, ý định, điều hòa hơi thở, đừng nghĩ việc vặt nào khác. Rồi thong thả súc "lễ tuyền". Cái gọi là lễ tuyền chính là nước bọt tiết ra khi dùng lưỡi liếm môi, miệng, răng; vì nước bọt thấm nhuần ruột dạ dày, giúp tiêu hóa, còn quý hơn nước suối ngọt như rượu ngọt, nên được gọi là lễ tuyền.
Nước bọt tiết ra thì trước hết dùng để súc miệng, răng, rồi nuốt xuống. Lại thong thả thở khí ra bằng miệng, hít khí vào họng bằng mũi; các động tác này phải nhẹ, chậm, không được vội vàng, gắng gượng. Làm thuần các động tác ấy rồi, tiếp tục điều hòa hơi thở, dẫn khí vào trong; khi dẫn khí đừng để tai mình nghe thấy tiếng hơi ra vào. Mỗi lần dẫn khí phải chuyên tâm dùng ý nghĩ đưa khí đi, cho khí xuống tới chân và thoát ra ở đầu ngón chân. Dẫn khí như vậy năm, sáu hơi thở thì khí ra ở đầu ngón chân một lần; phép luyện này tính mỗi lần khí ra ở đầu ngón chân là một hơi. Người mới tập đếm từ một hơi đến mười hơi, sau tăng dần, làm được tới một, hai trăm hơi thì bệnh khỏi. Trong thời gian chữa bệnh, không ăn rau sống, cá và thịt mỡ. Sau khi ăn quá no, cũng như lúc đang vui, giận, lo, tức giận, đều không được hành khí. Chỉ có lúc rạng sáng, khi mọi sự yên tĩnh, hành khí là tốt nhất. Phép luyện này chữa được nhiều thứ bệnh.
[Nguyên văn] Phép thứ mười bốn: Duỗi hai chân hướng lên trên. Trừ được chứng bất nhân (tê dại, mất cảm giác) và chứng ống chân lạnh.
[Giải thích] Duỗi hai chân, nâng bàn chân lên cao, có thể chữa chứng tê dại mất cảm giác và chứng ống chân lạnh, tê đau.
Tiểu kết:
Thiên đầu của sách này trình bày cách dùng đạo dẫn chữa bệnh trúng phong. Đông y cho rằng phong (gió) là khí của bốn mùa, tỏa khắp tám phương, có vai trò nuôi lớn muôn vật. Gió bình thường không làm hại người; chỉ khi chính khí (sức chống bệnh của cơ thể) không đủ, hoặc thời tiết thay đổi đột ngột, cơ thể bị tà phong (gió độc) xâm nhập thì mới sinh bệnh.
Người xưa gọi chung các bệnh do tà phong làm hại người là "trúng phong". Như sách «Chư bệnh nguyên hậu luận» (sách y học cổ bàn về nguyên nhân và triệu chứng các bệnh), ở "Quyển một: Các chứng hậu của bệnh phong" nói: "Trúng phong là phong khí trúng vào người." Gồm nhiều bệnh do phong tà xâm nhập cơ thể gây ra như: phong tý, phong thấp (đau nhức xương khớp do gió và ẩm), trúng phong thiên khô (liệt nửa người), trúng phong bất nhân (da thịt tay chân tê dại), trúng phong miệng méo (miệng mắt méo lệch), đại phong… Còn trúng phong theo cách nói ngày nay là chỉ chứng đột ngột ngã gục, mê man bất tỉnh, nói khó, miệng mắt méo lệch, liệt nửa người; đại thể tương đương với cái mà Tây y gọi là tai biến mạch máu não, gồm xuất huyết não, huyết khối não, co thắt mạch máu não, tắc mạch não… và các di chứng của chúng. Các phép đạo dẫn trong thiên này rất có ích cho việc phục hồi các di chứng của loại trúng phong sau này.
Các phép đạo dẫn chữa trúng phong nêu trong mục này gồm nhiều loại: tĩnh công (luyện ở trạng thái yên, không cử động), động công (luyện có cử động thân thể) và loại kết hợp động với tĩnh. Tư thế có "tựa tường", "ngồi tựa", "nằm ngửa", "đứng thẳng"… Cách thở có phép "bất tức", phép "nạp khí", phép "dẫn khí"…; sách lại bàn đầy đủ về cách đạo dẫn hành khí, những điều cần chú ý, những điểm cốt yếu khi hành khí… nội dung rất phong phú. Dưới đây xin bàn về các cách thở.
