Phẩm thứ hai mươi ba "Bình đẳng ba đời" của kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Ma-ha: lớn; Bát-nhã: trí tuệ thấu suốt bản chất thật của mọi sự vật; Ba-la-mật: vượt sang bờ bên kia, tức pháp tu đưa người ta vượt khỏi khổ đau mà đến giải thoát hoàn toàn).
Tu-bồ-đề (một trong mười đại đệ tử của Phật, nổi tiếng bậc nhất về hiểu lẽ "không") bạch Phật: "Bồ-tát (người phát nguyện tu để thành Phật nhằm cứu độ mọi loài) không nghĩ đến quá khứ, không nghĩ đến tương lai, cũng không nghĩ đến hiện tại. Sắc (phần vật chất: thân thể và mọi hình tướng), thống dương (cảm thọ: cảm giác khổ, vui, hay không khổ không vui), tư tưởng (tri giác: nhận ra hình tướng, gọi tên sự vật), sinh tử (ở đây là cách dịch cũ của "hành": các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, thúc đẩy, dẫn đến sống chết luân hồi) và thức (sự nhận biết, phân biệt) — năm thứ này hợp lại thành con người, gọi là năm ấm — đều không có bờ mé; Bồ-tát cũng không có bờ mé.
Sắc và Bồ-tát đều không thật có, cũng không thể nắm bắt được; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức — thức và Bồ-tát đều không thật có, cũng không thể nắm bắt được. Như vậy, bạch Thiên Trung Thiên (Trời của các trời, tôn hiệu dùng để gọi Phật)! Tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát có tâm nguyện và công hạnh lớn) đều không thể nắm bắt được. Vậy phải dạy Bồ-tát Ma-ha-tát pháp Bát-nhã Ba-la-mật như thế nào? Tìm Bồ-tát ở đâu cũng đều không được, cũng không thể thấy, thì phải nói Bát-nhã Ba-la-mật để dạy Bồ-tát như thế nào? Bồ-tát mà gọi là Bồ-tát, chỉ là có cái tên mà thôi.
Ví như có người tự nói: 'Tôi có cái ta.' Tìm từ gốc đến ngọn đều không có gì cả. Các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều là tự nhiên (tức tự tính: bản tính vốn như thế, không do ai tạo ra); vậy cái gì sinh ra sắc, sắc từ đâu mà sinh; cái gì sinh ra thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, thức từ đâu mà sinh? Bạch Thiên Trung Thiên! Cái gì không sinh thì không có sắc, cũng không có thức. Có gì để nói là Bát-nhã Ba-la-mật? Phải dạy Bồ-tát như thế nào? Cũng không có chỗ nào khác, cũng không có sự sinh ra, cũng không thể nắm bắt được người gọi là Bồ-tát, cũng không nắm bắt được người thực hành đạo. Bồ-tát nghe điều này mà không kinh hãi, không sợ sệt, không e ngại gì, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy chính là đang thực hành Bát-nhã Ba-la-mật."
Xá-lợi-phất (đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) nói với Tu-bồ-đề: "Vì sao Bồ-tát ở quá khứ, tương lai, hiện tại lại không thể nắm bắt được? Vì cớ gì [ngài nói] sắc không có bờ mé, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không có bờ mé, Bồ-tát cũng không có bờ mé? Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức đều không thật có, cũng không thể nắm bắt, tất cả Bồ-tát đều không thể nắm bắt — vậy dạy Bồ-tát Ma-ha-tát thế nào? Bát-nhã Ba-la-mật nói về điều gì? Cái ta hoàn toàn không thể thấy, Bồ-tát cũng không có chỗ nào để nắm bắt, vậy dạy Bồ-tát Ma-ha-tát Bát-nhã Ba-la-mật thế nào?
