Phẩm thứ hai mươi bốn "Quán hạnh" (hạnh quán xét) của kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Ma-ha: lớn; Bát-nhã: trí tuệ thấu suốt bản chất thật của mọi sự vật; Ba-la-mật: vượt sang bờ bên kia, tức pháp tu đưa người ta vượt khỏi khổ đau mà đến giải thoát hoàn toàn).
Bấy giờ Tu-bồ-đề (đại đệ tử của Phật, nổi tiếng bậc nhất về hiểu lẽ "không") nói với Xá-lợi-phất (đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) rằng: "Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn: bậc phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi loài, có tâm nguyện và công hạnh lớn) thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì quán xét các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) như thế nào? Thế nào gọi là Bồ-tát thực hành đạo vì tất cả mọi người, mà nói Bồ-tát thấu hiểu tất cả pháp của đạo, đối với tất cả các pháp đều không dính mắc? Thấu hiểu các pháp tức là thấu hiểu sắc (phần vật chất: thân thể và mọi hình tướng), thống dương (cảm thọ: cảm giác khổ, vui, hay không khổ không vui), tư tưởng (tri giác: nhận ra hình tướng, gọi tên sự vật), sinh tử (cách dịch cũ của "hành": các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, thúc đẩy, dẫn đến sống chết luân hồi), thức (sự nhận biết, phân biệt) — năm thứ hợp thành con người, gọi là năm ấm — mà đối với việc của thức cũng không dính mắc. Thấu hiểu ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp giúp tu thành đạo), mười lực (mười trí lực đặc biệt của Phật), vô úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp của Phật) — các pháp của chư Phật — cũng không dính mắc. Thế nào gọi là việc của tất cả các pháp?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Quán xét hình tướng và dấu hiệu ứng hiện của các pháp — các pháp hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, sự xúc chạm trơn mịn — pháp bên trong, pháp bên ngoài, pháp hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), pháp vô vi (pháp không do tạo tác, không sinh không diệt), cái có, cái không có; [thấy] hình tướng và dấu hiệu ấy hoàn toàn không có nhân duyên [thật] — đó gọi là quán pháp.
Lại nữa, Xá-lợi-phất! Ngài hỏi: 'Thế nào là Bát-nhã Ba-la-mật?' Dứt hết, không ưa thích gì — đó gọi là Bát-nhã Ba-la-mật. Thế nào là dứt hết, không ưa thích gì? Xá-lợi-phất! Không ưa thích các ấm, các giới, các nhập (ấm: năm ấm kể trên; giới: mười tám giới — sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức; nhập: mười hai nhập — sáu giác quan và sáu đối tượng); không ưa thích sáu ba-la-mật: [Đàn Ba-la-mật (hạnh bố thí), ] Thi Ba-la-mật (hạnh giữ giới), Sằn Ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục), Duy-đãi Ba-la-mật (hạnh tinh tấn: siêng năng không lùi bước), Thiền Ba-la-mật (hạnh thiền định), Bát-nhã Ba-la-mật (hạnh trí tuệ); không ưa thích bảy cái không (bảy cách quán xét lẽ không: nội không, ngoại không, cận không, viễn không, chân không, sở hữu không, vô sở hữu không); không ưa thích ba mươi bảy phẩm, mười lực, vô úy, mười tám pháp bất cộng (mười tám đức riêng chỉ Phật mới có) — các pháp của chư Phật — đó gọi là dứt hết, không ưa thích gì, đó là Bát-nhã Ba-la-mật. Đối với Tát-vân-nhã (nhất thiết trí: trí tuệ biết tất cả của Phật) cũng không ưa thích, đó là Bát-nhã Ba-la-mật. Đó gọi là dứt hết, không ưa thích gì, đó là Bát-nhã Ba-la-mật.