1. Phép bất tức. Người xưa còn gọi phép bất tức là phép bế khí (đóng giữ hơi thở), phép muộn khí (nén hơi)… Đó là cách luyện khí: hít vào rồi ngừng thở một lát mới thở ra. Các nhà luyện công thời xưa, theo tư tưởng "hô hấp tinh khí" (hít thở phần khí tinh túy) để dưỡng sinh, cho rằng "chân khí (khí gốc nuôi sống con người) là cái nhận từ trời, hợp với cốc khí (khí sinh ra từ đồ ăn) mà làm đầy thân thể". Luyện khí thổ nạp (thở ra khí cũ, hít vào khí mới) thì phải để tinh khí hít vào được dừng lại, lan tỏa trong cơ thể càng lâu càng tốt, cho cơ thể hấp thu đầy đủ, mới có thể làm đầy thân và dưỡng sinh. Đó chính là điều gọi là làm cho thân tâm "nạp khí", "thụ khí" (nhận khí), "thực khí" (ăn khí).
Như sách «Dưỡng tính diên mệnh lục» nói: "Nằm ngửa ngay ngắn, nhắm mắt, nắm chặt tay, nín khí không thở, (giữ) trong lòng, đếm đến hai trăm mới thở khí ra bằng miệng; mỗi ngày tăng số hơi thở. Như vậy thì thân và thần đều [yên] (?), năm tạng yên ổn. Nín khí được tới hai trăm năm mươi hơi thì Hoa cái (phổi) sáng; Hoa cái sáng thì tai thính mắt tinh, khắp người không bệnh, tà khí không xâm phạm (xâm hại) được người."
Sách «Bị cấp thiên kim yếu phương» nói: "Cách điều hòa tinh thần, dẫn khí: phải có phòng kín, đóng cửa, giường yên chiếu ấm, gối cao hai tấc rưỡi, nằm ngửa thân ngay ngắn, nhắm mắt, nín khí trong lồng ngực, đặt một sợi lông chim hồng lên mũi mà lông không lay động, qua ba trăm hơi thở, tai không nghe gì, mắt không thấy gì, lòng không nghĩ gì, thì nóng lạnh không xâm phạm được, ong và bọ cạp không đốt hại được, sống thọ ba trăm sáu mươi tuổi; người như thế đã gần với bậc chân nhân (người tu đạo đã đắc đạo theo Đạo giáo)."
Có thể thấy các nhà luyện công thời xưa rất coi trọng cách thở nín khí không thở, cho rằng nó trừ được bệnh, kéo dài tuổi thọ, khiến thân và tâm đều yên. Cách luyện cụ thể được «Bị cấp thiên kim yếu phương», "Quyển hai mươi bảy: Phép điều khí", nói khá rõ ràng. Cách ấy là: "Dẫn khí từ mũi vào bụng, đầy đủ thì dừng lại; còn sức thì lấy thêm; giữ lâu thấy ngột ngạt thì nhả ra từ miệng thật nhỏ, thật nhẹ cho hết. Lại dùng mũi hít vào thật nhỏ, thật nhẹ; thở ra cũng y như cách trước."
Đại văn hào đời Tống là Tô Đông Pha nói: "Đã nói nín khí trong lồng ngực, e rằng không phải nín hơi trong mũi, mà chỉ dùng ý nghĩ giữ chặt khí ấy trong lồng ngực, để hơi ra vào như động mà không động, mờ mịt lãng đãng như khói trên nắp lò hương, như hơi ở vòi ấm nước, tự do ra vào, không có ai thở nó, thì sợi lông hồng có thể không lay động. Nếu lòng không khởi ý niệm thì dù qua ba trăm hơi cũng được."
Có thể thấy phép bất tức không phải là ngừng thở, mà là làm cho khí hít vào được dừng lại một thời gian trong cơ thể. Những điểm cốt yếu khi luyện là:
Một là phải làm cho hơi thở sâu, dài, nhỏ, đều; từ chỗ thở nông, ngắn, nhiều lần, chuyển thành thở nhỏ, dài, giữa chừng có ngừng, ít lần. Người bình thường mỗi phút thở trung bình khoảng … đến … lần (?) (con số bị mất trong bản gốc). Luyện bất tức lâu ngày có thể chỉ còn … đến … lần mỗi phút, thậm chí … đến … lần (?), mà không thấy ngột ngạt, khó chịu, vẫn tự nhiên dễ chịu.