Vì sao ngài nói lời này: 'Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có cái tên mà thôi; tìm cái ta thì không có gốc ngọn. Các pháp đều tự nhiên, sắc từ đâu sinh? Thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức từ đâu sinh ra? Bạch Thiên Trung Thiên! Cái không sinh thì không có sắc, cái không sinh thì không có thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức.' Vừa rồi Tu-bồ-đề lại nói: 'Nó không sinh, thì phải dạy Bát-nhã Ba-la-mật thế nào?' Vì sao lại nói: 'Cũng không có chỗ nào khác'? Có cái gì sinh ra mà nắm bắt được Bồ-tát chăng? Còn người thực hành đạo, vì sao Tu-bồ-đề nói lời này: 'Bồ-tát Ma-ha-tát nghe điều này mà tâm không kinh sợ, thì là đang thực hành Bát-nhã Ba-la-mật'? Những điều ấy nghĩa là thế nào?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Vì con người vốn không thật có, nên Bồ-tát ở quá khứ không thể nắm bắt được. Chúng sinh đều là không, vì thế Bồ-tát ở quá khứ không có gì để nắm giữ. Chúng sinh là hoảng hốt (mơ hồ, lìa xa, không có thực thể chắc chắn), vì thế Bồ-tát ở quá khứ không có gì để nắm giữ. Sắc không thật có, vì thế Bồ-tát không nắm giữ thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức của quá khứ. Cái không thì không có gì, vì thế Bồ-tát không nắm giữ sự nắm giữ của quá khứ. Sắc quá khứ là không, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng là không; sắc là hoảng hốt, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng hoảng hốt; sắc là tự nhiên, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng tự nhiên; vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ.
Đàn Ba-la-mật (hạnh bố thí: cho đi), Thi Ba-la-mật (hạnh giữ giới), Sằn Ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục), Duy-đãi Ba-la-mật (hạnh tinh tấn: siêng năng không lùi bước), Thiền Ba-la-mật (hạnh thiền định: giữ tâm lặng yên chuyên nhất), Bát-nhã Ba-la-mật (hạnh trí tuệ) — sáu hạnh này gọi là sáu ba-la-mật — đều không thật có, vì thế Bồ-tát không nắm bắt quá khứ. Vì sao? Xá-lợi-phất! Lấy lẽ không mà xét thì không thể nắm bắt quá khứ, tương lai, hiện tại; không có cái không nào khác, không có Bồ-tát, không có cái không của quá khứ, Bồ-tát và việc quá khứ — tất cả đều không hai, không có nhiều thứ khác nhau. Vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ; tương lai và hiện tại cũng như vậy.
Nói tóm lại, Đàn Ba-la-mật cũng hoảng hốt, Đàn Ba-la-mật là tự nhiên; Thi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Duy-đãi Ba-la-mật, Thiền Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật cũng đều là không; Bát-nhã Ba-la-mật cũng hoảng hốt, thì không có tự tính; vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ. Cho nên, Xá-lợi-phất! Lấy lẽ không mà xét thì không có quá khứ, tương lai, hiện tại; cái không, Bồ-tát và cái đã qua cũng không hai, không có nhiều thứ khác nhau. Vì thế, Xá-lợi-phất! Bồ-tát không nắm giữ quá khứ. Bảy cái không (bảy cách quán xét lẽ không: nội không, ngoại không, cận không, viễn không, chân không, sở hữu không, vô sở hữu không) cũng không thật có, vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ.
"Lại nữa, Xá-lợi-phất! Ý chỉ (bốn niệm xứ: giữ ý chuyên chú quán xét thân, cảm thọ, tâm và các pháp), ý đoạn (bốn chánh cần: nỗ lực dứt điều ác, ngăn điều ác, làm điều thiện, tăng điều thiện), thần túc (bốn như ý túc: bốn nền tảng thiền định đưa đến thần thông), căn (năm căn: tin, tấn, niệm, định, tuệ), lực (năm lực: sức mạnh của năm căn ấy), thất giác (bảy yếu tố giác ngộ), bát đạo (tám con đường chân chính) — gồm ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp giúp tu thành đạo) — cũng đều là không, cũng đều hoảng hốt; bảy cái không cũng như vậy, vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ. Mười lực (mười trí lực đặc biệt của Phật), vô úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp của Phật), mười tám pháp bất cộng (mười tám đức riêng chỉ Phật mới có) — các pháp của chư Phật — đều là không, hoảng hốt, vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ. Sáu ba-la-mật cũng không thật có, cũng hoảng hốt, cũng không có tự tính, vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ.
