Thiên 31 — Môn 27 Người già (1): khẩu quyết sáu chữ

 Hai mươi bảy. Mục người già

 (1) Bài khẩu quyết sáu chữ trong sách "Tu chân thư"

 (Nguyên văn) Mùa xuân thở chữ "hư" thì mắt sáng, vì hành Mộc giúp cho gan. Mùa hạ thở chữ "ha" thì lửa ở tim tự lắng yên. Mùa thu thở chữ "tứ" (?) (chữ này bị mất trong bản gốc; theo ngữ cảnh là chữ dành cho phổi) thì chắc chắn phổi, thuộc hành Kim, được thấm nhuận. Thận thở chữ "xuy" chỉ cốt sao cho phần ở trong quẻ Khảm được yên ổn. Tam tiêu thở chữ "hi" thì trừ được chứng bứt rứt nóng nảy. Bốn mùa thường thở chữ "hô" thì tỳ tiêu hoá được thức ăn.

 Phải nhớ kỹ đừng để phát ra tiếng mà miệng và tai nghe thấy. Công hiệu của phép này còn hơn cả thần đan quý.

 (Lời giải) Trong sách "Tu chân thư" (sách bàn về việc tu luyện theo Đạo giáo) có một bài khẩu quyết (bài vè ngắn để dễ nhớ phép luyện) xếp sáu chữ ứng với bốn mùa và các tạng phủ (các cơ quan nội tạng theo Đông y; "tạng" là các cơ quan đặc như tim, gan, tỳ, phổi, thận; "phủ" là các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, bàng quang…).

Chữ "hư" ứng với gan và mùa xuân. Mùa xuân, khi thổ nạp (luyện thở: thở ra khí cũ, hít vào khí mới) mà đọc thầm chữ "hư" thì làm cho can mộc (gan, thuộc hành Mộc trong Ngũ hành) được khai thông, mắt sáng.

Chữ "ha" ứng với tim và mùa hạ. Mùa hạ, khi thổ nạp mà đọc thầm chữ "ha" thì làm cho tâm hoả (lửa của tim; tim thuộc hành Hoả) được thu giữ lại, lòng bình thản, khí yên tĩnh.

Chữ "tứ" ứng với phổi và mùa thu. Mùa thu, khi thổ nạp mà đọc thầm chữ "tứ" thì làm cho phế khí (khí của phổi) được thấm nhuận, không bị cái hanh khô mùa thu làm hại.

Chữ "xuy" ứng với thận và mùa đông. Mùa đông, khi thổ nạp mà đọc thầm chữ "xuy" thì làm cho thận dương (phần dương, tức phần lửa, sức ấm và sức hoạt động của thận; lửa trong thận chính là thận dương, ứng với quẻ Khảm trong Bát quái — tám quẻ của Kinh Dịch, quẻ Khảm tượng trưng cho nước, có một hào dương nằm giữa hai hào âm, như lửa ẩn trong nước) được thu giữ lại, khí của thận được yên ổn.

Chữ "hi" ứng với tam tiêu (theo Đông y là ba vùng trong thân mình: thượng tiêu ở ngực, trung tiêu ở bụng trên, hạ tiêu ở bụng dưới, có nhiệm vụ chuyển vận khí, nước và chất bổ khắp cơ thể). Bốn mùa, khi thổ nạp mà đọc thầm chữ "hi" thì làm cho tam tiêu vận chuyển không bị trở ngại, trừ được chứng bứt rứt nóng nảy.

Chữ "hô" ứng với tỳ (theo Đông y là cơ quan lo tiêu hoá, hấp thu và chuyển vận chất bổ từ thức ăn) và cả bốn mùa. Bốn mùa, khi thổ nạp mà đọc thầm chữ "hô" thì làm cho chức năng tiêu hoá, chuyển vận của tỳ vị (tỳ và dạ dày) mạnh mẽ, ăn uống tiêu hoá và hấp thu bình thường.