Hai là phải kết hợp với đếm hơi thở: thầm đếm số lần hít khí vào ở đầu mũi, từ một đến mười, hoặc đến vài trăm, để thời gian nín khí tự nhiên kéo dài.
Ba là dùng ý nghĩ giữ khí trong lồng ngực, trong phổi (Hoa cái), để khí như động mà không động, như khói như sương, lan tỏa khắp trong người.
Nhưng việc luyện phép nín khí nhất định phải từ từ, tự nhiên, tuyệt đối không được cố nín, khiến khí bị bức bối, đầu nặng tức, gây ra tác dụng phụ xấu. Hai chữ "tự cực" trong câu "tự cực thất tức" ở nguyên văn (cố hết mức trong bảy hơi thở), xét nghĩa chữ tuy là gắng hết sức, nhưng không phải bảo phải dùng sức nén hơi, nín khí, mà là làm cho hơi thở sâu, nhỏ, đều, dài đến mức tối đa, giảm số lần thở trong mỗi phút. Sách «Đạo khiếu đàm» của Lý Hàm Hư đời Thanh nói: "Một lần thở ra một lần hít vào gọi là một tức (một hơi thở), phải thuận theo tự nhiên." Nếu cố nín kéo dài thời gian thì sẽ "ép khí thì khí kiệt, dồn nén khí thì bị tổn thương".
Vì vậy, phép ngừng thở, dù là ngừng sau khi thở ra hay ngừng sau khi hít vào, ở giai đoạn đầu luyện công đều không nên tùy tiện dùng; phải qua một thời gian rèn luyện, khi đã hình thành được kiểu thở bụng sâu dài, hơi ra vào đều nhỏ, mới có thể dần dần tiến tới bất tức. Lúc đầu thời gian ngừng thở không nên quá dài; nín quá lâu thường làm khí cơ (sự vận hành lên xuống, ra vào của khí trong cơ thể) bị ùn tắc, thậm chí tức ngực, chóng mặt, ngực sườn khó chịu, đau, bụng trướng…
2. Phép nạp khí. Phép nạp khí tức là phép thổ nạp. Có thể hít khí vào bằng mũi, thở ra bằng miệng, hoặc hít vào bằng miệng, thở ra bằng mũi. Như phép thứ mười một trong thiên này nói: "Hít khí bằng mũi, cố hết mức trong bảy hơi thở", phép thứ mười hai nói: "Hít khí bằng miệng, làm bụng rung động trong bảy hơi thở."
«Vương Tử Kiều bát thần đạo dẫn pháp» cho rằng điểm cốt yếu của nạp khí là: "Đừng nghĩ ngợi gì, định ý, rồi thong thả hít khí vào bằng mũi, nhả ra bằng miệng, đưa khí tới chỗ của từng tạng, xong lại bắt đầu lại; muốn nghỉ thì trước hết làm đến mức cùng rồi mới thôi; đừng gắng kéo dài hơi thở, luyện lâu tự nhiên sẽ dài. Hơi khí qua lại đừng để tai nghe thấy." Hoặc: "Thong thả hít khí vào bằng miệng, làm đầy bụng đến mức cùng, khi hơi gần như hết, thì thong thả thở khí ra bằng mũi."
Nghĩa là, theo phép nạp khí, hít vào phải thong thả, lòng yên chí định, gạt bỏ ý nghĩ lộn xộn, chuyên tâm hít khí cho xuống tới bụng mà khí chìm xuống đan điền (vùng bụng dưới rốn, nơi tụ giữ khí của cơ thể); hơi thở tới một mức nhất định thì chậm rãi thở ra bằng mũi; khi hơi ra vào phải nhỏ nhẹ và đều, để tai không nghe thấy tiếng qua lại. Tuyệt đối tránh gắng ép kéo dài hơi thở; phải tiến dần theo thứ tự, luyện lâu thì hơi thở tự nhiên sâu dài.