"Lại nữa, Xá-lợi-phất! Tất cả tam-muội (các trạng thái thiền định, tâm an trụ chuyên nhất) đều không thật có, các môn đà-la-ni (các pháp tổng trì: năng lực ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn giáo pháp không quên) đều không thật có; các môn tam-muội, các môn đà-la-ni cũng đều là không, cũng đều hoảng hốt; các môn tam-muội, các môn đà-la-ni đều không thật có; các môn tam-muội, các môn đà-la-ni cũng đều là không, cũng đều hoảng hốt; các môn tam-muội, các môn đà-la-ni đều không có tự tính, vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ. Sáu ba-la-mật cũng như vậy.
"Lại nữa, Xá-lợi-phất! Các pháp giới (cảnh giới, bản tính chung của mọi pháp) cũng không thật có; pháp giới đều là không, pháp giới hoảng hốt, pháp giới tự nhiên, pháp giới cũng không có bảy cái không, vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ.
"Lại nữa, Xá-lợi-phất! Đát-tát-a-kiệt (phiên âm cũ của Như Lai, một tôn hiệu của Phật: bậc đến từ chân như) cũng không thật có, cũng đều là vô bản (tức bản vô, cách dịch cũ của "chân như": tính như thật, không biến đổi của mọi sự vật); vô bản là hoảng hốt, vô bản cũng là không; cái bản vô ấy cũng không có tự tính, vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ. Bản tế (thật tế: chỗ tận cùng chân thật của thực tại) cũng không thật có; bản tế đều là không, bản tế hoảng hốt, cũng không có tự tính; tất cả các cõi không thể nghĩ bàn cũng không có tự tính, vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ.
"Lại nữa, Xá-lợi-phất! Các Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, tự giải thoát cho mình), Bích-chi Phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy dạy) và Như Lai cũng không thật có; Như Lai là không, hoảng hốt, cũng không có tự tính, vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ. Đạo không thật có, cũng là không, hoảng hốt, cũng không có tự tính; Tát-vân-nhã (nhất thiết trí: trí tuệ biết tất cả của Phật) cũng là không, hoảng hốt, cũng không có tự tính, vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ. Vì sao? Xá-lợi-phất! Cái không và cái hoảng hốt, quá khứ, tương lai, hiện tại cũng đều như vậy, không thể nắm bắt; Bồ-tát cũng không thể nắm bắt. Cho nên, Xá-lợi-phất! Cái không và cái hoảng hốt, quá khứ và tương lai, không hai, không có nhiều thứ khác nhau; vì thế Bồ-tát không nắm giữ quá khứ.
Lại nữa, Xá-lợi-phất hỏi: 'Vì sao sắc không có bờ mé, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức không có bờ mé, Bồ-tát cũng không có bờ mé?' Thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức giống như hư không trống rỗng. Ví như hư không, không có bờ mé, không có khoảng giữa, không có đáy; hư không chỉ có cái tên. Xá-lợi-phất! Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng như vậy, không có bờ mé, không có khoảng giữa, không có đáy, vì sắc là không. Cái gì là không thì không có bờ, không có khoảng giữa, không thể tìm được đáy; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng như vậy. Cho nên, Xá-lợi-phất! Sắc không có bờ mé, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức không có bờ mé, Bồ-tát cũng không có bờ mé — đều không thật có, cũng không thể nắm bắt. Vì thế, Xá-lợi-phất! Sắc và Bồ-tát cũng không thật có, cũng không thể nắm bắt; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng như vậy.