Ngài hỏi: 'Thế nào là quán?' Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, không quán sắc là thường còn hay không thường còn, không quán sắc là khổ hay vui, không quán sắc có ta hay không có ta, không quán sắc là không hay không phải không, có tướng hay không có tướng, có mong cầu hay không có mong cầu, không quán sắc là vắng lặng hay không vắng lặng, không quán sắc là hoảng hốt (mơ hồ, lìa xa, không có thực thể chắc chắn) hay không hoảng hốt; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, cùng với bảy cái không và ba cửa giải thoát (không, vô tướng, vô nguyện: thấy mọi pháp là không, không có tướng để nắm, không có gì để mong cầu), cũng như vậy.
Không quán ba mươi bảy phẩm — ý chỉ (bốn niệm xứ: chuyên chú quán xét thân, cảm thọ, tâm, pháp), ý đoạn (bốn chánh cần: nỗ lực dứt ác, làm thiện), thần túc (bốn nền tảng thiền định đưa đến thần thông), căn (năm căn: tin, tấn, niệm, định, tuệ), lực (năm lực), thất giác (bảy yếu tố giác ngộ), bát đạo (tám con đường chân chính) — và các pháp của chư Phật là khổ hay vui, thiện hay ác, có ta hay không có ta, thường còn hay không thường còn; [không quán] các môn tam-muội (các trạng thái thiền định, tâm an trụ chuyên nhất), các môn đà-la-ni (các pháp tổng trì: năng lực ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn giáo pháp không quên), trí tuệ Tát-vân-nhã là thường còn hay không thường còn, khổ hay vui, thiện hay ác, có ta hay không có ta, là không hay không phải không, và ba cửa giải thoát. Xá-lợi-phất! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát quán hạnh Bát-nhã Ba-la-mật."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không khởi lên thì không có thức; căn, lực, giác ý, ba mươi bảy phẩm, bảy cái không, bốn pháp phi thường (?), trí tuệ Tát-vân-nhã đều không khởi lên, thì Tát-vân-nhã không thật có?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Nói sắc là bảy cái không: cái gì là không thì không có hình; vì thế sắc là không khởi lên, thì không có sắc; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng vậy. Sáu ba-la-mật là không; cái đã là không thì không phải Bát-nhã Ba-la-mật, trí tuệ không khởi lên. Cho nên, Xá-lợi-phất! Bát-nhã Ba-la-mật thì không khởi lên, không phải Bát-nhã Ba-la-mật; và bảy cái không, ba mươi bảy phẩm, mười lực, vô úy, các pháp của chư Phật, các môn tam-muội, các môn đà-la-ni, trí tuệ Tát-vân-nhã cũng như vậy. Sắc không khởi lên thì không có sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức; cho đến trí tuệ Tát-vân-nhã cũng như vậy, cái không khởi lên thì không có trí tuệ."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Thế nào là sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, lên đến trí tuệ Tát-vân-nhã, đều không có hai?"
Tu-bồ-đề nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Cái không hai — sắc thì không hai; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức và tất cả pháp của thức, không hợp, không tan, không có hình sắc, không thể thấy, không có gì để lấy hay bỏ; tướng như vậy thì là không có tướng; và bảy cái không, ba mươi bảy phẩm, bốn pháp phi thường (?), trí tuệ Tát-vân-nhã cũng như vậy. Năm ấm, sáu suy (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp — gọi là "suy" vì làm hao mòn tâm thiện), lên đến Tát-vân-nhã, đều không có hai."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là sắc không có hai, thanh tịnh, không từ đâu đến; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, lên đến trí tuệ Tát-vân-nhã [cũng vậy]?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Đúng vậy, đúng vậy! Sắc không phải là cái khác với cái không khởi lên, cũng không có sắc nào khác với cái không khởi lên; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức, lên đến trí tuệ Tát-vân-nhã, cũng như vậy. Như vậy, Xá-lợi-phất! Sắc không có hai; năm ấm, sáu suy, lên đến trí tuệ Tát-vân-nhã, cũng không có hai; tất cả đều thanh tịnh (trong sạch, không dính mắc), không từ đâu đến."