Nạp khí là phép luyện cơ bản của khí công (môn luyện tập kết hợp điều hòa hơi thở, tư thế và tinh thần để giữ sức khỏe, chữa bệnh). Khi luyện phải bắt đầu từ chỗ tự nhiên, mềm mại: trước hết tinh thần phải yên, thân thể thả lỏng, rồi luyện từ hơi thở tự nhiên, dần dần làm cho hơi thở sâu dài, để khi khí được nạp vào phổi thì "không chậm không nhanh", "đừng quên mà cũng đừng ép", "phải nhẹ, phải hòa", như con tằm nhả tơ, liên tục không dứt, hình thành kiểu thở bụng sâu dài, nhỏ đều. Sau đó dùng ý nghĩ dẫn dắt hơi hít vào thở ra, thong thả đưa khí vào bụng, xuống dưới rốn, sinh ra cảm giác khí chìm xuống đan điền do cơ hoành hạ xuống. Những điều gọi là "làm đầy bụng", "làm bụng rung động", "làm căng bụng" và "trong bụng thả lỏng, yên tĩnh mà khí bốc lên rộn ràng" chính là cảm giác và biểu hiện của việc khí chìm xuống đan điền. Người xưa cho rằng nạp khí nhất định phải "điều hòa mềm mại đến chỗ nhỏ nhẹ, dẫn hơi ngắn cho thành dài", thì mới làm được "hơi thở liên tục không dứt, đi sâu xuống đan điền".
3. Phép dẫn khí. Phép dẫn khí cũng chính là phép hành khí, phép đạo khí. Như phép thứ nhất nói: "Hành khí từ đầu đến chân thì thôi." Phép thứ ba nói: "Dẫn khí từ trên đầu, tưởng tượng cho khí tới mười ngón chân và lòng bàn chân. Có thể dẫn hai mươi mốt lần, đợi khi lòng bàn chân như nhận được khí thì thôi. Đó chính là điều gọi là trên dẫn từ Nê hoàn, dưới tới Dũng tuyền." Phép thứ mười ba nói: "Mỗi lần dẫn khí, một lòng một ý đưa khí đi, cho khí ra ở đầu ngón chân."
Đây là phép luyện dùng ý thức khiến "nội khí" vận hành theo một đường nhất định, như từ đầu đến chân, từ đan điền đến sống lưng rồi lên vào trong não…; ý và khí nương theo nhau, dùng ý để dẫn khí đi. "Phép luyện đại, tiểu chu thiên" của Đạo gia (phép dẫn khí đi thành vòng tuần hoàn khắp thân, vòng nhỏ theo trục trước sau của thân, vòng lớn ra cả toàn thân) và "phép quán khí" (phép dồn khí xuyên suốt thân) của Mật tông nhà Phật đều giống với phép này.
Sách «Kê phong phổ tế phương» cho rằng: "Ý là kẻ sai khiến khí; ý tới đâu thì khí tới đó. Mỗi khi thân thể có chỗ không yên, thì hơi nín khí, dùng ý dẫn khí tới chỗ bệnh mà công phá nó, ắt khỏi." Phép dẫn khí là phép dùng ý dẫn khí công phá bệnh, trừ bệnh. Cụ thể có ba cách:
(1) Phép dẫn khí công phá bệnh. Như sách «Dưỡng tính diên mệnh lục» nói: "Phàm hành khí muốn trừ trăm bệnh thì bệnh ở chỗ nào, để ý nghĩ vào chỗ ấy: đau đầu thì nghĩ tới đầu, đau chân thì nghĩ tới chân, dùng khí hòa mà đến công phá nó, qua một khoảng thời gian (?) thì tự tiêu tan." Câu "hành khí từ đầu đến chân thì thôi, chữa khỏi bệnh thư, bệnh sán, bệnh đại phong, liệt nửa người, các chứng phong tý" trong thiên này, và câu "dẫn khí trong bụng đi khắp thân thể, trừ bệnh sán hà (chứng có khối u cục, đau trong bụng)" trong «Mục Sán khí»… đều là những ví dụ về dẫn khí công phá bệnh.
(2) Phép dẫn khí vận hành. Như phép "trên dẫn từ Nê hoàn, dưới tới Dũng tuyền". Nê hoàn là thuật ngữ của Đạo gia, tức là vùng trong não hoặc đỉnh đầu. Sách «Hoàng Đình nội cảnh kinh» nói: "Thần của não là Tinh Căn, tên tự là Nê Hoàn." Dũng tuyền là tên huyệt, nằm ở chỗ lõm phía trước lòng bàn chân, khoảng một phần ba phía trước của gan bàn chân.