"Lại nữa, Xá-lợi-phất! Sáu ba-la-mật là không, nên gọi là không; nội không (cái bên trong — sáu giác quan — là không) cũng là không, ngoại không (cái bên ngoài — đối tượng của giác quan — là không) cũng là không; vì không nên là không. Cận không, viễn không, chân không và bảy cái không, ba mươi bảy phẩm, mười lực, vô úy, các pháp của chư Phật cũng đều là không; vì không nên là không. Không có bản tế, tất cả các cõi không thể nghĩ bàn cũng là không; vì không nên là không. Các môn tam-muội, các môn đà-la-ni cũng là không; Tát-vân-nhã cũng là không; các phẩm của đạo và đạo tuệ (trí biết rõ các con đường tu) đã thấu hiểu cũng là không; vì không nên là không. Pháp ba thừa (ba cỗ xe: ba con đường tu của Thanh văn, Bích-chi Phật và Bồ-tát) cũng là không, Như Lai cũng là không. Cho nên, Xá-lợi-phất! Cái không của Như Lai cũng không có; sắc cũng không thể nắm bắt; sắc và Bồ-tát cũng không thật có, đều không thể nắm bắt; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng như vậy.
Xá-lợi-phất hỏi: 'Vì sao tất cả Bồ-tát đều không thể nắm bắt? Làm sao vì Bồ-tát mà nói Bát-nhã Ba-la-mật?' Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không thể nắm bắt; sắc không thể nắm bắt; thống dương, tư tưởng không thể nắm bắt; cái sắc của sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức không thể nắm bắt. Cái được tư tưởng — tưởng cũng không thật có; thống dương được tưởng cũng không thật có; sinh tử được tưởng cũng không thật có; hành và thức được tưởng cũng không thật có, cũng không thể nắm bắt. Thức của cái được nhận biết cũng không thật có, cũng không thể nắm bắt; sắc được nhận biết, thống dương được nhận biết, tư tưởng được nhận biết, sinh tử được nhận biết đều không thật có, cũng không thể nắm bắt.
Xá-lợi-phất! Sáu tình (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cũng không thật có, cũng không thể nắm bắt; mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý đều không thật có, cũng không thể nắm bắt. Tai đều không thật có, cũng không thể nắm bắt; tai và mắt đều không thật có, cũng không thể nắm bắt; tai và mũi đều không thật có, cũng không thể nắm bắt; mũi và sự ngửi đều không thật có, cũng không thể nắm bắt; mũi và mắt đều không thật có, cũng không thể nắm bắt; mũi và lưỡi đều không thật có, cũng không thể nắm bắt; xét về lưỡi thì đều không thật có, cũng không thể nắm bắt. Lưỡi, mắt, tai, mũi đều không thật có, cũng không thể nắm bắt; hương và thân đều không thật có, cũng không thể nắm bắt; thân và thân đều không thật có, cũng không thể nắm bắt; ý và ý đều không thật có, cũng không thể nắm bắt. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý đều không thật có, cũng không thể nắm bắt.
Mắt với hình sắc, tai với âm thanh, mũi với mùi hương, lưỡi với vị, thân với sự xúc chạm, ý với điều ý muốn (tức đối tượng của ý) (?) — sáu căn, sáu thức, sáu đối tượng, mười tám nhập (mười tám giới: sáu căn, sáu đối tượng và sáu thức) cùng các nhân duyên — tất cả mọi việc đều không thật có, cũng không thể nắm bắt. Sắc bên trong, sắc bên ngoài, cảm thọ và các pháp cũng như vậy. Sáu ba-la-mật và bảy cái không, ba mươi bảy phẩm, mười lực, vô úy, các pháp của chư Phật, các môn tam-muội, các môn đà-la-ni, các pháp về chủng tánh (dòng giống tu hành) — pháp A-la-hán, pháp Bích-chi Phật, Như Lai, pháp Bồ-tát — các pháp của mười trụ (mười bậc tu chứng của Bồ-tát), trí tuệ Tát-vân-nhã và các đạo tuệ, lên đến Như Lai và Bồ-tát, đều không thật có, cũng không thể nắm bắt.