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật quán xét các pháp, thấy tất cả sắc đều không khởi lên, gốc ngọn thanh tịnh; thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng như vậy; cái ta, cái biết, cái thấy đều không khởi lên, gốc ngọn thanh tịnh; Đàn, Thi, Sằn, Duy-đãi, Thiền, Bát-nhã Ba-la-mật cũng như vậy, đều không khởi lên, gốc ngọn thanh tịnh; và bảy cái không, ba mươi bảy phẩm, căn, lực, giác ý, mười lực, vô úy, các pháp của chư Phật, không thấy có sự khởi lên, gốc ngọn thanh tịnh; quán các môn tam-muội, các môn đà-la-ni, trí tuệ Tát-vân-nhã, không thấy có sự khởi lên, gốc ngọn thanh tịnh; quán pháp của phàm phu, thấy pháp của phàm phu đều không khởi lên, gốc ngọn thanh tịnh; quán Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất: người đã vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả thứ hai: còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả thứ ba: không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (quả thứ tư: dứt hết phiền não, không còn sinh tử), Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, tự giải thoát cho mình), Bích-chi Phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên) và Bồ-tát, thấy các pháp ấy đều không khởi lên, gốc ngọn thanh tịnh; quán tất cả pháp của Phật, thấy không khởi lên, gốc ngọn thanh tịnh, không thấy có sự khởi lên."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Điều ngài vừa nói phải hiểu thế nào? Năm ấm, sáu suy, pháp ba thừa (ba cỗ xe: ba con đường tu của Thanh văn, Bích-chi Phật và Bồ-tát) và Tát-vân-nhã đều không khởi lên, thì cũng không có năm đường (năm nẻo luân hồi: trời, người, địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), cũng không có Bồ-tát Ma-ha-tát, cũng không có ai đắc thần thông. Tu-bồ-đề! Nếu tất cả các pháp đều không khởi lên, thì vì sao có người thành Tu-đà-hoàn, dứt ba kiết sử (ba mối trói buộc: chấp thân là ta, hoài nghi chánh pháp, chấp vào giới cấm sai lầm) mà tu hành đạo; Tư-đà-hàm cũng dứt ba kiết sử, làm mỏng dâm dục, giận dữ, si mê mà tu hành đạo; A-na-hàm bỏ gánh nặng, dứt trừ các trói buộc mà tu hành đạo; A-la-hán dứt hết các trói buộc và năm căn (?), không còn sống chết mà tu hành đạo; người theo thừa Bích-chi Phật nhờ quán nhân duyên mà giác ngộ, tu hành đạo? Vì sao Bồ-tát siêng khổ hành đạo, vì vô số chúng sinh mà chịu khó nhọc? Vì sao chứng thành A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ[-đề] (quả giác ngộ cao tột, chân chính, hoàn toàn của Phật) mà chuyển bánh xe pháp (thuyết giảng giáo pháp, như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não)?"
Tu-bồ-đề nói: "Tôi không muốn khiến pháp không khởi lên mà có chỗ đắc, cũng không muốn khiến pháp không khởi lên đạt đến Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi Phật — cũng như vậy. Tôi cũng không bảo Bồ-tát Ma-ha-tát hành khổ hạnh, không khiến Bồ-tát siêng năng hành khổ hạnh. Vì sao? Xá-lợi-phất! Không phải vì [thấy] tướng riêng biệt của sự khổ nhọc mà độ vô số a-tăng-kỳ (con số lớn đến mức không đếm được) người. Lại nữa, Xá-lợi-phất! Người thực hành đạo Bồ-tát phải độ vô số a-tăng-kỳ người, nghĩ đến họ như nghĩ đến mẹ, như nghĩ đến cha, như nghĩ đến con, như nghĩ đến thân mình, mà việc làm ấy cũng không khởi lên. Bồ-tát phải nghĩ thế này: 'Tìm cái ta thì đều không thật có, cũng không thể nắm bắt; quán pháp trong và ngoài thì phải hiểu như vậy.' Nếu khởi lên ý tưởng, thì không nghĩ đến khổ nhọc, cũng không khởi ý tưởng. Vì sao? Tất cả các pháp đều không khởi lên, cũng không thể nắm bắt. Lại nữa, Xá-lợi-phất! Tôi cũng không muốn khiến Như Lai (tôn hiệu của Phật: bậc đến từ chân như) là không khởi lên, không có A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ[-đề] (quả giác ngộ cao tột, chân chính, hoàn toàn), cũng không muốn khiến chuyển bánh xe pháp, cũng không muốn khiến đắc pháp không khởi lên."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Ngài nói vậy, là muốn khiến có khởi lên mà đạt được pháp chăng? Hay nói không khởi lên thì không đạt được các pháp?"