Khi luyện lục tự quyết (phép luyện thở sáu chữ) nhất định phải đọc thầm trong lòng, tuyệt đối tránh đọc chữ thành tiếng để tai nghe thấy. Phép luyện công này có tác dụng rất tốt, còn hơn cả uống thần đan diệu dược (thuốc tiên, thuốc thần).

 (Nguyên văn) Khẩu quyết rằng: Gan khi thở chữ "hư" thì mở to mắt; phổi khi thở chữ "tứ" thì hai tay nâng lên; tim thở chữ "ha" thì giơ cao hai tay bắt chéo sau gáy; thận khi thở chữ "xuy" thì ôm gối cho ngang; tỳ khi thở chữ "hô" thì phải chúm miệng; tam tiêu có khách nhiệt (cái nóng do tà khí từ ngoài xâm vào) thì nằm mà thở chữ "hi".

 Bốn mùa nên thường thở chữ "hư", còn vào tám tiết thì không được thở chữ "xuy". Bởi vì gan là tướng hoả, chỉ có tả (làm cho thông thoát, tiết bớt ra) chứ không có bổ; thận là chân thuỷ, chỉ có bổ chứ không có tả.

 (Lời giải) Khi luyện thở sáu chữ, cũng có thể phối hợp các động tác trong bài khẩu quyết này, kết hợp việc thở, đọc thầm với vận động tay chân. Cách làm như sau: khi đọc thầm chữ "hư" thì mở to mắt; khi đọc thầm chữ "tứ" thì đưa hai tay nâng lên phía trên; khi đọc chữ "ha" thì có thể giơ hai tay lên bắt chéo sau gáy; khi đọc chữ "xuy" thì có thể ngồi xổm, hai tay ôm gối; khi đọc chữ "hô" thì hơi chúm môi lại; khi đọc chữ "hi" thì nằm trên giường mà luyện.

 Những điều cần chú ý: cả bốn mùa xuân, hạ, thu, đông đều thường nên luyện chữ "hư"; còn vào tám tiết (tám tiết khí chính trong năm) là Lập xuân (đầu xuân), Xuân phân (giữa xuân, ngày đêm dài bằng nhau), Lập hạ (đầu hè), Hạ chí (giữa hè, ngày dài nhất), Lập thu (đầu thu), Thu phân (giữa thu, ngày đêm dài bằng nhau), Lập đông (đầu đông), Đông chí (giữa đông, đêm dài nhất) thì không được luyện chữ "xuy". Đó là vì tám tiết này là lúc bắt đầu của sinh, lớn, thu, tàng (nảy mầm, lớn lên, thu hoạch, cất giữ), là lúc nóng lạnh lên đến cực điểm, là lúc âm dương giao hoà; luyện chữ "xuy" vào lúc ấy dễ làm hại thận.

Gan chứa "tướng hoả" (thứ lửa phụ trợ, có tác dụng sưởi ấm nuôi dưỡng toàn thân và thúc đẩy hoạt động của các tạng phủ). Tính của gan ưa thư thái thông suốt, nên thường khai thông, cho thoát ra, không nên dồn nén hay bồi thêm, cho nên nói: "Gan là tướng hoả, chỉ có tả chứ không có bổ."

Thận giữ việc tàng tinh (cất giữ "tinh" — chất tinh tuý làm gốc của sự sống). Tinh còn gọi là "chân thuỷ" (nước thật, nước gốc của cơ thể), là "nguyên âm" (phần âm gốc của cơ thể), do tinh tiên thiên (phần tinh bẩm thụ từ cha mẹ lúc mới thành thai) và tinh hậu thiên (phần tinh lấy từ ăn uống sau khi sinh ra) hợp thành, là cội nguồn của sự sinh trưởng, phát dục và sinh sản của con người. Nên thường bồi bổ cho nó thêm đầy đủ, không được làm hao tổn khiến nó thiếu hụt, cho nên nói: "Thận là chân thuỷ, chỉ có bổ chứ không có tả."