Bồ-tát và Bát-nhã Ba-la-mật đều không thật có, cũng không thể nắm bắt. Lại nữa, Bát-nhã Ba-la-mật đối với Bát-nhã Ba-la-mật cũng đều không thật có, cũng không thể nắm bắt. Bát-nhã Ba-la-mật và Bồ-tát đều không thật có, cũng không thể nắm bắt. Bát-nhã Ba-la-mật không lời, không nói, không dạy, không giáo hóa, vì không thể nắm bắt; đối với Bồ-tát cũng không lời, không nói, không dạy, không giáo hóa, cũng không thật có, cũng không thể nắm bắt. Bát-nhã Ba-la-mật cũng không thật có, cũng không thể nắm bắt. Cho nên, Xá-lợi-phất! Tất cả các pháp cũng không thật có, cũng không có ai nắm bắt được, vì không thể nắm bắt. Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể nắm bắt, cũng không có gì để nói, đúng như lời Xá-lợi-phất nói.
Vì sao gọi là tên, mà cái tên Bồ-tát từ đâu đến? Cái tên ấy ở chỗ nào mà thành Bồ-tát, nên gọi là Bồ-tát? Nói Bồ-tát chỉ là cái tên mà thôi, từ đâu mà đến? Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức chỉ là cái tên mà thôi, chỉ là chữ nghĩa gắn vào lời nói mà thôi, chứ không có sắc, không có thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức. Vì sao? Vì cái tên cũng là không, tự tính của cái tên là không; không phải vì thế mà gọi là Bồ-tát, cũng không có cái tên riêng của mình (bản Đan chép là: cũng không lấy cái không) để làm Bồ-tát.
"Lại nữa, Xá-lợi-phất! Sáu ba-la-mật chỉ là cái tên mà thôi, không phải vì cái tên mà thành sáu ba-la-mật. Điều gọi là Bồ-tát chỉ là cái tên mà thôi. Vì vậy nói Bát-nhã Ba-la-mật cũng chỉ là cái tên mà thôi, không phải vì cái tên mà thành Bát-nhã Ba-la-mật. Bát-nhã Ba-la-mật thì không có tên. Vì sao? Cái tên và Bát-nhã Ba-la-mật, cả hai đều là không, vì không thể nắm bắt. Xá-lợi-phất! Điều gọi là Bồ-tát chỉ là tên giả đặt ra mà thôi. Điều gọi là nội không, ngoại không, cận không, viễn không, chân không, sở hữu không (cái có là không), vô sở hữu không (cái không có cũng là không), chỉ là cái tên mà thôi; bảy cái không ấy không phải vì cái tên mà là không. Vì sao? Không phải vì cái tên mà thành không; các cái không ấy là không thể nắm bắt. Cho nên, Xá-lợi-phất! Điều gọi là Bồ-tát chỉ là tên giả đặt mà thôi.
Xá-lợi-phất! Những tên gọi ấy chỉ là tên giả: ý chỉ, ý đoạn, căn, lực, giác ý, bát đạo — ba mươi bảy phẩm; mười lực, vô úy, mười tám pháp bất cộng — các pháp của chư Phật — chỉ là tên giả mà thôi, không phải vì cái tên mà thành các pháp của Phật; các pháp của Phật là không. Cho nên, Xá-lợi-phất! Điều gọi là Bồ-tát chỉ là tên giả mà thôi. Các môn tam-muội, các môn đà-la-ni; Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất: người đã vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả thứ hai: còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả thứ ba: không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (quả thứ tư: dứt hết phiền não, không còn sinh tử), Bích-chi Phật, Bồ-tát, cho đến Phật, cũng chỉ là tên giả, không lấy cái tên làm tên.