Tu-bồ-đề nói: "Không phải nhờ không khởi lên mà đạt được các pháp, cũng không phải nhờ khởi lên mà đạt được các pháp."
Lại hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là pháp không khởi lên, cũng không phải không khởi lên, mà đạt được các pháp?"
Tu-bồ-đề nói: "Tôi không muốn khiến cái không khởi lên sinh ra mà đạt được các pháp, cũng không muốn khiến không có, không đạt được gì."
Xá-lợi-phất nói: "Ý Tu-bồ-đề thế nào — không có sự chứng đắc, không có sự thành đạo chăng?"
Tu-bồ-đề nói: "Có chứng đắc, có đạo, nhưng thật ra không có hai. Lại nữa, Xá-lợi-phất! Chứng đắc, thành đạo chỉ là lời nói theo cách thế gian mà thôi; những tên gọi Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi Phật đều là theo cách dạy của thế gian mà có lời ấy. Xét từ gốc đến ngọn thì không có chứng đắc, không có thành đạo, không có ba thừa."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Sự chứng đắc thành đạo là theo cách nói thế gian chăng? Như vậy năm đường cũng là cách nói thế gian, tất cả đều hư hoại, không phải chân đế (sự thật tối hậu, chân lý cao nhất) chăng?"
Đáp: "Đúng như lời ngài nói, theo thế gian mà nói có sở đắc, chứng đắc thành đạo; năm đường cũng vậy. Cách nói thế gian đều hư hoại, không phải chân đế. Vì sao? Muốn thành chân đế thì không có thiện ác, không khởi, không diệt, không có các trần lao (phiền não làm nhọc nhằn, nhơ bẩn tâm), cũng không có giận hờn, mới là chân đế."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Pháp không sinh có khởi lên chăng? Hay pháp đã sinh lại khởi lên sinh nữa chăng?"
Tu-bồ-đề [nói]: "Pháp không sinh thì cũng không sinh; pháp đã sinh cũng không sinh nữa."
Xá-lợi-phất nói: "Thế nào là muốn khiến pháp không sinh mà có sinh?"
Tu-bồ-đề nói: "Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không sinh, tự tính là không, không muốn khiến sinh; Thanh văn, Bích-chi Phật, lên đến Phật đạo, đều không sinh, tự tính là không, không muốn khiến sinh."
Xá-lợi-phất nói: "Cái đã sinh lại có sinh chăng? Cái không sinh mà khởi lên sinh chăng?"
Tu-bồ-đề nói: "Cái đã sinh cũng không sinh, cái không sinh cũng không sinh. Vì sao? Xá-lợi-phất! Cái sinh và cái không sinh — hai pháp này không hợp, không tan, không có hình sắc, không thể thấy, không có gì để nhận giữ, tức là một tướng, là tướng không thật có. Cho nên, Xá-lợi-phất! Cái sinh, cái không sinh — cái không sinh ấy cũng không sinh."
Xá-lợi-phất nói: "Ai có thể kham nhận (chịu nổi, đảm đương được) pháp không sinh? Tu-bồ-đề! Pháp không sinh ấy là không sinh, pháp không sinh cũng không sinh."
Tu-bồ-đề nói: "Cái không sinh, pháp không sinh là không sinh; người kham nhận cái không sinh, pháp không sinh cũng là không sinh. Vì sao? Pháp không sinh ấy là không sinh, cùng với biện tài (tài ăn nói, giảng giải lưu loát), đều không sinh; tất cả các pháp ấy không hợp, không tan, không có hình sắc, không thể thấy, không thể nhận giữ, tức là một tướng, là tướng không thật có."