 (Nguyên văn) Gan – chữ "hư": chủ trị chứng cổ họng khô, mặt xám (mặt xanh không tươi), mắt có ghèn, đỏ, chảy nhiều nước mắt, đau nhức, đau dưới mạng sườn, nước tiểu vàng đỏ hoặc rít (tiểu không thông).

 Tim – chữ "ha": chủ trị chứng bứt rứt nóng nảy, cổ họng lở loét sưng nóng, ra nhiều mồ hôi, lòng bàn tay nóng, họng khô khát nước.

 Tỳ – chữ "hô": chủ trị chứng nóng sinh đờm dãi, mắt vàng, cổ họng sưng tắc, chảy máu cam, miệng khô lưỡi đau, mình nặng nề, bụng trướng.

 Phổi – chữ "tứ": chủ trị chứng hen suyễn ho, bứt rứt khát nước, ngực và vùng hoành cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng) bức bối khó chịu, có đờm, lòng bàn tay nóng, gặp gió thì ra mồ hôi.

 Thận – chữ "xuy": chủ trị bệnh gầy còm yếu ớt (?) (chữ đầu bị mất trong bản gốc; lời chú cho biết chữ ấy đọc là "uông", chữ sau đọc như "doanh", nghĩa là bệnh gầy gò, ốm yếu), mặt đen, miệng khô, ù tai, cổ họng sưng, đau mặt trong đùi, dưới bàn chân nóng đau.

 Tam tiêu – chữ "hi": chủ trị chứng đau má, cổ họng sưng tắc, tai bị bít, nghe lùng bùng.

 Những điều trên là chủ trị cái tà (yếu tố gây bệnh) gây ra bệnh của chính sáu đường kinh (kinh lạc: các đường vận hành khí huyết trong cơ thể theo Đông y). Còn khi ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận) suy yếu thì phải nhờ khí và vị của thuốc và thức ăn để bồi bổ. Sách kinh nói: "Hình thể ăn vị." Cho nên vị quy về hình (chất ăn uống nuôi thân thể); khí nuôi hình, cho nên hình quy về khí; khí hoá (sự vận động, biến đổi của khí trong cơ thể) thì tinh sinh ra; vị điều hoà thì hình thể lớn lên. Vì vậy dùng năm vị (chua, đắng, ngọt, cay, mặn) là thích hợp.

 Nếu năm thứ tình chí bị thái quá mà không phải thuốc men chữa được, thì dùng phép ngũ thắng (lấy thứ tình chí này để chế ngự thứ tình chí kia theo quan hệ khắc nhau của Ngũ hành) là thích hợp.

 Buồn rầu thắng giận: gan thuộc hành Mộc, về tình chí là giận. Giận quá mức thì trở lại tự làm hại mình, cho nên nói giận hại gan, vì thế lấy cái thắng được nó để chế ngự.

 Sợ hãi thắng vui mừng: tim thuộc hành Hoả, về tình chí là vui mừng. Vui quá mức thì trở lại tự làm hại mình, cho nên nói vui mừng hại tim, vì thế lấy cái thắng được nó để chế ngự.

 Giận thắng lo nghĩ: tỳ thuộc hành Thổ, về tình chí là lo nghĩ. Nghĩ quá mức thì trở lại tự làm hại mình, cho nên nói lo nghĩ hại tỳ, vì thế lấy cái thắng được nó để chế ngự.

 Vui mừng thắng buồn rầu: phổi thuộc hành Kim, về tình chí là buồn rầu. Buồn quá mức thì trở lại tự làm hại mình, vì thế lấy cái thắng được nó để chế ngự.

 Lo nghĩ thắng sợ hãi: thận thuộc hành Thuỷ, về tình chí là sợ hãi. Sợ quá mức thì trở lại tự làm hại mình, vì thế lấy cái thắng được nó để chế ngự.