Điều gọi là cái ta, cái của ta, xét từ gốc đến ngọn thì cũng không thật có, không có gì thành tựu; cái ta còn không thể nắm bắt, huống là ở nơi đạo mà có gì nắm bắt được? Cái biết, cái thấy cũng không thể nắm bắt, huống là muốn khiến có gì thành tựu? Xá-lợi-phất! Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, từ gốc đến ngọn cũng không thể nắm bắt, huống là muốn khiến thức thành ra mắt, rồi mắt tiếp xúc do nhân duyên mà sinh cảm thọ? Tai, mũi, lưỡi, thân, ý — những gì sáu căn tiếp nhận cũng không thể nắm bắt; sáu ba-la-mật, bảy cái không, từ gốc đến ngọn đều không, cũng không thể nắm bắt, huống là muốn khiến có gì thành tựu? Ba mươi bảy phẩm, mười lực, bốn vô úy, các pháp của chư Phật, xét từ gốc đến ngọn cũng không thể nắm bắt, huống là muốn khiến có gì thành tựu? Các môn tam-muội, các môn đà-la-ni, xét từ gốc đến ngọn đều không thể nắm bắt, huống là muốn khiến có gì thành tựu?
Thanh văn, Bích-chi Phật, Như Lai, A-la-ha (bậc đáng được cúng dường, một tôn hiệu của Phật), Tam-da-tam-phật (bậc giác ngộ hoàn toàn và chân chính, một tôn hiệu của Phật) đều hoàn toàn không thể nắm bắt. Cho nên, Xá-lợi-phất! Điều gọi là cái ta đều không thật có, tất cả các pháp cũng không thật có, đều là tự nhiên. Vì sao? Vì tự nhiên thì không hợp lại, không tan ra." Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào gọi là tự nhiên thì không hợp, không tan?"
Đáp: "Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, vì là tự nhiên nên không hợp, không tan; mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — những gì sáu căn tiếp nhận, những gì sinh ra, những gì cảm thọ hợp lại — đều là tự nhiên, không hợp, không tan; sáu ba-la-mật cũng không hợp, không tan, đều là tự nhiên. Vì thế, Xá-lợi-phất! Tất cả các pháp đều không thật có, đều là tự nhiên.
"Lại nữa, Xá-lợi-phất! Tất cả các pháp cũng không thường còn, cũng không đi đến đâu."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào gọi là tất cả các pháp không thường còn, không đi đến đâu?"
Tu-bồ-đề nói: "Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không thường còn, không có chỗ quay về hay hướng tới. Vì sao? Cái không thường còn thì đều không thật có, cũng không có mắt (?); vì thế tất cả các pháp đều không thường còn, không có chỗ quay về hay hướng tới. Tất cả những pháp đang có cũng như vậy, đều không thường còn, không có chỗ quay về hay hướng tới. Tất cả các pháp hữu lậu (pháp còn phiền não rỉ chảy, còn dính mắc thế gian) cho đến vô lậu (pháp đã dứt phiền não), những pháp có thể nói và những pháp không thể nói [cũng như vậy]. Cái gọi là thường còn thì cũng là không thật có, cũng không có mắt (?). Cho nên, Xá-lợi-phất! Tất cả muôn vật đều không thường còn, không có chỗ quay về hay hướng tới. Lại nữa, Xá-lợi-phất! Tất cả các pháp không có sự tích tụ, cũng không có sự hư hoại."
Lại hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là tất cả các pháp không tích tụ, cũng không hư hoại?"
Đáp: "Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức không tích tụ, cũng không hư hoại. Vì sao? Vì là thanh tịnh (trong sạch, không dính mắc). Tất cả các pháp thiện, bất thiện, pháp có, pháp không có, pháp hữu lậu, pháp vô lậu, đều không tích tụ, cũng không hư hoại. Vì sao? Vì là thanh tịnh. Cho nên, Xá-lợi-phất! Tất cả những gì có đều không thật có. Xá-lợi-phất! Ngài hỏi: 'Sắc từ đâu sinh?' Sắc không sinh ra từ đâu; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không sinh ra từ đâu. Vì sao, Xá-lợi-phất? Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không thật có; người thực hành mà thấu hiểu thì không có sắc, cũng không có sự sinh; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không có sự sinh; sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không thật có. Vì sao? Người thực hành mà thấu hiểu thì không có mắt; mắt không thật có. Vì sao? Người thực hành mà thấu hiểu thì thấy tất cả đều không thật có; sáu căn cũng vậy.