Xá-lợi-phất nói: "Không sinh thì biện tài không sinh, pháp không sinh cũng không sinh — vì thế mà kham nhận được chăng?"
Tu-bồ-đề nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Vì không sinh nên biện tài không sinh, pháp không sinh cũng không sinh, mới là kham nhận được. Vì sao? Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không sinh; sáu tình (sáu giác quan), bốn đại (bốn yếu tố tạo nên vật chất: đất, nước, lửa, gió) — tức mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — cũng không sinh; đất, nước, lửa, gió, hư không và các thức giới cũng không sinh; việc làm của thân, miệng, ý cũng không sinh; Thanh văn, Bích-chi Phật, lên đến Phật, cũng không sinh. Cho nên, Xá-lợi-phất! Biện tài không sinh thì không phải là không không sinh (?); vì pháp không sinh nên không sinh; người thực hành điều này mới có thể kham nhận pháp không sinh."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Pháp mà hiền giả Tu-bồ-đề nói là bậc nhất cao quý. Vì sao? Nếu có người hỏi thì ngài theo câu hỏi mà nói, đối với tất cả các pháp đều không dính mắc."
Xá-lợi-phất nói: "Thế nào là đối với tất cả các pháp mà không dính mắc?"
Tu-bồ-đề nói: "Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức là thanh tịnh, là không, cũng không dính mắc, cũng không có trong, ngoài, cũng không có khoảng giữa; mười tám giới mà sáu căn tiếp xúc cũng là không, thanh tịnh, không dính vào trong, ngoài, cũng không có khoảng giữa; sáu ba-la-mật và bảy cái không, ba mươi bảy phẩm, mười lực, vô úy, mười tám pháp bất cộng — các pháp của chư Phật — cũng thanh tịnh, là không, không dính vào trong, ngoài, cũng không có khoảng giữa. Như vậy, Xá-lợi-phất! Đối với tất cả các pháp mà không dính mắc; Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành sáu ba-la-mật thì đối với sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức đều thanh tịnh, lên đến Tát-vân-nhã cũng đều thanh tịnh."
Xá-lợi-phất nói: "Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát thuần thực hành sáu ba-la-mật, làm thanh tịnh đạo Bồ-tát?"
Tu-bồ-đề nói: "Đàn Ba-la-mật có sự bố thí theo thế gian, không phải để vượt khỏi thế gian; Thi Ba-la-mật, Sằn Ba-la-mật, Duy-đãi, Thiền, Bát-nhã Ba-la-mật [cũng vậy], có trí tuệ thế gian và cũng có trí tuệ vượt khỏi thế gian."
Xá-lợi-phất hỏi: "Thế nào là Đàn Ba-la-mật thế gian, Đàn Ba-la-mật vượt khỏi thế gian?"
Tu-bồ-đề nói: "Bồ-tát Ma-ha-tát bố thí nhiều cho sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ, tế lễ ở Ấn Độ), người nghèo khổ, người ăn xin: người đói cho ăn, người khát cho uống, hương hoa, âm nhạc, nhà cửa, bảy thứ báu, nghề sinh sống, thuốc men cho người bệnh gầy yếu, tùy theo điều mỗi người mong muốn; con trai, con gái, vợ con, đầu, mắt, da thịt, thân thể — những gì người ta ham muốn — đều không tiếc mà tùy ý cho họ. Lại đều xướng lên: 'Ta cho đi không chút keo kiệt ganh ghét; ta là thí chủ, buông bỏ tất cả, theo lời Phật dạy mà thực hành Đàn Ba-la-mật.' Bố thí như vậy rồi còn có ý mong cầu; đối với chúng sinh, tâm chí còn điên đảo (nhìn sai lệch, ngược với sự thật) mà cho là chắc chắn quan trọng; đem điều đó hồi hướng góp vào A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ[-đề], dùng sự bố thí này khiến các loài hiện đời được an ổn, đến cõi vô dư (cảnh giới Niết-bàn không còn sót lại gì của thân và phiền não) mà bát-nê-hoàn (nhập Niết-bàn, diệt độ hoàn toàn).