Dùng ý nghĩ "tưởng tượng thân mình từ đầu tới chân, rồi từ chân về đan điền, lên dọc xương sống, vào Nê hoàn, tưởng khí ấy như mây thẳng xuyên vào Nê hoàn" (sách «Thiên Ẩn Tử»), hoặc "ngậm miệng, giữ hơi thở, tưởng tượng chân khí từ Vĩ lư (vùng xương cụt) đi lên Giáp tích (vùng giữa lưng hai bên cột sống), xuyên qua Nê hoàn, đuổi tà khí đi" (sách «Tiêu Dao Tử đạo dẫn quyết»). Đây là phép hành khí toàn thân mà các nhà luyện công thời xưa thường dùng; đời sau lại phát triển phép này thành các phép dẫn khí vận hành khắp toàn thân như "phép đại, tiểu chu thiên"… Cách luyện cụ thể xin tham khảo «Mục Người già — phép Chu thiên (?) trong Thông huyền tập» của sách này.
(3) Phép dẫn khí ra ngoài. Như câu: "Mỗi lần dẫn khí, một lòng một ý đưa khí đi, cho khí ra ở đầu ngón chân." Sách «Thánh tế tổng lục» nói: "Nghĩ khí ra từ mười ngón chân, lâu ngày tự thấy khí thông tới tay chân; luyện mãi không thôi thì thân mình ngày càng nhẹ nhàng, khỏe mạnh, khí mạch mềm hòa, vinh vệ thông suốt (vinh: phần khí dinh dưỡng đi trong mạch máu; vệ: phần khí bảo vệ cơ thể đi ngoài mạch)." Có thể thấy dẫn khí ra ngoài chủ yếu là phép luyện dùng ý nghĩ tưởng tượng "nội khí" thoát ra ngoài; luyện lâu có tác dụng điều hòa vinh vệ, khơi thông khí huyết, trừ bệnh, khỏe người.
Tạp chí «Khí công» (năm, số và trang bị mất trong bản gốc) từng giới thiệu kinh nghiệm dùng phép dẫn khí chiến thắng bệnh bại liệt, nay trích lại như sau: Tác giả là Lưu Vinh Hoa, sau khi mắc bệnh viêm màng nhện tủy sống thì tay chân tê dại, cơ bắp teo, đại tiện và tiểu tiện không tự chủ được. Ông nằm ngửa hoặc nằm nghiêng, dùng ý nghĩ thả lỏng từng đoạn từ đầu tới chân, đồng thời tưởng tượng có một quả cầu trắng rơi từ đầu xuống chân rồi chìm vào lòng đất, cứ thế lặp đi lặp lại, để dễ đạt tới trạng thái nhập tĩnh (tâm trí lắng yên hoàn toàn).
Hai tháng sau, ông thấy bụng và lưng nóng lên, hai tay có sức, ăn ngủ khá hơn, ngồi được trên ghế. Sau đó tập thêm phép quán khí giữa đan điền và Dũng tuyền: khi thở ra dùng ý nghĩ dẫn khí ở đan điền xuống huyệt Dũng tuyền ở hai lòng bàn chân, khi hít vào lại dùng ý nghĩ dẫn khí trở về đan điền. Ba tháng sau, đan điền đầy đặn, bụng dưới căng đầy, vùng Hội âm (vùng giữa hậu môn và bộ phận sinh dục) giật giật, vùng Mệnh môn (vùng thắt lưng chính giữa, đối diện với rốn) nóng lên, tự thấy có khí men theo cột sống đi lên.
Một buổi sáng, luồng khí nóng ấy cuối cùng đã xuyên thông ba cửa ải là Vĩ lư, Giáp tích và Ngọc chẩm (vùng sau gáy, chỗ xương chẩm) — gọi chung là "tam quan", ba chặng khó vượt trên đường khí đi lên dọc sống lưng. Trong chớp mắt "vụt" một cái, chấn động "ầm" một tiếng, hệt như chớp giật sấm rền, toàn thân run lên. Từ đó trên cơ thể cũng xuất hiện điều kỳ diệu: tay chân hết tê dại, cảm giác bó chặt ở ngực, bụng, thắt lưng, cánh tay đều hoàn toàn mất hẳn, ông đã sải bước đi lại được.
Sau khi khỏi bệnh, ông hai lần được kiểm tra bằng máy ghi mạch, điện tâm đồ, chụp X quang cắt lớp…, kết quả đều bình thường. Ông còn được Viện Khoa học Trung Quốc và Hội Đông y phối hợp đo bằng máy đo khí công, ghi lại đúng như thực các biểu đồ về điện trở da, nhiệt độ… trong quá trình luyện khí công.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video