"Lại nữa,
"Xá-lợi-phất! Tất cả các pháp đều không thật có. Vì sao? Người thực hành mà thấu hiểu thì không tạo ra cái có. Cho nên, Xá-lợi-phất! Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không có sự sinh. Lại nữa, Xá-lợi-phất! Điều ngài hỏi — sắc không sinh thì không phải là sắc, cũng không phải thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức. Vì sao? Sắc là thanh tịnh, là không, không khởi lên, không diệt đi, cũng không trụ lại, cũng không khác biệt. Thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng thanh tịnh; vì cái không là thanh tịnh nên gọi là thanh tịnh, cũng không khởi, không diệt, cũng không trụ, không thể phân biệt. Tất cả những gì có cũng đều thanh tịnh; vì cái không là thanh tịnh nên gọi là thanh tịnh, cũng không khởi lên, cũng không diệt đi, cũng không trụ lại, không thể phân biệt mà biết. Cho nên, Xá-lợi-phất! Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không có sự sinh.
Như Xá-lợi-phất đã hỏi: 'Vì sao nói những thứ này đều không sinh? Phải từ đâu mà nói Bát-nhã Ba-la-mật?' Vì sao? Bát-nhã Ba-la-mật cũng không sinh. Nếu không sinh thì Bát-nhã Ba-la-mật cũng không có gì để sinh ra, không có hai pháp, cũng không có nhiều thứ khác nhau. Vì thế mới nói vậy: thì phải từ đâu mà nói Bát-nhã Ba-la-mật? Xá-lợi-phất hỏi [về câu]: 'Cũng không phải từ chỗ khác mà sinh ra Bồ-tát để được thực hành đạo.' Vì sao? Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không sinh ra từ chỗ khác, cũng không thấy có chỗ khác. Bát-nhã Ba-la-mật cũng không phân biệt chỗ khác mà thấy tất cả bình đẳng; hạnh của các Bồ-tát cũng không có sự sinh.
Lại nữa, Bồ-tát không có hai pháp, cũng không có nhiều thứ khác nhau, cũng không thấy sắc, thống dương, tư tưởng, hành, sinh tử, thức sinh ra từ chỗ khác. Vì sao? Vì là không sinh; sắc không hai, cũng không có nhiều thứ khác nhau, cũng không từ chỗ khác mà sinh ra, cũng không thấy sắc sinh ra từ chỗ khác. Vì sao? Sắc không có sự sinh, thức không có tên gọi, cũng không có nhiều thứ khác nhau. Mười tám giới, ba mươi bảy phẩm, các pháp của chư Phật, cùng với bảy cái không, pháp ba thừa, đều không thấy có sự sinh. Vì sao? Vì không sinh nên không có hai pháp, cũng không có nhiều thứ khác nhau. Cho nên, Xá-lợi-phất! Không thể nắm bắt được Bồ-tát nào sinh ra từ chỗ khác mà thực hành đạo.
Lại nữa, Xá-lợi-phất! Điều ngài hỏi vừa rồi: 'Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe lời nói ấy mà không kinh hãi, không sợ, không e ngại, thì là đang thực hành Bát-nhã Ba-la-mật.' Vì sao? Bồ-tát Ma-ha-tát quán xét tất cả các pháp đều như giấc mộng, như trò ảo thuật, như sóng nắng (ảo ảnh do hơi nóng bốc lên, trông như có nước hay đàn ngựa chạy), như thân cây chuối (bóc mãi không có lõi), như bóng, như tiếng vang. Cho nên, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát nghe điều này mà không kinh, không sợ, cũng không e ngại, đó là đang thực hành Bát-nhã Ba-la-mật."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà quán xét các pháp như vậy, thì không nắm giữ sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, cũng không buông bỏ gì, cũng không trụ vào đâu, cũng không dính mắc vào Bát-nhã Ba-la-mật; thì không có sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, cũng không nắm giữ, cũng không buông bỏ, cũng không trụ, cũng không dính mắc, không phân biệt gì; cũng không nắm giữ chỗ nương của sáu căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, không nắm giữ cái ta; cũng không nắm giữ Đàn Ba-la-mật, cũng không buông bỏ gì, cũng không trụ vào đâu, cũng không dính mắc, không đặt mình vào cái ta. [Đối với] Thi, Sằn, Duy-đãi, Thiền, Bát-nhã Ba-la-mật [cũng vậy]; cũng không nắm giữ bảy cái không, cũng không buông bỏ gì, cũng không trụ vào đâu, cũng không dính mắc, không đặt mình vào cái ta.
"Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Người thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, đối với ba mươi bảy phẩm, mười lực, vô úy, mười tám pháp bất cộng — các pháp của chư Phật — cũng như vậy, cũng không nắm giữ, cũng không buông bỏ, cũng không trụ, cũng không dính mắc, không đặt mình vào cái ta.
"Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên! Bồ-tát không nắm giữ tất cả các môn tam-muội, môn đà-la-ni; cũng không nắm giữ, cũng không buông bỏ, cũng không trụ, cũng không dính mắc, không đặt mình vào cái ta. Vì sao? Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không thấy sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, không thấy mười tám giới, ba mươi bảy phẩm và bảy cái không, Thanh văn, Bích-chi Phật, lên đến Phật và Tát-vân-nhã cũng không thấy gì. Vì sao? Không có sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức; cũng không khởi lên, cũng không có thức; sáu căn không khởi lên, cũng không có sáu căn; sáu ba-la-mật không khởi lên, cũng không có sáu ba-la-mật; Bát-nhã Ba-la-mật cũng không khởi lên, cũng không hai, cũng không có nhiều thứ khác nhau; nội không, ngoại không cũng không khởi lên; cận không, viễn không, chân không, sở hữu không, vô sở hữu không cũng như vậy. Vì sao? Bảy cái không cũng không khởi lên, cũng không hai, cũng không có nhiều thứ khác nhau.
Cho nên, bạch Thiên Trung Thiên! Bảy cái không, ba mươi bảy phẩm, mười lực, vô úy, mười tám pháp bất cộng — các pháp của chư Phật — cũng không khởi lên, cũng không hai, cũng không có nhiều thứ khác nhau. Vì sao? Bạch Thiên Trung Thiên! Vì không khởi lên nên không hai, không ba, không có nhiều thứ khác nhau; các pháp của Phật đều không khởi lên; cái gì có khởi lên thì không phải là pháp của Phật. Bạch Thiên Trung Thiên! Bản vô (chân như) cũng không thể nghĩ bàn; cảnh giới của các pháp cũng không khởi lên; cõi không thể nghĩ bàn thì không hai, cũng không có nhiều thứ khác nhau. Bạch Thiên Trung Thiên! Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi Phật, Bồ-tát, lên đến trí tuệ Tát-vân-nhã, đều không khởi lên, cũng không thật có; cho nên Tát-vân-nhã là không khởi lên.
Vì sao? Không có tinh tấn (?) — đó là không hai, không ba, cũng không có nhiều thứ khác nhau; sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức thì là diệt hết, cũng không có sắc, vì thế thức cũng diệt hết, thì không hai, cũng không có nhiều thứ khác nhau. Vì sao? Bạch Thiên Trung Thiên! Sự tinh tấn (?) ấy không một, không hai, không ba, cũng không có nhiều thứ khác nhau; thức của sự tinh tấn cũng không có thức; đó là Đàn Ba-la-mật, cũng không khởi lên, không có gì để tinh tấn, không hai, không ba, cũng không có nhiều thứ khác nhau; Thi, Sằn, Duy-đãi, Thiền, Bát-nhã Ba-la-mật cũng như vậy; và bảy cái không, ba mươi bảy phẩm, mười lực, vô úy, mười tám pháp bất cộng — các pháp của chư Phật — cũng như vậy. Bạch Thiên Trung Thiên! Lời ấy nói rằng: không có gì để tinh tấn, trong hạnh này không ai có thể tính đếm được; năm ấm, sáu suy (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp — gọi là "suy" vì làm hao mòn tâm thiện), sáu ba-la-mật, pháp ba thừa, lên đến trí tuệ Tát-vân-nhã, cũng như vậy."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video