Người ấy kết hợp ba điều mà bố thí. Thế nào là ba? Ý tưởng về mình, ý tưởng về cái ta, và ý tưởng tính rằng người khác [nhận] sẽ có báo đáp cho sự bố thí — đó là ba. Đó là Đàn Ba-la-mật thế gian, không phải để vượt khỏi thế gian. Vì sao gọi là Đàn Ba-la-mật thế gian? Vì không phải để vượt khỏi thế gian, còn ở trong thế gian không dời đổi, không được độ thoát đến chỗ không vướng mắc — đó gọi là Đàn Ba-la-mật thế gian. [Còn bố thí vượt thế gian thì] có thể làm thanh tịnh ba phần. Thế nào là ba? Bồ-tát Ma-ha-tát khi bố thí không nắm giữ cái ta, không thấy người nhận, có vật được cho mà cũng không nghĩ đến báo đáp — đó là Bồ-tát Ma-ha-tát làm thanh tịnh ba phần.
"Lại nữa, Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát bố thí cho chúng sinh mà cũng không thấy có người, đem điều đó hồi hướng góp vào A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ[-đề], không có các ý tưởng, đều không thấy gì — đó là Đàn Ba-la-mật vượt khỏi thế gian. Sở dĩ gọi là Đàn Ba-la-mật là vì vượt khỏi thế gian, không dính vào thế gian. Thi, Sằn, Duy-đãi, Thiền, Bát-nhã Ba-la-mật cũng như vậy: có ý mong cầu là trí tuệ thế gian, không có ý mong cầu là trí tuệ vượt khỏi thế gian. Xá-lợi-phất! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát thuần thực hành sáu ba-la-mật, thành tựu đạo Bồ-tát."
Xá-lợi-phất lại hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu đạo Bồ-tát?"
Tu-bồ-đề nói: "Ý chỉ, ý đoạn, thần túc, căn, lực, bảy giác ý, tám chánh đạo, mười lực, vô úy, mười tám pháp bất cộng, ba cửa giải thoát là không, vô tướng, vô nguyện, và bảy cái không, tất cả tam-muội, các môn đà-la-ni, bốn biện tài phân biệt (bốn khả năng hiểu và giảng thông suốt: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, và về sự giảng nói lưu loát), lòng đại từ (thương yêu lớn, ban vui cho mọi loài), đại bi (xót thương lớn, cứu khổ cho mọi loài) — đó là đạo của Bồ-tát Ma-ha-tát."
Xá-lợi-phất nói: "Hay thay, hay thay, Tu-bồ-đề! Ba-la-mật nào có thể thành tựu sự dũng mãnh, là bậc nhất cao tột mà được độ thoát?"
Tu-bồ-đề nói: "Nhờ ơn dũng mãnh của Bát-nhã Ba-la-mật mà được độ thoát. Vì sao? Bát-nhã Ba-la-mật là mẹ của tất cả các pháp, che chở và độ cho Thanh văn, Bích-chi Phật, khiến thành tựu Bồ-tát, nên gọi là Bát-nhã Ba-la-mật. Bát-nhã Ba-la-mật bao trùm cả ba thừa; các Như Lai, A-la-ha (bậc đáng được cúng dường), Tam-da-tam-phật (bậc giác ngộ hoàn toàn và chân chính) ở mười phương thế giới trong quá khứ, tương lai và hiện tại, đều nhờ Bát-nhã Ba-la-mật mà đắc A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ[-đề], chứng thành a-duy-tam-phật (giác ngộ hoàn toàn, thành Phật). Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát nghe nói Bát-nhã Ba-la-mật mà không nghi ngờ, không do dự, thì nên biết Bồ-tát Ma-ha-tát ấy sẽ dẫn dắt tất cả chúng sinh, vì tất cả mà không tiếc gì, đều có thể bố thí, không có điên đảo; như thế là không rời hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát. Người nghĩ như vậy là đang suy niệm lòng đại bi không cùng tận."