 (Lời giải) Sáu chữ "hư", "ha", "hô", "tứ", "xuy", "hi", mỗi chữ có bệnh chủ trị riêng. Chữ "hư" chủ trị các bệnh thuộc đường kinh gan như: cổ họng khô, mặt xanh không tươi, mắt đỏ, nhiều ghèn (ghèn là chất tiết ra ở mắt đóng lại thành cục màu vàng nhạt), mắt đau nhức, đau dưới hai bên mạng sườn, nước tiểu vàng đỏ hoặc tiểu không thông, tiểu khó và đau.

 Chữ "ha" chủ trị các bệnh thuộc đường kinh tim như: bứt rứt không yên, cổ họng lở loét sưng đỏ nóng đau, ra nhiều mồ hôi, lòng bàn tay bàn chân nóng (chứng "ngũ tâm phiền nhiệt": nóng bứt rứt ở năm chỗ là giữa ngực, hai lòng bàn tay và hai lòng bàn chân), họng khô miệng khát.

 Chữ "hô" chủ trị các bệnh thuộc đường kinh tỳ như: tỳ có nhiệt, nhiều đờm dãi, mắt vàng, cổ họng sưng đau và tắc nghẽn, chảy máu mũi, miệng khô lưỡi đau, thân mình nặng nề, bụng trướng đầy khó chịu.

 Chữ "tứ" chủ trị các bệnh thuộc đường kinh phổi như: hen suyễn, ho, bứt rứt khát nước, ngực và hoành cách mô bức bối khó chịu, nhiều đờm, lòng bàn tay bàn chân nóng, bị gió thì ra mồ hôi.

 Chữ "xuy" chủ trị các bệnh thận như: thân thể gầy yếu, sắc mặt đen, miệng khô, ù tai, cổ họng sưng đau, đau mặt trong hai đùi, gót chân nóng rát và đau.

 Chữ "hi" chủ trị các bệnh tam tiêu như: đau má, cổ họng sưng đau và tắc nghẽn, tai bị bít, nghe không rõ.

 Những bệnh kể trên là bệnh của chính sáu đường kinh: tim, gan, tỳ, phổi, thận và tam tiêu. Nếu là bệnh do ngũ tạng suy yếu thiếu hụt gây ra thì còn phải phối hợp chữa bằng thuốc và ăn uống, dùng "khí và vị" để bồi bổ ngũ tạng. Thiên "Âm dương ứng tượng đại luận" trong sách "Tố vấn" (một phần của bộ "Hoàng Đế nội kinh", sách y học kinh điển cổ nhất của Trung Quốc) nói: "Hình thể ăn vị."

 "Hình" là chỉ hình thể, bao gồm tạng phủ, kinh mạch, gân xương, da lông cùng máu thịt và mọi phần có hình dạng của cơ thể. "Vị" là chỉ thức ăn đồ uống có chất bổ. Hình thể nhờ hấp thu ("ăn") chất bổ từ ăn uống mà sinh trưởng, phát dục, cho nên cũng có thể nói năm vị trong ăn uống nuôi dưỡng hình thể ("vị quy về hình"). Hình thể được nuôi dưỡng thì sinh ra nguyên khí (khí gốc, sức sống căn bản của cơ thể); nguyên khí ở đây chính là tinh khí lấy từ thức ăn. Tinh khí bồi dưỡng hình thể thì hình thể mới khoẻ mạnh. Cho nên nói hình thể phải nhờ tinh khí mới tồn tại được; khí hoá hoạt động bình thường thì mới sinh ra tinh của ngũ tạng; ăn uống đầy đủ chất bổ thì hình thể mới lớn lên được. Vì thế, muốn bồi bổ ngũ tạng thì dùng năm vị trong ăn uống là thích hợp.

 Nếu xảy ra bệnh do ngũ chí (năm thứ tình chí: vui mừng, giận, buồn rầu, lo nghĩ, sợ hãi) mất điều hoà thì không nhất thiết phải chữa bằng thuốc. Lúc ấy nên dựa vào nguyên lý sinh khắc của Ngũ hành giữa ngũ tạng và ngũ chí mà dùng phép luyện lục tự quyết để chữa là thích hợp. Quan hệ giữa lục tự quyết với ngũ chí, ngũ tạng, Ngũ hành xem bảng dưới đây: Bảng quan hệ giữa lục tự quyết với ngũ chí, ngũ tạng, Ngũ hành (bảng không có trong bản gốc).