Xá-lợi-phất nói với tôn giả Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát suy niệm và ưa thích lòng đại bi đại xót thương, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là xả bỏ tất cả chúng sinh (?). Vì sao? Vì không rời ý niệm về tất cả chúng sinh."
Tu-bồ-đề nói: "Hay thay, hay thay, Xá-lợi-phất! Nay tôi khen ngợi lời hiền giả nói là chân thật, là đúng sự thật. Con người không thật có, thì ý niệm [về họ] cũng không thật có; con người không có tự tính (bản tính tự có), thì ý niệm cũng không có tự tính; con người là không, thì ý niệm cũng là không; con người là hoảng hốt, thì ý niệm cũng hoảng hốt; thân người là trống không, thì ý niệm cũng trống không; con người không có sự hay biết, thì ý niệm cũng không có sự hay biết. Sắc, thống dương, tư tưởng, sinh tử, thức cũng không thật có, thì ý niệm cũng không thật có; bảy cái không cũng không thật có; sắc không thật có, là không, là hoảng hốt; sắc không có sự hay biết, thì ý niệm cũng không có sự hay biết.
Mười tám giới, các giới đất, nước, lửa, gió, thức; Đàn, Thi, Sằn, Duy-đãi, Thiền, Bát-nhã Ba-la-mật; ba mươi bảy phẩm, mười lực, vô úy, các pháp của chư Phật; tất cả tam-muội, các môn đà-la-ni, trí tuệ Tát-vân-nhã — người thấu hiểu những điều này đều không thật có, thì đó là đạo; ý niệm không thật có; con người không có sự hay biết, ý niệm cũng không có sự hay biết; phải thấu hiểu điều này mới thành chánh giác (giác ngộ chân chính). Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành như vậy; Bồ-tát Ma-ha-tát không rời ý niệm này mới thành chánh giác."
Bấy giờ Phật khen Tu-bồ-đề rằng: "Hay thay, hay thay! Bồ-tát Ma-ha-tát nên nói Bát-nhã Ba-la-mật như vậy. Như điều ông nói, đều là nhờ vào oai thần (sức oai đức và thần lực) của Như Lai; Bồ-tát Ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã Ba-la-mật như vậy."
Khi hiền giả Tu-bồ-đề nói Bát-nhã Ba-la-mật, cõi tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới, tức một cõi rất lớn do một vị Phật giáo hóa) chấn động sáu lần, đông, tây, nam, bắc, trên, dưới đều rung động; lúc ấy Phật mỉm cười.
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Nay, bạch Thiên Trung Thiên (Trời của các trời, tôn hiệu dùng để gọi Phật)! Vì sao Ngài cười? Hẳn phải có ý."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Như hôm nay Ta ở cõi Nhẫn độ này (cõi Ta-bà, thế giới chúng ta, nơi chúng sinh phải nhẫn chịu nhiều khổ não) nói Bát-nhã Ba-la-mật, thì các Như Lai, A-la-ha, Tam-da-tam-phật hiện ở mười phương cũng đều đang nói Bát-nhã Ba-la-mật."
Khi Phật nói lời này, mười hai na-thuật (na-do-tha, một con số cực lớn, hàng trăm triệu trở lên) chư thiên và người đều đắc Vô sở tùng sinh pháp nhẫn (sự an trụ vững vàng, chấp nhận trọn vẹn chân lý rằng các pháp vốn không từ đâu sinh ra), ngay lúc ấy đều được thấy chư Phật mười phương đều đang nói Bát-nhã Ba-la-mật. Khi nói lời này, vô số a-tăng-kỳ (con số lớn đến mức không đếm được) người đều phát tâm cầu A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ[-đề] (quả giác ngộ cao tột, chân chính, hoàn toàn của Phật).
Kinh Quang Tán, quyển thứ chín.
Kinh Quang Tán, quyển thứ mười.
Ngài Trúc Pháp Hộ, bậc Tam tạng (người thông suốt ba kho tàng giáo pháp: kinh, luật, luận) người nước Nguyệt Chi (một nước xưa ở vùng Trung Á), đời Tây Tấn dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video