 Thuyết Ngũ hành (học thuyết cho rằng vạn vật thuộc về năm loại: Mộc – cây, Hoả – lửa, Thổ – đất, Kim – kim loại, Thuỷ – nước, và năm loại này tác động lẫn nhau) cho rằng Ngũ hành có thể tương sinh và tương khắc. Tương sinh là giúp đỡ, nuôi dưỡng và thúc đẩy lẫn nhau; tương khắc là kiềm chế, áp chế lẫn nhau. Thứ tự tương sinh là: Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc. Thứ tự tương khắc là: Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc. Tương sinh tương khắc nối tiếp nhau sinh sôi, xoay vòng không bao giờ dứt. Trong quan hệ tương khắc của Ngũ hành, bất cứ "hành" nào cũng có hai mặt quan hệ là "cái mình khắc" và "cái khắc mình"; cái mình khắc là "sở thắng" (cái mình thắng được), cái khắc mình là "sở bất thắng" (cái mình không thắng được). Cho nên quan hệ tương khắc của Ngũ hành còn gọi là quan hệ "sở thắng" và "sở bất thắng".

 Quan hệ tương khắc của Ngũ hành có thể ứng dụng vào việc chữa bệnh. Lấy phổi thuộc Kim (về tình chí là buồn rầu, ứng với chữ "tứ" trong sáu chữ) làm ví dụ: cái khắc Kim là Hoả (tim, về tình chí là vui mừng, ứng với chữ "ha"); cái bị Kim khắc là Mộc (gan, về tình chí là giận, ứng với chữ "hư"). Hoả là "sở bất thắng" của Kim, Mộc là "sở thắng" của Kim, tức là điều thiên này nói "vui mừng thắng buồn rầu" (Hoả thắng Kim) và "buồn rầu thắng giận" (Kim thắng Mộc).

 Tính thanh túc giáng xuống (làm cho trong sạch, thu lại và đưa khí đi xuống) của phổi thuộc Kim (buồn rầu, chữ "tứ") có thể kiềm chế cái bốc lên quá mạnh của gan thuộc Mộc (giận, chữ "hư"); còn cái nóng dương của tim thuộc Hoả (vui mừng, chữ "ha") lại có thể kiềm chế sự thanh túc thái quá của phổi thuộc Kim (buồn rầu, chữ "tứ"). Khi phổi thuộc Kim quá mức (thái quá) mà trở lại tự làm hại mình, sinh ra các chứng như phế khí sa xuống, hơi thở ngắn và suyễn, thì có thể dùng quan hệ tương khắc trong đó tim thuộc Hoả (vui mừng, chữ "ha") thắng (khắc chế) phổi thuộc Kim (buồn rầu, chữ "tứ"), giúp thêm sức nóng dương của tim để làm ấm phổi mà chữa chứng hơi thở ngắn hoặc suyễn. Đó chính là "vui mừng thắng buồn rầu". Áp dụng vào lục tự quyết thì khi phổi có bệnh, có thể dùng phép thổ nạp đọc thầm chữ "ha" để chữa.

 Tương tự, khi gan thuộc Mộc (giận, chữ "hư") quá mức mà trở lại tự làm hại mình, sinh ra các chứng như can dương thượng cang (phần dương của gan bốc lên quá mạnh), đau đầu, hoa mắt chóng mặt, thì cũng có thể dùng quan hệ tương khắc trong đó phổi thuộc Kim (buồn rầu, chữ "tứ") thắng (khắc chế) gan thuộc Mộc, làm cho khí của tạng được thanh túc giáng xuống mà kiềm chế phần dương của gan đang bốc lên. Đó chính là "buồn rầu thắng giận". Áp dụng vào lục tự quyết thì khi gan có bệnh, có thể dùng phép thổ nạp đọc thầm chữ "tứ" để chữa.

 Phép chữa theo "sở thắng" bằng lục tự quyết cho từng tạng như sau: Buồn rầu thắng giận — gan thuộc Mộc có bệnh thì có thể đọc thầm chữ "tứ" để kiềm chế, hoặc đọc thầm xen kẽ chữ "tứ" và chữ "hư" phối hợp để chữa.

 Sợ hãi thắng vui mừng — tim thuộc Hoả có bệnh thì có thể đọc thầm chữ "xuy" để kiềm chế, hoặc đọc thầm xen kẽ chữ "xuy" và chữ "ha" phối hợp để chữa.

 Giận thắng lo nghĩ — tỳ thuộc Thổ có bệnh thì có thể đọc thầm chữ "hư" để kiềm chế, hoặc đọc thầm xen kẽ chữ "hư" và chữ "hô" phối hợp để chữa.

 Vui mừng thắng buồn rầu — phổi thuộc Kim có bệnh thì có thể dùng chữ "ha", hoặc phối hợp chữ "ha" với chữ "tứ" để chữa.

 Lo nghĩ thắng sợ hãi — thận thuộc Thuỷ có bệnh thì có thể dùng chữ "hô", hoặc phối hợp chữ "hô" với chữ "xuy" để chữa.

 Lục tự quyết có nhiều cách áp dụng: có thể chỉ đọc thầm một chữ, như chữ "hư"; cũng có thể đọc lần lượt theo thứ tự như "hư", "ha", "hô", "xuy", "hi"; có thể đọc chữ chủ trị theo bệnh của từng tạng phủ, như bệnh gan đọc chữ "hư", bệnh tim đọc chữ "ha", bệnh tỳ đọc chữ "hô", bệnh phổi đọc chữ "tứ", bệnh thận đọc chữ "xuy"; còn có thể đọc theo chứng hàn hay nhiệt, như chứng nhiệt (bệnh thuộc loại nóng) đọc chữ "ha", chứng hàn (bệnh thuộc loại lạnh) đọc chữ "xuy". Không cần câu nệ vào một cách nào.

 Cách luyện cụ thể thì Trâu Phác Am đời Tống đã thuật lại rất tường tận trong sách "Thái thượng ngọc trục lục tự khí quyết". Phần chuẩn bị là: "Gõ răng ba mươi sáu cái để định thần (giữ tinh thần yên định), trước hết khuấy nước bọt đục trong miệng, súc luyện hai ba trăm lần, đợi đến khi trong miệng thành nước trong thì cúi đầu nghiêng về bên trái mà nuốt xuống, dùng ý nghĩ đưa nó xuống, đợi cho chảy xuống đến bụng (?)."

 Cách thở là: "Cúi đầu, mở miệng đọc chữ 'ha' để đẩy khí độc trong tim ra. Khi đọc, tai không được nghe thấy tiếng; nghe thấy tức là hơi thở thô mạnh, trái lại làm tổn hại tâm khí (khí của tim). Đọc xong thì cúi đầu ngậm miệng, dùng mũi từ từ hít khí trong lành của trời đất vào để bổ tâm khí. Khi hít, tai cũng không được nghe thấy tiếng hít; nghe thấy tức là hơi thở thô mạnh, cũng làm tổn hại tâm khí."

 Cách đọc sáu chữ (theo âm tiếng Hán): chữ "tứ" đọc như âm chữ "ty" (nghĩa là sợi tơ, âm gần như "xư"); chữ "hư" đọc như âm chữ "hư" (nghĩa là trống rỗng, âm gần như "xuy" nhẹ); chữ "ha" đọc như âm chữ "hát" (nghĩa là quát to, âm gần như "hơ"); chữ "hi" đọc như âm chữ "tây" (nghĩa là phía tây, âm gần như "xi"); chữ "xuy" và chữ "hô" thì đọc giữ nguyên âm.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video